൪. അബ്യയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൧൩൬-൧൧൩൭. ചിരസ്സാദയോ ചത്താരോ ചിരത്ഥകാ. ചിരായ, ചിരാ ചാത്ര. സഹാദയോപി ചത്താരോ സഹത്ഥാ. പുനപ്പുനമാദയോ പഞ്ച പുനപ്പുനത്ഥാ. വിനാദയോ പഞ്ച വജ്ജനത്ഥാ.

൧൧൩൮. ബലവം സുട്ഠു അതീവ കിമുത സു അതി ഏതേ ഛ അതിസയത്ഥേ. പസംസായഞ്ച സുട്ഠു. പഞ്ഹേപി കിമുത. ആഹോ കിം കിമു ഉദാഹു കിമുത ഉദ ഏതേ ഛ വികപ്പേ വിതക്കേ. തത്ര ആഹോസദ്ദോ ദീഘാദി. ‘‘ദിട്ഠോ ആഹോ ഉദാഹു ച, വികപ്പത്ഥേ വിഭാവനേ’’തി ഹി ഭാഗുരി. ഖാണുരയമാഹോ പുരിസോ. രുദ്ദോ തു രസ്സാദിമാഹ ‘‘ഇസ്സരേപ്യധികേപി ച, വികപ്പേവിമ്ഹയേപ്യഹോ’’തി. കിമുസദ്ദോ രസ്സന്തോ. കിമായം ഖാണു, കിമു പുരിസോ. ഉദസദ്ദോ രസ്സാദി. ധൂമോയമോദ കാപോതം, സമൂഹത്ഥേ ണോ. കിഞ്ചസദ്ദോപി വികപ്പേ. കിമുതസദ്ദോ അതിസയേതി വുത്തോ.

൧൧൩൯. ഭോ അരേ അമ്ഭോ ഹമ്ഭോ രേ ജേ അങ്ഗ ആവുസോ ഹേ ഹരേ ഏതേ ദസ അവ്ഹാനേ. ഹം ഹോസദ്ദാപ്യത്ര. കഥം കിംസു നനു കച്ചി നു കിം ഏതേ ഛ സമാ സമാനത്ഥാ.

൧൧൪൦. അധുനാ, ഏതരഹി, ഇദാനി, സമ്പതി ചാതി ചത്താരോ ഇദാനീത്യത്ഥേ. അഞ്ഞദത്ഥു തഗ്ഘ സസക്കം അദ്ധാ കാമം ജാതു വേ ഹവേ ഏതേ അട്ഠ ഏകംസേ ഏകംസത്ഥേ.

൧൧൪൧. യാവതാദയോ സത്ത പരിച്ഛേദവാചകാ. തത്ര യാവതാ, യാവാതി ദ്വേ അനിയമപരിച്ഛേദത്ഥവാചകാ. താവതാ, താവ, ഏത്താവതാതി നിയമപരിച്ഛേദത്ഥവാചകാ. കിത്താവതാ, കീവേതി പരിച്ഛേദപുച്ഛനത്ഥവാചകാ.

൧൧൪൨-൧൧൪൩. യഥാ തഥാ യഥേവ ഏവം യഥാനാമ യഥാഹി സേയ്യഥാപി ഏവമേവം വാ തഥേവ യഥാപി ഏവമ്പി സേയ്യഥാപി നാമ യഥരിവ യഥാ ച വിയ തഥരിവ ഇച്ചേതേ സത്തരസ പടിഭാഗത്ഥേ സദിസത്ഥേ ഭവന്തി.

൧൧൪൪. സം, സാമം, സയഞ്ചേതി തയോ സയമിച്ചത്ഥേ. ആമ സാഹു ലഹു ഓപായികം പതിരൂപം സാധു ഏവം ഏതേ സത്ത സമ്പടിച്ഛനത്ഥേ. ആമന്താപ്യത്ര.

൧൧൪൫. യമാദയോ ഛ കാരണത്ഥേസിയും. ചനസദ്ദോ, ചിസദ്ദോ ചാതി ദ്വേ അസാകല്യേ അസകലത്ഥേ. കദാചനം, കദാചീത്യാദി പയോഗോ. മുധാസദ്ദോ നിപ്ഫലേ ഫലരഹിതേ, നിപ്പയോജനേത്യത്ഥോ. അമൂലേപി ച മുധാ.

൧൧൪൬. ജാതുസദ്ദോ ഏകംസേപി. സബ്ബതോ, സമന്തതോ, പരിതോ, സമന്താ ചാതി ചത്താരോ തുല്യത്ഥാ.

