സഞ്ഞാധികാര

൧. അ ആദയോ

സബ്ബവചനാനം സാത്ഥകനിരത്ഥകത്തബ്യഭിചാരിത്താ ‘ഇദ’ന്തിആദിനാ സദിട്ഠന്തേന സംസയമുപദസ്സിയ സാത്ഥകത്തമസ്സ ദസ്സേതുഞ്ച ‘ന താവ…പേ… സാത്ഥകത്താ’തി വുത്തം, ഉമ്മത്തകാദിവാക്യമിതി ‘ദസ ദാളിമാ, ഛ അപൂപാ, കുണ്ഡമജാജിനം, പലാലപിണ്ഡോ’ഇച്ചാദികം, അവയവത്ഥാന മഞ്ഞമഞ്ഞനാതി സമ്ബന്ധാ സമുദായത്ഥാഭാവതോ അനത്ഥകത്തം, ആദിവാക്യന്തി ‘‘മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തിആദിവാക്യം, സാത്ഥകത്തം പനസ്സ പദത്ഥാന മഞ്ഞമഞ്ഞാഭിസമ്ബന്ധസ്സ പതീതിതോ.

അഥ അആദ്യാദിസദ്ദാനം സാധുത്താന്വാഖ്യാനായ ഇദം വചനമിച്ചാദിവികപ്പന്തരസമ്ഭവേ കഥം നിയമോ വുത്തിയം വുത്തേനത്ഥേന സാത്ഥകത്തമിച്ചാസങ്കിയ തേസമിഹാനുപയോഗിത്തം കമേന പടിപാദയിതുമാഹ ‘വക്ഖമാനത്ഥമേവിദ’മിച്ചാദി,’ ആകാരാദയോ നിഗ്ഗഹീതന്താ’ഇച്ചാദിനാ വുത്തിയം വക്ഖമാനോ അത്ഥോ യസ്സ തം തഥാ വുത്തം, സാധൂനം സാധുസദ്ദാനം അനുസാസനം ആഖ്യാനം അത്ഥോ പയോജനം യസ്സ തന്തി വിഗ്ഗഹോ.

സാധുസദ്ദാനുസാസനസങ്കാപേത്ഥ ‘‘കത്ഥേത്ഥ കുത്രാത്രക്വേഹിധാ’’തി (൪-൧൦൦) ആദിനാ കത്ഥാദിസദ്ദാനം സാധുത്താനുസാസനസ്സ ദസ്സനതോ, ലക്ഖണന്തരേന സാധുഭാവസ്സ അന്വാഖ്യാതത്താതി ആപുബ്ബാദാഇച്ചസ്മാ ‘‘ദാധാത്വീ’’തി (൫-൪൫) ഇപ്പച്ചയേ ആകാരലോപേ ച ആദീതി അആദിയേസന്തി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ യോമ്ഹി ‘‘യോസു ഝിസ്സ പുമേ’’തി (൨-൯൩) ‘ടേ അആദയോ’തി, തയോ ച ചത്താലീസാ ചാതി ചത്ഥ സമാസേ ‘‘തദമിനാദീനി’’തി ചത ലോപേച രസ്സേ ച തിതാലീസാതി, ‘വണ്ണ-വണ്ണനേ’ഇച്ചസ്മാ ‘‘ഭാവകാരകേസ്വ ഘണ ഘകാ’’തി (൫-൪൪) അപ്പച്ചയേയോമ്ഹി ടാദേസേ വണ്ണാഇതി ച സിജ്ഝനതോ, പയോഗനിയമത്ഥന്തി തിതാലീസവണ്ണസദ്ദേസു പരേസു ഏവ അആദിസദ്ദോ പയുജ്ജീയതീതി ഏവം പയോഗനിയമത്ഥം, അയമ്പി വികപ്പന്തര സമ്ഭാവനാ ‘‘അഭൂതതബ്ഭാവേ കരാസഭൂയോഗേ വികാരാ ചീ’’തി (൪-൧൧൯) പയോഗനിയമസ്സാ ഝായമാനസ്സ ദിട്ഠത്താ, ഠാന്യാദേസത്ഥന്തി അആദിസദ്ദസ്സ ഠാനേ തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാ ആദേസാ ഹോന്തി തേസം വാ സോ ഇതി, തദനുരൂപായാതി ഠാന്യാദേസാനുരൂപായ ഛട്ഠീ വിഭത്തിയാ, അതോയേവാതി അഗമാഗമിഅനുരൂപായ ഛട്ഠിയാ അഭാവതോ യേവ, അഗമാഗമി ഭാവത്ഥന്തി അആദിസദ്ദസ്സ തിതാലീസ വണ്ണസദ്ദാ ആഗമാ ഹോന്തി തേസം വാ സോ ഇതി, ഏതേസുപി സങ്കാ, ‘‘യവാസരേ’’ (൧-൩൦) ‘‘സുഞ സസ്സ’’ഇതി (൨-൫൩) ആദേസാഗമാനം ദസ്സനേന, ആഗമ ലിങ്ഗാഭാവതോതി ഉകാര കകാര മകാരാനം അഭാവതോ, വിസേസനവിസേസ്സ ഭാവത്ഥന്തി തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാനം അആദിസദ്ദോ വിസേസനം, തേ വാ തസ്സേ-തി, ഏത്ഥാപി സങ്കാ ‘നീലുപ്പല’മിച്ചാദീനമഞ്ഞത്ഥ വിസേസനവിസേസ്സ ഭാവദസ്സനാ, സദ്ദലക്ഖണാ നുപയോഗതോതി സദ്ദലക്ഖണേന സദ്ദസങ്ഖരണസ്സ പകതത്താ വുത്തം, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘രൂപവിസേസൂപ ലക്ഖണാഭാവാ’തി, രൂപവിസേസസ്സ ഉപലക്ഖണ നിമിത്തം തസ്സഅഭാവാതി അത്ഥോ, ന ഹി വിസേസന വിസേസ്സഭാവേ പടിപാദിതേ അആദ്യാദിസദ്ദാനം രൂപവിസേസസ്സ സങ്ഖരണം കതം സിയാതി, യദി ഏസോവ സദ്ദസങ്ഖരണന്തി ഗയ്ഹേയ്യ, തഥാ സതി ‘നീലുപ്പല’മിച്ചാദീനമ്പി വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജേയ്യാതി നാസ്സ തദത്ഥ താപി സമ്ഭാവീയതേ, ലോകേ സീഹഗുണസ്സ മാനവകേ ദസ്സനതോ ഉപചാരേന ‘സീഹോ-യം മാനവകോ’തി തഗ്ഗുണജ്ഝാരോപോപി ദിസ്സതി, തദത്ഥമ്പേതം ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘തഗ്ഗുണജ്ഝാരോപനത്ഥമ്പേതം ന ഹോതീ’തി വുത്തം, തസ്സ അആദിസദ്ദസ്സ, തേസം തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാനം വാ ഗുണോ അആദിത്താദി, തസ്സ അജ്ഝാരോപനം-തിതാലീസവണ്ണസദ്ദേസു വാ അആദിസദ്ദേയേവ വാ ആരോപനം, തദത്ഥമ്പേതം സുത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘അതോയേവാ’തിആദി, അതോയേവ രൂപവിസേസൂപലക്ഖണാ ഭാവതോയോ, പകതം സദ്ദസങ്ഖരണം, യഥാവുത്ത വികപ്പന്തരാഭാവേ ഉഭയത്ഥമിദം സിയാ, തത്ഥ പരിഭാസത്ഥം ന ഹോതി… തല്ലക്ഖണത്താഭാവാ ഉപരിവക്ഖമാനത്താ ചാതി പാരിസേസമാലമ്ബിയാഹ ‘സഞ്ഞാസഞ്ഞി’ച്ചാദി.

