നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അഭിധാനപ്പദീപികാടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭ

യസ്സ ഞാണം സദാ ഞാണം, നാഞ്ഞേയ്യാ ഞാണകം വിനാ;

നിസ്സേസഗുണയുത്തസ്സ, തസ്സ നത്വാ മഹേസിനോ.

സത്ഥന്തരാ സമാദായ, സാരം സബ്ബധരാ തഥാ;

കരിയ്യതേ’ഭിധാനപ്പ-ദീപകസ്സത്ഥവണ്ണനാ.

പണാമാദിവണ്ണനാ

[ക] ഇധായം ഗന്ഥകാരോ പഠമമത്തനോ പരേസമ്പി സമ്മാ ഹിതത്ഥനിപ്ഫാദനത്ഥം പുഞ്ഞസമ്പദ’മാചിനോതി ‘‘തഥാഗതോ’’ച്ചാദിനാ. തത്ഥ കരുണാകരോ മഹാകരുണായ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതോ യോ തഥാഗതോ ഭഗവാ കരോപയാതം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം സുഖപ്പദം സുഖസ്സ പതിട്ഠാനഭൂതം സുഖകാരണം വാ സുഖദായകം വാ പദം നിബ്ബാനം ഓസജ്ജ ചജിത്വാ കലിസമ്ഭവേ ദുക്ഖകാരണഭൂതേ ഭവേ സംസാരേ കേവലദുക്കരം സുകരേനാസമ്മിസ്സം അച്ചന്തദുക്കരം പഞ്ചവിധപരിച്ചാഗാദികം കരം കരോന്തോ പരത്ഥം പരേസമത്ഥംയേവ അകാ കതവാ, തമേദിസം തഥാഗതം അഹം നമാമി.

[ഖ] യഞ്ച ധമ്മം ജരാരുജാദിമുത്താ ജരാരോഗാദീഹി വിമുത്താ മുനികുഞ്ജരാ മുനിസേട്ഠാ ഭഗവന്തോ അപൂജയും പൂജിതവന്തോ, തഥാ ഉത്തരേ ഉത്തമേ സത്താനം വാ സംസാരമഹോഘപക്ഖന്ദാനം തതോ ഉത്തരണസമത്ഥേ യഹിം തരേ യസ്മിം ധമ്മപ്ലവേ ഠിതാ സമ്മാപടിപജ്ജനവസേന ആരൂള്ഹാ നരാനരാ മനുസ്സാ ച ദേവാ ച തിവട്ടമ്ബുനിധിം കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടസങ്ഖാതേഹി തീഹി വട്ടേഹി ആകുലിതം സംസാരമഹമ്ബുരാസിം തരിംസു തിണ്ണാ, അഘപ്പഹം കിലേസപ്പഹാനകരം, സംസാരദുക്ഖപ്പഹാനകരം വാ തം ധമ്മമപി അഹം നമാമി.

[ഗ] മുനിന്ദോരസസൂനുതം ഭഗവതോ ഉരേ സമ്ഭവധമ്മദേസനായ അരിയഭാവപ്പത്തതായ മുനിന്ദസ്സ ഓരസപുത്തഭാവം ഗതം പത്തം നുതം കിലേസഖേപനകം സുപുഞ്ഞഖേത്തം പുഞ്ഞത്ഥികാനം പുഞ്ഞബീജവിരുഹനട്ഠാനം സുഖേത്തഭൂതം ഭുവനേ ലോകേ സുതം വിസ്സുതം, സുതധരം വാ കിലേസസവനാഭാവേന അസ്സുതം അപാണോപി പാണോ കരീയിത്ഥാതി പാണീകതോ, പാതിമോക്ഖസംവരോ, സോവ സംവരോ ഏതസ്സത്ഥീതി പാണീകതസംവരോ, തം പാണീകതസംവരം, വരം സീലാദിഗുണേഹി സദേവകേഹി ലോകേഹി പത്ഥനീയം. ‘‘ദേവാപി തസ്സ പിഹയന്തി താദിനോ’’തി [ഉദാ. ൨൭] ഹി വുത്തം. സദാ സബ്ബസ്മിം കാലേ ഗുണോഘേന സീലാദിഗുണസമൂഹേന നിരന്തരന്തരം അവിച്ഛിന്നമാനസം, പരിപുണ്ണചിത്തം വാ ഗണമ്പി അട്ഠന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം സമൂഹം അപി അഹം നമാമീതി ഏവമേത്ഥ തിണ്ണമ്പി സങ്ഖേപതോ അത്ഥയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