൧൧൪൭. ന അ നോ മാ അലം നഹി ഇച്ചേതേ ഛ നിസേധേ. ചേ, സചേ, യദീതി തയോ യദ്യത്ഥേ. സദ്ധംസദ്ദോ അനുകൂലത്ഥേ. നത്തം ദോസോ ച രജനീയമിച്ചത്ഥേ. ദിവാസദ്ദോ അഹേ അഹനീത്യത്ഥേ.

൧൧൪൮. ഈസം, കിഞ്ചി, മനം ഇച്ചേതേ അപ്പത്ഥേ. അതക്കിതേ അവിതക്കിതേ. ബലക്കാരേ തു സാഹസം. അഗ്ഗതോ, പുരതോ ച പുരേഇച്ചത്ഥേ. പേച്ച അമുത്രസദ്ദാ ഭവന്തരേ.

൧൧൪൯. അഹോ ച ഹി ചാതി ഏതേ വിമ്ഹയേ. വികപ്പേപി അഹോ. സമ്മോദേപി ഹി. തുണ്ഹീസദ്ദോ മോനേ അഭാസനേ. ആവി, പാതു ച പാകടത്ഥേ. സജ്ജു സപദിസദ്ദാ തങ്ഖണേത്യത്ഥേ.

൧൧൫൦. സുദം ഖോ അസ്സു യഗ്ഘേ വേ ഹാദയോ ഹകാരാദയോ ച പദപൂരണേ സിയും. അന്തരേന, അന്തരാ, അന്തോ ചാതി ഏതേ അബ്ഭന്തരേഇച്ചത്ഥേ. അവസ്സം, നൂന ച നിച്ഛയത്ഥേ.

൧൧൫൧. സംസദ്ദോ ദിട്ഠാസദ്ദോ ആനന്ദത്ഥേ. സമുപജോ, സംപ്യത്ര. കാമപ്പവേദനേ ഇച്ഛായ അക്ഖാനേ കച്ചി ജീവതി തേ മാതാ, മമേദമഭിമതമിച്ചത്ഥേ. ഉസൂയോപഗമേ ഉസൂയാപുബ്ബകേ ഉപഗമേ.

‘‘കാമാനുമതിയം കാമോ,

ഉസൂയോപഗമേപി ചാ’’തി രുദ്ദോ.

ഉസൂയോപഗമാനുഞ്ഞാണേപിചായം അത്ഥോ ദിസ്സതേ.

൧൧൫൨-൧൧൫൩. യഥാത്തന്തി സച്ചം. തഥസ്സ അനതിക്കമോ യഥാതഥം, യഥാത്ഥേ അബ്യയീഭാവോ. തഥസദ്ദോയം ഭൂതപരിയായോ. സദാസദ്ദോ, സനംസദ്ദോ ചാതി നിച്ചേ. സനസദ്ദോപ്യത്ര. പായോ, ബാഹുല്യഞ്ച സമാ. പഞ്ചകം ബാഹ്യേ. സണികംസദ്ദോ അസീഘേ.

൧൧൫൪. സമ്മാ, സുട്ഠൂതി ദ്വേ അഭിധാനാനി.

൧൧൫൫. സായം സായേ സായന്ഹേ. അത്രാഹേതി ഇമസ്മിം അഹനി അജ്ജസദ്ദോ.

൧൧൫൬. യത്ഥാദയോ തയോ അനിയമട്ഠാനാദിവാചകാ. തത്ഥാദയോ നിയമട്ഠാനാദിവാചകാ.

൧൧൫൭. സമ്മുഖാ, ആവി, പാതു ച സമാനത്ഥാ.

൧൧൫൮. അപ്പേവാദയോ തയോ സംസയത്ഥമ്ഹി. ഇതി ഇത്ഥം ഏവംസദ്ദാ നിദസ്സനേ വത്തന്തി. കഥഞ്ചിസദ്ദോ കിച്ഛത്ഥേ.

൧൧൫൯. ഖേദോ ഖിന്നതാ. പച്ചക്ഖേ സച്ഛിസദ്ദോ. ഥിരേ, അവധാരണേ ച ധുവം. തിരോ തിരിയംസദ്ദാ സമാ. ദുട്ഠുകുസദ്ദാ കുച്ഛായം.

൧൧൬൦. ആസിട്ഠത്ഥമ്ഹി സുവത്ഥി. ധിസദ്ദോ നിന്ദായം. കുഹിഞ്ചനാദയോ സത്ത ഠാനാദിപുച്ഛനത്ഥാ.

൧൧൬൧. ഇഹ ഇധ അത്ര ഏത്ഥ അത്ഥ ഏതേ ഓകാസത്ഥാദിവാചകാ. സബ്ബസ്മിം കാലാദികേ സബ്ബത്രാദിദ്വയം. കിസ്മിം കാലേ കദാ. കസ്മിം കാലേ കുദാചനം.