മരിയാദായമ്പകാരേച, സമീപേ വയവേ തഥാ;

ചതുബ്ബിധപ്പകാരോയം, ആദിസദ്ദസ്സ ദിസ്സതേതി.

മരിയാദത്ഥോ ഏത്ഥ ആദിസദ്ദോതി ആഹ-‘ആദിമരിയാദാ ഭൂതോ’തി, ഉപലക്ഖണത്താതി ഉപലക്ഖിയമാനാനമാകാരാദീനം ഗഹണേ കാരണഭാവേന അപ്പധാനത്താ, തേനാഹ-‘ഉപലക്ഖണസ്സുപസജ്ജനീയഭൂതസ്സാ’തി, കാരിയേനാതി വണ്ണസഞ്ഞാഭവനാദിനാ, ന ഗുന്നമ്പി ആനയനം ഭവതി..ഗുന്നമുപസജ്ജനീയ ഭൂതത്താ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സേവ പധാനത്താ, സഞ്ഞായാ ഭാവേതി അകാരസ്സ വണ്ണസഞ്ഞായ അഭാവേ, രൂപന്തിതി താലീസാരൂപം, തിതാലീസാ+വണ്ണാതിപദച്ഛേദോ, തിതാലീസ+വണ്ണാതിവാ, സുത്താവയവസ്സാപി സുത്തസമ്ബന്ധിത്താ ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) പന വുത്തം, രസ്സത്തന്തു ‘‘ദീഘരസ്സാ’’തി യോഗവിഭാഗേന, ഇതരഥാ ബ്യഞ്ജനപരസ്സേവ രസ്സത്തേ ദസ്സിതേ തിതാലീസഇതി അബ്യഞ്ജനേ പദം ന സമ്പജ്ജേയ്യാതി വിഞ്ഞായതി, ഇതരീതരയോഗചത്ഥേ ബഹുവചനേന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ-‘ഏകവചനമ്പനാ’തിആദി, വിപ്പടിപത്തി അഞ്ഞഥാഭാവോ, രസ്സ ഏ ഓകാരേഹി തേചത്താലീസക്ഖരാനന്തി സമ്ബന്ധോ, ഏ ഓകാരേ ഹീതി സഹത്ഥേ തതിയാ, സക്കതാനുസാരേനാതി സക്കതേ ‘‘സന്ധി യക്ഖരാനം രസ്സാ ന സന്തീ’’തി വുത്തസ്സ അനുസാരേന, കോചീതി സാ സനപ്പസാദകചോളിയബുദ്ധപ്പിയാചരിയം ദസ്സേതി, ന ഹിച്ചാദിം വദതോ-യമധിപ്പായോ ‘രസ്സാഇവാതി ഇവസദ്ദോ സാധമ്മോപമാജോതകോ വാ സിയാ വേധമ്മോപമാജോതകോ വാ, യദി താവ വേധമ്മോപമാജോതകോ, രസ്സധമ്മസ്സ ഏ ഓകാരേസ്വ സമ്ഭവാ തേസം ദീഘകാലപ്പവത്തിതോ തേ ദീഘായേവ സിയും, യദി പന സാധമ്മോപമാജോതകോ, തേസു രസ്സധമ്മസ്സസമ്ഭവാ രസ്സകാലപ്പവത്തിതോ രസ്സാഏവ തേ സിയുന്തി ‘ഏത്ഥാതിആദീസു ഏ ഓകാരാനം ഉച്ചാരണകാലകതം രസ്സത്തമേവ ഹോതീ’തി, രസ്സകാലവന്തോയേവാതി ഏവസദ്ദോ സോഗതേ വണ്ണവിനിമ്മുത്തസ്സ കാലസ്സേവാഭാവാ വണ്ണാനഞ്ച പച്ചക്ഖ സിദ്ധത്താ പമാണസിദ്ധം പാരമത്ഥിക മേ ഓകാരാനം രസ്സകാലവന്തതം ദീപേതി, അത്ഥാതി വദതോ പനായമധിപ്പായോ ‘ഏത്ഥാതിആദീസു യദി ഏകാരാദയോ ദീഘാഏവ സംയോഗപുബ്ബത്താ രസ്സാവ സിയുംതഥാ സതി അത്ഥാതി ഏത്ഥാപി ദീഘോവ ആകാരോ സംയോഗപുബ്ബത്താരസ്സോ ഇവ ഉച്ചതീതി ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ഉച്ചാരണകാലകതോവ രസ്സദീഘഭാവോ ഗഹേതബ്ബോ’തി, കച്ചായനവുത്തിവണ്ണനാ ഞാസോ, തഞ്ഞാപനേതി ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞേസമക്ഖരാനം ഞാപനേ, പയോജനാഭാവാതി തേന സാധേതബ്ബസ്സ കസ്സചി ഇട്ഠസ്സ അഭാവമാഹ, കിമേത്ഥ സമുദായേ വാക്യപരിസമത്തി, ഉദാഹു അവയവേതി ആഹ- ‘പച്ചേക’ന്തി, അഞ്ഞഥാ ‘രുക്ഖാ വന’ന്തിആദീസു വിയ സമുദായേ വാക്യപരിസമത്തിയം ‘‘ഇയുവണ്ണാ ഝലാ നമസ്സന്തേ’’ (൧-൯) ഇച്ചാദികം ന സിജ്ഝതീതി, പച്ചേകം വണ്ണാ നാമഹോന്തീതി അകാരോ വണ്ണോ നാമ ഹോതി ആകാരോ വണ്ണോ നാമ ഹോതീതിആദിനാ, അവയവേച്ചാദിനാ വുത്തിയം അവുത്തേപി ‘പച്ചേക’ന്തി വചനേ സദിട്ഠന്തം കാരണമാഹ, ദിട്ഠന്തോപനീതോ ത്യത്ഥോ സുഖേന പടിപത്തും സക്കാതി, ഏത്ഥ ഹി പച്ചേകന്തി അവുത്തേപി ദേവദത്തോ ഭോജീയതൂതിആദിനാ പച്ചേകം ഭുഞ്ജികിരിയാ പരിസമാപീയതേ, തേനാഹ-‘ന ചോച്ചതേ’ ഇച്ചാദി, അഥവാ സമുദായേപി വാക്യപരിസമാ പത്തിയം സതി സമുദായേ പവത്താ സദ്ദാ അവയവേസുപി വത്തന്തീതി ‘സമുദ്ദേകദേസദസ്സനേപി സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ, ഖന്ധേകദേസ ഭൂതായപി പഞ്ഞായ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോതിആദീസു വിയ ന ദോസോ, തേനേവ വുത്തിയം ‘പച്ചേക’ന്തി ന വുത്തം, വണ്ണസദ്ദസ്സ ഗുണാദ്യനേകത്ഥത്തേപി പകരണതോ അകാരാദയോവേത്ഥ വുച്ചന്തീതി ആഹ-‘വണ്ണീയതി’ച്ചാദി, പകരണതോപി അത്ഥോ വിഭജ്ജതേ, വുത്തം ഹി–

