പരിഭാസാധികാര

൧൩. വിധി

വചനാരമ്ഭയോജനമാഹ–‘യം വിസേസനഭാവേനേ’ച്ചാദി, യന്തി അനിയമേന ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി (൨-൪൩) ആദീസു അതോതിആദികം വിസേസനഭാവേന വത്തുമിച്ഛിതം പരാമസതി, തേനാതി വിസേ സനത്തേനു-പാദിയമാനേന യം സദ്ദനിദ്ദിട്ഠേന അതോതിആദികേന കരണഭൂതേന, യഥാകഥഞ്ചിതബ്ബതോതി ആദോ മജ്ഝേ-ന്തേ വാ സബ്ഭാവതോ യേനകേനചി ആകാരേന അഭേദോപചാരേന അകാരാദിവിസേസനവതോ നാമാദിനോ, തദന്തത്ഥന്തി തം അതോത്യാദി വിസേസനമന്തേ, നാദോ ന മജ്ഝേ യസ്സ തം തദന്തം, തം അത്ഥോ പയോജനം യസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥോ, വത്തായത്താതി വത്തുനോ ആയത്താ… അത്താവാത്തനോ വചനേ പധാനന്തി, തസ്സാതി വത്തുനോ, സാതി വചനിച്ഛാ, പയോഗാനുസാ രേനാതി ജിനവചനാനുസാരേന, ഇതീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ, ഇമിനാ കാരണേനാതി അത്ഥോ, ന സബ്ബത്ഥപ്പസങ്ഗോതി സംഹിതാദിവിധിമ്ഹി സബ്ബത്ഥ തദന്ത വിധിപ്പസങ്ഗോ ന ഹോതി, തഥാഹി ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’തി (൧-൨൬) ഏത്ഥ സരോതി വിസേസനഭാവേന വചനിച്ഛായ സബ്ഭാവേ സരോതി തത്രാ’ദീനം വിസേസനന്തി യഥാകഥഞ്ചിസരാദിസരമജ്ഝസരന്താനം തത്രാദീനം ലോപപ്പസങ്ഗേ ‘‘വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൩) സരന്തസ്സപസങ്ഗോ സിയാ, ന ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൩) അന്തസ്സ… ഛട്ഠീനിദ്ദേസാഭാവാ, തഥാ സതി ‘തത്രിമേ’തിആദിമ്ഹി ‘ഇമേ’തിആദിനാ വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജേയ്യാതി പയോഗം നാനുസടാ നാമസിയുന്തി ന സബ്ബത്ഥ തദന്ത വിധിപ്പസങ്ഗോ, തഥാ ‘‘ഗതിബോധാ’’ (൨-൪) ദിസുത്താദിമ്ഹിപി ‘ഗമയതി മാണവകംഗാമം ത്യാദിപ്പസങ്ഗോതിആദി ച യഥായോഗമവഗന്തബ്ബം, വുത്തിയം ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി സുത്തോദാഹരണം ദസ്സിതം, ‘‘നരാ നരേ’’തി ലക്ഖിയോദാഹരണം.