൧൧൬൨-൧൧൬൩. വിഭത്യന്തനാമസരാഖ്യാതപതിരൂപകേ അബ്യയേ ദസ്സേത്വാ തദഞ്ഞഭാവേ അബ്യയേ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ആദികമ്മേ’’ഇച്ചാദി. തത്ര വിഭത്യന്തപതിരൂപകം യഥാ – ‘‘ചിരസ്സം, ചിരം, ചിരേനി’’ച്ചാദി. നാമപതിരൂപകം യഥാ – ‘‘ആമ, സാഹു, ലഹു, ഓപായിക’’മിച്ചാദി. സരപതിരൂപകം യഥാ – ‘‘അ’’-ഇച്ചാദി. ആഖ്യാതപതിരൂപകം യഥാ – ‘‘അത്ഥി’’ഇച്ചാദി.

സമ്ഭവോ പഭവോ. ഉദിണ്ണേ പവുദ്ധേ വഡ്ഢനേ. തിസ പീണനേ,തി, തിത്തി. നിയോഗേ നിയോജനേ. അഗ്ഗേ ഉത്തമേ. തപ്പരേ തപ്പധാനേ. സങ്ഗേ ലഗ്ഗനേ. പകാരേ സദിസേ, ഭേദേ വാ. അന്തോഭാവേ പക്ഖിത്തേ. വിയോഗേ പവാസേ. അവയവേ പദേസേ. ധിതിയം വീരിയേ പധാനേ. ഏതേ ചത്ഥാ ധാതുസംയോഗത്ഥാ വാ നാമസംയോഗത്ഥാ വാ ഭവന്തി. അസംയോഗസ്സ പന നാമപദസ്സ അത്ഥോ ‘‘പോ സിയാ പരമത്ഥസ്മിം, പാതു വാതേസു പാ ഭവേ’’തി ഏകക്ഖരകോസേ [ഏകക്ഖരകോസ ൭൩ ഗാഥാ] വുത്തോ.

൧൧൬൪. വിക്കമോ പധാനം.

൧൧൬൫-൧൧൬൭. സന്യാസേ നിക്ഖിത്തേ. മോക്ഖോ നിബ്ബാനം. രാസി നികരോ. ഗേഹേ നിലയേ. ആദേസോ ആചിക്ഖനം. ഉപമായ സന്നിഭേ. അച്ചയോ അതിക്കമോ. സാമീപ്യേ സമീപഭാവേ. ഉപരതി ഉപസമോ. നീഹരണം അപനയനം. ആവരണം നീവരണം [ആഹരണം ഗഹണം (ക.)].

൧൧൬൮. ഉദ്ധകമ്മേ ഉയ്യാനേ. വിയോഗേ ഉപ്പാസിതേ. അത്ഥലാഭോ ഉപ്പത്തി. പബലത്തേ മഹാബഹലത്തേ. ദക്ഖഗ്ഗതാസൂതി ദക്ഖഭാവേ, അഗ്ഗഭാവേ ച. സത്തിയം, മോക്ഖേ നിബ്ബാനേ ച.

൧൧൬൯. ദു ച അഭാവേ ദുസ്സീലോ, ദുപ്പഞ്ഞോ. അസമിദ്ധിയം ദുബ്ഭിക്ഖം. അനന്ദനം അമോദനം.

൧൧൭൦. സമന്തത്തസമിദ്ധീസൂതി സമന്തഭാവേ, സമിദ്ധിയഞ്ച. സങ്ഗതേ സഹിതേ. വിധാനേ കരണേ. പഭവോ സമ്ഭവോ. പുനപ്പുനക്രിയാ പുനപ്പുനകരണം.

൧൧൭൧-൧൧൭൨. അതിസയോ അത്ര അധിമത്തം. ഭുസത്ഥോ സമന്തത്ഥോ, തേന സമന്ത പരിയായോപി ഭുസസദ്ദോ അത്ഥീതി വേദിതബ്ബോ. ഇസ്സരിയോ പഭൂതി. അച്ചയേ അതിക്കമേ. കലഹേ വിഗ്ഗഹേ. ഭാസേ കഥനേ, ‘‘ഭാസായാ’’തിപി പാഠോ. കുച്ഛനേ കുച്ഛായം. അനഭിമുഖത്ഥേ വിമുഖോ. മോഹോ വിമതി. പധാനേ വിസിട്ഠേ. ദക്ഖതാ ഛേകതാ. ഖേദേ പരിസ്സമേ.

൧൧൭൩. ജാനനേ അവഗതേ. അധോഭാഗേ അവംസിരേ. അനിച്ഛയേ അനിണ്ണയേ. പരിഭവേ അവഞ്ഞാതേ. ദേസോ ച ബ്യാപനഞ്ച ഹാനി ചാതി ദ്വന്ദോ. വചോക്രിയായ വചനക്രിയായം. ഥേയ്യേ ചോരിയേ. അഞ്ഞാണേ ച പത്തിആദികേ ച.

