സരലോപാദി വണ്ണനാ

൨൬. സരോ

ആധാരവിസേസാപസ്സയനന്തി ഓപസിലേസികാധാരവിസേസസ്സ നിസ്സയനം, ഓപസിലേസികാധാരം വിനാ ആധാരന്തരേ ഗഹിതേ സതി വചനന്തരം സുത്തന്തരം വിനാ ബ്യവഹിതനിവത്തി കാതും ന ച സക്കാതി സമ്ബന്ധോ, കേചീതി ബുദ്ധപ്പിയാചരിയാദയോ ദസ്സേതി, തേ ഹി യദി വണ്ണേന കാലേന വാ ബ്യവധാനേപി സന്ധി ഭവേയ്യ തദാ സരേതി നിമിത്തസ്സോ പാദാനം നിരത്ഥകം ഭവേയ്യാതി സരേതി നിമിത്തോപാദാനസാമത്ഥിയേനാനേന വണ്ണാദിബ്യവധാനേ നോ സന്ധീതി മഞ്ഞമാനാ ‘നിമിത്തോ’ച്ചാദികം വാക്യമാഹു, തദയുത്തന്തി തേഹി’നിമിത്തോ’ച്ചാദിനാ യം വുത്തം, തം അയുത്തന്തി അത്ഥോ, അയുത്തത്തേ കാരണം ബ്യഭിചാരസബ്ഭാവേന സാമത്ഥിയാഭാവോയേവാതി ബ്യഭിചാരന്ദസ്സേത്വാ സാമത്ഥിയാഭാവന്ദസ്സേതുമാഹ-‘അവസാനേ,ച്ചാദി, കാരിയാഭാവേപീതി ഏത്ഥ ന കേവലം ‘ഇദമേവ സച്ചം, സുമനാ ഭവന്തു അഥോപി’ത്യാദോ വണ്ണകാലബ്യവധാനേയേവ, അഥ ഖോ ‘ഏതേ ന സച്ചേന സുവത്ഥി ഹോതൂ’ത്യാദോ അവസാനേ ‘പമാദോ മച്ചുനോ പദം’ ത്യാദോ അന്ത ബിന്ദു സങ്ഖാതനിമിത്തന്തരേ വാ കാരിയാഭാവേപി നിമിത്തോ പാദാനസ്സ സാത്ഥകതോതി അപിസദ്ദസ്സത്ഥോ, സാത്ഥകതോതി ഭാവപ്പച്ചയലോപേന ഭാവപ്പധാനവസേന വാ വുത്തം, സാത്ഥകത്തതോതി വുത്തം ഹോതി, അഞ്ഞഥാ നിമിത്തോപാദാനമേവ സാത്ഥകം നാമാതി ‘നിമിത്തോ പാദാനസ്സ സാത്ഥകതോ’തി ന യുജ്ജതി, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘അവസാനേ നിമിന്തരേ വാ കാരിയാഭാവേന ബ്യഭിചാരസബ്ഭാവാ അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണം സാമത്ഥിയം നത്ഥി, നിമിത്തന്തുബ്യവധാനേപി ചത്ഥി, യഥാ’ദാരുനിമിത്തം വനോപസങ്കമന’ന്തി തസ്മാ വണ്ണകാലബ്യവധാനേപി സരേതി നിമിത്തേ സതി ലോപകാരിയം പപ്പോതേ വാ’തി. ലുപ്പതീതി ‘തത്രിമേ’ച്ചാദിനാ കഥനകാലേ ന ദിസ്സതീതി അത്ഥോ, അദസ്സനമത്തമേവ ഹി ലോപോ, അഞ്ഞഥാ ‘തത്രാ’ദിസദ്ദരൂപാഭാവപ്പത്തിയാ അത്ഥപ്പതീതി കാരിത്തമേസം ന സിയാതി, പഠമായ നിദ്ദിട്ഠോ… വുത്തത്താ കമ്മസ്സ, സരസ്സാതി വദേയ്യ… ഭാവേ ഖാദിപ്പച്ചയേന അവുത്തകമ്മത്താ, ഇഹാതി ഇമിനാ സത്ഥന്തരേ ഭാവസാധനവസേന ഗഹണം വിഭാവേതി, ഗന്ഥ ലാഘവോ… സരസ്സ ലോപോതി വാ ലോപം പപ്പോതീതി വാ അവത്തബ്ബത്താ, സരോതി പഠമായ നിദ്ദിട്ഠത്താ സരോ ലോപോ നാമ ഹോതീതി സങ്കാപി സിയാതി ആഹ-‘ന ചേ’ച്ചാദി, ഇഹാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ, ഹോന്തിച്ചാദോപി പുബ്ബസരലോപേ ഹന്തിച്ചാദികമ്പി സിയാത്യാസങ്കിയാഹ-‘സോചേ’ച്ചാദി, ഉസ്സഗ്ഗതോ ആഗതോ സമ്ഭൂതോ തസ്സ വാ അയംതി ഓസ്സഗ്ഗികോ പുബ്ബലോപോ, തസ്സ ഭാവോ ഓസ്സഗ്ഗികത്തം, ഓസ്സഗ്ഗികത്താ പുബ്ബലോപസ്സ കാരിയന്തരേഹി പരലോപാദീഹി അപവാദവിധീഹി ആബാധിതോ ഏവ, സോ ച പുബ്ബലോപോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, ‘‘പരോ ക്വചീ’’തി (൯൧-൨൭) ക്വചിഗ്ഗഹണേന പുബ്ബപരലോപാനം തുല്യബലത്താഭാവാ യഥാ ഗമപ്പത്തിതോ പരലോപസ്സാപവാദരൂപത്തം, അജ്ഝാസിതേതി പവിട്ഠേ, ന ഹോതി… പരലോപാപവാദേന ബാധിതത്താ, തേഹീതി പരലോപാദീഹി, സബ്ബഥാ മുത്തവിസയോ സദ്ധിന്ദ്രിയന്തി, വികപ്പേന മുത്തവിസയോ ലതേ വാതി.

൨൭. പരോ

ഇതിസദ്ദോ ഇദമത്ഥേ, ക്വചി ലോപനീയോ ഹോതീതി ഇദം വചനം ദീപേതീതി സമ്ബന്ധോ, കിന്തി ആഹ-‘പയോഗാനുസാരിത’ന്തി, കസ്സാതി ആഹ-‘കാരിയസ്സ പരലോപസ്സാ’തി, കേന ഹേതുനാതി ആഹ ‘ക്വചിഗ്ഗഹണേനാ’തി, കത്ഥാതി ആഹ-‘ഇഹ ഇമസ്മിം സുത്തേ’തി, തേനാതി തേന പയോഗാനുസാരിതാദീപനേന, യഥാപയോഗന്തി ആഗമപയോഗാനതിക്കമേന, നിച്ചം പക്ഖേവാ പരലോപോ സിയാതി ഹോന്തിച്ചാദോ നിച്ചം, ലതാവാതിആദീസു പക്ഖേ വാ പരലോപോ ഭവേയ്യ, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘കസ്മിന്തി അത്ഥേ ക്വാതി നിപ്ഫന്നേനാനിയമവുത്തിനാ അനിയമത്ഥസ്സേവ വിസേസകതോ വചനേ സബ്ബത്ഥേവാനിയതത്ഥവുത്തിത്താ ക്വചിസദ്ദോ-യം യഥാഗമം നിച്ചമനിച്ചമസന്തഞ്ച വിധിം ദീപേതി, തത്ഥ ഹോന്തിച്ചാദികോ നിച്ച പക്ഖോ പരലോപസ്സേവ വിസയോ, ലതാവാതിആദികോ അനിച്ചപക്ഖോ ഉഭയസാധാരണത്താ പുബ്ബലോപസ്സാപി വിസയോതി ഇമിനാ നിച്ചം പക്ഖേ വാ പരലോപോ ഹോതി, അസന്തപക്ഖോ പന സദ്ധിന്ദ്രിയന്തിആദികോ പുബ്ബലോപസ്സേവ വിസയോ സബ്ബഥാനേന പരിച്ചത്തത്താ’’തി, തീസുപി ചേതേസു പന പക്ഖേസു നിച്ചാനിച്ചപക്ഖേസു യേവസ്സാപവാദരൂപതാ… പുബ്ബലോപസ്സ സബ്ബഥാ ഹോന്തിച്ചാദോ നിവാരകത്താ വാ വിധായകത്താ വാ പരലോപസ്സ, ന ത്വസന്തപക്ഖേ… പുബ്ബലോപസ്സേവ സബ്ബഥാനേന ദിന്നാ വസരത്താ, ലോകഗ്ഗോതിആദി തു ക്വചിസദ്ദസ്സ പയോഗാനുസാരിതാ ദീപകത്താ നിച്ചേ അസന്തേവാപി വിധിമ്ഹി ദീപിതേ പരലോപേന വാ നിപ്ഫജ്ജതീതി നേട്ഠബ്യാഘാതോ, ഏവം താവ ക്വചിഗ്ഗഹണേ സബ്ബഥാനിട്ഠപരിഹാരേന ഇട്ഠപ്പസിദ്ധി സിയാ, തദഭാവേകഥന്തി തദഭാവേ വിരോധമാഹ-‘അഞ്ഞതേ’ച്ചാദി, പരിയായേന ഭവന്തീതി ക്വചിഗ്ഗഹണാഭാവേ ‘പരോ’തി സുത്തം സിയാ തഥാ സതി സുത്തദ്വയമേകവിസയം തുല്യബലഞ്ച സിയാ, തത്ഥ വിപ്പടിസേധാഭാവാ പമാണഭൂതാനമാചരിയ (വചനാ)നം നിരത്ഥകതാ മാ ഭവീതി വാരേന ഭവന്തീതി അത്ഥോ, ഇതീതി ഇമിനാ പരിയായഭവനകാരണേന, പക്ഖേയേവ സിയാതി ലതാവാതിആദീസു പുബ്ബലോപേ പരിയായപ്പവത്തേ പരിയായേന പരലോപസ്സാപ്പവത്തിതോ ലതാവാതി പക്ഖേയേവ പരലോപോ ഭവേയ്യ, ഹോന്തിച്ചാദോ നിച്ചം ന സിയാതി സമ്ബന്ധോ, തഞ്ചാതി തം പരിയായഭവനഞ്ച, ഖോ വാക്യാലങ്കാരേ, പടിപദന്തി പദമ്പ ദമ്പതി ഹോതി, നേകദേസപരിഹാരേനാപി, തേനാഹ ‘ന കത്ഥചീ’തി, ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘സബ്ബത്ഥ വികപ്പപ്പസത്തിയാ ഹന്തി, സദ്ധന്ദ്രിയംത്യാദികം ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി (൧-൨൮) സുത്തേപി ഹന്തിച്ചാദികഞ്ചാനിട്ഠരൂപമ്പി സമ്പജ്ജതീ’’തി. നചേവമിട്ഠന്തി ഏവമിദം യഥാവുത്തം വികപ്പവിധാനം സദ്ദലക്ഖണഞ്ഞൂഹി നേവാഭിമതന്തി അത്ഥോ, തമേവ സാധേതി ‘പരലോപോ ഹി’ച്ചാദിനാ, അഥാ നിച്ചപക്ഖേ വാ പരലോപേ കതേ-നേന പരിച്ചത്തട്ഠാനേ ഉസ്സഗ്ഗപ്പവത്തിയാ ലതാവ ലതേവാതി രൂപദ്വയം സമ്പജ്ജതി തസ്മാ പയോഗാനുസാരിതാദീപകേന ക്വചിസദ്ദേനേവ ഹോന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയം ലതാവ ലതേവാതി പയോഗ സമ്ഭവോപി, തഥാപി അനിച്ചപക്ഖേ ലതാഇവാതി തതിയരൂപപ്പസിദ്ധിയാ പരിയായേന ഭവിതബ്ബന്തി പരികപ്പേതി ‘നനു ചേത്യാദിനാ, അഥ ‘‘പരോ ക്വചീ’തി ക്വചിഗ്ഗഹണേ സതി അപ(വാദരൂപ)ത്താ കഥമ്പരിയായപ്പവത്തീതി മനസി നിധായാനിച്ചപക്ഖേ പരിയായപ്പവത്തിദീപനത്ഥം ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി സുത്തിതന്തി അപവാദേ രൂപത്തയേപി പരിയായപ്പവത്തിയം ദോസാഭാവമാഹ-‘നായം ദോസോ’ച്ചാദി, തഥാഹിച്ചാദിനാ ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി സുത്തേനേവ പരിയായസ്സാപി ദീപിതത്തം സാധേതി, സാ ച ഏകത്ഥപ്പവത്തി പരിയായം വിനാ ന സമ്ഭവതി… ഏകക്ഖണേ പവത്യസബ്ഭാവാതി അധിപ്പായോ, നനു ച ക്വചാഭാവേ പരിയായപ്പവത്തിയം യഥാവുത്ത ദോസസ്സേവാപ്പസങ്ഗതോ മാ ഹോതു പരിയായോ, ഭിന്നവിസയേ പന പുബ്ബപരലോപപ്പവത്തിയാ ‘‘ന ദ്വേവാ’തി നിസേധേ ലതേവ ലതാവ ലതാഇവാതി രൂപത്തയം നിപ്ഫജ്ജതീതി ചോദനം മനസി നിധായാഹ-‘നചേ’ച്ചാദി, തത്ഥ ദോസമാഹ-‘തഥാ ച സതി’ച്ചാദിനാ, കത്ഥചി ദേമിച്ചാദോ നിച്ചം പുബ്ബലോപസ്സേവ, കത്ഥചി ഹോന്തിച്ചാദോ നിച്ചം പരലോപസ്സേവ, വികപ്പേന വാ കത്ഥചി യഥോദകം യഥാഉദകം ത്യാദോ പുബ്ബലോപസ്സേവ കത്ഥചി ഇതിപി ഇച്ചപിച്ചാദോ പരലോപസ്സേവ കത്ഥചി ലതേവ ലതാവ ലതാഇവാച്ചാദോ പരിയായേനുഭയലോപസ്സേവ ദസ്സനതോതി സമ്ബന്ധോ, ഏത്ഥച ഇതിപീതി വവത്ഥിതവിഭാസത്ത ദീപനേന ക്വചിസദ്ദേന പരലോപേ കതേ-ഞ്ഞത്ര പുബ്ബ ലോപേ സമ്പത്തേ ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി ഏത്ഥാനുവത്തമാന ക്വചാനുഭാവേന നിച്ചം നിസേധേ ഇച്ചപിച്ചേവ ഭവതി. സമ്ബജ്ഝതി തേസു തേസു സുത്തേസു. പരിച്ഛേദോതി കമ്മത്ഥവസേന ആധാരവസേന വാതി ആഹ-‘പരിച്ഛിജ്ജതി’ച്ചാദി.