൧൪. സത്തധീ

വചനഫലമുപദസ്സേതി‘യത്ഥേ’ച്ചാദിനാ, യത്ഥ യസ്മിം ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’ത്യാദികേ സുത്തേ, സത്തമിയാതി ‘സരേ’തിആദിനാ സത്തമിയാ, യസ്സാതി സരോതിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ, കാരിയം ലോപാദി, സമ്ബന്ധാ വിസേസാതി സരേത്യാദോ ഓപസിലേസികമധികരണം, തഞ്ചോപസിലേസേ ഭവമധികരണം പുബ്ബസ്സ വാ പരം സിയാ പരസ്സ വാ പുബ്ബന്തി പുബ്ബപരോപസി ലേസസ്സാവിസിട്ഠത്താ പുബ്ബപരാനം സമ്ബന്ധസ്സ അവിസേസാ, പരസ്സാപീതി ന കേവലം പുബ്ബസ്സേവ, സതീത്യസ്മിം അത്ഥേ ജോതനീയേ സത്തമീ സംസത്തമീ സന്തസദ്ദസ്സ സമാദേസേന, സത്തഞ്ചേത്യാദിവചനമേവം സതി ഘടതേ, സന്തി വാ സന്തസദ്ദത്ഥേ പാദി, സുത്തേ അവുത്തേപി വുത്തിയം ‘നിദ്ദേസേ’തി വചനേ കാരണമാഹ-സത്തഞ്ചാ’തിആദി, നിദ്ദേസമന്തരേന സത്തം ന സമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, സത്തമിയാ നിദ്ദേസേ സതിയേവ തം സമ്ബന്ധായ സത്തായ സമ്ഭവോ, അഞ്ഞഥാ കിമഞ്ഞന്തസ്സാ പതിട്ഠാതി അധിപ്പായോ, പുബ്ബസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ കിന്നിസ്സായ പുബ്ബത്തമിച്ചാഹ-‘സത്തമി’ച്ചാദി, തന്തി ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’തി സുത്തം, ഉകാരസ്സാതി ‘വേളു’ഇച്ചത്ര ഉകാരസ്സ, പുബ്ബസ്സ…പേ… കരിത്വാ തംമനസികതഞ്ചോദനം ദസ്സേതുമാഹ-‘തമഹ’ന്തി ച്ചാദിതി ഏവമേത്ഥ സാജ്ഝാഹാരോ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബസ്സാതി സത്തമീ നിദ്ദിട്ഠതോ പുബ്ബസ്സ, അനന്തരസ്സാതി അബ്യവഹിതസ്സ, വുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ, അയമധിപ്പായോ ‘‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സാ’’തി (൧-൧-൬൬) പാണിനിയവചനേ ‘‘ദിസിരയമുച്ചാരണക്രിയോ നിസദ്ദോപ്യയ മിഹ നേരന്തരിയം ജോതേതി, തത്ഥ‘നിരന്തരം ദിട്ഠോ’തി പാദിസമാസേ കതേ ഫുടമേവാനന്തരമുച്ചാരിതേത്യമത്ഥോ-വഗമ്യതേതി ‘‘പുബ്ബസദ്ദസ്സ ബ്യവഹിതേപി പയോഗദസ്സനേ ബ്യവഹിതേപി കാരിയം പപ്പോതീ’’തി ഭസ്സകാരാദയോ വണ്ണേന്തി, ഇഹ താദിസവചനാഭാവേന വണ്ണാദി ബ്യവധാനേപി സിയാ’’തി, സരേച്ചാദിപരിഹാരവചനേ-ധിപ്പായ മുബ്ഭാവയതി ‘യദിപി’ച്ചാദിനാ, മഥുരായ പാടലിപുത്തകസ്സ ചാന്തരാളേ ഗാമാദീനം സബ്ഭാവാ ബ്യവധാനേപി പുബ്ബസദ്ദസ്സ പവത്തിയാ ദിട്ഠന്തമാഹ-‘മഥുരാ’ ഇച്ചാദി, യസ്മാ സരേതി ഓപസിലേസികാധാരേ സത്തമ്യന്തം പദം, തസ്മാ ബ്യവധാനേ സരലോപോ ന ഹോതീതി ഏവം സങ്ഖേപബ്യാഖ്യാനേന വുത്തിയ മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന കേവലം സരേതി ഏത്ഥേവാതി ആഹ- ‘കാരിയേ’ച്ചാദി, ഓപസിലേസികേയേവാധാരേ ഭവതീതി സേസോ, കാരണമാഹ-‘വത്തിച്ഛാന്ഹവിധാനതോ സദ്ദസ്സാ’തി, വത്തുനോ യാ ഇച്ഛാ വചനിച്ഛാ തസ്സാ അനുതൂലേന വിധാനതോ അത്ഥസ്സ കഥനതോതി അത്ഥോ,യേന ഹി യമത്ഥം വത്താതിധാതുമിച്ഛതി സതീപ്യഭിധാനസാ മത്ഥിയേ ന തതോ-ഞ്ഞമത്ഥം സദ്ദോഭിദധാതീത്യധിപ്പായോ, വത്തിച്ഛാ വസായേ കാരണമാഹ’വത്തിച്ഛാപി’ച്ചാദി, വത്തുനോ സുത്തകാരസ്സ ഇച്ഛാ വത്തിച്ഛാ, കഥമുപദേസതോ വത്തിച്ഛാ-വസീയതേ’ കഥഞ്ച സാമത്ഥിയതോതി ആസങ്കിയ തമുപദസ്സേതുമാഹ-‘അതോചേത്യാദി, അതോ വക്ഖമാനകാരണാ ഉപദേസതോ വസീയതേതി സമ്ബന്ധോ, കിന്തം കാരണ മിച്ചാഹ-‘യസ്മാ’ഇച്ചാദി, അന്വയസദ്ദേനേത്ഥ ഗുരുപാരമ്പരിയോ-പദേസോ വിവച്ഛിതോ, യസ്മാ കാരണാ അന്വയോ ഗുരുപാരമ്പരിയോ പദേസോ ഗുരുകുലമുപഗമ്മ പഞ്ഹകരണാദിനാ അന്വിച്ഛീയതേ ഗവേസീയതി, അതോ കാരണാ ഗുരുപരമ്പരാ ഗതഉപദേസതോ വസീയതോതി അത്ഥോ, സാമത്ഥിയതോ-വസായപ്പടിപാദയിതുമാഹ- ‘സാമത്ഥിയമ്പി’ച്ചാദി, സാമത്ഥിയമ്പി വുച്ചതേതിസേസോ, ലഘുനോപായേന സദ്ദാനമുപലക്ഖണേ പവത്തീതി ബ്യവഹിതനിവത്തിയാ വചനന്തരക-രണമനുപന്നം, ഉപപന്നം വചനന്തരകരണം, തസ്സ ച ഓപസിലേസികാധാര മന്തരേന അഞ്ഞഥാനുപപത്തിയാ ആധാരവിസേസപ്പടിപ്പത്തീതി ഇദമേത്ഥ സാമത്ഥിയം, ആധാരന്തരേച്ചാദിനാ യഥാവുത്തം സാമത്ഥിയം വിഭാവേതി, ആധാരന്തരേപീതി സബ്ബത്ഥ പാഠോ ദിസ്സതി, പസങ്ഗാഭാവതോ അത്ഥന്ത-രേനാപി ആധാരന്തരേപി ഓപസിലേസികാധാരേപി വചനന്തരപ്പസങ്ഗോ സിയാതി സമ്ബന്ധസമ്ഭവാ ഓപസിലേസികാധാരനിസ്സയനേപി ആനിസംസോ ന ദിസ്സതീതി സമുച്ചയത്ഥേനാപി നത്ഥി പയോജനന്തി വജ്ജേതബ്ബോ യമ്പി സദ്ദോതി, നനു കിമേവം വണ്ണീയതേ പുബ്ബസ്സേവേതി വചന മേവോപസിലേസികമധികരണം വിഞ്ഞാപയതി… തത്ഥേവ പുബ്ബപരത്ത സമ്ഭവാതി യോമഞ്ഞതേ, തസ്സേസാ കപ്പനാ ന സങ്ഗതാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘പുബ്ബസ്സാതി’ച്ചാദി, അയുത്തത്തേ കാരണമാഹ-‘സാമീപികേപി തസ്സ സമ്ഭവാ’തി, ‘ഗങ്ഗായം ഘോസോ’തി വുത്തേ ഘോസോ ഗങ്ഗായം പുബ്ബോ വാ പരോ വേതി ഗമ്മമാനത്താ സാമീപികേപ്യധികരണേ പുബ്ബപരത്തസ്സ സമ്ഭവാതി അത്ഥോ, ഏതാവവുച്ചതേതി പുബ്ബസ്സേവ ഹോതി ന പരസ്സാതി ഏത്തകമേവ വുച്ചതേ, തഥാച വക്ഖതി-‘കിന്ത’ന്തിആദി, അധികം ബ്യവഹിതനിവുത്യാദി ന വുച്ചതേതി സമ്ബന്ധോ, ആദിസദ്ദേനേത്ഥ ഛട്ഠീപകപ്പനാ ഗഹിതാ, ഛട്ഠീപകപ്പനാപി സാമത്തിയാ കതാതി സമ്ബന്ധോ, പകപ്പനം പകപ്പനാവിധാനം, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘പാണിനിയാ ‘‘ഛട്ഠീട്ഠാനേയോഗാ’’ത്യതോ (൧-൧-൪൯) ‘‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ’’ (൧-൧-൬൬) ‘‘തസ്മാ ത്യുത്തരസ്സ’’ ഇതി (൧-൧-൬൭) പരിഭാസാസുത്തദ്വയേ ഛട്ഠീഗഹണമനുവത്തിയ ‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ ഛട്ഠീ’ ‘തസ്മാത്യുത്തരസ്സ ഛട്ഠീ [നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ ഛട്ഠീതി പുബ്ബസ്സ കാരിയിത്തപടിപാദനയോഗ്ഗോ ഛട്ഠീ തബ്ബോധകപദേ ഭവതിത്യത്ഥോ, ഏവ ധുത്തരസ്സേതു വി. ഉജ്ജോതടീകാ] തി ഛട്ഠീപകപ്പനം പടിപാദേന്തി ‘യസ്മിം സുത്തേ ഛട്ഠീനിദ്ദേസോ നത്ഥി, തത്ഥ ഛട്ഠീപകപ്പനായഥാ സിയാ’തി, ഇധ പന വചനന്തരാഭാവേപി യത്ഥ ഛട്ഠീനിദ്ദേസോ നത്ഥി, തത്ഥ സാമത്ഥിയേനേവ ഛട്ഠീപകപ്പനാ സിദ്ധാ’തി, സാമത്ഥിയമുപദസ്സേതി ‘സത്തമീനിദ്ദേസേ’ച്ചാദിനാ, അഞ്ഞവിഭത്തിനിദ്ദിട്ഠോപി പടിപജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, കാരിയയോ ഗന്തി കാരിയസമ്ബന്ധം, യഥാ ‘‘വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ’’തി ഏത്ഥാനുവത്തമാനം നിഗ്ഗഹീത’ന്തിദം ഛട്ഠീയന്തം വിഞ്ഞായതേ, കഥം വഗ്ഗേതേസാ സത്തമ്യകതത്ഥാ ‘‘നിഗ്ഗഹീത’’ന്തി (൧-൩൮) പുബ്ബസുത്തേ കതത്ഥതായ പഠമാ വിഭത്തിയാ ഛട്ഠീവിഭത്തിമ്പകപ്പേതി സത്തമിയം പുബ്ബസ്സേ’തി തഥേത്യവഗന്തബ്ബം. ഏതാവ വുച്ചതേതി വുത്തേ ഇദന്തി ന വിഞ്ഞായതേതി ആഹ ‘കിന്ത’ന്തിആദി, യദാഹിച്ചാദിനാ പരിയായപസങ്ഗക്കമം ദസ്സേതി. കിമിദമുച്ചതേ പരിയായപ്പസങ്ഗേ നിയമത്ഥം വചനന്തി നനു പുബ്ബപരാനം യുഗപദുപ്പത്തിയ മാചരിയവചനപ്പമാണേനാപ്പടിപത്തിയം വിജ്ഝനത്ഥം വചനന്തി കസ്മാ നോച്ച തേച്ചാഹ- ‘യുഗപദുപസിലിട്ഠാന’ന്ത്യാദി, യുഗപദുപസിലിട്ഠാനമസമ്ഭവോതി സമ്ബന്ധോ, കുതോച്ചാഹ-‘അപരസ്സൂപസിലേസികസ്സാഭാവതോ’തി, അതോതി യുഗപദുഭിന്നമ്പത്തിയാ അഭാവതോ, വചനം ‘‘സരോ ലോപാസരേ’’ച്ചാദികം (൧-൨൬) സുത്തം.