൧൧൭൪. പച്ഛാത്ഥേ അനുചരോ. ഭുസത്ഥേ അനുഗ്ഗതോ. സദിസേ അനുരൂപോ. അനുവത്തിയം അന്വേതി. ഹീനേ അനു സാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്തോ. തതിയത്ഥേ നദിമന്വവസിതാ ബാരാണസീ. ദേസേ, ലക്ഖണേ, വിച്ഛായം, ഇത്ഥമ്ഭൂതേ, ഭാഗാദികേ ച അനു. ലക്ഖണേ രുക്ഖ’മനു വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ. വിച്ഛായം രുക്ഖം രുക്ഖമനു തിട്ഠതി. ഇത്ഥമ്ഭൂതേ സാധു ദേവദത്തോ മാതര’മനു. ഭാഗേ യദേത്ഥ മം അനു സിയാ.

൧൧൭൫. ആലിങ്ഗനേ പരിസ്സജതി. ദോസക്ഖാനേ പരിഭാസേത്വാ. നിവാസനേ വത്ഥം പരിദഹിത്വാ. അവഞ്ഞോ പരിഭവോ. ആധാരേ ഭോജനേ സോകേ ബ്യാപനേ. തത്വേ സഭാവേ. ലക്ഖണാദോ ലക്ഖണവിച്ഛാഇത്ഥമ്ഭൂതഭാഗേ.

൧൧൭൬. വിസിട്ഠേ അഭിധമ്മോ. ഉദ്ധകമ്മേ സാരുപ്പേ വുദ്ധിയം പൂജായം അധികേ. കുലേ അഭിജനോ. അസച്ചേ ലക്ഖണാദിമ്ഹി ചതുബ്ബിധേ [‘അഭിരഭാഗേ (പാ.൧.൪.൯൧)’ തി അഭിസ്സ ഭാഗവജ്ജിതേസു ലക്ഖണാദീസു കമ്മപ്പവചനീയസഞ്ഞാ വുത്താ (രൂപസിദ്ധി-കാരകതണ്ഡേ)].

൧൧൭൭. അധികേ ഇസ്സരേ പാഠേ ഉച്ചാരണേ, അധിട്ഠാനേ പാപുണനേ നിച്ഛയേ ഉപരിഭാഗാദികേ ഭടനേ ഭത്തിയം വിസേസനേ ച അധി.

൧൧൭൮-൧൧൭൯. വാമാദാനേ ഇതി പാഠേ വാമേ പടിലോമേ, ആദാനേ ഗഹണേ. വാചാദാനേ പച്ചസ്സോസി. പടിനിധിമ്ഹി മുഖ്യസദിസേ ബുദ്ധസ്മാ പതി. പടിബാധേ നിവത്തനേ. പടിച്ചത്ഥേ ‘‘പടിച്ചാ’’തി പദസ്സ അത്ഥേ. ലക്ഖണാദികേ ചതുബ്ബിധേ.

൧൧൮൦-൧൧൮൧. സമീപേ ആദികമ്മനി മരിയാദേ ഉദ്ധകമ്മനി ഇച്ഛായം ബന്ധനേ അഭിവിധിമ്ഹി ച ആ. കിച്ഛേ ഈസത്ഥേ നിവത്തിയഞ്ച അപ്പസാദേ ആസീസനേ സരണേ വാക്യസരണേ ആ ഏവം അനുസ്സരം. പതിട്ഠായം, വിമ്ഹയാദീസു ച ആ.

൧൧൮൨. ഭൂതഭാവേ അതീതോ.

൧൧൮൩. സമ്ഭാവനേ അപി ദിബ്ബേസു കാമേസു, രതിം സോ നാധിഗച്ഛതി [ധ. പ. ൧൮൭]. സമ്ഭാവനമധികത്ഥവചനേന അഞ്ഞത്ര സത്തിയാ അവിഘാതോ. സംവരണേ അപിധാനം.

൧൧൮൪-൧൧൮൫. അപഗതോ അപേതോ. ഉപപത്തിയം യുത്തിയം ഉപേക്ഖാ. ആധിക്യേ ഉപഖാരിയം ദോണോ. പുബ്ബകമ്മനി ബുദ്ധോപക്കമം കിലേസച്ഛേദോ. ഗയ്ഹാകാരേ പച്ചുപട്ഠാനം. ഉപരിത്തേ ഉപരിഭാവേ ഉപപന്നോ. അനസനേ ഉപവാസോ.