൨൮. നദ്വേ

തത്ഥചാതി ചസദ്ദേന ഭവിതബ്ബം, തഥാ ച സതി അഞ്ഞോഞ്ഞാനജ്ഝാസി തം യഥോദകം യഥാഉദകംത്യാദി ഇതിപി ഇച്ചപിച്ചാദിച സങ്ഗഹിതം ഭവതീതി, പുബ്ബലോപേ പരലോപേ ച പരിയായേന സമ്പത്തേ ദ്വിന്നമ്പി പക്ഖേ അഭാവേ സതി കഥമിദം യുജ്ജതീതി ചോദേതി‘യജ്ജേവ’മിച്ചാദിനാ, യജ്ജേവന്തി ഹി അയം നിപാതസമുദായോ അനിട്ഠാപാദനാരമ്ഭ വത്തതേ, ഏവഞ്ചേ ഗയ്ഹതീതി അത്ഥോ, തദേതി അത്ഥതോ വിഞ്ഞായതി, നിച്ചം സന്ധികാരിയാഭാവേ കാരണമാഹ-‘ഉപസിലേസാ ഭാവതോ’തി, തദേവ സമത്ഥേതി ഈദിസേസു ഹി’ച്ചാദിനാ, വത്തുമിട്ഠത്താതി ഇമിനാ സന്നികംസോ വണ്ണാന മദ്ധമത്തകാലബ്യവധാനാ പച്ചാസത്തി, സന്നികംസസ്സേതസ്സ വചനിച്ഛായം സതിയേവ സന്ധികാരിയം ഹോതീതി ദീപേതി, ഉപസിലേസാഭാവോ വാതി ഉപസിലേസാഭാവോ ഏവ ഭവതി, നാഞ്ഞഥാതി അധിപ്പായോ, തദഭാവേചാതി തസ്സ ഉപസിലേസസ്സ അഭാവേ ച, സന്ധികാരിയാഭാവേ കാരണമാഹ-‘കാലന്തരേന ബ്യവധാനാ’തി, കാലന്തരേനാതി ഉഭയത്ഥ ഠിതവണ്ണാന മുച്ചാരണകാലതോ അഞ്ഞേന മജ്ഝപ്പതിതകാലേന, സന്ധി ഹോതേവ… സന്നികംസവചനിച്ഛാവസേന ഉപസിലേസഭാവതോ, ബുദ്ധ വീര അത്ഥുരാജപുത്തം അജരാമരോതി ഛേദോ, യദിപി സബ്ബമ്പേതം യജ്ജേവംത്യാദിനാ വുത്തം ക്വചി സദ്ദപ്പഭാവേനേവ സിജ്ഝതി, തഥാപി പകാരോ-യമ്പി സത്ഥേ യോജേതബ്ബോ വാതി ദസ്സേതും വുത്തോ.

൨൯. യുവ

നനു സുത്തേ ‘ലുത്താ’തി പഞ്ചമീ നിദ്ദേസാ ‘പരേസ’ന്തി ഹോതു, ‘യഥാക്കമം’തി തു വചനാഭാവേ കഥം യഥാക്കമന്തീദം വുത്തന്തി ആഹ-‘സമേ’ച്ചാതി, സമാ സങ്ഖ്യാ ഗണനാ യേസു തേ സമസങ്ഖ്യാ-ഉദ്ദേസിനോ അനുദേസിനോ ച, ഉദ്ദിസനം പഠമം നിദ്ദിസനം ഉദ്ദേസോ, അനുദിസനം പച്ഛാ കഥനം അനുദേസോ, ഉദ്ദേസോ അനുദേസോ ഏസമത്ഥീതി ഉദ്ദേസിനോ അനുദേസിനോ, തേസം സമസങ്ഖ്യാനമുദ്ദേസീനം അനുദേസീനഞ്ച, ഇവണ്ണുവണ്ണാഹി ഉദ്ദേസിനോ ദ്വേ, ഏ ഓകാരാ അനുദേസിനോ ച ദ്വേതി ഉദ്ദേസീനമനുദേസീനഞ്ച ഠാന്യാദേസാനം സമസങ്ഖ്യാ സിയാ, സതിയഞ്ച തസ്സം യഥാക്കമ മാദസാ വിധീയന്തേ, ലോകതോ സിദ്ധിമുപദസ്സേതി ‘തഥാഹി’ച്ചാദിനാ. അവ…പേ… ഏ ഓതി പരേസം മതം, വിപ്പടിപത്തീതി വിരുദ്ധാ പടിപത്തി പടിജാനനം, പരേ ‘‘സതിപി ഹേട്ഠാ വാഗ്ഗഹണേ‘ക്വചാസവണ്ണം ലുത്തേ’തി സുത്തേ ക്വചിഗ്ഗഹണകരണതോ അവണ്ണേ ഏവ ലുത്തേ അസവണ്ണോ വിധി ഹോതി, തതോ ഇധ ന ഹോതി ദിട്ഠുപാദാന’’ന്തി വദന്തി, ക്വചീതി അധികാരോ ഇധ ന ഹോതി മഹുസ്സവോ മാതൂപട്ഠാനന്തി, പതിസദ്ദോ ആധാരത്ഥോ, തേന സമാനാധികരണോ ഉരസദ്ദോപീതി ഉരസ്മിന്തി നിച്ച സമാസത്താ അസകപദേന വിഗ്ഗഹേ കതേ ‘‘അസങ്ഖ്യം വിഭത്തി’’ച്ചാദിനാ (൩-൨) സുത്തേന അസങ്ഖ്യസമാസോതി ദസ്സേതുമാഹ-‘വിഭത്യത്ഥേസങ്ഖ്യസമാസോ’തി, ഏത്ഥ പന യുവണ്ണാനന്തി സംസാമി സമീപസമൂഹ വികാരാവയവാദീസു ഠാന്യാദേസസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, തസ്മാ ഇവണ്ണുവണ്ണാനം ഠാനേ ഏ ഓആദേസാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ, ഠാനമ്പന തിധാ അപകംസോ നിവത്തി പസങ്ഗോ ചേതി, തത്ഥ ഗുന്നം ഠാനേ അസ്സാ സമ്ബന്ധീയന്തു [ബജ്ഝന്തു (ജിനിന്ദബുദ്ധി)] തി അപകംസോ ഠാനസദ്ദസ്സത്ഥോ, ‘‘സേമ്ഹസ്സ ഠാനേ കടുകമോസധം ദാതബ്ബ’’ന്തി നിവത്തി ‘‘ദബ്ഭാനം ഠാനേ സരേഹി അത്ഥരിതബ്ബ’’ന്തി പസങ്ഗോ, തേസു ഇധ പഠമദുതിയാ ന യുജ്ജന്തി… നിച്ചത്താ സദ്ദത്ഥസമ്ബന്ധസ്സ അപനയനവിനാസാ ന യുജ്ജന്തീതി, തതിയോ തു (യുജ്ജതി)… സുത്തേ അത്ഥാഭിധാനായ ഇവണ്ണുവണ്ണാനം പവത്തിപ്പസങ്ഗേ തദത്ഥാഭിധാനായേവ ഏഓആദേസാ ഭവന്തീതി.

൩൦. യവാ

‘‘സത്തമിയം പുബ്ബസ്സേ’’തി (൧-൧൪) പുബ്ബസ്സ കാരിയവിധാനതോ സത്തമീ നിദ്ദിട്ഠസ്സ പരതാ വിഞ്ഞായതീതി വുത്തിയം ‘പരേ’തി വുത്തം, ഏവമുപരിപി, പരേഹി ഇച്ചസ്സ അജ്ഝിണമുത്തോ’തി സാധേതും ‘‘സബ്ബോചന്തി’’ ‘‘അജ്ഝോ അധീ’’തി ച സുത്തിതം, തേസമിധ പച്ചക്ഖാതഭാവദസ്സനത്ഥമാഹ-‘ഇദ’മിച്ചാദി, അബ്ഭക്ഖാനന്തി [അബ്ഭുഗ്ഗഭോ] ഇമിനാവ സിദ്ധന്തി ‘‘അബ്ഭോ അഭീ’’തി ച ന വത്തബ്ബം, ഇതി+അസ്സ ഇതി ഠിതേ പരലോപോതി ദസ്സനത്ഥം ‘ഇതി അസ്സ പരലോപോ’തി ആഹ, അന്വഗമാതിആദീസു നിച്ചം.