അത്ഥാ പകരണാ ലിങ്ഗാ, ഓചിത്യാ ദേസകാലതോ;

സദ്ദത്ഥാ വിഭജീയന്തേ, ന സദ്ദായേവ കേവലാതി.

നനു ഝലാദിസഞ്ഞാ വിയ ലഹുസഞ്ഞം അകത്വാ കസ്മാ ഗുരുസഞ്ഞാ കതാതി ചോദനം മനസി നിധായ രുള്ഹി അന്വത്ഥവസേന ദ്വിപ്പകാരാസു സഞ്ഞാസു ഝാലാതി രുള്ഹി സഞ്ഞാത്ഥാഭാവേന വോഹാരസുഖമത്തപയോജനാ, അന്വത്ഥസഞ്ഞാ പന തപ്പയോജനാപി ഹോതി തദഞ്ഞപ്പയോജനാ പീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏവ’മിച്ചാദി, വണ്ണീയതീ അത്ഥോ ഏതേഹീതി വുത്തമത്ഥം അനുഗതാ അനുഗതത്ഥാ വണ്ണസഞ്ഞാ തം, സദ്ദാധിഗമനീയസ്സാതി സദ്ദേന വിഞ്ഞാതബ്ബസ്സ, വണ്ണം മൂലമസ്സാതി വണ്ണമൂലകോ-അത്ഥോ, തസ്സ ഭാവോ വണ്ണമൂലകതാ, അത്ഥസ്സ വണ്ണമൂലകതം സാധേതി ‘സാപി’ച്ചാദിനാ, വണ്ണം രൂപം സഭാവോ ഏതേസന്തി വണ്ണരൂപാനി-പദാനി, സമുദായോ പാദാനം രൂപമസ്സാതി സമുദായരൂപം വാക്യം, വിഭത്യന്തമത്ഥജോതകം പദം, പദസമുദായോ വാക്യം, സബ്ബഞ്ചേതമുപചാരേന വണ്ണസദ്ദവചനീയത്തം ഗച്ഛതി വണ്ണമയത്താതി സബ്ബോപി സമ്മുതിപരമത്ഥഭേദഭിന്നോ അത്ഥോ വാക്യാധിഗമനീയോ വണ്ണേനേവ വിഞ്ഞായതി നാമ തസ്മാ യഥാ വുത്തമത്ഥ വിസേസദസ്സനംലഹുസഞ്ഞായ ന സക്കാതി തദത്ഥമകാരാദീനം ഗുരുഭൂതാ വണ്ണസഞ്ഞാ കതാതി അധിപ്പായോ, സമ്മുതി സങ്കേതവസേന പവത്തോ വോഹാരോ, പരമത്ഥോ സനിബ്ബാനോ പഞ്ചക്ഖന്ധോ. ഉഭോഹി പനേതേഹി ഭിന്നോ തതിയോ കോട്ഠാസോ നാമ നത്ഥി, തഥാച വുത്തം–

ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ,

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നുപലബ്ഭതീതി.