൧൧൮൬. ഉപദേസേ ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബം. വചനപടിഗ്ഗാഹേ ഏവം ഹോതു. ഇദമത്ഥേ ഇദംസദ്ദസ്സ അത്ഥേ.

൧൧൮൭. സമുച്ചയേ കേവലസമുച്ചയേ –

ചീവരം പിണ്ഡപാതഞ്ച, പച്ചയം സയനാസനം;

അദാസി ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ [ജാ. ൨.൨൨.൫൫൧].

സമാഹാരേ ചക്ഖു ച സോതഞ്ച ചക്ഖുസോതം. അന്വാചയോ ഏകം പധാനഭാവേന വത്വാ ഇതരസ്സ അപ്പധാനഭാവേന വചനം, തസ്മിം. സീലം രക്ഖാഹി, ദാനഞ്ച ദേഹി. ഇതരീതരേ സമണോ ച ബ്രാഹ്മണോ ച സമണബ്രാഹ്മണാ. തത്ര കേവലസമുച്ചയോ ച അന്വാചയോ ച സമാസേ നത്ഥി, ഇതരദ്വയം സമാസേയേവ.

൧൧൮൮. പകാരോ തുല്യോ, ഭേദോ ച. പദത്ഥസ്സ വിപല്ലാസേ ഗോതി അയമാഹേതി. സമാപനേ ഇച്ഛിതസ്സ പദസ്സ പരിനിട്ഠാപനേ.

൧൧൮൯. പജ്ജം വാസദ്ദസ്സത്ഥേ. വവത്ഥിതവിഭാസായം വാ പരോ അസരൂപാ. വിഅവപുബ്ബോ ഠാ ഗതിനിവത്തിയം, തോ, ഠാതിസ്സ ഥോ, അസരൂപദ്വിത്തഞ്ച. വവത്ഥിതാ നിയമിതാ വിഭാസാ വവത്ഥിതവിഭാസാ. അവസ്സഗ്ഗേതി അവപുബ്ബോ സജ വിസ്സജ്ജനാലിങ്ഗനനിമ്മാനേസു.

൧൧൯൦. ഭൂസനേ അലങ്കാരേ. വാരണേ നിവാരണേ. പരിയത്തി പരിയാപുണനതാ, യുത്തത്ഥേപി അലം. അഥോ അഥസദ്ദാ അനന്തരാദീസു ചതൂസു അത്ഥേസു സിയും.

൧൧൯൧. പസംസാദീസു തീസു. സ്വീകാരേ പടിഞ്ഞാണേ. ആദിനാ പകാസത്ഥസമ്ഭാബ്യാകോധാദികേ ചത്ഥേ നാമസദ്ദോ. അവധാരണമേവത്ഥോ.

൧൧൯൨. അനുഞ്ഞാ അനുമതി. സന്താനം അനുനയോ. ആലപനം സമ്ബോധനം. വതസദ്ദോ ഏകംസേ ദയായം കരുണായം ഹാസേ പഹാസേ ഖേദേ പരിസ്സമേ ആലപനേ വിമ്ഹയേ അച്ഛരിയേ ച സിയാ.

൧൧൯൩. വാക്യാരമ്ഭേ ‘‘ഹന്ദ വദാമി തേ’’തി. വിസാദേ ഖേദേ. യാവ താവ തൂതി യാവതാവസദ്ദാ സാകല്യേ നിരവസേസേ. യാവദത്ഥം താവ ഗഹിതം. മാനേ പമാണേ. ‘‘യാവ പമാണമരിയാദാ-വധാരണത്ഥകം മത’’മിതി ഭാഗുരി. അവധിമ്ഹി പരിച്ഛിന്നേ.

൧൧൯൪. പുരത്ഥാസദ്ദോ പാചിയം ദിസായം ഇച്ചത്ഥേ, പുരത്ഥേ വക്ഖമാനേ, അഗ്ഗതോ സമുദ്ധേ ഇച്ചത്ഥേ ച പഠമേപി ആദിമ്ഹി വത്തതി. പബന്ധേ വാക്യരചനായം വാക്യപബന്ധേ പുരാണാദികേ. ചിരന്തരേ അതീതഭൂതേ. നികടേ സന്നിഹിതേ. ആഗാമികേ അനാഗതേ.

൧൧൯൫. ഖലുസദ്ദോ നിസേധേ വാക്യാലങ്കാരേ വാക്യഭൂസായം അവധാരണേ ഏവത്ഥേ, പസിദ്ധിയഞ്ച വത്തതി. അഭിതോസദ്ദോ ആസന്നേ അഭിമുഖേ ഉഭയതോ ഇച്ചത്ഥേ, ആദിനാ സീഘേ, സാകല്യേ ച അത്ഥേ വത്തതി. ആസന്നേ അഭിതോയം നദീ. അഭിമുഖേ അഭിതോവ താതാ. ഉഭയതോഇച്ചത്ഥേ അഭിതോ മഗ്ഗസ്സ. സീഘേ അഭിതോ അധീയിത്വാ. സാകല്യേ അഭിതോ വനം ദഡ്ഢം.