൧൫. പഞ്ച

അവധിഭാവേനാതി ‘അതോ’ച്ചാദിനാ അവധിത്തേന, യസ്സാതി യോ ആദിനോ, കാരിയന്തി ‘ടാടേ’ആദികം, പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസാതി യഥാ- ‘ഗാമാ ദേവദത്തോ’തി വുത്തേ സോ തതോ പുബ്ബോ പരോഗേതി വിഞ്ഞായതീത്യവധിഭാവസ്സ പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസോ, തഥേഹാപി ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി (൨-൪൧) വുച്ചമാനേ അതോ പുബ്ബേസം യോനം അഥവാ പരേസന്തി പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവധിഭാവസ്സാവിസേസാതി മഞ്ഞതേ, പുരേ വിയാത്യനേന സത്തമിയന്തി ഏത്ഥ വുത്തം നിദ്ദേസവചനേ കാരണമതിദിസതി, വുത്തിയം ‘നരാനമേരേ’തി ഏത്ഥ അപവാദവിപ്പടിസേധേ സതിപരത്താ ടാടേആദേസാനം പവത്തിം ‘‘ആദിസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണയിസ്സാമ, അഥ കിമിമിനാ വചനേന നനു യതോ യത്ഥ പഞ്ചമീ നിദ്ദേസോ തത്ഥ സബ്ബത്ഥ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ’’ (൧-൨൧) ത്യതോ ‘പരോ’ത്യനുവത്തേതും സക്കാതി തസ്സാനുവത്തിതസ്സ യോനമിച്ചനേന സാമാനാധികരണ്യാ‘പരേസം യോനം’ത്യയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതേ, തതോ പുബ്ബേസം പസങ്ഗോയേവ നത്ഥീതി, നേതദത്ഥി, പരോതി ത്യനുവത്തമാനം ‘അതോ’തി പഞ്ചമ്യന്തേന സമ്ബജ്ഝമാനം ന കോചി വാരേതാ അത്ഥീതി പരതോ-കാരതോ പുബ്ബേസമ്പി യോനം ടാടേആദേസാ പപ്പോന്തീതി വചനേനേമിനാ ഭവിതബ്ബമേവാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘വചനേ’ച്ചാദി, ഏവഞ്ചരഹി തദേവോദാഹരിതബ്ബം, കിം ‘നരാനരേ’ ത്യുദാഹടന്തി ചേ, നേസദോസോ, അഞ്ഞദത്ഥം കാരീയമാനമിഹാ-പ്യത്ഥവന്തം ഹോതീതി, പുബ്ബകോ പരിഹാരോതി ബ്യവ ഹിതനിവത്തിയാ പുബ്ബസുത്തേ വുത്തോ ‘‘സരേതോപസിലേസികാധാരോ’’തി പരിഹാരോ, ന സമ്ഭവതീതി ഇഹ സത്തമിയാ അഭാവാ ന സമ്ഭവതി, വചനാനന്തരന്തി പാണിനിയാനം നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമിവ ബ്യവഹിതനിവത്തിയാ സുത്തന്തരം, തേ ഹി ‘‘തസ്മാത്യുത്തരസ്സാ’’ത്യേത്ഥ (൧-൧-൬൭) നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമനുവത്തിയ തേന പുബ്ബേ വിയ ബ്യവഹിതനിവത്തിമ്പടിപാദേന്തി. അനന്തരേതിവചനാ പച്ചാസത്തിയാ നിസ്സയനം വിഞ്ഞായതേ, കതത്ഥതായാതി വചനാ ജാതിയാത്യാഹ- ‘പച്ചാസത്യാ ജാതിം സന്നിസ്സായാ’തി ജാതിം സന്നിസ്സായ പച്ചാസത്യാ കരണഭൂതായ നിവത്തിമാഹേതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ പച്ചാസത്തി ഞായബ്യാപനഞായജാതിപദത്ഥബ്യത്തിപദത്ഥേസു പച്ചാസത്തിഞായോ ജാതിപദത്ഥോചേഹ നിസ്സീയതേതി ദസ്സേതി, ന ഹി കേവലം ജാതിം നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹി യദേത്ഥ പച്ചാസത്തിഞായോ ന നിസ്സിതോ, തദാ ബ്യാപനഞായേന ബ്യവഹിതേ ചാബ്യവഹിതേ ചാസജ്ജതീതി ജാതിയാ നിസ്സയനേ സത്യപി ബ്യവഹിതേപി ബ്യാപ്യമാനാ ജാതി കേന നിവാരീയതേ നാപി കേവലം പച്ചാസത്തിന്നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹ്യസതി ജാതിസന്നിസ്സയേന ബ്യത്തിനിസ്സീയതേ, ബ്യത്തിയഞ്ച പദത്ഥേ പടിലക്ഖിയം ലക്ഖണം പവത്തതീതി പച്ചാസത്തി ഞായനിസ്സയനേപ്യബ്യവഹിതമ്പതി യം ലക്ഖണം ഭിന്നം തദബ്യവഹിതേ പവത്തം, യമ്പന ബ്യവഹിതമ്പതി ഭിന്നം ലക്ഖണം, തഞ്ച വചനപ്പമാണതോ മാഭവത്വസ്സ ബ്യത്ഥതാതി ബ്യവഹിതേപി പവത്തതേ, തസ്മാ ഉഭോപി നിസ്സായ നീയാതി. വിസയദസ്സനപ്പസങ്ഗേ വിസയിദസ്സനമത്ഥബ്യത്തികാരണന്തി വാക്യന്തോഗധപദാനമത്ഥമ്പഠമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ സമാസാദികം ദസ്സേതും ‘കതോ’ത്യാദികമാരദ്ധം, ജാതിലക്ഖണോതി അബ്യവഹിതത്തജാതിസഭാവോ, ‘ഓസധ്യോ’തി ഏത്ഥ സകാരേ അകാരാ പരസ്സ ധകാരേന ബ്യവഹിതസ്സ യോസ്സ വിയാവസേസാനമ്പി സബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘യോപ്പഭുതീന’ന്തി, ജാതി സാമഞ്ഞം, യാവതി വിസയേതി ഗവാദികേ യത്തകേ വിസയേ, കാമചാരതോ വിസയ പരിസമത്തിയാ ദിട്ഠന്തമാഹ-‘തം യഥേ’തി, ഭോജയേതീതി ഏത്ഥ ഭോജയേഇതീതി പദച്ഛേദോ, കതോഹി ജാത്യത്ഥോ കസിണോതി യസ്മാ സകലോ ബ്രാഹ്മണ ജാതിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ പരിസമത്തോ, തസ്മാതി അത്ഥോ, ഇദം വുത്തം ഹോതി- ‘യാവ ദിട്ഠമ്ഭോജയേ’തി വുത്തേ [വുത്തേന (പോത്ഥകേ)] സന്തായ സാമഞ്ഞവുത്തി ബ്രാഹ്മണസദ്ദപ്പയോഗസാമത്ഥിയാ പച്ചേകമ്ഭോജനകിരിയാ കതാ നാമ ഹോതി, യതോ കസിണോപി ജാത്യത്ഥോ പരിസമത്തോ നാമാതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) സുത്തേ ബ്യഞ്ജനേതി സത്തമീ പുബ്ബസ്സ ദീഘാദിവിധിമ്ഹി ചരിതത്താ ‘‘സരമ്ഹാ ദ്വേ’’തി (൧-൩൪) ഏത്ഥ സരമ്ഹാതി പഞ്ചമ്യക തത്ഥാ, തതോ പഞ്ചമീനിദ്ദേസസ്സ ബലീയത്തം, തതോ ‘‘സത്തമിയം പുബ്ബസ്സ’’ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തി ദ്വിന്നം പരസ്സ സമുട്ഠാപനേ ‘ബ്യഞ്ജനേ’തി സത്തമീ പരസ്സ കാരിയ യോഗിതായ അത്ഥതോ വിഭത്തിവിപരിണാമേന ഛട്ഠീഭാവേന പരിണമതീ… ദ്വിന്നം സുത്താനം വിപ്പടിസേധേ പരസ്സ ബലീ യത്താവാതി ഏതാദിസസാമത്ഥിയസബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘ഛട്ഠീപകപ്പനാപി പുരേവിയ സാമത്ഥിയാ’തി.