നനു ച–

അപ്പക്ഖരമസന്ദിദ്ധം, സസാരം ഗൂള്ഹനിണ്ണയം;

പസന്നത്ഥഞ്ച സുത്തന്തി, ആഹു തല്ലക്ഖണഞ്ഞുനോതി.

‘‘ആദയോ തിതാലീസ വണ്ണാ’’ ‘‘തിതാലീസാദയോ വണ്ണാ’’തി വാ വത്തബ്ബന്തി ന തഥാ സതി സന്ദിദ്ധം സുത്തം സിയാതി, നനു സത്ഥാദോ മങ്ഗലവചനേന ഭവിതബ്ബം, അകാരോ പടിസേധത്ഥോപി ഹോതീതി (ന) സത്ഥാദോ സിദ്ധസദ്ദസ്സോപഹിതത്താ, അഥ ഹോത്വ പുബ്ബാ ഝാലാദി സഞ്ഞാ, സദ്ദസാധനമത്തപ്പയോജനത്താ പന സബ്ബവിധാനസ്സ പുബ്ബാചരിയ സഞ്ഞാവാലമേത്ഥാതി കിം പുനാപി വണ്ണാദിസഞ്ഞാവിധാനേന ഗന്ഥഗാരവ കരണേനാതി സച്ചമേതം, പുബ്ബാചരിയേസു പന ഗാരവം തദനുഗമനഞ്ച ദീപേതും കാചി സഞ്ഞായോപ്യന്വാഖ്യായന്തേ, യജ്ജേവം സംയോഗസബ്ബനാമലോപാദയോപി സഞ്ഞാ പുബ്ബാചരിയേഹി വുത്താ വത്തബ്ബാതി നനു ഭോ വുത്തമേവാമ്ഹേഹി’കാചി സഞ്ഞായോ ആഖ്യായന്തേ’തി, കിന്തദാഖ്യാനദ്വാരേന ഭവതാ താപി വിഞ്ഞാതും ന സക്കാതി, കേസഞ്ചി സാത്ഥകത്തോപി പതിവണ്ണമത്ഥാനുപലദ്ധിതോ വണ്ണാനമദിട്ഠാനമകാരാദീനമനുകതിയോ ഇഹോപദിട്ഠാഇത്യനുകാരിയേനാത്ഥേനാത്ഥവന്തതായ ഹോതേവാകാരാദിതോ വിഭത്തി, ലോപേന നിദ്ദിട്ഠത്താ പനസ്സാ അസ്സവനം സന്നികംസവചനിച്ഛാഭാവാ സംഹിതായാനിദ്ദേസോ, അനുക്കമോതി ആദോനിസ്സയാ സരാവുത്താ, തതോ നിസ്സിതാ ബ്യഞ്ജനാ, സരേസുപി ഏകട്ഠാനിയാ അകാരാദയോ ബഹുത്താ പഠമം വുത്താ ഠാനാനുക്കമേന, തതോ ദ്വിജാ ഠാനാനുക്കമേന, തേസുപി രസ്സാവ ലഹുത്താ പഠമം വുത്താ, തതോ ദീഘാ, ബ്യഞ്ജനേസുപി വഗ്ഗാ ബഹുത്താ ഠാനപ്പടിപാടിയാ പഠമം വുത്താ, തതോ യകാരാദയോ, വഗ്ഗേസു ച അഘോസാ പഠമം വുത്താ, തതോ ഘോസാ, തേസു ച സിഥിലാ പഠമം വുത്താ, തതോ ധനിതാ, തത്ഥാപി അപ്പകത്താ ദ്വിജാ പഞ്ചമാ വുത്താ, തതോ യരലവാ ഘോസഭൂതാ ഠാനാനുക്കമേന, തതോ ധനിതാ സകാരഹ കാരാ, തേസുപിഹകാരോ കേസഞ്ചി ഓരസോപി ഹോതീതി ദ്വിജത്താ പച്ഛാ വുത്തോ, കേഹിചി ‘‘ലളാനമവിസേസോ’’തി ദ്വിന്നമവിസേസേ വുച്ചമാനേപി ലിപിഭേദേന ഠാനഭേദേന ച ഭിന്നത്താ ളകാരോ വിസും അക്ഖരഭാവേന ഗഹിതോ, സോപി ഘോസഭാവേന ഠാനാനുക്കമേനച ഹകാരതോ പരം വുത്തോ നിഗ്ഗഹീതം പന സരത്താദിസബ്ബവിനിമ്മുത്തത്താ സബ്ബപച്ഛാ വുത്തന്തി അകാരാദീനമയമനുക്കമോ, ഇമസ്സേവാനുക്കമസ്സ മനസി വിപസ്സ വത്തമാനത്താ തിതാലീസാതി ഗണനാപരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ ച ‘നിഗ്ഗഹീതന്താ’തി വുത്തിയം വുത്തം, പകതം സാധുസദ്ദാന്വാഖ്യാനം, ന വണ്ണീയതേ, തി സദ്ദസങ്ഖരണ സങ്ഖാത മുഖ്യപ്പയോജനാഭാവാ, കിഞ്ചാപി ന വണ്ണീയതേ, അമ്ഹേഹി പന കഥമകാരാദീനമയമനുക്കമോ ഉപ്പന്നോതി സിസ്സാനം കങ്ഖാ വിച്ഛേദപ്പയോജനമ്പതി അനുക്കമസദ്ദസ്സ അത്ഥകഥനബ്യാജേന വണ്ണിതോ യേവാതി, കരീയന്തേ ഉച്ചാരീയന്തേ ഏതേനാതി കരണം, തത്ഥ ജിവ്ഹാമജ്ഝം താലുജാനം, ജിവ്ഹോപഗ്ഗം മുദ്ധജാനം, ജിവ്ഹഗ്ഗം, ദന്തജാനം സേസാനം സകട്ഠാനം കരണം, പയത്തി പയതനം, തമ്പന വണ്ണുച്ചാരണതോ അബ്ഭന്തരോ ബാഹിയോ ച ഉസ്സാഹോ, തത്ഥ അബ്ഭന്തരപയതനം-സംവുതത്തമകാരസ്സ, വിവടത്തം സരാനം സകാരഹകാരാനഞ്ച ഫുട്ഠത്തം വഗ്ഗാനം, ഈസംഫുട്ഠത്തം യരലവാനം, ബാഹിയപയതനന്തു സംവുതകണ്ഠതാദി, ഠാനതോ പച്ചാസത്തിയാ വിധീയമാനകാരിയസമ്ഭവേന പയോജനസമ്ഭവാ ആഹ-‘ഠാനമ്പനാ’തിആദി, തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പത്തിവസേന വണ്ണാതി ഠാനം, ‘‘ഏ ഓനമ വണ്ണേ’’തി (൧-൩൭) സുത്തേ വണ്ണേതി കഥനമേവ വണ്ണസഞ്ഞാകരണേ പയോജനം, യഥാവുത്തമത്ഥമഞ്ഞത്ര ബ്യാപദിസതി’ ഏവ’മിച്ചാദിനാ, തസ്മാ ‘‘ദസാദോ സരാ’’ഇച്ചാദോ ‘തേനാ’തിആദീസു ‘തേന സരഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ കസ്മിം സുത്തേ പയോജനം തം ദസ്സേതി ‘‘സരോലോപോ സരേ’’ച്ചാദീ’തി ഏവമാദിനാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ഞാപേതി വണ്ണലോപന്തി ഞാപകം, കസ്മാ പന’സോ ചേമിനാവ ഞാപകേന സിദ്ധോ’തി വുച്ചതി നനു ‘തദമിനാദീനി’’തി (൧-൪൭) സുത്തം ദിസ്സതീതി, (സച്ചം) തഥാപി പകാരന്തരോയമ്പി വണ്ണലോപേ ദസ്സിതോതി വിഞ്ഞാതബ്ബം, ഏവസദ്ദോ പന ‘യദി ഞാപകേന വണ്ണലോപോ സിയാ സോ ഇമിനാവ ഞാപകേന സിദ്ധോ, നാഞ്ഞേനാ’തി അവധാരേതി.