[ഘ-ങ] ഏവം പുഞ്ഞസമ്പദമാചിനിത്വാ കിമഭിമതം സാധനീയമിച്ചാഹ ‘‘പകാസിസ്സമഭിധാനപ്പദീപിക’’ന്തി. ബുദ്ധാദീനമഭിധാനാനം സരൂപവസേന, ലിങ്ഗവസേന ച പരിദീപനതോ പകാസനതോ ‘‘അഭിധാനപ്പദീപിക’’ന്തി ലദ്ധനാമം സത്ഥം പകാസിസ്സം അന്തോഭാവേന നിപ്ഫന്നം ബഹിഭാവേന പകാസിസ്സം. അന്തോഭാവസ്സ ഹി ബഹിഭാവമപേക്ഖിത്വാ ഭാവിതമുപപന്നം. നനു സന്തേവ പുബ്ബാചരിയാനം നാമലിങ്ഗപ്പകാസനാന്യമരകോസതികണ്ഡോപ്പലിന്യാദ്യഭിധാനസത്ഥാനി, പാണിനി ബ്യാഡിവരരുചിചന്ദഗോമി രുദ്ദവാമനാദിവിഹിതാനി ച ലിങ്ഗസത്ഥാനി, തതോ കിമിദമുച്ചതേ ഇച്ചാഹ ‘‘നാമലിങ്ഗാനി ബുദ്ധഭാസിതസ്സാരഹാനി ദസ്സയന്തോ’’തി. ഏതേന സന്തേസ്വപി പുബ്ബാചരിയാനം സത്ഥേസു യസ്മാ ന തേസു നാമലിങ്ഗാനി ബുദ്ധവചനാനുരൂപാനി ഹോന്തി, തസ്മാ തദനുരൂപാനി നാമലിങ്ഗാനി ദസ്സയന്തോ അഭിധാനസത്ഥം പകാസിസ്സാമീതി ഏതമത്ഥം ദീപേതി. നമ്യതേ അഭിധീയതേ അത്ഥോ അനേനാതി നാമം, സദ്ദസത്ഥേ നമുധാതുവസേന. ലിങ്ഗയതേ ‘‘ഇത്ഥിയമതോ ആപച്ചയോ’’ത്യാദിനാ വിഭജ്ജതേതി, ഇത്ഥാദയോ വാനേന ലിങ്ഗീയന്തേ ബ്യഞ്ജീയന്തേതി ലിങ്ഗം, ഇത്ഥിപുമനപുംസകം. കിമേതസ്സ അഭിധാനസത്ഥസ്സ കരണേ പയോജനന്തി പുച്ഛായം യസ്മിം സതി തം സോതാരോ സോതുമുസ്സഹന്തി, തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘നാമലിങ്ഗേസ്വി’’ച്ചാദി. യതോ ബുദ്ധവചനേ പടുനോ ഭാവോ പാടവം, തദേവ അത്ഥോ പയോജനം, തം ഇച്ഛന്തീതി പാടവത്ഥിനോ, തേസം പാടവത്ഥീനം സോതൂനം നാമലിങ്ഗേസു കോസല്ലം കുസലതാ ഛേകഭാവോ ബുദ്ധവചനേ മഹബ്ബലം അത്ഥസ്സ നിച്ഛയകാരണം ഹോതി, അതോ തസ്മാ കാരണാ ബുദ്ധഭാസിതസ്സാരഹാനി നാമലിങ്ഗാനി ദസ്സയന്തോ അഭിധാനപ്പദീപികം സത്ഥം പകാസിസ്സന്തി സമ്ബന്ധോ.