൧൬. ആദിസ്സ

കിഞ്ചി അന്തസ്സ സമ്പത്തന്തി യം ടാനുബന്ധമനേകവണ്ണം ന ഹോതി, തം ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ (൧-൧൭) ത്യന്തസ്സ പത്തം, കിഞ്ചി സബ്ബസ്സേതി ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേതി’’ (൧-൧൯) ടാനുബന്ധമനേകവണ്ണഞ്ച കാരിയം സബ്ബസ്സ പത്തം. യദന്തഭാവികാരിയംത്യാദിനാ വചനഫലമുപദസ്സേന്തോ ‘ഛട്ഠീയന്തസ്സേ’തീമസ്സാപവാദോ യം യോഗോതി ദസ്സേതി, തസ്സായമ പവാദോ ഹോതു ടാനുബന്ധാദികാരിയം കഥന്തി ആഹ-‘ടാനുബന്ധേ’ച്ചാദി, വിപ്പടിസേധാതി അപവാദവിപ്പടിസേധാ, ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’തി ഹി ഉസ്സഗ്ഗോ, തസ്സാപവാദാ ‘‘ആദിസ്സ’’ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’ത്യേതേ, ‘‘ആദിസ്സാ’’തീമസ്സാവകാസോ ‘തേരസാ’തി, ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സാ’’തീമസ്സാവകാസോ ‘ഏസു, അനേനാ’തി, ഇഹോഭയമ്പപ്പോതി ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’ (൨-൪൧) ‘‘നരാനരേ’’ ‘‘അതേന’’ (൨-൧൦൮) ‘‘ജനേനാ’’തി (തത്ഥ) ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’തീദമ്പവത്തതീതി തേസമപവാദാനം വിപ്പടിസേധാ സബ്ബാദേസോ ഭവതി. ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി ദസസദ്ദേ-ന്തസ്സ പത്തോപി തദപവാദത്താ ‘‘ആദിസ്സാ’’തിആദിഭൂതസ്സ ദകാരസ്സ ഹോതീതി ആഹ ‘ദകാരസ്സരോ’തി.

൧൭. ഛട്ഠീ

കോത്ഥോന്ത സദ്ദസ്സേച്ചാഹ-‘അന്തോവസാന’മിച്ചാദി, ‘‘വണ്ണസ്സന്തസ്സ’’തി (൧-൧-൫൨) സുത്തേ വണ്ണഗ്ഗഹണമന്തവിസേസനായോപദിട്ഠം പാണിനിനാ-അന്തസ്സ പദസ്സ വാക്യസ്സ വാ മാഭവീ’തി, ഇഹ ത്വനത്ഥകം വണ്ണഗ്ഗഹണം ബ്യവച്ഛേജ്ജാഭാവാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘സോ ചേ’ ത്യാദി, നനു ബ്രഹ്മസ്സാതി വിസേസനത്ഥേന വത്തുമിച്ഛിതോ മഹാബ്രഹ്മസദ്ദോ ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠോ നാമാതി ‘‘ബ്രഹ്മസ്സു വാ’’തി (൨-൧൯൪) ഉആദേസോ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി അന്തബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ പപ്പോതി, തഥാ സതി ‘ന ഹി ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠസ്സ അന്തം പദം വാക്യം വാ സമ്ഭവതീ’തി കസ്മാ വുത്തന്തി, വുച്ചതേ- ന വിസേസനത്ഥേനാക്ഖേപമത്തേന മഹാബ്രഹ്മസദ്ദോ ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠോ നാമ ഭവതീതി ന ബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ സബ്ബസ്സാദേസപ്പസങ്ഗോ, മഹാബ്രഹ്മസദ്ദേ വാ ബ്രഹ്മസദ്ദോ അത്ഥീതി തസ്സാന്തസ്സ ഉത്തം വിധീയതേ.

൧൮. വാനു

‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യനേനേവാവിസേസേന വാനുബന്ധകാരിയേപ്യന്തസ്സ സിദ്ധേ കിമത്ഥോയമാരമ്ഭോത്യാസങ്കിയ ടാനുബന്ധാത്യാദിനാ വചനഫലമുപദസ്സേന്തോ ‘ബാധകബാധനത്ഥോ-യമാരമ്ഭോ’തി-വദതി, തഥാഹി ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യസ്സ ബാധകോ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’തി, തസ്സ ച ‘‘വാനുബന്ധോ’’ത്യയം യോഗോ ബാധകോതി ബാധകബാധനത്ഥോ സമ്പജ്ജതേ, അപഇച്ചയമുപസഗ്ഗോ വജ്ജനേ നീവാരണേ, പനയനേ വാ വത്തതേതി അപോദ്യന്തേ ഉസ്സഗ്ഗലക്ഖണാനി വജ്ജീയന്തേ നീവാരീയന്തേ അപനീയന്തേ നേനേത്യപവാദോ, സുത്തേകദേസേന സുത്തമേവോപലക്ഖിതന്തി അന്തസ്സ‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’തി സുത്തസ്സ അപവാദോ അന്താപവാദോ, ഉസ്സജ്ജതേ നിവത്തീയത്യപവാദേനേത്യുസ്സഗ്ഗോ, ഉസ്സഗ്ഗാപവാദക്കമോ പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യുസ്സഗ്ഗോ, തദപവാദാ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സ’’ ‘‘ഉകാനുബന്ധാദ്യന്താ’’ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാ നമന്താ പരോ’’തി, ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’ത്യുസ്സഗ്ഗോ, തദ പവാദാ ‘‘വാനുബന്ധോ’’ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ’’തി.

൧൯. ടാനു

ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സേച്ചാദിനാ വചനാരമ്ഭപ്പയോജനാഖ്യാനേനാന്താദേസാപവാദോ യം യോഗോതി ബ്രവീതി, പച്ചേകമഭിസമ്ബന്ധോതി സോ ടകാരാനുബന്ധോ ചാദേസോതിആദിനാ, കസ്സ സബ്ബസ്സ ഭവതിച്ചാഹ-‘ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠസ്സേ’ച്ചാദി, നനു ച ടേആദേസോപ്യനേകവണ്ണോഏവ ദ്വിവണ്ണസമുദായത്താത്യാസങ്കിയാഹ-‘ഉപലക്ഖിയേ’ച്ചാദി, അനുബധ്യതേ പയോഗേ അസുയ്യമാനേപി പയോജനവസേനാനുസരീയതീത്യനുബന്ധോ, ഉപദേസേ യേവോപലക്ഖിയ നിവത്തതേത്യനേനേതം ദസ്സേതി ‘ഉച്ചാരിതവിനാസിനോനുബന്ധാ’തി, ഉപദേസേ പഠമുച്ചാരണേ.