൩൧. ഏഓ

പുത്താ മേ+അത്ഥി, അസന്തോ+ഏത്ഥാതി പദച്ഛേദോ.

൩൨. ഗോസ്സ

അന്താദേസത്ഥോതി ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൭) ബാധകസ്സ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സാ’’തി (൧-൧൯) ബാധകേന ‘‘വാനുബന്ധോ’’തി (൧-൧൮) സുത്തേന അന്താദേസത്ഥോ, തേനേവ വുത്തം-‘ബാധകബാധനത്ഥോയമാരമ്ഭോ’തി, അവവാദേസേ പുബ്ബസരലോപേ ദീഘേച ഗവാസ്സം, ഗവച്ഛന്തി നിച്ചം. ഇദം കഥം സിജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ, ഇദന്തി യഥരിവേച്ചാദികം, കിം വിനാ സിജ്ഝതീതി ആഹ-‘ഏവാദിസ്സാ’തിആദി, ഏവസ്സ ആദിഏകാരോ ഏവാദി, തസ്സ, രിആദേസമന്തരേനാതി സമ്ബന്ധോ, ചസദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, രസ്സവിധാനഞ്ചാതി യോജനീയോ, കതേപി തസ്മിന്തി തസ്മിം സുത്തേ വിഹിതേ ച, ന സിജ്ഝതീതി ഏവാദിസ്സ രിആദേസോ ന കതോതി കത്വാ വുത്തം, ഭുസം+ഏവാതി (പന) ഠിതേ മഹാവുത്തിനാ ഏവാദിസ്സ ഇആദേസേ രൂപസിദ്ധി ഹോതേവ, ഇധ പന പകാരന്തരേന ‘ഭുസാമിവേ’തി സാധേതുമാഹ ‘തമ്പി’ച്ചാദി.

൩൩. ബ്യഞ്ജ

രസ്സദീഘാനന്തി സുത്തേ അവുത്തേ കഥം രസ്സദീഘാനന്തി ലഭതി ഉദ്ദേസിനോതി ആഹ-‘ദീഘസ്സാ’തിആദി, ദീഘസ്സാതി രസ്സസ്സാതി ച ഠാനസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, പച്ചാസത്യാതി ഠാനസോ പച്ചാസത്യാ, ഇദഞ്ച നിസ്സയ വസേന വുത്തം, നിസ്സയകരണമേകോ സത്ഥാഗതോ ഞായോതി, ഇധ നിച്ചം-വീതിനാമേതി ഥുല്ലച്ചയം, ഇധ ന ഹോതി-ജനോ സായം.

൩൪. സര

ഠാനസമ്ബന്ധേതി ഠിതി ഠാനം പസങ്ഗോ, സമ്ബന്ധനം-സമ്ബന്ധോ, ഠാന്യാദേസഭാവലക്ഖണോ ഠാനേയോഗനിമിത്തഭൂതോ സമ്ബന്ധോ ഠാനസമ്ബന്ധോ തസ്മിം, ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തീതി ഇമിനാ ന സരൂപപ്പധാനോതി ദസ്സിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, ഹേതുമാഹ-‘ബഹുവചനനിദ്ദേസാ’തി, ദ്വേ രൂപാനിഹോന്തീത്യാദി വചനമിദം [പദമിദം (പോത്ഥകേ)] ദസ്സേതി ‘‘സരൂപപ്പധാനേപി ദ്വിസദ്ദേ ദ്വിസദ്ദസാമഞ്ഞേന സങ്ഖ്യാദ്വിസദ്ദാനുസിട്ഠം നപ്പയുജ്ജതേ, തസ്സ (പന) സങ്ഖ്യേയ്യവചനസങ്ഖ്യാഭാവാ ഏകവചനമേവ ( ) [(പന) (പോത്ഥകേ)] ഹോതീ’’തി, ഇമിനാ ച-ത്ഥപ്പധാനോ-യം നിദ്ദേസോ ന സരൂപപ്പധാനോതി ദസ്സേതി, അധിപതിപച്ചയോ അധിപതിപ്പച്ചയോതി അനിച്ചം, ഇധ ന ഹോതി ഇധ മോദതീതി, തം ഖണന്തി ഏത്ഥ ഏകങ്ഗവികലം പച്ചുദാഹരണന്തി സരമ്ഹാ പരത്താഭാവാ ന ദ്വിത്തം.

൩൫. ചതു

തബ്ബഗ്ഗേ തതിയപഠമാതി കസ്മാ വുത്തം ചതുത്ഥ (ദുതിയ) സദ്ദേഹി വഗ്ഗക്ഖരേസ്വേവ ഗയ്ഹമാനേസു തഥാ നിദ്ദേസോ യുത്തോ, ന ഹി ചതുന്നമ്പൂരണോ ചതുത്ഥോ ദ്വിന്നമ്പൂരണോ ദുതിയോതി അക്ഖരായേവ വുച്ചന്തീതി ആസങ്കിയ ‘വിനാപീ’തിആദിമാഹ, അക്ഖരേ അക്ഖരവിസയേ ചതുത്ഥാദി വോഹാരോ കരീയമാനോ വഗ്ഗഗ്ഗഹണം വിനാപി വഗ്ഗക്ഖരേയേവ രുള്ഹോ പസിദ്ധോതി സമ്ബന്ധോ, ഹേതുമ്ഹി ഇതിസദ്ദോ, യതോ ഏവം, തസ്മാ കാരണാ ‘തബ്ബഗ്ഗേ തതിയപഠമാ’തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ, തബ്ബഗ്ഗേതി ചതുത്ഥദുതിയാ യസ്മിം, തസ്മിംയേവ വഗ്ഗേതി അത്ഥോ, പച്ചാസത്തീതി പതി ആപുബ്ബാ ‘സദ-വിസരണഗത്യവസാദനേസു’ഇച്ചസ്മാ ഇത്ഥിയം ഭാവേത്തിമ്ഹി നിപ്ഫജ്ജതീതി ദസ്സേതുമാഹ-‘പച്ചാസീദന’മിച്ചാദി, യഥായോഗ്ഗന്തി ചതുത്ഥക്ഖരേ ചതുത്ഥസ്സ തതിയോ ദുതിയക്ഖരേ ദുതിയസ്സ പഠമോതി ഏവം യോഗ്ഗമനതിക്കമ്മ, ധസ്സ ദഭാവോതി ഇമിനാവ പുബ്ബസ്സ ധസ്സ ദത്തമുപലക്ഖേതി, തഥാ യസത്ഥേരോതി. ഥേരോതി ഏത്ഥ ഏകാരോ വഗ്ഗക്ഖരോ ന ഹോതീതി തസ്മിം തവഗ്ഗദുതിയക്ഖരസ്സ തസ്സ തോ പഠമോ ന ഹോതി. പന്ഥോതി ഏത്ഥ തവഗ്ഗ ദുതിയക്ഖരേന ഥകാരേന തബ്ബഗ്ഗഭൂതേ നകാരേ സതീപി ന സോ തബ്ബഗ്ഗദുതിയക്ഖരോതി ന തസ്സ പഠമോ തോ, ഏത്ഥ നിഗ്ഘോസോ നിഘോസോതിആദി അനിച്ചം, ദഡ്ഢോ നിട്ഠാനന്തി നിച്ചം.

൩൬. വിതിസ്സ

ഇതിസദ്ദോ-നുകരണം. നിപാതസ്സ പകതിവിയാ-നുകരണം ഭവതി, അനുകരണഞ്ച ദ്വിധാ അസാധുസദ്ദരൂപം സാധുസദ്ദരൂപന്തി, തേസു ഭാരവാഹകോ കോചി തേന പീളിതോ ‘അഹോ ഭാരോ’തി വത്തബ്ബേ സത്തിവേകല്ലാ ‘അഹോ ബാല’ ഇച്ചാഹ, തംസമീപവത്തീ ‘കിമയമാഹേ’തി കേനചി പുട്ഠോ സമാനോ ‘അഹോ ബാല ഇച്ചയമാഹേ’തി വദതി, ഇധമസാധുസദ്ദരൂപം, ഇതീതി പന സാധുസദ്ദരൂപം, തസ്മാ തതോ-നുകാരിയേനാത്ഥേന സാത്ഥകത്താ ഠാനസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ.

൩൭. ഏഓ

നനു ‘‘വിതിസ്സേവേ വാ’’തി (൧-൩൬) വോത്യനുവത്തിയ അവണ്ണേ ഏഓനം വോ ഹോതീതി ച സക്കാ വിഞ്ഞാതും, തഥാ സതി ‘അവണ്ണേ ക്വചി വോ ഹോതീ’’തി വത്തബ്ബം ‘അഹോതി വാ’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ചോദനമാസങ്കിയാഹ-‘ഓകാരസ്സപി’ച്ചാദി, ഠാനിഭാവേന നിദ്ദിട്ഠത്താതി ‘‘ഏഓന’’ന്തി (൧-൩൧) വകാരാദേസസ്സ വിജ്ജമാനത്താ വകാരാദേസമ്പതി പുന ഓകാരോ ഠാനിഭാവേന നിദ്ദിസിതബ്ബോ ന സിയാതി അധിപ്പായേനാഹ, ന നിമിത്തന്തി ഏഓനം വകാരാദേസത്ഥം അവണ്ണോ കാരണം ന ഹോതീതി അത്ഥോ, അഞ്ഞഥാതി അവണ്ണസ്സ നിമിത്തത്തേ, ഓകാരം ന പഠേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ, മകാരാഗമേ’യാച കമാഗതേ അഗ്ഗമക്ഖായതീ’തി, സ്വേ ഭവന്തി വിഗ്ഗയ്ഹ തനപ്പച്ചയേ തദ്ധിതവുത്തിയം വിഭത്തിയാ ‘‘ഏകത്ഥതായം’’തി (൨-൧൧൯) ലോപേ അകാരാദേസേ ദീഘേച സ്യാദിമ്ഹി സ്വാതനം ദ്വിത്തേ ഹിയ്യത്തനം. സ്വാതനന്തിആദീസു നിച്ചം, ഇധ നഹോതി പരേച ന വിജാനന്തീതി.