൨. ദസാ

നനു അആദയോതി പഠമന്തേനുവത്തന്തേ കഥമേത്ഥ’തത്ഥാ’തി സത്തമീനിദ്ദിട്ഠതാതി ആഹ-‘തഞ്ചാ’തിആദി, അത്ഥവസാവിഭത്തിവിപരിണാമേനാതി അആദയോതി പഠമന്തസ്സ‘ആദോ ദസാ’ത്യനേന സമ്ബന്ധാ സമ്ബജ്ഝമാനേ ചാധാരത്ഥേന ഭവിതബ്ബന്തി ആധാരത്ഥവസേന സത്തമീ വിഭത്തിയാ പരിവത്തനേനാതി അത്ഥോ, അത്ഥവസാ സത്തമിയാ വിപരിണാമസമ്ഭവായേവസുത്തേ അവിജ്ജമാനേപി‘തത്ഥാ’തി വുത്തിയം വുത്തം, ആദോദസന്നമനഞ്ഞത്ഥപവത്തിസമ്ഭവതോ തേസം അആദയോ വിസയഭാവേനപി സക്കാ പരികപ്പേതുന്തി വുത്തം-‘തേസു വിസയഭൂതേസൂ’തി, നിദ്ധാരണത്ഥോപി യുജ്ജതേവ… വണ്ണസമുദായതോ തദേകദേസഭൂതാന മാദോ വണ്ണാനം ദസസങ്ഖ്യാഗുണേന നിദ്ധാരിയമാനത്താ, ആദിമ്ഹി ദസ വണ്ണാതി വുത്തേ അവുത്താനമ്പി അവസ്സം വത്തബ്ബാനം ഊനപൂരണത്ഥമജ്ഝാഹാരോ ഹോതീതി വുത്തം- അവട്ഠിതാ നിദ്ദിട്ഠാ വാ’തി, ഏകാദീന മട്ഠാരസന്താനം സങ്ഖ്യാനം സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തനതോ ആഹ-‘ദസസങ്ഖ്യായ പരിച്ഛിന്നത്താ’തി, ഗയ്ഹുപഗാനം രസ്സഏ ഓവണ്ണാനമ്പി കച്ചായനേ വിയ അപരിച്ചാഗാ അനൂനാ, അഗയ്ഹുപഗാനം തദഞ്ഞേസം കേസഞ്ചി സരാനം പരിച്ചഗാ അനധികാ, ദസസദ്ദസ്സ സങ്ഖ്യേയ്യ വുത്തിത്താ ദസന്നമ്പി അധികതവണ്ണാനഞ്ഞത്താ വുത്തം-‘ദസന്നമ്പീ’തിആദി, സയം പുബ്ബാ’രാജ=ചിത്തിയം’തീസ്മാ ക്വിമ്ഹി അന്തലോപേ സമാസേ ച തദമിനാദിത്താ നിരുത്തിനയേന വാ സരസദ്ദോ നിപ്ഫജ്ജതീതി, ‘സര-ഗതിഹിം സാചിന്താസു’ ഇച്ചസ്മാ അപ്പച്ചയേന വാ നിപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതുമാഹ=‘സയം രാജന്തീ’തിആദി.

