൧൫. പഞ്ച

അവധിഭാവേനാതി ‘അതോ’ച്ചാദിനാ അവധിത്തേന, യസ്സാതി യോ ആദിനോ, കാരിയന്തി ‘ടാടേ’ആദികം, പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസാതി യഥാ- ‘ഗാമാ ദേവദത്തോ’തി വുത്തേ സോ തതോ പുബ്ബോ പരോഗേതി വിഞ്ഞായതീത്യവധിഭാവസ്സ പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസോ, തഥേഹാപി ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി (൨-൪൧) വുച്ചമാനേ അതോ പുബ്ബേസം യോനം അഥവാ പരേസന്തി പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവധിഭാവസ്സാവിസേസാതി മഞ്ഞതേ, പുരേ വിയാത്യനേന സത്തമിയന്തി ഏത്ഥ വുത്തം നിദ്ദേസവചനേ കാരണമതിദിസതി, വുത്തിയം ‘നരാനമേരേ’തി ഏത്ഥ അപവാദവിപ്പടിസേധേ സതിപരത്താ ടാടേആദേസാനം പവത്തിം ‘‘ആദിസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണയിസ്സാമ, അഥ കിമിമിനാ വചനേന നനു യതോ യത്ഥ പഞ്ചമീ നിദ്ദേസോ തത്ഥ സബ്ബത്ഥ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ’’ (൧-൨൧) ത്യതോ ‘പരോ’ത്യനുവത്തേതും സക്കാതി തസ്സാനുവത്തിതസ്സ യോനമിച്ചനേന സാമാനാധികരണ്യാ‘പരേസം യോനം’ത്യയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതേ, തതോ പുബ്ബേസം പസങ്ഗോയേവ നത്ഥീതി, നേതദത്ഥി, പരോതി ത്യനുവത്തമാനം ‘അതോ’തി പഞ്ചമ്യന്തേന സമ്ബജ്ഝമാനം ന കോചി വാരേതാ അത്ഥീതി പരതോ-കാരതോ പുബ്ബേസമ്പി യോനം ടാടേആദേസാ പപ്പോന്തീതി വചനേനേമിനാ ഭവിതബ്ബമേവാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘വചനേ’ച്ചാദി, ഏവഞ്ചരഹി തദേവോദാഹരിതബ്ബം, കിം ‘നരാനരേ’ ത്യുദാഹടന്തി ചേ, നേസദോസോ, അഞ്ഞദത്ഥം കാരീയമാനമിഹാ-പ്യത്ഥവന്തം ഹോതീതി, പുബ്ബകോ പരിഹാരോതി ബ്യവ ഹിതനിവത്തിയാ പുബ്ബസുത്തേ വുത്തോ ‘‘സരേതോപസിലേസികാധാരോ’’തി പരിഹാരോ, ന സമ്ഭവതീതി ഇഹ സത്തമിയാ അഭാവാ ന സമ്ഭവതി, വചനാനന്തരന്തി പാണിനിയാനം നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമിവ ബ്യവഹിതനിവത്തിയാ സുത്തന്തരം, തേ ഹി ‘‘തസ്മാത്യുത്തരസ്സാ’’ത്യേത്ഥ (൧-൧-൬൭) നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമനുവത്തിയ തേന പുബ്ബേ വിയ ബ്യവഹിതനിവത്തിമ്പടിപാദേന്തി. അനന്തരേതിവചനാ പച്ചാസത്തിയാ നിസ്സയനം വിഞ്ഞായതേ, കതത്ഥതായാതി വചനാ ജാതിയാത്യാഹ- ‘പച്ചാസത്യാ ജാതിം സന്നിസ്സായാ’തി ജാതിം സന്നിസ്സായ പച്ചാസത്യാ കരണഭൂതായ നിവത്തിമാഹേതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ പച്ചാസത്തി ഞായബ്യാപനഞായജാതിപദത്ഥബ്യത്തിപദത്ഥേസു