൩൮. നിഗ്ഗ

കഥ‘മാഗമോ ഹോതീ’തി വുത്തം യദി നിഗ്ഗഹീതമാഗമോ സിയാ സുത്തേ ആഗമഗ്ഗഹണേന വാ ഭവിതബ്ബം ഞ-മ-കാദ്യ നുബന്ധവിസേസേന വാ ത്യാസങ്കിയാഹ-‘അസതി പി’ച്ചാദി, ആഗമാവസായേ കാരണമാഹ-‘ആദേസത്തായോഗാ’തി, ആദേസത്തായോഗോ കഥം വിഞ്ഞായതി ച്ചാഹ-‘ഠാനിനിദ്ദേസാഭാവതോ’തി, തഥാ സതി ആഗമിനിദ്ദേസാഭാവാ ആഗമത്തമ്പി ന സിയാതി ചോദേതി ‘യജ്ജേവ’മിച്ചാദിനാ, ന-ഇതി ചോദനം പടിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ആഗമത്തമേവ സാധേതുമാഹ-‘തസ്സാ’തിആദി, തസ്സാതി നിഗ്ഗഹീതസ്സ, രസ്സാനുപ്പവത്തിതോ രസ്സസരമേവ അനുഗന്ത്വാ പവത്തിതോ, അയമേവത്ഥോ വുത്തിയമ്പി ദസ്സിതോയേവാതി വത്തുമാഹ-‘ഏതദേവേ’ച്ചാദി, പുരിമാ ജാതീതി വിസേസനസമാസേകതേ രസ്സേ ച ബിന്ദ്വാഗമോ, പരനിമിത്തസ്സാനിദ്ദിട്ഠത്താ ബഹുസദ്ദേ-ന്തസ്സ ബിന്ദ്വാഗമേ ബഹും, സതിപി പയോഗാനുസാരിത്തദീപകസ്സ ക്വചിസദ്ദസ്സാപി വവത്ഥിതവിഭാസത്തേ വാസദ്ദസ്സാപി താദിസത്തസ്സേവ പടിപാദകത്ത സഭാവം ദസ്സേതും ‘വവത്ഥിതവിഭാസത്താ വാധികാരസ്സാ’തി വുത്തിയം വുത്തം, വവത്ഥിതസ്സ ലക്ഖിയസ്സ അനുരോധേന ലക്ഖണപ്പവത്തികാ വിഭാസാ വവത്ഥിതവിഭാസാ, അഭേദേന തു വാധികാരോ വവത്ഥിത വിഭാസാ, തസ്സാ ഭാവോ വവത്ഥിതവിഭാസത്തം, തസ്മാ, ഇധ ന ഹോതി ഇധ മോദതി, ഇമസ്മിം ഠാനേ ആഗമത്തപ്പകാസകോ ഠാനിനിദ്ദേ സാഭാവാ ആദേസത്തായോഗസങ്ഖാതോ കാരണവിസേസോ സമത്ഥോ, തസ്സ ഭാവോ സാമത്ഥിയം-അത്ഥബല-മഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണം, സചാതി സോ ആഗമോ ച.

൩൯. ലോപോ

ലോപസദ്ദസ്സ ഭാവസാധനമത്തമേവ സാധേതുമാഹ-‘തേനേ’ച്ചാദി, ലോപോതി യദി കമ്മസാധനോ സിയാ തദാ തേന സമാനാധികരണം കത്വാ ഉപരി ‘‘പരസരോ’’തി സുത്തമാരഭീയേയ്യാതി ബ്യതിരേകമാഹ ‘ന പരസരോ’തി, ഇധ ന ഹോതി സങ്ഗരോ.

൪൦. പര

ത്വംസി ത്വമസീതി വികപ്പോ, ഇധ ന ഹോതി താസാഹം.

൪൧. വഗ്ഗേ

നനു വഗ്ഗേവഗ്ഗന്തോതി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ യസ്മിം (കിസ്മി)ഞ്ചി വഗ്ഗക്ഖരേ പരേ ബിന്ദുനോ യോകോചി വഗ്ഗന്തോ അനിയമേന ഭവേയ്യ തഥാ സതി അനിട്ഠമ്പി സിയാത്യാസങ്കിയ പച്ചാസത്തിം സന്നിസ്സായാനിട്ഠ നിവത്തിന്ദസ്സേതുമാഹ-‘വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ’തിച്ചാദി, സോവാതി വഗ്ഗന്തോവ, തസ്മിന്തി വഗ്ഗക്ഖരേ.

൪൨. യേവ

നനു സദ്ദത്താ ബ്യഭിചാരിത്താ ഏവസ്സ താവ സദ്ദോ ഹോതു, സംയതോ, സംഹിതോതി സദ്ദേകദേസഭൂതാനമ്പി സമ്ഭവാ തേപി ഗഹേ തബ്ബാ സിയുന്തി ‘യഏവഹി സദ്ദേസു’തി യഹീനമ്പി കഥം സദ്ദവോഹാരോ കതോതി ആഹ ‘ഏവാ’തിആദി, ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘അബ്യഭിചാരിനാ ബ്യഭിചാരീ നിയമ്യതേ’തി.

൪൩. യേസം

യസദ്ദേ പുബ്ബസുത്തേനേവ സംസ്സപ്യാദേസേ സിദ്ധേ സോ ( ) [(തസ്സ) (പോത്ഥകേ)] യ കാരമത്തേയേവ പരേ സംസ്സേവ (യഥാ) സിയാതി സുത്തമിദമാരദ്ധം.

൪൪. വന

ഠാനിനമാസിലിസ്സ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ആഗമോ നാമ, കോ-യമേത്ഥ ഠാനീതി ആഹ-‘സരസ്സാതി, സുത്തേ അനുവത്തസ്സ ച അവിജ്ജമാനത്താ ‘സരസ്സാ’തി കുതോ ലബ്ഭതീതി ചോദേതി ‘നനു ചേ’ത്യാദിനാ. ആഗമസുതിയാ വനാദീനം ഠാനിസുതിയാ അഭാവേപി സാമത്ഥിയാ ബ്യഞ്ജനസ്സ വാ ആഗമോ സിയാ സരസ്സ വാ, യദി ബ്യഞ്ജനസ്സ വാ സിയാ (ന) ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി (൫-൯൨) സുത്തിത മാചരിയേന, തസ്മാ തദേവ ഞാപേതി ‘സരോ യേവേത്ഥ ഠാനീ ഭവിതുമരഹതീ’തി. വുച്ചതേച്ചാദിനാ പരിഹാരമാഹ, നിപുബ്ബാ പദിസ്മാ അനപ്പച്ചയേ ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി യുകഅന്താവയവോ ‘‘തവഗ്ഗവരനാ’’ദിനാ (൧-൪൮) യേ ദസ്സ ജോ ‘‘വഗ്ഗല സേഹിതേ’’തി (൧-൪൯) (യസ്സ ജോ) നിപജ്ജനം, മാനന്തത്യാദീസൂതി അധികാരാതി ‘‘ക്യോ ഭാവകമ്മേസ്വപരോക്ഖേസു മാനന്തത്യാദീസൂ’’തി (൫-൧൭) ഇതോ മാനന്തത്യാദീസുതി അധികാരാ, പച്ചയന്തരേതി മാനന്തത്യാദീതോ അഞ്ഞസ്മിം പച്ചയേ, കച്ചായനേന ‘അതിപ്പഗോഖോതാവാ’തി സാധനത്ഥം ‘‘ക്വചി ഓ ബ്യഞ്ജനേ’’തി ഓകാരാഗമോ ഗകാരാഗമോ ച സുത്തന്തരേന വിഹിതോ, തം പകാരന്തരേന സാധേതും വുത്തിയം-‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവാ’തി യം വുത്തം തം ദസ്സേതും ‘അതിപ്പാ’തിആദി വുത്തം.

൪൬. ഛ

ദ്വാദയോ അട്ഠാരസന്താ ബഹുവചനന്താതി ‘ഛകീ’തി വത്തബ്ബേ ‘ഛാ’തി ഏകവചനം ന യുജ്ജതീതി ചോദേതി ‘നനുചാ’തിആദിനാ, പരിഹരതി നച്ചാദിനാ, നേതി ‘ഛളോ’തി അയുത്തോ-യം നിദ്ദേസോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ, ഛസദ്ദസ്സ അനുകരണത്താ ഛസദ്ദാനുകരണത്താ, ഹേട്ഠാ വുത്തസാധുസദ്ദരൂപാ സാധുസദ്ദരൂപമനുകരണം വിഭജതി ‘അനുകരണഞ്ച ദുവിധ’മിച്ചാദിനാ, പരിച്ചത്തോ ജഹിതോ അത്ഥോ വിധിനിസേധരൂപോ യസ്സ തം പരിച്ചത്തത്തം, ഏത്ഥ പന ഛസദ്ദേന ഛസങ്ഖ്യാവിസേസോ പരിച്ചത്തോ, അഭിധായതോ ഹോതീതി ഇമിനാ ഛസദ്ദസ്സ അനുകാരിയേനാത്ഥേനാത്ഥവന്തത്ഥമാഹ, ഏകവചനന്തസ്സ നിദ്ദേസോ കതോ… ഛസദ്ദവചനീയസ്സ ഛസ്സ ഏകത്താ, അനുകാരിയസ്സാതി ഏകാദിനോ സങ്ഖ്യാ സദ്ദസ്സ തദഞ്ഞസ്സ വാ യദനുകാരിയമേകാദികം തദഞ്ഞം വാ സദ്ദരൂപം തസ്സ. സങ്ഖ്യാദിവിസേസന്തി ഏകത്താദിസങ്ഖ്യാവിസേസം തദഞ്ഞം വാ, ‘‘യോമ്ഹി ദ്വിന്നം ദുവേ ദ്വേ’’തി (൨-൨൧൯) സുത്തേ ദ്വിസദ്ദോ-നുകാരിയം ദ്വിസദ്ദരൂപം തബ്ബചനീയഞ്ച ദ്വിസങ്ഖ്യാവിസേസമ്പരാമസതീതി തബ്ബാചകം ദ്വിന്നന്തി ബഹുവചനം, അഥ ‘ളഞി’തി കസ്മാ ന വുത്തം ഏവഞ്ഹി സതി ഞാനബന്ധത്താളകാരോ ആദ്യവയവോ ഭവിതുമരഹതീതി ചോദനമ്മനസി നിധായ ‘ഛസദ്ദാ’തിആദിമാഹ, അന്താപവാദേന വിധീയമാനോ ളകാരോ ഛ സദ്ദാ പരസ്സാദിസ്സ ആഗമത്താ…പേ… ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, അന്താപവാദേനാതി ഇമിനാ ‘സരസ്സാ’തി ഛട്ഠീനിദ്ദേസതോ ‘‘ഛളീയന്തസ്സാ’’തീ-മസ്സ വിസയഭാവം ദീപേതി, പരസ്സാതി ഇമിനാ ‘ഛാ’തി പഞ്ചമീനിദ്ദേസതോ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തീമസ്സ വിസയഭാവം, ആദിസ്സാതി ഇമിനാ ളസ്സേകവണ്ണത്താ അന്താപവാദേന ‘‘ആദിസ്സാ’’തി സുത്തേ ന ആദ്യന്തോ വിയേകോപി സരോതി സരസ്സാദിസ്സ പത്തിം ദസ്സേതി, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘ഛാ’തി പഞ്ചമീനിദ്ദേസാ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തി (൧-൧൫) പരസ്സ സമ്പത്തം കാരിയം ഏകവണ്ണത്താ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൭) അന്തസ്സ സമ്പത്തം ‘‘ആദിസ്സാ’’തി (൧-൧൬) ആദിവണ്ണസ്സ പപ്പോതീ’’തി. ആദിഭൂതോവ ഹോതീതി അസതിപി ഞകാരേ ആഗമഗ്ഗഹണാനുവത്തിയാ ആഗമിനം സരം അവിനാസേന്തോ തസ്സ ആദ്യവയവഭൂതോവ ഹോതീതി അത്ഥോ, ലകാരം കരോന്തി ‘‘യവമദനതരലാചാഗമാ’’തി സുത്തേന, തന്തി ലകാരകരണം ഉഭിന്നമവിസേസവചനഞ്ച അയുത്തതം ദസ്സേതി ‘തേസമ്പി’ച്ചാദിനാ, തേസമ്പീതി കച്ചായനാനമ്പി, അക്ഖരസഞ്ഞായന്തി ‘‘അക്ഖരാപാദയോ ഏകചത്താലീസ’’ന്തി വിധീയമാനഅക്ഖര സഞ്ഞായം. അവിസേസേ ലളാനം നാനത്താഭാവേ, പാകടോ വാതി ഇമിനാ സുതിലിപിഭേദസ്സ പച്ചക്ഖസിദ്ധതന്ദസ്സേതി, തത്ഥ ഹി സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ലളാനം വിസുംവിസും ഗഹണം സുതി, തംതം ദേസവാസീനം ലേഖാ വ വത്ഥാനം ലിപി, തേസം ഭേദോ സോതചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗയ്ഹത്താ പച്ചക്ഖസിദ്ധോ, ഛളഭിഞ്ഞാതി വികപ്പേന ളകാരാഗമപക്ഖേ രൂപം.