൩. ദ്വേദ്വേ

തേതി’ആദോ’തി സത്തമ്യന്തത്താ അപരേ ദ്വേ പരാമസതി, ഹേട്ഠാ വിയാതി ഹേട്ഠാ വുത്തം അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമം ഉപമേതി, അതോവ വിഞ്ഞായമാനത്ഥവസേന തേസു’തി വുത്തം, തേസുതി പന നിദ്ധാരണത്തവിവച്ഛായം തമ്പി സമ്ഭവതീതി തേസം വണ്ണാനം മജ്ഝേ ദ്വേദ്വേതി ദ്വിസങ്ഖ്യായ നിദ്ധാരണത്ഥോപി വേദിതബ്ബോ, വിച്ഛായം വുത്തി യസ്സ സോ വിച്ഛാവുത്തി-ദ്വിസദ്ദോ, വിച്ഛാവുത്തിതാ ചാസ്സ സവണ്ണത്തഗുണേന ദ്വിന്നം (‘ബ്യാപിതു) മിട്ഠത്താ, കമേനാവട്ഠിതേതി ഇമിനാ അകാരാദിവണ്ണപ്പബന്ധസ്സ അനാദികാലസിദ്ധം കമസിദ്ധത്തമാഹ. നനു സമാനാ വണ്ണാ സവണ്ണാത്യന്വത്ഥേ സവണ്ണസദ്ദേ സതി കതം രസ്സദീഘാനം സവണ്ണസഞ്ഞാ സിയാ… അസമാനത്താ ഏതേസന്തി, നേതദത്ഥിവണ്ണപ്പബന്ധസ്സ കമസിദ്ധത്താ വചനബലേനേവാസമാനാനമ്പി ഹോതേവാതി, നേവമ്പി വത്തും യുത്തം‘‘ദ്വേദ്വേ സവണ്ണാ’’തി സുത്തസ്സ താദിസസാമത്ഥിയസബ്ഭാവേ [സബ്ഭാവേന (പോത്ഥകേ)] വിസേസകാരണാഭാവാതി ആഹ‘സമാനത്തമ്പനാ’തിആദി. തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ വണ്ണാ ചിത്തജത്തേപി അഭിബ്യത്തി വസേനാതി ഠാനം കണ്ഠാദി, തേന കതന്തി സമാസോ, കണ്ഠതാതു ഇതി ചത്തേ പാണ്യങ്ഗത്താ നപുംസകത്തം. പഞ്ചമേഹി വഗ്ഗപഞ്ചമേഹി. അന്തട്ഠാകീതി വഗ്ഗാനമന്തേ തിട്ഠന്തീതി അന്തട്ഠാ, താഹി, യുത്തസ്സാതി ബ്രഹ്മചരിയാ, ഗുയ്ഹ’ന്തിആദീസു യുത്തസ്സ. കേചീതി അനിയമേന വുത്തം, തേ പന–

‘‘ഹകാരോ പഞ്ചമേഹേവ, അന്തട്ഠാഹി ച സംയുതോ;

ഓരസോ ഇതി വിഞ്ഞേയ്യോ, കണ്ഠജോ തദസംയുതോ’’തി വദന്തി.

൪. പുബ്ബോ

വത്തതേതി അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമേന വത്തതേ, നനു ചേത്യാദിചോദനാ, നേസദോസോച്ചാദി പരിഹാരോ, ദോസാഭാവേ കാരണ മാഹ-‘യോയോ…പേ… പതീയതേ’തി, വുത്തം സമത്തേതി-‘നഹി’ച്ചാദിനാ, നനു ച പുബ്ബസദ്ദോ യമേകത്താ ഏകം പുബ്ബമാചിക്ഖതി ന സകലന്തി കഥം ‘‘പുബ്ബോ’തി വുത്തേ യോയോതി ഞായതി ‘യോയോ പുബ്ബോ’തി ച വുത്തേ ‘തേസു ദ്വീസു’തി ഏത്ഥ’ദ്വീസു ദ്വീസു’തി ഇദം കഥം സുഖേനേവ പതീയതേ തദിദമസിദ്ധേനാസിദ്ധസാധനന്തി ആസങ്കിയ തദഭാവമുബ്ഭാവീയ പുബ്ബ സദ്ദസ്സ വിച്ഛാഗമകത്തമവഗമയിതുമാഹ-‘നചേദ’മിച്ചാദി. തംയോഗാതി ഉപചാരവസേനാഹ, തബ്ബന്തതായവാതി അത്ഥിയത്ഥേ അപ്പച്ചയവസേന, ഏവമുപരിപി.

൫. പരോ

സേസമിച്ചാദിനാ‘തേസു ദ്വീസൂതി സവണ്ണസഞ്ഞകേസു ദ്വീസു’ ഇച്ചാദി കമതിദിസ്സതി. ലഹുസഞ്ഞാ രസ്സസ്സ, സംയോഗപുബ്ബസ്സ രസ്സസ്സ ദീഘസ്സ ച ഗുരുസഞ്ഞാ ന വത്തബ്ബാ… ഉച്ചാരണവസേനേവാന്വത്ഥസഞ്ഞാതി വിഞ്ഞായതി, പുബ്ബാചരിയവസേന വാ ഇഹാവുത്താവസേസസഞ്ഞാവിയ.