൨൦. ഞകാ

ആദ്യന്താതി വുത്തേ കഥമവയവാത്യയമത്ഥോ ലബ്ഭതീ ത്യാഹ-‘ആദ്യന്തസദ്ദാനമി’ച്ചാദി, ആദ്യന്തസദ്ദാനം നിയതവയവവാചിത്താ അവയവസ്സ ചാവയവിനാമന്തരേനാ സമ്ഭവതോ സാമത്ഥിയാവയവീ ലക്ഖീയതി, ഛട്ഠിയാത്യനുവുത്തിതോ വാവയവാവയവിസമ്ബന്ധേസാ ഛട്ഠീ, തായ നിദ്ദിട്ഠസ്സാത്യയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതേതി വുത്തിയം-‘ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സാ’തി (വുത്തം), തേനേവ പച്ചയവിധിമ്ഹി കൂപ്പച്ചയാദയോ ന ദോസാ ഭവന്തീതി, അതോയേവാതി തദവയവാചിത്തതോയേവ, തഗ്ഗഹണേനേതി അവയവഗ്ഗഹണേന, കതാകതപ്പസങ്ഗിത്താതി ഓത്തേ കതേപി അകതേപി വുകാഗമസ്സ പസങ്ഗതോ, ഭൂയത്തത്താ ഹി ഓത്തസ്സ ഭൂഗ്ഗഹണേ സതി കതേപി ഓത്തേ വുകാഗമേന ഭവിതബ്ബമകതേപി തതോവ ‘‘കതാകതപ്പ സങ്ഗീ യോ വിധി സനിച്ചോ’’തി നിച്ചത്താ ഓത്തം ബാധിത്വാ വുകാഗമോ ഹോതി, അഥ വുകാഗമേ പച്ഛാ തേന ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ-‘അന്താവയവേ’ച്ചാദി.

൨൧. മാനുബന്ധോ

യദിനിദ്ധാരണേ ഛട്ഠീ അന്തസ്സാവിസേസിതത്താ അവിസേസേന യതോ കുതോചി അന്തതോ ബാനുബന്ധോ പരോ സിയാ, ന ഹി ദുതിയം സരഗ്ഗഹണമത്ഥി, യേനാന്തോ വിസേസീയതേച്ചാഹ-‘നിദ്ധാരണ’മിച്ചാദി, കാരണമാഹ-‘സുതത്താ’തി, ‘സരാന’ന്തി സുതത്താതി അത്ഥോ, തേന ‘‘സുതാനുമിതേസുസുതസമ്ബന്ധോബലവാ’’തി രുന്ധതീതേത്ഥധകാരസ്സാ നുമിതസ്സ മം ന ഹോതീതി ദീപേതി, സമാന ജാതിയസ്സേവ ലോകേ നിദ്ധാരണപ്പതീതി ഹോതിച്ചാഹ-‘തഥാ ഹി’ച്ചാദി, യഥാ’കണ്ഹാ ഗാവീനം സമ്പന്നഖീരതമാ’തി വുത്തേ അവിസേസിതത്തേപി കണ്ഹായ കണ്ഹാഗാവീയേവ പതീയതേ, തഥേഹാപി സരാനം മജ്ഝേ അന്താത്യന്തത്തേന നിദ്ധാരിയമാനോ സമാനജാതിയോ സരോയേവ പതീയതേ, തേന സരാനം യേവാന്താപരോ ഭവിസ്സതീതി ഭാവോ, വിസേസനത്തോതി ‘‘ഞിലതസ്സേ’’തി (൫-൧൬൩) സുത്തേ അസ്സാതി വുത്തേ അയമേവേതി നിയമാഭാവാ യസ്സകസ്സചി അകാരസ്സ ഞിപ്പത്തി, തേനാനിട്ഠപ്പത്തീതി ലാനുസങ്ഗിസ്സേവ അസ്സാതി ലസ്സ യം വിസേസനത്തം തം അത്ഥോ പയോജനമസ്സ ‘‘കത്തരിലോ’’തി (൫-൧൮) ലകാരസ്സാതി വിസേസനത്ഥോ ലകാരോ, ഇധേവാതി ഇമസ്മിം ‘‘മാനുബന്ധോ’’തിആദിസുത്തേയേവ.

൨൨. വിപ്പടി

പരോതി വത്തതേ, സോ ചാഞ്ഞാധിക്യഇട്ഠാദ്യനേകത്ഥോപി ഇധ ഇട്ഠ വാചീ ദട്ഠബ്ബോ, കമ്മബ്യതിഹാരേഘണിതി കമ്മബ്യതിഹാരോ കിരിയാപരിവത്തനം ഭാവവിസേസോ തസ്മിം ‘ഭാവകാരകേസ്വഘണ്ഘകാ’’തി (൫-൪൪) സാമഞ്ഞേന വിഹിതത്താ വിപ്പടിസേധനന്തി അത്ഥേ ഘണി വിപ്പടീ സേധോ, തേനാഹ-‘സാമഞ്ഞേ’ച്ചാദി, വിപ്പടിസേധസദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ-‘അഞ്ഞമഞ്ഞപടിസേധോ’തി, സംസിദ്ധിയം വത്തമാനോപി സിധി ഉപസഗ്ഗസമ്ബന്ധേ നാത്ഥന്തരേപി ഹോതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോത്യത്ഥോ, വിപ്പടിസേധസദ്ദസ്സ ലോകേ വിരോധവാചിത്തേന പസിദ്ധത്തമാഹ ‘തഥാ ഹി’ച്ചാദിനാ, കഥമ്പന പമാണഭൂതസ്സാചരിയസ്സ വചനേസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോ സമ്ഭവതീച്ചാസങ്കിയ ഉഭിന്നം സാവകാസത്തേ സതി സമ്ഭവതി നാഞ്ഞഥാതി ‘ദ്വിന്ന’മിച്ചാദി വുത്തിഗന്ഥോ പവത്തോതി വത്തും ‘സോചാ’തിആദിമാഹ അഞ്ഞമഞ്ഞാനജ്ഝാസിതേതി അഞ്ഞമഞ്ഞേനാനക്കന്തേ അപരിഗ്ഗഹിതേതി വുത്തം ഹോതി, അനുഭയതാഗിനീതി യോ വിസയേകദേസോ ഉഭയന്ന ഭജതേ തസ്മിം അനുഭയഭാഗിനി വിസയേകദേസേ, സാമഞ്ഞവിസയോ ദ്വിന്നം വിധീനം സാധാരണോ വിസയോ, തത്ഥ പവത്തിപ്പസങ്ഗേ സതി സോച വിപ്പടിസേധോ ജായതീതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ വിപ്പടിസേധസ്സ വിസയോ പവത്തിപ്പസങ്ഗോ വിസയവിസയീനമഭേദേന സുത്തേ ‘വിപ്പടിസേധോ’തിവുത്തോതി ‘ദ്വിന്ന’മിച്ചാദിനാ വുത്തിഗന്ഥോ രചിതോതി ദീപേതി, പരോ ഹോതീ തിവിധിദസ്സിതോതി ഇമിനാ യദി നിയമോ-ബ്ഭൂപഗതോ സിയാ, തദാ ‘പരോവഹോതീ’തി വദേയ്യാതി ദസ്സേതി, പാണിനിയാ ഹി ജാതിയം പദത്ഥേ സകിമേവ ലക്ഖണം പവത്തതീതി ചരിതത്ഥത്താ വിസയന്തരേ ദ്വിന്നമ്പി ലക്ഖണാനമപ്പവത്തിയം പരം പച്ഛിമം കാരിയന്തി വിധ്യത്ഥമിദം വചനം, ബ്യത്തിയന്തു പദത്ഥേ ലത്വാദീനമിവ പരിയായപ്പസങ്ഗേ നിയമത്ഥന്തി പടിപന്നാ, ഇധ പന ജാതിയം ബ്യത്തിയഞ്ച ദ്വിന്നമ്പി സുത്താനമപ്പവത്തിയമേവ വിധ്യത്ഥമേവിദം വചനം, ന നിയമത്ഥമ്പീതി പടിപാദേതുമാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, കാമചാരതോ പരിസമാപീയതേതി സമ്ബന്ധോ, കാമതോ പരിസമാപനഞ്ചേതിസ്സാ സബ്ബസ്മിം അത്തനോ ഗോചരേ അവിച്ഛേദബ്യാപനേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. കഥമ്പനേകസ്സാപി പവത്തി ന ഭവേയ്യാത്യാസങ്കിയ കാരണമാഹ‘ഉഭയമ്പി’ച്ചാദി, ഹിസദ്ദോ യസ്മാത്ഥേ, യസ്മാ ഉഭയമ്പിദമാചരിയവചനം, തതോയേവ പമാണം, അഭിമതകാരിയവിധാനേ ലിങ്ഗഭാവേന സദ്ദികാനുമതത്താ(തേസം) വിധീനം വിധായകഞ്ച തസ്മാതി അത്ഥോ. പമാണത്താ ദ്വിന്നമ്പി അപ്പത്തിയം കാരണമാഹ-‘അനുഭയഭാഗിമ്ഹി’ച്ചാദി, യതോ ലദ്ധാവകാസാ തതോ സമാനബലാതി, ഇതിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, വിരുദ്ധാചാതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദം ദത്വാ ‘അനുഭയഭാഗിമ്ഹി…പേ… വിരുദ്ധാചാതി ദ്വിന്നം വചനാനം പമാണത്താ ഉഭിന്നമ്പി അപ്പവത്തീതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. സമാനബലാനം ദ്വിന്നം ലോകേപി വിരോധിത്തം ഏകക്ഖണേയേവ ഉഭിന്നമ്പി കാരിയേ അപ്പവത്തി ച ദിസ്സതീതി ദിട്ഠന്തമാഹ ‘ലോകേചേ’ത്യാദി, ഏത്ഥ ച പേസ്സസ്സ (അ)വിരോധത്ഥിനോ കാരിയേ അപ്പവത്തിരിവ [അപ്പവത്തിയേവ (പോത്ഥകേ)] സമാനബലാന മുഭിന്നം വചനാനം കാരിയേ അപ്പവത്തീതി സുഖേനോ പമാസംസന്ദനം വിഞ്ഞാതബ്ബം.