൪൭. തദ

ഇസ്സ അത്തം നിപാതനാ, ദകാരോ പന ‘‘മയദാ സരേ’’തി (൧-൪൪), പദന്തരേനാതിആദീതി ഇമിനാ അഞ്ഞേന പദേന, സാധൂനി ഭവന്തീതി വുത്തി പാഠസ്സ അത്ഥം വത്തും ‘സാധൂനി ഭവന്തീതി നിപാതനതോ’തി ആഹ, തത്ഥ കാരണമാഹ-‘യ’മിച്ചാദി, അപ്പത്തസ്സ പാപനമ്പത്തസ്സ പടിസേധോ ച നിപാതനം, തേസം ഇധ പാഠാതി തേസം തഥാ ഇച്ഛന്താനം ഇധാതി നിപാതസ്സ ഇമസ്മിം തദമിനാദിസുത്തേ പാഠാ, ഉദ്ധസ്സ ഉദൂതി ഉദ്ധം ഖമസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ ഉദ്ധംഖ ഇതി ഠിതേ ഉദ്ധംസദ്ദസ്സ ഉദുആദേസോ, അസ-ഭോജനേ ഇച്ചസ്മാ ‘‘ക്വചണ’ ഇതി (൫-൪൧) സുത്തേന അണ്പച്ചയേ അസസദ്ദോ നിപ്ഫജ്ജതീതി ആഹ-‘പിസിതമസനാ’തി ‘‘ക്വചണ’’ ഇതി മഹിയം രവതീതി ഠിതേ ഇമിനാവ ഗണനിപാതനേന സമാസേ കതേ മയൂരസദ്ദോ നിപ്ഫജ്ജതീതി ദസ്സേതുമാഹ ‘മഹിസദ്ദസ്സേ’ച്ചാദി, അസ്സ തദമിനാദിഗണസ്സ ആഗതിഗണത്താ ഏവമഞ്ഞേപീതി സമ്ബന്ധോ, വുത്തന്തി പാഠസേസോ. ദീഘനികായാദീസു പഞ്ചസു നികായേസൂതി–

‘‘ദീഘമജ്ഝിമസംയുത്ത, അങ്ഗുത്തരികഖുദ്ദകാ;

നികായാ (പഞ്ച) ഗമ്ഭീരാ, ധമ്മതോ അത്ഥതോചിമേ’’തി.

വുത്തേസു ദീഘാഗമാദീസു പഞ്ചസു നികായേസു, ഞാതബ്ബാതി വണ്ണാ ഗമാദിദ്വാരേന ജാനിതബ്ബാ, പഞ്ചവിധം പഞ്ചപ്പകാരം നിരുത്തമുച്ചതേതി സമ്ബന്ധോ, നിബ്ബചനം നിരുത്തം, നപുംസകേ ഭാവേ ത്തോ, അത്ഥകഥനവാക്യ പുബ്ബകമുച്ചാരണമിച്ചത്ഥോ, തദഭിധായി സത്ഥമപ്യഭിധാനേ-ഭിധേയ്യോ പചാരാ തദത്ഥതായ വാ നിരുത്തമുച്ചതേ, വുത്തനിരുത്തി ലക്ഖണേന…പേ… വേദിതബ്ബാതി ഇമിനാ നിരുത്തസത്ഥേ യേ സദ്ദാ പടിപദം നിപ്ഫാദിയന്തി തേസമിദം സാമഞ്ഞേന നിപ്ഫാദനന്തി ദീപേതി, ദ്വാരേ നിയുത്തോ ദോവാരികോതി ഏത്ഥ ണികേ ദകാരവകാരാനം മജ്ഝേ ഓകാരാഗമോ, ഹിംസിസ്മാതി ‘ഹിംസ-ഹിംസായ’ മിച്ചസ്മാ, അപ്പച്ചയേതി ‘‘സാവകാരകേസ്വ ഘണ്ഘകാ’’തി (൫-൪൪) അപ്പച്ചയേ, നിജകോതി ഏത്ഥ ജകാരസ്സ യകാരേ നിയകോ. അഥ വണ്ണവികാരോതി വുത്തത്താ ജവണ്ണസ്സ യാദേസേ നിയകാദയോ താവ സിജ്ഝന്തു, സുസാനാദയോ കഥം ഛവപദാദിവികാരത്താ സുസാനാദീനന്തി ആഹ ‘പദവികാരോപി’ച്ചാദി. അഞ്ഞഥാ വണ്ണസമുദായാദേസസ്സ വിസുംഗഹണേ ഛബ്ബിതോപത്തിയാ ‘പഞ്ചവിധം നിരുത്ത’ന്തി സങ്ഖ്യാനിയമോ ന യുജ്ജേയ്യാതി ഭാവോ. യോഗോ സമ്ബന്ധോ, തഥാഹിച്ചാദിനാ ധാതുസ്സ അത്ഥാതിസയേന യോഗമ്പാകടീകരോതി, രവനകിരിയാതി സമ്ബന്ധോതി കേകായിതാന്യസദ്ദനകിരിയാഭിസമ്ബന്ധോ. മയൂരോതി ഏത്ഥ രവതി മയൂരരാവേ ഏവ വത്തതേ, ന സാമഞ്ഞേന രവനകിരിയാമത്തേതി ഭാവോ.

൪൮. തവ

വണ്ണമത്തസ്സേ വാതി വണ്ണസാമഞ്ഞസ്സേവ, മത്തസദ്ദോ ഏത്ഥ സാമഞ്ഞ വചനോ. യകാരസ്സച ചാദേസോതി സമ്ബന്ധോ, ദയകാരാനം ജത്തന്തിസ്സ ഇമിനാ, യസ്സ ‘‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’’തി (൧-൪൯) ജത്തം, അത്താനമധികിച്ച പവത്തന്തി അത്ഥേ അസങ്ഖ്യസമാസോ.

൪൯. വഗ്ഗ

യന്തം സദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധിത്തേപി പക്കന്തവിസയത്താ തംസദ്ദോ യംസദ്ദം നാപേക്ഖതേത്യാഹ-‘തേതി അനന്തര’ഇച്ചാദി, തം സദ്ദോ ഹി പക്കന്ത വിസയോ തഥാ പസിദ്ധവിസയോ അനുഭൂതവിസയോ ച യംസദ്ദം നാപേക്ഖതേ, യഥാ ചേസോ യംസദ്ദന്നാ പേക്ഖതേ, തം സബ്ബം മഹാസാമിനാധികായം സുബോധാലങ്കാരടീകായം–

മുനിന്ദചന്ദസഞ്ജാത, ഹാസചന്ദനലിമ്പിതാ;

പല്ലവാധവലാതസ്സേ, വേകോ നാധരപല്ലവോതി (൧൨൨).

ഏതിസ്സാ ഗാഥായ അമ്ഹേഹി വിത്ഥാരിതനയേന ഗഹേതബ്ബം, യഥാ രഹന്തി സകമ്മാകമ്മധാതൂനമനുരൂപം.

൫൦. വേവാ

കിഞ്ചാപീദം [ഇദംകിഞ്ചാപി (പോത്ഥകേ)] വികപ്പനത്ഥം കതന്തി ഹേട്ഠിമേന നി(ന്നാന)ത്തം വിഞ്ഞായതി, തഥാപി ഇമിനാ വാകാരേന വികപ്പോവ, ഹേട്ഠിമേ പന ക്വചാധികാരാ ഹകാരന്തധാതുതോ ധ്യണ്പച്ചയേ മേഹ്യം, ദോഹ്യം സിനേഹ്യം, ലേഹ്യന്തിപി ഭവത്വേവ.

൫൩. സംയോ

വത്തുനോ-ത്തപ്പധാനത്തമത്തവചസീതി നിയതാവയവവാചിനോ ഉപാദാനാതി വുത്തമനേകത്ഥത്തേപ്യാദിസദ്ദസ്സ, ആദിയതീത്യാദീതി കമ്മസാ ധനോചായമാദിസദ്ദോ, സോയമത്ഥോ സുമങ്ഗലപ്പസാദനിയാ ഖുദ്ദസിക്ഖാ ടീകായ‘ആദിതോ ഉപസമ്പന്നാ’തി ഏത്ഥ അമ്ഹേഹി വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ, സംയുജ്ജതീതി സംയോഗോ-ഏകത്രാവട്ഠിതബ്യഞ്ജനാ.