൧൧൯൬. യദ്യപിസദ്ദത്ഥേ അനുഗ്ഗഹണഗരഹത്ഥേ. ഏകംസത്ഥേ അവിതഥത്ഥേ. അഥോ പനസദ്ദോ വിസേസസ്മിം അത്ഥേ, പദപൂരണത്ഥേ ച സിയാ.

൧൧൯൭. ഹിസദ്ദോ കാരണാദീസു ചതൂസു അത്ഥേസു വത്തതി. തുസദ്ദോ പന തത്ഥ ചതൂസു അത്ഥേസു മജ്ഝേ ഹേതുവജ്ജേ തികേ അത്ഥേ വത്തതി. കുസദ്ദോ പാപേ ഈസത്ഥേ കുച്ഛനേ ജിഗുച്ഛായഞ്ച.

൧൧൯൮. നുകാരോ സംസയേ, പഞ്ഹേ ച. നാനാസദ്ദോ അനേകത്ഥേ, വജ്ജനേ ച. കിംസദ്ദോ പുച്ഛായം, ജിഗുച്ഛായഞ്ച, അബ്യയോ. തിലിങ്ഗോ ച, നിയമേ തു തിലിങ്ഗോവ. വാരിമ്ഹി ഉദകേ. മുദ്ധനി സീസേ ച, കം സുഖേപി, വുത്തഞ്ച നാനത്ഥസങ്ഗഹേ –

‘‘കോ ബ്രഹ്മത്താനീലക്കേസു, സമാനേ സബ്ബനാമികേ;

പാവകേ ച മയൂരേ ച, സുഖസീസജലേസു ക’’ന്തി.

൧൧൯൯. അമാസദ്ദോ സഹത്ഥേ, സമീപത്ഥേ ച, അമാവാസീ, അമാഗതോ ച. പുനസദ്ദോ ഭേദേ വിസേസേ. അപഠമേ പുന ദദാതി. കിരസദ്ദോ അനുസ്സവേ അനുക്കമേന സവനേ, അരുചിയഞ്ച. ഉദസദ്ദോ അപ്യത്ഥേ പഞ്ഹേ. വികപ്പനേ അത്ഥന്തരസ്സ വികപ്പനേ ച.

൧൨൦൦. പച്ഛാസദ്ദോ പതീചിയം ദിസായം. ചരിമേ അനാഗതേ കാലേ. സാമിസദ്ദോ തു അദ്ധേ ഭാഗേ, ജിഗുച്ഛനേ നിന്ദായഞ്ച. അദ്ധേ ഭാഗേ സാമി വുത്തം, ജിഗുച്ഛനേപി തദേവ. പാതു പകാസേ പകാസനീയേ, സമ്ഭവേ ഉപ്പത്തിയഞ്ച. മിഥോസദ്ദോ അഞ്ഞോഞ്ഞേഇച്ചത്ഥേ, രഹോഇച്ചത്ഥേ ച.

൧൨൦൧. ഹാസദ്ദോ ഖേദേ, സോകേ, ദുക്ഖേ ച. അഹഹസദ്ദോ ഖേദേ, വിമ്ഹയേ അബ്ഭുതേ ച. ധിസദ്ദോ ഹിംസാപനേ, നിന്ദായഞ്ച. തിരിയം തിരോസദ്ദാ പിധാനേ വത്തന്തി. തിരിയം കത്വാ കണ്ഡങ്ഗതോ, തിരോകത്വാ വാ.