൬. കാദയോ

കേവല ബ്യഞ്ജനാനമത്ഥപ്പകാസത്താഭാവാ സരാനമത്ഥപ്പകാസനേ അച്ചന്തോപകാരാ ബ്യഞ്ജനാതി ‘ഏതേഹീ’തി കരണത്തേന വുത്തം, തേനാഹ ‘സരാന’മിച്ചാദി. വിപുബ്ബാ ‘അഞ്ജ-ബ്യത്തിയം’തീമസ്മാ കരണേ അനപ്പച്ചയേ രൂപം, നപുംസകത്തമ്പിസ്സാവഗമയിതും ‘ഉപകാരകാനീ’തി വുത്തം, ബ്യഞ്ജനത്തം ദിട്ഠന്തേന ഫുടയതി ‘യഥാ’ഇച്ചാദിനാ, യഥാ ഓദനസ്സുപകാരകാനി സൂപാദീനി ബ്യഞ്ജനാനി, തഥാ സരാനമുപകാരകാനീതി അധിപ്പായോ, ബ്യഞ്ജനമ്പന അദ്ധമത്തികം, വുത്തം ഹി–

ഏകമത്തോ ഭവേ രസ്സോ, ദീഘോ മത്തദ്വയായുതോ;

പ്ലുതോ തിമത്തോ വിഞ്ഞേയ്യോ, ബ്യഞ്ജനം ത്വദ്ധമത്തികംതി.

അന്വത്ഥാതി അന്വത്ഥതോ, ‘അന്വത്ഥാ ബ്യഞ്ജനാ’തി സമ്ബന്ധോ.

൭. പഞ്ച

സജാത്യപേക്ഖായ സമുദായവാചിത്തേപി കാദയോതീ അനുവത്തനതോ വഗ്ഗസദ്ദേന കഖഗഘഞാദയോവ ഗയ്ഹന്തി, പഞ്ച പരിമാണമസ്സ പഞ്ചകോവഗ്ഗോ, ‘‘തമസ്സ പരിമാണം ണികോ ചാ’’തി (൪-൪൧) കോ, സുത്തേ ആദിഭൂതോ പഞ്ചസദ്ദോ പഞ്ചസങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദം കുരുമാനോ മാവസാനാനം വഗ്ഗാനം ബഹുത്തം ഗമേതീതി ‘പഞ്ചകാ’തി വുത്തം, വഗ്ഗാതി ബഹുവചനതോ പച്ചേകന്തി വിഞ്ഞായതി, വജ്ജേന്തി യകാരാദയോഭി വഗ്ഗാ, പഠമക്ഖരവസേന പന കവഗ്ഗാദിവോഹാരോ.

൮. ബിന്ദു

അനേകത്ഥത്താ ധാതൂന മുച്ചാരണത്ഥോപേത്ഥ ഗണ്ഹാതീതി നിപുബ്ബാ തതോ കമ്മന്തി ത്തപ്പച്ചയേ ഞ്ഞിമ്ഹി പാദിസമാസേ ദീഘേച രൂപം ദസ്സേന്തോ ‘രസ്സാ’തിആദീമാഹ, പീളനത്ഥതോ നിഗ്ഗഹനം നിഗ്ഗഹോ, ‘ഇ-അജ്ഝേന ഗതീസു’ഇച്ചസ്മാ കത്തരി [കമ്മനി-ഇതി വത്തബ്ബം, ഇതം ഉച്ചാരിതന്തി അത്ഥോ] ത്തപ്പച്ചയേ ഇതം, നിഗ്ഗഹേന ഇതന്തി അമാദിസ മാസേ രൂപം ദസ്സേന്തോ ‘കരണം നിഗ്ഗഹേന വാ’തിആദിമാഹ, പച്ഛിമപക്ഖം സാധേതുമാഹ-‘വുത്തം ഹീ’തി.

൯. ഇയു

ചത്ഥസമാസോതി ഇതരീതരയോഗദ്വന്ദസമാസോ. അത്തേതി മുനി സദ്ദാദിവചനീയേ അത്ഥേ, നമതീതീമസ്സേതം കമ്മം,

യം സബ്ബവചനം സബ്ബ, ലിങ്ഗം സബ്ബവിഭത്തികം;

തം സബ്ബത്ഥേ നമനതോ, വിദും നാമന്തി തബ്ബിദൂ.