പച്ചാസത്തിഞായോ ജാതിപദത്ഥോചേഹ നിസ്സീയതേതി ദസ്സേതി, ന ഹി കേവലം ജാതിം നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹി യദേത്ഥ പച്ചാസത്തിഞായോ ന നിസ്സിതോ, തദാ ബ്യാപനഞായേന ബ്യവഹിതേ ചാബ്യവഹിതേ ചാസജ്ജതീതി ജാതിയാ നിസ്സയനേ സത്യപി ബ്യവഹിതേപി ബ്യാപ്യമാനാ ജാതി കേന നിവാരീയതേ നാപി കേവലം പച്ചാസത്തിന്നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹ്യസതി ജാതിസന്നിസ്സയേന ബ്യത്തിനിസ്സീയതേ, ബ്യത്തിയഞ്ച പദത്ഥേ പടിലക്ഖിയം ലക്ഖണം പവത്തതീതി പച്ചാസത്തി ഞായനിസ്സയനേപ്യബ്യവഹിതമ്പതി യം ലക്ഖണം ഭിന്നം തദബ്യവഹിതേ പവത്തം, യമ്പന ബ്യവഹിതമ്പതി ഭിന്നം ലക്ഖണം, തഞ്ച വചനപ്പമാണതോ മാഭവത്വസ്സ ബ്യത്ഥതാതി ബ്യവഹിതേപി പവത്തതേ, തസ്മാ ഉഭോപി നിസ്സായ നീയാതി. വിസയദസ്സനപ്പസങ്ഗേ വിസയിദസ്സനമത്ഥബ്യത്തികാരണന്തി വാക്യന്തോഗധപദാനമത്ഥമ്പഠമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ സമാസാദികം ദസ്സേതും ‘കതോ’ത്യാദികമാരദ്ധം, ജാതിലക്ഖണോതി അബ്യവഹിതത്തജാതിസഭാവോ, ‘ഓസധ്യോ’തി ഏത്ഥ സകാരേ അകാരാ പരസ്സ ധകാരേന ബ്യവഹിതസ്സ യോസ്സ വിയാവസേസാനമ്പി സബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘യോപ്പഭുതീന’ന്തി, ജാതി സാമഞ്ഞം, യാവതി വിസയേതി ഗവാദികേ യത്തകേ വിസയേ, കാമചാരതോ വിസയ പരിസമത്തിയാ ദിട്ഠന്തമാഹ-‘തം യഥേ’തി, ഭോജയേതീതി ഏത്ഥ ഭോജയേഇതീതി പദച്ഛേദോ, കതോഹി ജാത്യത്ഥോ കസിണോതി യസ്മാ സകലോ ബ്രാഹ്മണ ജാതിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ പരിസമത്തോ, തസ്മാതി അത്ഥോ, ഇദം വുത്തം ഹോതി- ‘യാവ ദിട്ഠമ്ഭോജയേ’തി വുത്തേ [വുത്തേന (പോത്ഥകേ)] സന്തായ സാമഞ്ഞവുത്തി ബ്രാഹ്മണസദ്ദപ്പയോഗസാമത്ഥിയാ പച്ചേകമ്ഭോജനകിരിയാ കതാ നാമ ഹോതി, യതോ കസിണോപി ജാത്യത്ഥോ പരിസമത്തോ നാമാതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) സുത്തേ ബ്യഞ്ജനേതി സത്തമീ പുബ്ബസ്സ ദീഘാദിവിധിമ്ഹി ചരിതത്താ ‘‘സരമ്ഹാ ദ്വേ’’തി (൧-൩൪) ഏത്ഥ സരമ്ഹാതി പഞ്ചമ്യക തത്ഥാ, തതോ പഞ്ചമീനിദ്ദേസസ്സ ബലീയത്തം, തതോ ‘‘സത്തമിയം പുബ്ബസ്സ’’ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തി ദ്വിന്നം പരസ്സ സമുട്ഠാപനേ ‘ബ്യഞ്ജനേ’തി സത്തമീ പരസ്സ കാരിയ യോഗിതായ അത്ഥതോ വിഭത്തിവിപരിണാമേന ഛട്ഠീഭാവേന പരിണമതീ… ദ്വിന്നം സുത്താനം വിപ്പടിസേധേ പരസ്സ ബലീ യത്താവാതി ഏതാദിസസാമത്ഥിയസബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘ഛട്ഠീപകപ്പനാപി പുരേവിയ സാമത്ഥിയാ’തി.