൫൪. വിച്ഛാ

യംവത്തതേതി വുത്തിവചനം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അത്ഥം വത്തുമാരഭതേ ‘സമ്ഭവാപേക്ഖായേ’ച്ചാദി, യംവത്തതേതി ച സുത്തേ അവിജ്ജമാനേപി ഗമ്മമാനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ പയോഗമ്പതി കാമചാരോതി വുത്തിയം വുത്തം, യസദ്ദസ്സാനിയമത്ഥവുത്തിത്തേപി പദവാക്യതോ നാഞ്ഞം സമ്ഭവതി വിച്ഛായമാഭിക്ഖഞ്ഞേ ച വത്തമാനന്തി ആഹ ‘സമ്ഭവാപേക്ഖായപദം വാക്യംവാ’തി, സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവോ-പദം വാക്യം വാ, തസ്മിം അപേക്ഖായ പദം വാക്യം വാ വത്തതേതി സമ്ബന്ധോ, വത്തതേതി വിച്ഛായമാഭിഞ്ഞേ ചാത്ഥേ വത്തതേ, നനു പദസ്സ വാക്യസ്സ വാ വിസുംയേവ ദബ്ബാദയോ അത്ഥാ, തം കഥമിദ മേതസ്മിം വത്തുധമ്മേ കിരിയാധമ്മേ ച വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞത്ഥേ വത്തതേതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ-‘വിസയഭാവേനാ’തിആദി, വിച്ഛായ വത്തുധമ്മസ്സ കിരിയാധമ്മസ്സ ചാഭിക്ഖഞ്ഞസ്സ വിസയോ പദം വാക്യം വാ… അനഞ്ഞത്ഥവുത്തിവസേന തത്ഥപ്പവത്തിയാ, തം വസേനച, അഭിധായകത്തേന ചേതി ഗോചരത്തേന പകാസകത്തേന ചാതി അത്ഥോ, യംവത്തതേതി അജ്ഝാഹടസ്സ യന്തി പഠമന്തസ്സ വിഭത്തിവിപരിണാമം ദസ്സേതി (തസ്സാതി) ആദിനാ, ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘യജ്ജപി ‘വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസ്വി’ ത്യത്ര ഛട്ഠീനോച്ചാരീയതേ, തഥാപി ഛട്ഠീപസിദ്ധി ഹോതേവ, കഥം ദ്വേ ഇച്ചാദേസനിദ്ദേസാ ആദേസോ ച സമ്ബന്ധീനമപേക്ഖതേ, ‘വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസൂ’തി ചാത്ഥനിദ്ദേസോ, ന ചാത്ഥസ്സാദേസേന സമ്ബന്ധോ ഉപപജ്ജതേ, തസ്മാ വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസു യം പദം വാക്യം വാ വത്തതേ തസ്സ ദ്വേ ഭവന്തിച്ചേവം ഛട്ഠീയത്ഥോ സക്കാ വത്തു’’ന്തി, ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തീതി ദസ്സിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, സദ്ദരൂപേ സങ്ഖ്യയ്യേതി ദുതിയാ ബഹുവചനന്തം പടിപാദയമാനോതി ഏത്ഥ പടിപാദനകിരിയായ സമ്ബന്ധേനോപദിട്ഠം, ‘‘വാക്യന്തരട്ഠോപി സദ്ദോ തദഞ്ഞസ്മിമ്പി സമ്ബന്ധമുപയാതീ’’തി ദ്വിസദ്ദോതി ഇദം ഉപരി വാക്യദ്വയേപ്യുപയുജ്ജതി ‘ദ്വിസദ്ദോ വുത്തോ, ദ്വിസദ്ദോ ന സരൂപപ്പധാനോ’തി, അഥ സരൂപപ്പധാനോ കസ്മാ ന വുത്തോതി ആഹ-‘ബഹുവചനേന നിദ്ദേസാ’തി, അഥ ദ്വേതി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ പദവാക്യാനം ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനം വാ സിയാ, താനേവാ വത്തന്തീതി ദ്വിപ്പയോഗോ വാ, തഥാ സതി ‘യംവത്തതേ തസ്സാ’തി കസ്മാ പഠമമേവ നിസ്സായ വുത്തിയം വിവരണം കതന്തി ആഹ-‘ഏവഞ്ചാ’തിആദി, ഇദാനി ദ്വിപ്പയോഗപക്ഖസ്സ സദോസത്താ അഗഹിതഭാവം ദസ്സേതുമാഹ-‘യദാത്വി’ ത്യാദി, തുസദ്ദോ പുബ്ബസ്മാ പക്ഖാ വിസേസസ്സ പദസ്സകോ [വിസേസനത്ഥോ (പോത്ഥകേ)], തത്ഥ ഹി ദ്വേ [ദ്വേരൂപ (പോത്ഥകേ)] സദ്ദരൂപാന്യാദിസീയന്തേ, ഇഹ തു സോവ സദ്ദോ ദ്വിരാവത്തതേ, ആവുത്തീ സങ്ഖ്യേയ്യാതി ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘ദ്വിസദ്ദോ-യം ‘‘ആദസഹി സങ്ഖ്യാ സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തന്തേ’’തി വചനതോ സങ്ഖ്യേയ്യവചനോ, തസ്മേഹ സങ്ഖ്യേയ്യം സദ്ദരൂപം വാ സിയാ ആവുത്തി വാ, ഇച്ചപി നിദ്ദേസോ തദുഭയമപേക്ഖിയ നപുംസകലിങ്ഗേന വാ സിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗേന വാ, തത്ഥ യദാ നപുംസകലിങ്ഗേന നിദ്ദേസോ, തദാ സദ്ദരൂപാനി സങ്ഖ്യേയ്യാനി ഭവന്തി, യദാ തു ഇത്ഥിലിങ്ഗേന, തദാ സദ്ദസ്സാവുത്തീ ഉച്ചാരണലക്ഖണാ കിരിയാ സങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, തതോ ചേത്ഥ ആവുത്തീഅപി സങ്ഖ്യേയാ ഹോന്തീ’’തി, തദാ ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബവചനന്തി ഏസ പക്ഖോതി അയമേത്ഥ ഭാവോ’’ യദാ ദ്വേ ആവുത്തിയോ വിധീയന്തേ തദാ ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്തേ സോപേക്ഖോ, (അത്ര ഠാന്യാദേസഭാവോ നത്ഥി) [നതുട്ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനപക്ഖോ (പോത്ഥകേ)] ആവുത്തി ഹി കിരിയാ, തസ്സാ ചേഹ സദ്ദോ സാധനം, ന ച കിരിയായ സാധനസ്സ ച ഠാന്യാദേസഭാവോ ഉപപജ്ജതേ, തസ്മാ യദാവുത്തീ വിധീയന്തേ, തദാ ദിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്തേ-സോ പക്ഖോ ഭവതീ’’തി, അയമ്പി പക്ഖോ പാണിനീയേഹി പരിഗ്ഗഹീതോ, തദയുത്തം ദോസദുട്ഠത്താതി സന്ദസ്സയമാഹ-‘സോ പനേ’ത്യാദി, തേ ഹി ദുതിയമ്പി പക്ഖമബ്ഭുപഗമ്മ ഉപചാരമത്തതോ ഭേദോ, വത്ഥുതോത്വഭേദോ വാതി പോനോപുഞ്ഞേന തം സാധേന്തി. കഥമ്പന സദോസത്തം യേനായം ന ഗഹിതോത്യാഹ- ‘തഥാഹി’ച്ചാദി, ണ്യോ നസിയാതി ‘‘തസ്സ ഭാവകമ്മേസു ത്ത താ ത്തന ണ്യ ണേയ്യ ണിയ ണിയാ’’തി (൪-൫൯) ഭാവേ വിധീയമാനോ ണ്യോ ദ്വിപ്പയോഗപക്ഖേ സദ്ദഭേദസബ്ഭാവാ പുന പുനേതി സമുദായസഭാവതോ പുനപുന ഭാവോതി അത്ഥേ പുനപുന സമുദായതോ ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ, ന കേവലം ണ്യോവ, അഥ ഖോ ഏകപദന്തോഗധാനം സരാനം സരാനമാദിഭൂതസ്സുകാരസ്സ ഭവന്തോ ഓകാരോപി ‘‘സരാനമാദിസ്സാ യുവണ്ണസ്സാ ഏഓ ണാനുബന്ധേ’’തി (൪-൧൨൪) ന സിയാ, ‘‘മനാദ്യാപാദീനമോമയേ ച ‘‘ഇതി (൩-൫൯) ഓകാരോ പന പക്ഖദ്വയേപി ഹോതേവ… ഉത്തരപദസ്സ നിമിത്തഭാവേന ഗഹിതത്താ, പുബ്ബപക്ഖേപി ഹി ദ്വേ സദ്ദരൂപാന്യേവാദിസീയന്തേതി ഹോതേവ പദ ഭേദോ, വക്ഖതി ഹി ‘സതീപി അത്തഗതേ ഭേദേ’തി. നനു ആവുത്തിധമ്മഭേദ സദ്ദസ്സുപചരിതോ ഭേദോ, സരൂപതോ ത്വഭേദോവ, അഞ്ഞഥാ ആവുത്തിയേവ ന സിയാ, ഏകസ്സ ഹി വത്ഥുനോ ആവുത്തി ഹോതിച്ചാഹ‘നാന്തരേനേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞഥേതി ഉപചരിതോ ഭേദോ ന സഭാവതോതി ചേ, കാരിയമ്ഭവതീതി ഏവി ന സക്കാ വത്തുന്തി സമ്ബന്ധോ, സഭാവതോ ത്വഭേദോ വാതി ഉപചാരാഭാവേന വത്ഥുതോ വിജ്ജമാനഭേദമവധാരയതി, അഞ്ഞഥാതി യദി ഭേദോ സിയാ, ആവുത്തിയേവ ന സിയാതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘‘യദി സഭാവതോവ ഭേദോ ഭിന്നസ്സ പന കഥമാവുത്തി സിയാ’’തി, ഠാനിസദിസത്താതി ‘‘ഠാനീവിയാദേസോ’’തി പരിഭാസമുപലക്ഖേതി.