ജാതിപക്ഖേയേവ ഭസ്സകാരേന ദ്വിന്നം യുഗപദിപ്പത്തിയം ‘ലത്വാദീനമിവ’ പരിയായപ്പസങ്ഗോ വണ്ണിതോ, തസ്സായുത്തത്തമുപദസ്സേന്തോ ആഹ ‘നചാപി’ച്ചാദി, ഭിന്നവിസയത്താതി ദ്വിന്നം വിധീനം ഭിന്നവിസയത്താ. അഭിന്നവിസയത്തേ ഹി പരിയായകപ്പനാ യുത്തിമതീ, അതോച ലത്വാദീനമഭിന്നവിസയത്തമ്പടിപാദയിതുമാഹ- ‘ലത്വാദയോ ഹി’ച്ചാദി, അനവയവേനേതി ധാതു മത്തതോ വിധാനേനാവയവബ്യതിരേകസബ്ഭാവതോ സബ്ബധാതുപരിഗ്ഗഹേന, യത്ഥ യസ്മിം ധാത്വത്ഥേകദേസേ പവത്താ സമാനാ പവത്താ സന്തോ ലദ്ധാവകാസാ സിയും തസ്സേകദേസസ്സ പരിഹാരേനാപി പരിച്ചാഗേനാപി ന വിധീയന്തേതി സമ്ബന്ധോ, ലത്വാദീന മേകക്ഖണേ അസമ്ഭവാ ഏകസ്മിം കതേ സതീതരവചനാന മാനത്ഥക്യപ്പസങ്ഗാച പരിയായേന ഭവന്തീതി യന്തം യുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇഹാതി ഇമസ്മിം യുഗപദിപ്പത്തിയം, ഇഹ തഥാഭാവസ്സ കാരണമാഹ-‘സാവകാ…പേ… വചന’ന്തി, തത്ഥാതി യുഗപദിപ്പത്തിയം. ജാതിയമ്പദത്ഥേ ‘‘പുനപ്പസങ്ഗവിജാനനാ സിദ്ധം, വിപ്പടിസേധേ യം ബാധിതം തമ്ബാധിതമേവാ’’തീമാസമുഭിന്നം പരിഭാസനമ്പവത്തിം പടിപാദേന്തോ ആഹ- ‘പരസ്മിം ചേ’ത്യാദി, പരസ്മിന്തി ഇട്ഠേ, പരിഭാസനമ്പന അയമത്ഥോ ‘പുനപ്പസങ്ഗവിജാനനാതി ദ്വിന്നം സുത്താനമേകത്ഥപ്പ സങ്ഗസങ്ഖാതേ വിപ്പടിസേധേ സതിപരമിട്ഠം പഠമം ഹോതി, ഹോന്തേന തേന യദീതരസ്സ നിമിത്തോപഘാതോ ന കതോ തദാ തസ്സാപി പുനപ്പസങ്ഗോ തസ്സ വിജാനനാ സിദ്ധന്തി, വിപ്പടിസേധേ യഥാവുത്തേ സതി പഠമം ഹോന്തേന യം സുത്തം ബാധിതം തസ്സ പുനപ്പവത്തിയാ യദി നിമിത്തം നത്ഥി തം ബാധിതമേവേ’തി. ബ്യത്തിയമ്പി വിധ്യത്ഥമേവിദം വചനം, ന നിയമത്ഥന്തി ദസ്സേതുമാഹ-‘ബ്യത്തിയ’മിച്ചാദി, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘ബ്യത്തിയം പടിലക്ഖിയംലക്ഖണപ്പവത്തിയം ദ്വിന്നം സാധാരണം ഠാനമ്പതി യാനി വചനാനി ഭിന്നാനി തേസമ്പി നിരവകാസത്തേന തുല്യബലത്താ ദ്വിന്നമ്പടിപത്തിയേവസിയാ, നതു പരിയായപ്പസങ്ഗോ’തി. ബ്യത്തിയമ്പി യഥാവുത്താനം പരിഭാസാനം പവത്തി വുത്തവിധിനേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘പരിഭാസാനമ്പി’ച്ചാദിമാഹ.

ജാതിയമ്പദത്ഥേ ‘‘വത്തമാനേതി അന്തി, സി ഥ, മി മ, തേ അന്തേ, സേ വ്ഹേ, ഏ മ്ഹേ’’ച്ചാദീനം ലക്ഖണാനമേകമേകത്ഥേപി വത്തമാനേതി അന്തി, വത്തമാനേ സി ഥ ഇച്ചാദീനം വാക്യേകദേസാനം ഗച്ഛതിച്ചാദോ ഗച്ഛ സിച്ചാദോ ച ലക്ഖിയേ സകിമ്പവത്തിയാ സബ്ബസ്മിം സകേ വിസയേ പഠമ മജ്ഝിമപുരിസേകവചനജാതി പരിസമത്താതി ചരിതത്ഥത്താ തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാതി ഏത്ഥ ദ്വീഹി ദ്വിന്നം പുരിസാന മേകക്ഖണേ പവത്തിയം ന കസ്സചി, ബ്യത്തിയമ്പി പടിലക്ഖിയം ലക്ഖണാനി ഭിജ്ജന്തീതി സാധാരണം ഠാനം പതിഭിന്നേഹി ലക്ഖണേഹി ദ്വിന്നമ്പേകത്ഥേ-കക്ഖണേ പവത്തിയം ന കസ്സചി, തഥാ വുത്തനയേനേവ തിണ്ണം പുരിസാനമേകക്ഖണേ പവത്തിയന്തി സബ്ബഥാ അപ്പവത്തിയം സമ്പത്തായം വചനമിദം, പരോ ഹോതീതി മജ്ഝിമുത്തമം ഭവതീതി അധിപ്പായേന ‘യഥേ’ച്ചാദിനാ വുത്തം വുത്തിഗന്ഥമ്പഞ്ഹമുഖേനാ ഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘ക്വപനാ’തിആദിമാഹ, നേദമുദാഹരണമമ്ഹം മനം ഭോസേതി-യതോ വിപ്പടിസേധവിസയമേവേദം ന ഹോതി, കുതോ യതോ ‘‘വത്തമാനേതി അന്തി’’ച്ചാദിപ്പഭുതീനം വത്തമാനേതി അന്തിച്ചാദീഹി വാക്യേകദേസേഹി നിദ്ദിട്ഠാനമേവ പുബ്ബപരച്ഛക്കാനം പുരിസവചനവിസേസവിധായകേന ‘‘പുബ്ബപരച്ഛക്കാന മേകാനേകേസു തുമ്ഹാമ്ഹ സേസേസു ദ്വേദ്വേ മജ്ഝിമുത്തമപഠമാ’’ (൬-൧൪) തീമിനാ വാക്യാവയവേന തുമ്ഹാമ്ഹസേസേസു പയുജ്ജമാനേസു അപ്പയുജ്ജമാനേസു വാ യഥാക്കമം പുബ്ബച്ഛക്കാനം പരച്ഛക്കാനഞ്ച മജ്ഝിമുത്തമപഠമാനം പച്ചേകം ദ്വേദ്വേ വചനാനി യഥാക്കമം ഭവന്തീതി ‘ഗച്ഛഥ ഗച്ഛാമാ’തി ഏത്ഥ ഏകക്ഖണേ പവത്തിയേവ നത്ഥി, ദ്വിന്നമ്പന സാവകാസാന മേകക്ഖണേ പവത്തിയേവ ഹി വിപ്പടിസേധോതി, തഥാപി വുത്തനയേന വിപ്പടിസേധപ്പകപ്പനാപി സക്കാ കാതുന്തീദമുദാഹടം സിയാതി ദട്ഠബ്ബം, ഇമിസ്സാ പന പരിഭാസായ നിരാകുലപ്പവത്തി ‘‘ആദിസ്സാ’’ തീമിസ്സാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ, കതാകതപ്പസങ്ഗീ യോ വിധി, സോ നിച്ചോ, യോത്വകതേയേവായമനിച്ചോതി വുത്തനിച്ചാനിച്ചേസു അന്തരങ്ഗബഹിരങ്ഗേസു ചാതുല്യബലത്താ നാസ്സ യോഗസ്സ ബ്യാപാരോ, തഥാഹി നിച്ചാനിച്ചേസു നിച്ചമേവ ബലവന്തി നിച്ചാനിച്ചാനമതുല്യബലതാ, അന്തരങ്ഗബഹിരങ്ഗപ്പകാര(മ്പന) ഉപരി ‘‘ലോപോ’’തി (൧-൩൯) സുത്തേ പകാസിസ്സാമ.