൧൨൦൨-൧൨൦൩. സങ്ഖ്യാതാസങ്ഖ്യാതത്ഥാനം ഉപസഗ്ഗനിപാതസങ്ഖ്യാതാനം അബ്യയാനം പസിദ്ധേ പചുരപ്പയോഗേ ഏകച്ചേ വാ ദസ്സേത്വാ തദഞ്ഞേപി സങ്ഖേപനയേന ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തുനി’’ച്ചാദി. ഏത്ഥ ച തുനാദിസദ്ദേഹി ജ്ജുപരിയന്തേഹി തദന്താവ ഗഹിതാ, ന ഹി കേവലാനം ഏതേസം അബ്യയഭാവോ സമ്ഭവതി. തസ്സത്ഥോ – തുനപച്ചയന്തോ ച തഥാ ത്വാന തവേ ത്വാ തും ധാ സോ ഥാ ക്ഖത്തും തോ ഥ ത്ര ഹിഞ്ചനം ഹിം ഹം ധി ഹ യകാരതോ ഹിംധ ധുനാ രഹി ദാനി, കിംസ്മാ വോ ദാചനം ദാജ്ജഥം ഥത്തം ജ്ഝജ്ജുപച്ചയന്തോ ച അബ്യയീഭാവസമാസോ ച തുനാദീനം യാദേസന്തോ ച അബ്യയം നാമ ഭവേതി. പയോഗോ യഥാ – ‘‘കാതുന, കത്വാന, കാതവേ, കത്വാ, കാതും, സബ്ബധാ, സബ്ബസോ, സബ്ബഥാ, ചതുക്ഖത്തും, സബ്ബതോ, സബ്ബത്ഥ, സബ്ബത്ര, കുഹിഞ്ചനം, കുഹിം, കുഹം, സബ്ബധി, ഇഹ, യഹിം, ഇധ, അധുനാ, ഏതരഹി, ഇദാനി, ക്വ, കുദാചനം, കദാ, അജ്ജ, കഥം, അഞ്ഞഥത്തം, ഏകജ്ഝം, സജ്ജു, ഉപനഗരം, അന്തോപാസാദം, അഭിവന്ദിയ’’ഇച്ചാദി. ഇദം പന സബ്ബേസമ്പി അബ്യയാനം സങ്ഖേപലക്ഖണം.

‘‘സദിസം തീസു ലിങ്ഗേസു, സബ്ബാസു ച വിഭത്തിസു;

വചനേസു ച സബ്ബേസു, യം ന ബ്യേതി തദബ്യയ’’ന്തി.

അബ്യയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി സകലബ്യാകരണമഹാവനാസങ്ഗഞാണചാരിനാ കവികുഞ്ജരകേസരിനാ ധീമതാ സിരിമഹാചതുരങ്ഗബലേന മഹാമച്ചേന വിരചിതായം അഭിധാനപ്പദീപികാവണ്ണനായം സാമഞ്ഞകണ്ഡവണ്ണനാ സമത്താ.

നിഗമനവണ്ണനാ

൧. ‘‘സഗ്ഗകണ്ഡോ ചാ’’ത്യാദിനാ അഭിധാനപ്പദീപികായം കപാലതേലവട്ടിസദിസേന കണ്ഡത്തയേന സമങ്ഗിതാ ദീപിതാ.

൨. ‘‘തിദിവേ’’ത്യാദിനാ തോടകേന തസ്സാ പയോജനം കഥിതം. തസ്സത്ഥോ – യോ നരോ കത്തുഭൂതോ തിദിവേ ദേവലോകേ, ബ്രഹ്മലോകേ ച മഹിയം മനുസ്സലോകേ, ഭുജഗാവസഥേ നാഗലോകേ ചാതി ഏതേസു തീസു ഠാനേസു സന്നിഹിതാനം സകലത്ഥാനം സബ്ബേസം അഭിധേയ്യാനം സമവ്ഹയസ്സ അഭിധാനസ്സ ദീപനിയം പകാസനിയം ഇഹ അഭിധാനപ്പദീപികായം സവനധാരണാദിനാ കുസലോ ഛേകോ ഹോതി, സ നരോ മഹാമുനിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വചനേ സുത്താഭിധമ്മവിനയസങ്ഖാതേ വചനേ പടു ഛേകോ ഹോതി, പടുത്തായേവ മതിമാ നാമ ഹോതീതി.

൩-൯. ഇദാനി യസ്സ രഞ്ഞോ വിഹാരേ വസിത്വാ അയം ഗന്ഥോ വിരചിതോ, തസ്സ നാമഗുണനിവാസകരണപ്പകാരവിഹാരഗുണനാമാദീനി ദസ്സേത്വാ അത്തനോ ച നാമഗുണേ ദസ്സേതും സത്ത ഗാഥാ വുത്താ.

തത്ര ദുതിയാ ഭുജങ്ഗപ്പയാതം നാമ. താസം അയം സമ്ബന്ധാധിപ്പായാ അത്ഥവണ്ണനാ – യോ പരക്കമഭുജോ നാമ ഭൂപാലോ രാജാ കാരേസി, രക്ഖേസീതി ച ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. കിംഗുണോ സോ രാജാ? ഗുണഭൂസനോ സദ്ധാദിഗുണാലങ്കാരധരോ. തേജസ്സീ തേജോയുത്തോ. ജയീ അരിജയേന യുത്തോ. കേസരിവിക്കമോ കേസരസീഹോ വിയ സൂരഗുണയുത്തോ, വീരിയവാ ച. സ കത്ഥ നിവാസീ? സോ രാജാ ലങ്കായമാസി ലങ്കാനാമകേ ദീപേ നിവാസനസീലോ. ചിരം ചിരകാലം വിഭിന്നം തിധാ വിഭിന്നം നികായത്തയസ്മിം നികായത്തയം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സമ്മാ നയേന ഹേതുനാ സമഗ്ഗേ സമഗ്ഗം കാരേസി, കാരിതന്തോയം കരോതീതി കമ്മികോ, തഥാ സദേഹംവ അത്തനോ കായം ഇവ നിച്ചാദരോ ഹുത്വാ ദീഘകാലം മഹഗ്ഘേഹി ച പച്ചയേഹി തം നികായത്തയം രക്ഖേസി.