കിരിയായാതിആദീസു സഹത്ഥേ തതിയാ… കിരിയാദീഹി ദബ്ബാദ്യത്ഥാനം വത്തു [കത്തു] ബ്യാപനിച്ഛാപവത്തിതോ, ദേസാദീതി ( ) [(ഹി) (പോത്ഥകേ)] ആദിസദ്ദേന കാലാവത്ഥാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, നാനാകാരയുത്തമേവ ഭിന്നം നാമ ഹോതീതി ആഹ-‘അനേകപ്പകാരയുത്തേ’തി, ബഹുവചനനിദ്ദേസതോ വുത്തം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, തേനാതി യേന ബഹുവചനനിദ്ദേസേന സകിം ബ്യാപനിച്ഛാ ജോതീയതി തേന കരണഭൂതേന ഹേതുഭൂതേന വാ, കമേന ബ്യാപിതുമിച്ഛായം ജാതിആദീനഞ്ച ബ്യാപിതുമിച്ഛായന്തി സമ്ബന്ധോ, തത്ഥ അയഞ്ച ഗാമോ രമണീയോ അയഞ്ച ഗാമോ രമണീയോതി കമേന ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി രമണീയഗുണേന ഗാമദബ്ബയോഗോ അത്ഥി, തഥാപി ഗാമാനം ഗുണേന യോഗോ, സബ്ബോ ഗാമോ രമണീയോതി ബാഹുല്ലേന, നത്ഥി സാകല്ലേന [കമേന (പോത്ഥകേ)] ബ്യാപിതുമിട്ഠത്തന്തി സകലബ്യാപനിച്ഛായാഭാവോതി ന ദ്വിബ്ബചനം, ഏവമുപരി യോജേത്വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, സമ്പന്നോ യവോതി സമ്പന്നഗുണേന യവജാതിയാ ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, ഏകത്ഥാ ജാതി, അനേകത്ഥ നിസ്സയാ വിച്ഛാ [ഏകത്ഥാജാതി, ഏകമത്ഥം ഞാപയിസ്സാമീതി ജാതിസദ്ദോ പയുജ്ജതേ അനേ കത്ഥനിസ്സയാച വിച്ഛാ, അനേകത്ഥം സഞ്ഞാപയിസ്സാമീതി വിച്ഛാപയുജ്ജതേ-തി മഹാഭസ്സേ], സോഭനം ധവഖദിരന്തി സോഭനഗുണേന ധവാദിദബ്ബാനം ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, അത്ഥസദ്ദേനേത്ഥ ദബ്ബാദയോ വത്തുമിട്ഠാതി ആഹ-‘ദബ്ബഗുണകിരിയാലക്ഖണേ’തി, വിസദ്ദോ പനേത്ഥ ബ്യാപനത്ഥോതി ആഹ-‘ബ്യാപിതും സമ്ബന്ധിതു’ന്തി, സാതി വിച്ഛാ, വത്തുധമ്മോതി ‘രുക്ഖംരുക്ഖ’മിച്ചാദികം യോ വദതി, തസ്സ വത്തുനോ ധമ്മോ… ഇച്ഛാലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ തപ്പടിബദ്ധത്താ, സദ്ദോതി രുക്ഖമിച്ചാദികോ, തസ്സ സദ്ദസ്സ യം രൂപം അത്ത ഭാവോ, തമേവ പച്ചാസത്യാ ‘‘സുതാനുമിതേസു സുതസമ്ബന്ധോവ ബലവാ’’തി വിച്ഛാ ഭിക്ഖഞ്ഞേസു വത്തമാനസ്സ സുതസ്സേവ തസ്സ രൂപസ്സ പച്ചാസന്നഭാവതോ ദ്വിസങ്ഖ്യാ യുത്തം ദ്വിസങ്ഖാതായ സങ്ഖ്യായ ‘രുക്ഖം രുക്ഖ’മിച്ചേവം യുത്തം അതിദിസീയതേ സുത്തേ ദ്വേഇച്ചനേന, ദ്വിബ്ബചനസ്സേവ [ദ്വിബ്ബചനമേവ (പോത്ഥകേ)] ഹി ദ്വിസങ്ഖ്യായുത്തതാ, അഥ കതമേകവചനന്തസ്സ ദ്വിബ്ബചനം, തഥാഹി സബ്ബേയേവേതേത്ഥ വിച്ഛായം ദ്വിത്തേഹ്യഭിധയന്തേതി ബഹത്താ ബഹുവചനം പപ്പോതി, ഏകവചനന്തു ന സിജ്ഝതി ‘രുക്ഖം രുക്ഖം സിഞ്ചതീ’തി ഏകത്ഥാഭിധാനഭിന്നസബ്ബരുക്ഖപ്പതീതീതി കഥമേകവചനന്തസ്സ ദ്വിബ്ബവചനന്തീ ആസങ്കിയാഹ-‘തത്ഥേ’ച്ചാദി, അത്ഥസാമത്ഥിയാതി ‘ബഹുവചനന്തപ്പയോഗേഹി’ച്ചാദിനാ വക്ഖമാനനയേന ബഹുവചനന്തപ്പയോഗേനേവ വിച്ഛാത്ഥജോതനതോ ന തത്ഥ ദ്വീബ്ബചനം സിയാ, ഭവിതബ്ബഞ്ച ദ്വിബ്ബചനേ (ന, ഏ) കവചനത്തമന്തരേന ന ചാത്ഥി ദ്വിബ്ബചനാവകാ സോതി പതീതി ബലാവഗതോ യോ-ത്ഥോ, തസ്സ അത്ഥസ്സ അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണം സാമത്ഥിയം അത്ഥസാമത്ഥിയം, അത്ഥസാമത്ഥിയാ ഏകവചനന്തസ്സ ദ്വീബ്ബചനന്തി സമ്ബന്ധാ, കിരിയാദിയോഗന്തി കിരിയാഗുണാദി സമ്ബന്ധോ, മന്ത്വാതി ബ്യാപിതുമിച്ഛായന്തീമസ്സ പുബ്ബകിരിയാവചനം, അഭിസംഹരിത്വാതി ഏകതോകത്വാ. സദ്ദസ്സ താദിസത്ഥപച്ചായകത്തേ സാമത്ഥിയം സദ്ദസത്തി [സദ്ദസ്സ]. യുഗപദാധികരണതായം സഹവചനിച്ഛായം ബഹുവചനപ്പവത്തിയേവ, ന തത്ഥ ദ്വിബ്ബചനന്തി ദസ്സേതുമാഹ-‘അതോയേവേ’ച്ചാദി, അതോ യേവാതി ബഹുവചനന്തസ്സ സദ്ദസത്തിയാ വിച്ഛാജോതനതോ ദ്വിബ്ബചനാഭാവായേവ, ഏവമഞ്ഞതേ- ‘ഇധ പന യോഗപജ്ജം ദുവിധം സദ്ദയോഗപജ്ജം അത്ഥയോഗപജ്ജഞ്ച, തത്ഥ കിഞ്ചി സാത്ഥകാനം സദ്ദയോഗപജ്ജമത്ഥയോഗ പജ്ജം ന സമ്ഭവതീതി, യുഗപദി അധികരണം ധവാദി അത്ഥോ യസ്സ സോധവഖദിരപലാസസദ്ദോ യുഗപദാധികരണോ, തസ്സ ഭാവോ തഥാ, തസ്സഞ്ച സതി, സദ്ദയോഗപജ്ജമന്തരേന ഭിന്നത്ഥാനമേകസദ്ദവചനീയാന മേകതോ പപത്തി അത്ഥയോഗപജ്ജം, തം സഹവചനിച്ഛായന്തി ഇമിനാ ദസ്സിതന്തി തസ്സം സഹവചനിച്ഛായഞ്ച സതി, സോഭനാ ധവഖദിരപലാസാ സോഭനാ രുക്ഖാതി സോഭനഗുണയോഗേപി ബഹുവചനേനേവ വിച്ഛാജോതനതോ ദ്വിബ്ബചനാഭാവോതി, സോഭനം ധവഖദിരന്തി പന സതീപി സദ്ദയോഗപജ്ജേ സമാഹാരത്താ നത്ഥത്ഥയോഗപജ്ജ [നാത്വയാഗപജ്ജ (പോത്ഥകേ)] ന്തി ഏകവചനന്തത്താ ദ്വിത്തപ്പസങ്ഗേപി സോഭനം ധവഖദിരന്തി സദ്ദാനം സകിം ബ്യാപനിച്ഛായാഭാവാ ന ദ്വിബ്ബചനന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തം.

വാത്തികകാരേന ‘‘ആനുപുബ്ബിയേ ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧-വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘ആനുപുബ്ബിയേപി’ച്ചാദിനാ, അത്ഥേവാനുപുബ്ബിയേപി വിച്ഛാ തതോവ ദ്വിത്തന്തി പടിപാദയ ‘മാനുപുബ്ബിയ’മിച്ചാദിനാ ‘അത്ഥിയേവേച്ചാദിനോ വുത്തിവാക്യസ്സ വിവരണമാഹ. ഗാമജാതിയാ തുല്യജാതിയാനം ദിസാ ദേസാദിഭേദേന ഭിന്നാനമിവ ഗാമാനം, ന ഏത്ഥ വിച്ഛാ, മൂലമഗ്ഗം വാ ഹി മുഖ്യ മേകമേവ… ഹേട്ഠുദ്ധഭാഗന്തരാഭാവേനേകത്താ, യേനുപരിയധോ ഭാഗാപേക്ഖായ കതമൂലഗ്ഗബ്യപദേസേന ഭിന്നജാതിയാ മൂലഗ്ഗഭാഗാ, തേ ഭിന്നജാതിയാ, ന ച ഭിന്നജാതിയാനം വിച്ഛാ ഹോതി, ന ഹി ഗോഗോതി വുത്തേ (വാഹീക)ഗതാ വിച്ഛാവഗമ്യതേതി ആചരിയജിനിന്ദബുദ്ധിനാ ആനുപുബ്ബിയേ വിച്ഛായാഭാവം പടിപാദിതം, തം വിഘടയിതും ‘യദി ഹി’ച്ചാദിനാ യം വുത്തിയം വുത്തം, തം വിപഞ്ചിതുമാഹ- ‘യഥേ’ച്ചാദി, നസന്നിവിട്ഠോതി ന പതിട്ഠിതോ, നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി, യസ്സൂപരിഭാഗോ അത്ഥി തമ്പി മൂലന്തി മൂല ബ്യപദേസസ്സാപേക്ഖാ കതത്തമാഹ, ഉഭയന്തി മൂലമഗ്ഗഞ്ച, തഥാ അഞ്ഞേപി മൂലഗ്ഗഭാഗാതി ഇമിനാ മൂലഗ്ഗഭേദാനം ഹേട്ഠാ വിയ ഗഹണേ സതി ബഹുത്തമാഹ, പുബ്ബകഥിതേനാതി ‘രുക്ഖാദീനം ബാഹുല്ലേനാ’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘മൂലാദീനം ബാഹുല്ലേന ഥൂലാദി ഗുണയോഗമ്മന്ത്വാ സത്തമീവിഭത്തിയുത്തേന മൂലാദിസദ്ദസഹിതേന സബ്ബ സദ്ദേന മൂലാദികമത്ഥമഭിസംഹരിത്വാ സബ്ബസ്മിം മൂലേ ഥൂലാ സബ്ബസ്മിം അഗ്ഗേ സുഖുമാതി ഏവം (വത്തുനോ) ബ്യാപിതുമിച്ഛായമേകവചനന്തസ്സ വിച്ഛായന്ത്വേവ ദ്വിബ്ബചന’’ന്തി.

ജേട്ഠാനം വിച്ഛാസമ്ഭവേ സബ്ബകനിട്ഠസ്സ ജേട്ഠത്താഭാവാനുപ്പവേസോ ന സിയാതി ആനുപുബ്ബിയമത്തവചനിച്ഛായം തേനേവ ദ്വിത്തമഭിഹിതം ‘ജേട്ഠം ജേട്ഠമനുപ്പവേസയാ’തി തേനേവാചരിയേന, തദധുനാ വിഘടീയതി ‘ജേട്ഠ’ മിച്ചാദിനാ, കനിട്ഠോപി പവേസീയതീതി കനിട്ഠസ്സപി വിച്ഛാസമ്ഭവമാഹ, തത്ഥ കാരണമാഹ-‘യഥേവ ഹി’ച്ചാദി, പരസ്സാതി മജ്ഝിമസ്സാതി ഏത്ഥ വിസേസനം, കനിട്ഠസ്സാപി ജേട്ഠബ്യപദേസോതി സമ്ബന്ധോ, യഥാവുത്തമേവ സമത്ഥേതി ‘വത്തിച്ഛാനിബന്ധനേ ഹി’ച്ചാദിനാ, വത്തിച്ഛാദിബന്ധനേതി വത്തുനോ ഇച്ഛാ നിബന്ധനം കാരണമസ്സാതി സമാസോ, വത്ഥുസഭാവേ വത്ഥു തത്ഥേ, അഭിനിവേസോ പവത്തി, നാഭിസമ്ഭുണാതി ന പപ്പോതി.

‘‘സകത്ഥേ വധാരിയമാനേ നേകസ്മിം ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧൨-വാ) വാത്തികകാരേന വുത്തം, തദാഹ ‘സകത്ഥേ’ഇച്ചാദി, അത്ഥപ്പകാരണാദ്യനപേക്ഖസ്സ പദസ്സ അത്ഥേ സകത്ഥേ അവധാരിയമാനേ ഏത്തകമേവേതി ഗമ്മമാനേ അനേകസ്മിം ദിയ്യമാനേ ദ്വിബ്ബചനമിട്ഠം മതം പാണിനിയാനന്തി അത്ഥോ, അയമ്പനേസമധിപ്പായോ ‘മാസകം മാസകം ഇമമ്ഹാ കഹാപണാ ഭവന്താനം ദ്വിന്നം ദേഹീ ത്യത്ര ദ്വേ ഏവ മാസാ ദാതുമിച്ഛിതാ, കഹാപണം നാമ–

ചത്താരോ വിഹയോ ഗുഞ്ജാ, ദ്വേഗുഞ്ജാ മാസകോ ഭവേ;

ദ്വേ അക്ഖാവ മാസകാപഞ്ച,ക്ഖാനം ധരണമട്ഠകംതി.