൨൩. സങ്കേതോ

വചനാരമ്ഭസ്സ ഫലമാഹ-‘അനുബന്ധോതി യം വുത്തം’ത്യാദി, വുത്തിയം ‘‘യോനവയവഭൂതോ സങ്കേതോ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി ‘‘ഭാസിസ്സം മാഗധം സദ്ദലക്ഖണ’’ന്തി സദ്ദലക്ഖണാ ഭിധാനപ്പകരണതോ സദ്ദസ്സാനവയവഭൂതോതി വിഞ്ഞായതേതി ദസ്സേതുമാഹ-‘കസ്സ’ത്യാദില്തുപ്പച്ചയേ ലകാരോ ഉദാഹരണം, പകതിയാദി സമുദായസ്സാതിആദിവാക്യസ്സ സാപ്പായമത്ഥം വിവരിതും ‘ഏവമഞ്ഞതേ’ച്ചാദി വുത്തം, കേചി സദ്ദസത്ഥകാരാതി പാണിനിം സന്ധായാഹ, വചനന്തി ‘‘തസ്സ ലോപോ’’തി (൧-൩-൯) വചനം, പയോഗാസമവായിതാതി കത്താഇച്ചാദിപ്പയോഗേ അസമവായിതാ അപ്പയോഗിതാതി അധിപ്പായോ, ഏവമ്പിസ്സ ലോപോ വസേയോ… അനുപുബ്ബോ ബന്ധിവിനാസത്ഥോതി ആഹു ഉച്ചാരിതപധംസിത്താ അനുബന്ധ്യതേ വിനസ്സതേത്യനുബന്ധോതി ഇമായ സദ്ദ ബ്യുപ്പത്തിയാവസേന.