തഥാ യേന രഞ്ഞാ യഥാ കിത്തിയാ അത്തനോ സദ്ധാദികിത്തിയാ കരണഭൂതായ ലങ്കാ അത്തനോ നിവാസനട്ഠാനഭൂതാ കമ്മഭൂതാ സമ്ബാധീകതാ സങ്കടീകതാ അനോകാസീകതാ, തഥാ വിഹാരേഹി ഗാമേഹി ആരാമേഹി ഖേത്തേഹി വാപീഹി ച ലങ്കാ സമ്ബാധീകതാ.

തഥാ യസ്സ രഞ്ഞോ സബ്ബകാമദദം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം അനുഗ്ഗഹം പത്വാ പാപുണനഹേതു അഹം വിബുധഗോചരം പണ്ഡിതവിസയം ഗന്ഥകാരത്തം പത്തോ, തേന രഞ്ഞാ കാരിതേ പാസാദഗോപുരാദിവിഭൂസിതേ, സഗ്ഗകണ്ഡേ ദേവലോകസ്സ കണ്ഡസദിസേ, സതോയാസയസ്മിം സാദുസലിലാസയസമന്നാഗതേ, പടിബിമ്ബിതേ ഭഗവതോ നിവാസനട്ഠാനജേതവനമഹാവിഹാരസ്സ പടിബിമ്ബഭൂതേ, സാധുസമ്മതേ സാധുവിഹാരോതി സമ്മതേ, സാധൂഹി വാ സമ്മതേ സരോഗാമസമൂഹമ്ഹി സലിലാസയഭിക്ഖാചാരയുത്തഗാമസമൂഹസമന്നാഗതേ മഹാജേതവനാഖ്യമ്ഹി വിഹാരേ വസതാ നിവാസം കുബ്ബതാ സന്തവുത്തിനാ സന്തചാരിനാ സദ്ധമ്മട്ഠിതികാമേന ധീമതാ അതിസയഞാണയുത്തേന മോഗ്ഗല്ലാനേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ദുതിയഅഗ്ഗസാവകഭൂതസ്സ ആയസ്മതോ ഇദ്ധിമതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ നാമധേയ്യേന ഥേരേന ഏസാ അഭിധാനപ്പദീപികാ രചിതാതി.

നിഗമനകഥാ

യദ്യത്ര ദോസോണുപമാണസമ്ഭവോ,

ഗുണീസു വീധിമ്പി തഥാ വിഗാഹതേ;

യഥാ ജലം ഭോജനമ്പി ജന്തുവാ,

ചതുപ്പദോ വാപ്യചരോ കണണ്യപി.

അസമ്പവേദിദസ്സനായ ഭാസിതേ,

ഗുണോ ച ദോസോ ച സദാ വിവിജ്ജരേ;

തതോ ബുധാ മേ നവധാനതാ ഭവം,

ഖമന്തു ദോസം ഗുണതം നയന്തു വാ.

യോ സീഹസൂരോ സിതകുഞ്ജരിന്ദോ,

രാജാധിരാജാ അഹു തമ്ബദീപേ;

ദുബ്ബാരനാഗാദിജിതോ നരിന്ദോ,

സുകന്തഭീമാദിഗുണോപപന്നോ.

തന്നാമധേയ്യോ തദനുബ്ബാദജാതോ,

സദ്ധാദിയുത്തോ ചതുസേതിഭിന്ദോ;

നാഗാദിഥാമോ അതിദുപ്പസയ്ഹോ,

ഉളാരപഞ്ഞോ ധിതിമാ യസസ്സീ.

തേനാഹമച്ചന്തമനുഗ്ഗഹീതോ,

അനഞ്ഞസാധാരണസങ്ഗഹേന;

സങ്ഖേപതോകാസിമിമം വിസുദ്ധി-

സംവണ്ണനം സോതുഹിതം സുബോധം.

രാജാ പജം രക്ഖതു സപ്പജംവ,

ധമ്മഞ്ച ലോകാപി സമാചരന്തു;

പൂരേന്തു അത്ഥാ സുപകപ്പിതാ ച,

കാലേന ദേവോപി പവസ്സതൂതി.

അഭിധാനപ്പദീപികാടീകാ നിട്ഠിതാ.