വുത്തവിധിനാനേകമാസകസമുദായോ, തത്ഥ ന സബ്ബേ കഹാപണ സമ്ബന്ധിനോ മാസാ ദാനകിരിയായ ബ്യാപിതാ, ദ്വേയേവാതി നേത്ഥത്ഥ വിച്ഛാതി യഥാവുത്തവത്തബ്ബേന ദ്വിബ്ബചന’’ന്തി, തം ദസ്സേത്വാതി തം ദ്വിബ്ബചനോദാഹരണം ദസ്സേത്വാ, പടിപാദയിതും വിച്ഛായമേവ ദ്വിത്തം ദസ്സേതും… മാസകം മാസകമിച്ചാദോത്വയമധിപ്പായോ-‘‘ദേഹീതി ദാനകിരിയായ മാസ്സ ബ്യാപിതുമിട്ഠാതി വിച്ഛായമേവേത്ഥ ദ്വിബ്ബചനം, തഥാഹ്യതോ ദ്വിരുത്താ വിച്ഛാവ ഗമ്യതേ’’തി, സദ്ദന്തരതോച്ചാദികം കിമാസങ്കിയ വുത്തന്തി ആഹ‘ദേഹീ’തിആദി, അവധാരണേ പതീയമാനേതി കഹാപണസമ്ബന്ധിനി ബഹുമ്ഹി മാസകസമുദായേ മാസകദ്വയനിച്ഛയേ വിഞ്ഞായമാനേ സതി, അവിസേസേന സാമഞ്ഞേന മാസാനം ദേഹീതി ദാനകിരിയായ ബ്യാപനാ ഭാവാതി സമ്ബന്ധോ, സദ്ദന്തരതോച്ചാദിനോ സാധിപ്പായമത്ഥമഭിധാതുമാരഭതേ ‘പദേനേ’ച്ചാദി, ഏത്ഥ പദേനാതി മാസകമിച്ചനേന പദേന, ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി ഇദമേത്ഥ സദ്ദന്തരം, കതാഭിസങ്ഖരണസ്സാതി മാസകം മാസകമിച്ചേവം നിപ്ഫാദിതസ്സ, സദ്ദന്തരതോതി ഇമിനാ പദന്തരയോഗോ ഗഹിതോതി ആഹ-‘പദന്തരേന യോഗതോ’തി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘ദ്വിത്തകരണകാലേ സദ്ദന്തരവചനീയസ്സത്ഥസ്സാനപേക്ഖിതത്താ മാസകംമാസകന്തി അവിസേസേന മാസകവിച്ഛായം ദ്വിത്തം, തദനു പന ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതിസദ്ദന്തരസമ്ബന്ധേ സതി യദി കഹാപണസമ്ബന്ധ്യ ന വസേസമാസകവിച്ഛാ പരിഗ്ഗയ്ഹതി തദാ ഇമസ്സ കഹാപണസ്സാതി ഛട്ഠിയാ ഭവിതബ്ബം, ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി പന അവധിപഞ്ചമീനിദ്ദേസതോ കഹാപണതോ ദ്വയമേവ ഗഹേത്വാ ഭവന്താനം ദ്വിന്നം ദേഹീതി ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി സദ്ദന്തരതോവധാരണം ഗമ്യതേ’’തി.

‘‘പുബ്ബപഠമാനമത്ഥാതിസയവചനിച്ഛായം ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧൨-വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘പുബ്ബപഠമാനം മിച്ചാദി, പുബ്ബപഠമാനം പുബ്ബപഠമ സദ്ദാനം അത്ഥാതിസയോ യോ അത്ഥസ്സ പകംസോ, തസ്സ വചനിച്ഛായം, സബ്ബപഠമഭാവസങ്ഖാത അത്ഥാതിസയമത്താവ വചനിച്ഛാതി ന ഏത്ഥ വിച്ഛാതി തേസമധിപ്പായോ, വികസനകിരിയായ പാകകിരിയായാതി വുത്തേപി വികാസകരണകിരിയായ പാകകരണകിരിയായാതി അത്ഥസമ്ഭവതോ ‘പുബ്ബം പുബ്ബം പുപ്ഫ’ന്തി ത്യാദോ, പുബ്ബം പുബ്ബം വികസനം കരോന്തി, പഠമം പഠമം വചനം കരോന്തീതി കിരിയാവിസേസനവസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, പുബ്ബാതി മതാ പഠമാഭിമതാതി ഇമിനാ പുബ്ബപഠമഭാവേനാഭിമതാനം ബഹുത്ത ബ്യാപനേന വിച്ഛാസബ്ഭാവേ കാരണമാഹ.

‘‘ഡതര ഡതമാനം സമസമ്പധാരണായമിത്ഥീനിഗദേ ഭാവേ ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧൨-വാ) വുത്തം, ഏത്ഥ ഇത്ഥിലിങ്ഗസദ്ദോ ഇത്ഥിലിങ്ഗയോഗാ ഇത്ഥീതി വുത്തോ, നിഗദ്യതേനേനേതി നിഗദോ, ഇത്ഥീ നിഗദോ യസ്സ സോ ഇത്ഥിനിഗദോഭാവോ, തസ്മിം ഇത്ഥീനിഗദേ ഭാവേ, തദാഹ-രതരരത മന്താന’മിച്ചാദി, ഇത്ഥിലിങ്ഗേതി ഇത്ഥിലിങ്ഗം യസ്സ സോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോഭാവോ, തസ്മിം ഇത്ഥിലിങ്ഗേ ഭാവേ വത്തമാനാനം രതരരതമന്താനം ദ്വിബ്ബചനമഭിമതന്തി സമ്ബന്ധോ, കസ്മിം വിസയേതി ആഹ-‘സമസമ്പധാരണ വിസയേ’തി, സമേന അഡ്ഢതാദിനാ ഗുണേന ഇമേ ഉഭോ അഡ്ഢാ ഇത്വേവം രൂപാ സമ്പധാരണാ നിരൂപനാ അവബോധോ സമസമ്പധാരണാ, സാഏവ വിസയോ, തസ്മിം സതി, അഡ്ഢതായ ബഹുവിധത്താഭാവാ കിരിയാദിയോ ഗാഭാവാ ച നത്ഥേത്ഥ വിച്ഛാതി തേസമധിപ്പായോ, പുച്ഛിയമാനാതി ഇമിനാ ഇമേ ഉഭോ’ ഇച്ചാദീനം പുച്ഛാവാക്യതം ദസ്സേതി.

പരബ്യവഹാരേനാഹ-‘ആഖ്യാതാദീനം വിസയത്ത’ന്തി, ഇമിനാ ആഖ്യാതാദീനമേവ കിരിയാജോതകപദഭാവേന പോനോപുഞ്ഞസങ്ഖാതകിരിയാ ധമ്മസ്സ ധനസമേവ വിസയത്തം ദീപേതി, അതിസയവിസിട്ഠന്തി ഇമിനാ പപചതിസദ്ദേപകാരോ പകംസത്ഥ ജോതകോ ഉപസഗ്ഗോതി ദസ്സേതി, ഹിവിധിമ്ഹീതി’ലൂ-ച്ഛേദനേ’ഇച്ചസ്മാ വിധിമ്ഹി ഹിപ്പച്ചയോ ‘‘പഞ്ഹപത്തനാവിധീസു’’തി (൬-൯) ഇമിനാ സുത്തേനാതി അത്ഥോ, ഓസ്സാതി ‘‘യുവണ്ണാനമേഓപച്ചയേ’’തി (൫-൮൨) ഓകാരസ്സ, ‘പുബ്ബേക-കത്തുകാന’’ (൫-൬൨) മിച്ചേവാതി ഏവകാരേന പരേസമിവായമപ്യാഭിക്ഖഞ്ഞേ പച്ചയോ ചേ വിധീയതേ, തദാ പപചതിഇച്ചത്ര വിയ ആഭിക്ഖഞ്ഞേ വിധീയമാനേന പച്ചയേനേവ ആഭിക്ഖഞ്ഞത്ഥസ്സ പകാസിതത്താ ന ദ്വിബ്ബചനേന ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി, യദാ തു ഭുസം പുനപ്പുനം പചതീതി വചനിച്ഛാ തദാപി പപചതീതി ഭവത്യേവ.

ഇഹ ഇമസ്മിം ഉദാഹരണേ, ആഭിക്ഖഞ്ഞേ ഇച്ചേവാതി ഇമിനാ അനുകരണമത്തമേവേതം നത്ഥേത്ഥാഭിക്ഖഞ്ഞന്തി പാണിനിയാ സുത്തന്തരേന ദ്വിത്തമ്പടിപാദേന്തി, നത്ഥേത്ഥ താദിസേന വചനേന പയോജനം, ആഭിക്ഖഞ്ഞേയേവ ദ്വിബ്ബചനന്തി ദസ്സേതി, ഏവമഞ്ഞതേ ‘‘പടഇച്ചേതമനുകരണം ഭവന കിരിയമ്പതി വത്തതീതി [ഭവനകിരിയാമതീ വുത്തീതി (പോത്ഥകേ)] കിരിയാധമ്മം പോനോപുഞ്ഞമേത്ഥ അത്ഥേവാ’’തി, തേനേവ വക്ഖതി-‘പടപടാ ഭവതീതി ആഭിക്ഖഞ്ഞേ ദ്വിബ്ബചന’ന്തി, അനിതിസ്മിന്തി ഇതിസദ്ദേ അവിജ്ജമാനേ, രാപ്പച്ചയോതി പഠമം ദ്വിത്തേ കതേ പച്ഛാ രാപ്പച്ചയോ, രാപ്പച്ചയമകത്വാപി പകാരന്തരേന സാധേതുമാഹ- ‘അഥവാ’ ഇച്ചാദി, ദീഘോ നിച്ചന്തി പഠമം ദ്വിത്തേ പടപടകരോതീതി ഠിതേ നിച്ചം ദീഘോ, പടപടാ കരോതീതി ഏത്ഥ നിപ്ഫത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പടപടായതീതി ഏത്ഥ ദസ്സേതും പടപടായതീതിആദി ആരദ്ധം.

൫൫. സ്യാദി

ഏകസ്സ ഏകസ്സ ഇതി ഠിതേ പുബ്ബവിഭത്തിയാ ലുത്തേ സംഹിതായഞ്ച കതായം ഏകേകസ്സ, ഏവം മത്ഥകേന മത്ഥകേനാതി ഠിതേ മത്ഥക മത്ഥകേനാതി.

൫൬. സബ്ബാ

അഞ്ഞം അഞ്ഞന്തി ഠിതേ ഇമിനാ വിഭത്തിയാ ലോപേ അകാരസ്സ ‘‘തദമിനാ’’ (൧-൪൭) ദിനാ ഓകാരേ അഞ്ഞോഞ്ഞന്തിപി ഹോതി.

൫൭. യാവ

യാവബോധന്തി ‘‘യാവാവധാരണേ’’തി (൩-൪) അസങ്ഖ്യസമാസോ.

൫൮. ബഹുല

ക്വചി പവത്യപ്പവത്തി, ക്വചഞ്ഞം ക്വചി വാ ക്വചി;

സിയാ ബഹുലസദ്ദേന, വിധി സബ്ബോ യഥാഗമംതി.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

പഠമകണ്ഡവണ്ണനാ സമത്താ.