ഇധ നാമസഞ്ഞായാഭാവേപി അന്വത്ഥബലായേവ നാമസഞ്ഞാ സിദ്ധാതി (ആഹ) ‘അന്വത്ഥബ്യപദേസേനാ’തി, സ്യാദ്യന്തപകതിരൂപന്തി പച്ചയാ പഠമം കരീയതീതി പകതി, സാ ഏവ രൂപന്തി പകതിരൂപം, സ്യാദ്യന്തസ്സ പകതി രൂപം മുനിസദ്ദാദി സ്യാദ്യന്തപകതിരൂപം, അത്ഥവന്തമധാതുകമപ്പച്ചയമ്പാടിപദികം, പദം പദം പതി പടിപദേ, പടിപദം നിയുത്തം പാടിപദികം. വിസേസനേനാതി സുത്തേ ‘നമസ്സന്തേ’തി വുത്തേന ഇവണ്ണുവണ്ണാനം വിസേസനേന. ആഖ്യാതസ്സാതി പചതിആദിനോ. ആദിമജ്ഝവത്തിനോതി ഇന്ദ ഉദകസദ്ദാദീനം ആദോ, പഖുമാദീനം മജ്ഝേച വത്തിനോ. പദേസേസൂതി ‘‘ഝലാ സസ്സ നോ’’തി (൨-൮൩) ആദികേസു സുത്തപ്പദേസേസു, അനിട്ഠപസങ്ഗ (സങ്കം) നിവത്തേതീതി സമ്ബന്ധോ, അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോനാമ [നാമാതി (പോത്ഥകേ)] പചതി-ഇന്ദ (ഉദക പഖുമ) സദ്ദാദീന മന്ത ആദിമജ്ഝഭൂതഇവണ്ണാദീനം ഝലസഞ്ഞാ വിധായ തതോ പരാസം സാദി വിഭത്തീനം ‘‘ഝലാ സസ്സ നോ’’തി (൨-൮൧) ആദീഹി ‘നോ’ ആദേസാദിമ്ഹി കതേ ‘പചതിനോ, ഇന്ദനോ, ഉദകനോ, പഖുമനോ’തിആദി രൂപപ്പസങ്ഗോ, നനുചാദിആദി ചോദനാ. വത്തബ്ബന്തി സുത്തേ വത്തബ്ബം. ബ്യാസനിദ്ദേസേനാതി അസമാസനിദ്ദേസേന. തദയുത്തന്തിആദി പരിഹാരോ, തന്തി തം ചോദ്യം, സതിഹീതിആദിനാ അയുത്തത്തം സമത്ഥേതി, ദ്വീസുത്തരേസു യോഗേസൂതി ഉപരിമേസു ‘‘പിത്ഥിയം’’ ‘‘ഘാ’’തി ദ്വീസു സുത്തേസു. ഇത്ഥിയന്തി ഇദന്തി ‘‘പിത്ഥിയ’’ന്തി സുത്തേ ഇത്ഥിയന്തി ഇദം പദം. വണ്ണവിസേസനം സിയാതി ‘‘പിത്ഥിയ’’ന്തി സുത്തേ ‘ഇയുവണ്ണാ’തി അനുവത്തനതോ ‘ഇത്ഥിയം ഇവണ്ണുവണ്ണാ’തി ഏവം ഇവണ്ണു വണ്ണാ ‘‘ഘോ’’തി സുത്തേ ‘ഇത്ഥിയം ആ’തിഏവം അവണ്ണസ്സ ച വിസേസനം ഭവേയ്യ. വണ്ണവിസേസനേ വിരോധമാഹ ‘ഏവഞ്ചേ’ച്ചാദി, നാമസ്സന്തേതി അസമാസനിദ്ദേസേ ത്വവിരോധമാഹ- ‘ബ്യാസേ’ച്ചാദി. സക്കാനാമവിസേസനം കാതുന്തി ദ്വീസു സുത്തേസു ഇത്ഥിയന്തിആദിനാ വക്ഖമാനക്കമേന. നാമസ്സ അന്തോ നാമന്തോതി സമാസസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താ സമാസേ ഗുണീഭൂതസ്സ നാമസ്സ ഇത്ഥിയന്തി ഇദം വിസേസനം കാതും ന സക്കാതി അധിപ്പായോ, വചനമന്തരേനാതി പാണിനിയാനമിവ ‘‘യഥാസങ്ഖ്യമനുദേസോ സമാനം’’തി (൧-൩-൧൦) സുത്തം വിനാ, സമാസങ്ഖ്യ ഏതേസന്തി സമസങ്ഖ്യകാ, ഇതിസദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ, തേന–

‘‘ആലാപഹാസലീലാഹി, മുനിന്ദ വിജയാ തവ;

കോകിലാ കുമുദാനീ വോ, പസേവന്തേ വനം ജലം’’ (൨൬൦).

ഇച്ചാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൦. പിത്ഥി

ഇത്ഥിയം നാമസ്സാതി ച, അന്തേ ഇവണ്ണുവണ്ണാതി ച വുത്തേ തേസമാ ധാരാധേയ്യസമ്ബന്ധോ ആധേയ്യസ്സാധാരേ പവത്തിം വിനാ ന സമ്ഭവതീതി അജ്ഝാഹാരവസേന ‘വത്തമാനാ’തി വുത്തിയം വുത്തം. ഇവണ്ണു വണ്ണാതി അപേക്ഖിയ‘വിസേസീയന്തീ’തി ബഹുവചനമേതം സമ്ബന്ധസ്സ പുരിസാധീനതായ നാമന്തീമിനാ സമ്ബന്ധേ സതി‘വിസേസീയതീ’തേകത്തേന പരിണമതി.

൧൧. ഘാ

ഇത്ഥിയം നാമസ്സന്തേതി ച വത്തതേ. ഹേട്ഠാ സബ്ബത്ഥ സഞ്ഞിനോ നിദ്ദിസിയ സഞ്ഞായ നിദ്ദിട്ഠത്താ തത്ഥ വിയ വിസും സഞ്ഞിനോ പഠമമനിദ്ദേസേ അസന്തോ വിയാതി ദോസലേസമാലമ്ബിയ ചോദയതി നന്ഹചേ’ത്യാദിനാ. തത്ഥ സേതോതി വിജ്ജമാനസ്സ സഞ്ഞിനോ. കാരിയേനാതി സഞ്ഞാകാരിയേന. പരിഹരതി ‘നായം ദോസോ’തിആദിനാ. പച്ഛാവുത്തമത്തേനാതി ‘‘ഘാ’’തി സുത്തേ കാരിയിനോ ആകാരസ്സ പച്ഛാ വുത്തമത്തേന. നചാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ, അപരമ്പി കിഞ്ചി വത്തബ്ബമനിയമരൂപമത്ഥീതി അത്ഥോ. അനിയമരൂപമാചരിയപ്പവത്തിതോ സാധേതുമാഹ ‘ഉഭയഥാപി’ച്ചാദി.

൧൨. ഗോസ്യാ

ആസദ്ദോ ആഭിമുഖ്യേ, അനഭിമുഖമഭിമുഖം കത്വാ ലപനം കഥനമാല പനം, തസ്മിം ആലപനേ, ആലപനത്ഥേ വിഹിതോ സീതി അത്ഥോ.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

സഞ്ഞാധികാരോ സമത്തോ.