൨൪. വണ്ണ

‘അതേനാ’തി (൨-൧൦൮) ഏത്ഥ അതോതി രസ്സബ്യത്തിനിദ്ദേസോ വാ സിയാ രസ്സജാതിനിദ്ദേസോ വാ സകലനിസ്സയബ്യാപീ അത്ഥജാതി നിദ്ദേസോവാ, തത്ഥ രസ്സബ്യത്തിനിദ്ദേസേ സതി ബുദ്ധസിദ്ധാദീസു യത്ഥകത്ഥചി അകാരോ ഗയ്ഹതേതി നേട്ഠപ്പസിദ്ധി… കേസഞ്ചി അസിജ്ഝനതോ, രസ്സ ജാതിനിദ്ദേസേ പന ബുദ്ധസിദ്ധാദിസബ്ബാകാരന്താനം ലക്ഖണികഗവാദ്യകാ രന്താനഞ്ചാകാരോ ഗയ്ഹതീതി സബ്ബഥാ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധി, നാഞ്ഞോ ദീഘോ ബ്യത്തന്തരത്താതി നാനിട്ഠപ്പത്തി ആകാരതോ നാസ്സേനാഭാവാ, തസ്മാ അതോതി രസ്സജാതിനിദ്ദേസേ നിസ്സിതേ സബ്ബമിദമിട്ഠം നിപ്ഫജ്ജതീതി നാത്ഥജാതി നിസ്സീയതേ, ന രസ്സബ്യത്തിച, ‘‘യുവണ്ണാനമേ ഓലുത്താ’’തി (൧-൨൯) ആദീസു പന രസ്സബ്യത്തിയാ രസ്സജാതിയാ വാ നിദ്ദേസേ ‘തസ്സേദം നോപേതി’ച്ചാദീസു ഏഓആദികമിട്ഠം കത്ഥചി ഭവേയ്യ, ന സബ്ബത്ഥ, സബ്ബത്ഥ വാ ഭവേയ്യ ‘വാതേരിതം സമോനാ’തിആദീസു ബ്യത്തന്ത രത്താ, തസ്മാ സബ്ബഥാ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധിയാ ഇത്തജാത്യാദി നിസ്സീയതേ, അഥവാ വണ്ണുച്ചാരണമ്പതി കേസഞ്ചി വണ്ണുപ്പത്തിട്ഠാനാനം ഉച്ചനീചതദുഭയ സംഹാരവസേന വണ്ണവിസേസുപ്പത്തി ദസ്സനതോ തേസം വസേന രസ്സ ബ്യത്തിനിദ്ദേസേ രസ്സജാതിനിദ്ദേസേ വാ വുത്തനയേന ഇട്ഠാനിട്ഠപ്പത്തിയം സബ്ബഥാ സബ്ബഥാ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധിയാ ഇത്തജാത്യാദി നിസ്സീയതേ, തത്ഥ വണ്ണ പരേന സവണ്ണഗ്ഗഹണം നിയമിതും വചനമിദമാരദ്ധന്തി ‘സബ്ബത്ഥേവാ’തിആദിനാ വചനാരമ്ഭഫലമാഹ, സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബസ്മിംയേവ സുത്തപ്പദേസേ. നനു സയഞ്ചാതി വുത്തേപി പരിയത്തം, ന ഹ്യഞ്ഞം രൂപാ സയമത്ഥി, അഞ്ഞം വാ (സയ)തോ രൂപന്തി സിദ്ധേപ്യേവം സതി അത്ഥേത്ഥ പരോ കോചി വിസേസോതി ഞാപേതും സഞ്ച രൂപ’ന്തി വുത്തികാരോ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ, രൂപസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ ‘സഞ്ച രൂപ’ന്തി വുത്തിയം നിദ്ദിസീയമാനത്താ ച രൂപന്തി വിഞ്ഞായതീതി ‘സഞ്ച ഗയ്ഹതീ’തി വുത്തം, സംരൂപഗ്ഗഹണായാപിസദ്ദം കരോതോ-ധിപ്പായോ-യന്തി വത്തുമാഹ-‘അഞ്ഞഥേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞേനപ്പകാരേന സംരൂപഗ്ഗഹണായ അപിസദ്ദാഭാവേതി അധിപ്പായോ, അഞ്ഞപദത്ഥേതി അഞ്ഞപദത്ഥ സമാസവിസയേ, ഗുണീഭൂതസ്സാതി അപ്പധാനഭൂതസ്സാകാരേ കാരാദിനോ, സമാസേന വുത്തത്താ പധാനതൂ തത്തേപി ഗുണോ ഭവതി അഞ്ഞപദത്ഥോ-കാരേകാരാദി വിധായ കത്താ, വിധീയമാനോ സവണ്ണോവ പധാനം… ഇദമത്ഥിതായ തപ്പവത്തിയാതി. നനു വുത്തിയമപിസദ്ദസ്സാത്ഥം വദതാ സയഞ്ചേതി വത്തബ്ബം, ‘‘തഥാ സയമത്തനീ’’തി നിഘണ്ഡുതോ സയഞ്ച-ത്താകാരേകാരാദിഞ്ച ഗയ്ഹതീത്യമത്ഥോ സമ്ഭാവീയതീതി ചോദനമ്പനസി നിധായ ‘സഞ്ച രൂപ’ന്തി വദന്തോ സാധിപ്പായാരുള്ഹം കിഞ്ചി അത്ഥവിസേസം പകാസേതും തഥേവാഹാതി ദസ്സേതും വുത്തം-‘സയഞ്ചേ’ത്യാദി, ‘‘ധനഞ്ഞാതീസു സംസദ്ദോ, തഥാത്തത്തനിയേസുപീ’’തി നിഘണ്ഡുവചനതോ ‘സ’ന്തി അത്താപി ഗയ്ഹതി, കോ സോ സദ്ദരൂപം സാധാരണം, ‘സ’ന്തി അത്തനിയമ്പി, കിന്തം സദ്ദാന മസാധാരണം സദ്ദരൂപം, തഥാ സതി അത്തനിയം രൂപം നാമാത്തസങ്ഖാതസദ്ദസമ്ബന്ധീതി ആഹ-‘സംരൂപം സദ്ദാനമസാധാരണം രൂപ’ന്തി, ഏതഞ്ച ഇദന്തീമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, അസാധാരണന്തി അസാധാരണം സദ്ദരൂപം, സതി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനസ്സ സാത്ഥകതായ അസാധാരണന്തി രൂപം വിസേസതാ സാധാരണസ്സാപി സമ്ഭവോ വുത്തോയേവ നാമാതി ആഹ-‘ദുവിധം ഹി’ച്ചാദി, കിന്തം സാധാരണമസാധാരണഞ്ചരൂപന്തി സാമഞ്ഞേന രൂപം നിദ്ദിസിതുമാഹ-‘തത്ഥാ’തിആദി, തത്ഥാതി നിദ്ധാരണേ സത്തമീ, സദ്ദാനന്തി സാത്ഥകനിരത്ഥകാനം യേസംകേസഞ്ചി സദ്ദാനം, തംതം സദ്ദത്താദീഹി തേസംതേസം ബുദ്ധ അഇആദീനം സദ്ദാനം സദ്ദത്താദി, ഉഭയത്ഥ ആദിസദ്ദേന അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ, തേന സാധാരണം സദ്ദരൂപമത്ഥരൂപം തഥാ-സാധാരണന്തി ചതുബ്ബിധം സംരൂപന്തി ദസ്സേതി, ചതൂസുപി ചേതേസ്വസാധാരണസ്സ സദ്ദരൂപസ്സേവോപാനം ദസ്സേതുമാഹ-‘തത്ഥാ’തിആദി, സാധാരണരൂപബ്യുദാസേനാതി സാധാരണരൂപസ്സ പരിച്ചാഗേന, ഉപാദിയന്തോ രൂപമേവ സദ്ദസ്സസം, നാത്ഥോതി ച ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ, ച സദ്ദോ പനേത്ഥ ‘ഇദം ദസ്സേതീ’തി ഹേട്ഠാ വുത്തം സമുച്ചിനോതി, അസാധാരണസ്സേവോപാദിയനേ കാരണമാഹ-‘തന്ത’മിച്ചാദി, ഇതരന്തി യേ സംകേസഞ്ചി സദ്ദാനം സദ്ദത്താദി, പരസ്സാപീതി അഞ്ഞസ്സ യസ്സകസ്സചി സദ്ദസ്സാപി, ഇതി ഇദം, പതിതം പസിദ്ധം, ഏത്ഥ പന ഇതിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, യസ്മാ ഇദം യഥാവുത്തം പസിദ്ധം തസ്മാ പുബ്ബാചരിയപരമ്പരായാഗതോ പദേസതോ ഉപാദിയന്തോതി പകതം, സംസദ്ദവിസേസനസാമത്ഥിയേന അസാധാരണരൂപോപാദിയനേപി അസാധാരണം സദ്ദരൂപമേവോപാദീയതി നാസാധാരണമത്ഥരൂപം… ഇമിനാ വക്ഖമാനകാരണതാ [തായ (പോത്ഥകേ)] വസേനാതി ആഹ-‘സദ്ദസ്സേ’ച്ചാദി, ആസന്നം…സദ്ദതോ സദ്ദഭാവസാ നഞ്ഞത്താ, വിപരിയയതോതി വിപരിയാസേന അനാസന്ന ഭാവേനാതി അത്ഥോ, ചക്ഖുവിസയോപി ഹി അത്ഥോ കഥം സോതവിസയസദ്ദസ്സ ന ആസന്നോ സംരൂപമ്ഭവിതുമരഹതീതി, കാരണന്തരമാഹ-‘അഹേയ്യത്താചാ’തിആദി, അഹേയ്യത്താതി അപരിച്ചജനീയത്താ, ഇദമ്പി നിച്ചസമ്ബന്ധിത്തേ കാരണവചനം, തം സദ്ദരൂപം, നിച്ചസമ്ബന്ധീതി നിരന്തരസംയോഗീ, വിപരിയയതോതി ഹേയ്യത്താ, തഥാഹിച്ചാദിനാ അത്ഥസ്സ ഹേയ്യത്തം ബോധേതി, അപരം കാരണമാഹ-‘അസാധാരണഞ്ച രൂപം’ത്യാദിനാ, സാധാരണോ പരിയായ സദ്ദാനം, പച്ചേതബ്ബത്താതി വിഞ്ഞാതബ്ബത്താ, ഇദാനി കാരണത്തയം സമോധാനേത്വാ ഇമേഹി കാരണേഹി രൂപമേവ സദ്ദസ്സ സംനാമ, നാത്ഥോതി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘തദേവ’ന്തിആദി ആരദ്ധം, തദേവന്തി യസ്മാ ഏവം, തം തസ്മാതി അത്ഥോ, സരൂപപ്പധാനേതി ‘‘ഗോസ്സാ വങ’’ (൧-൩൨) ത്യാദോ ഗോസ്സാത്യാദികേ സരൂപപ്പധാനേ.

൨൫. ന്തു

ന്തുസുതിയാ ജന്ത്വാദീനമ്പി ‘‘ന്തന്തൂനംന്തോ യോമ്ഹി പഠമേ’’ (൨-൨൧൫) ത്യാദിനാ ഗഹണപ്പസങ്ഗേ ജാതിയമഭിപ്പസങ്ഗബാധനത്ഥം ബ്യത്തിയം വന്ത്വാദി സമ്ബന്ധീനമുപാദാനത്തമിദമാരദ്ധം ‘‘വന്ത്വവണ്ണാ’’ (൪-൭൯) ‘‘തമേത്ഥസ്സത്തീതി മന്തു’’ (൪-൭൮) ‘‘കത്തരി ഭൂതേ ക്തവന്തു ക്താവീ’’ (൫-൫൫) തി വിഹിതാ വന്ത്വാദയോ നാമ.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

പരിഭാസാധികാരോ സമത്തോ.