[ച] ഇദാനി സത്ഥലഹുഭാവത്ഥമാഹ ‘‘ഭിയ്യോ’’ച്ചാദി. ഭിയ്യോ ബാഹുല്ലേന രൂപന്തരാ രൂപഭേദേന ഇത്ഥിപച്ചയപുമ്ഭാവാദികാരിയകതേന ഥീപുന്നപുംസകം ഞേയ്യം, സോ ച നാമാനം നാമവിസേസനസ്സ, നാമപരാമസിസബ്ബനാമസദ്ദസ്സ ച ഞേയ്യോ പകാരന്തരാഭാവാ. തത്ര നാമാനം രൂപഭേദോ യഥാ – ഛുരികാ സത്യ’സിപുത്തി [അഭിധാന ൩൯൨ ഗാഥാ]. അസി ഖഗ്ഗോ ച സായകോ [അഭിധാന ൩൯൧ ഗാഥാ]. പാനീയം സലിലം ദകന്തി [അഭിധാന ൬൬൧ ഗാഥാ]. നാമവിസേസനസ്സ യഥാ – നിസീഥോ മജ്ഝിമാ രത്തീതി [അഭിധാന ൭൦ ഗാഥാ]. നാമപരാമസിസബ്ബനാമസദ്ദസ്സ യഥാ – ആകങ്ഖാ രുചി വുത്താ സാ, ത്വധികാ ലാലസാ ദ്വിസൂതി [അഭിധാന ൧൬൩ ഗാഥാ]. സാഹചരിയേന നിയതലിങ്ഗേനാവിപ്പയോഗതോ ഥീപുന്നപുംസകം ഞേയ്യം. കത്ഥചീതി യത്ര രൂപഭേദോ നത്ഥി, തം യഥാ – മരീചി മിഗതണ്ഹികാ [അഭിധാന ൬൫ ഗാഥാ]. രംസിമാ ഭാകരോ ഭാനു [അഭിധാന ൬൩ ഗാഥാ]. ആപോ പയോ ജലം വാരി [അഭിധാന ൬൬൧ ഗാഥാ]. മരീഝാദയോ ഹ്യഭിന്നരൂപത്താ ലിങ്ഗന്തരേപി സമ്ഭാവിയന്തേഹി നിയതലിങ്ഗേഹി മിഗതണ്ഹികാഭാകരജലാദിസദ്ദേഹി സാഹചരിയേന തംലിങ്ഗേ നിച്ഛീയന്തേ. ആഹച്ചവിധാനേന ഇത്ഥിപുമനപുംസകാനം വിസേസേത്വാ കഥനേന ഥീപുന്നപുംസകം ഞേയ്യം. ക്വചീതി യത്ര ന രൂപഭേദോ ലിങ്ഗനിണ്ണയസ്സ നിമിത്തം, ന ച സാഹചരിയം ലിങ്ഗഭേദോഭിമതോ, നേകമേവ വാ ലിങ്ഗമിച്ഛതേ, തം യഥാ – വല്ലരീ മഞ്ജരീ നാരീ [അഭിധാന ൫൫൦ ഗാഥാ]. വിടപോ വിടഭീത്ഥിയം [അഭിധാന ൫൪൭ ഗാഥാ]. ഭീതിത്ഥീ ഭയമുത്താസോ [അഭിധാന ൧൬൬ ഗാഥാ]. വജിരം പുന്നപുംസകേച്ചാദി [അഭിധാന ൨൪ ഗാഥാ].

[ഛ] ഇദാനി രൂപഭേദോതി ലിങ്ഗനിണ്ണയസ്സ പടിപത്തിഹേതുകോ യോ ഭിന്നലിങ്ഗാനം ദ്വന്ദോ, തക്കരണപടിസേധേന അഭിന്നലിങ്ഗാനമേവ ദ്വന്ദോ കതോതി പരിഭാസിതുമുപക്കമതേ ‘‘അഭിന്നലിങ്ഗിന’’മിച്ചാദി. അഭിന്നലിങ്ഗീനംയേവ നാമാനം ദ്വന്ദോ കതോ, ന ഭിന്നലിങ്ഗീനം, യഥാ – വിമുത്യസങ്ഖതധാതു, സുദ്ധിനിബ്ബുതിയോ സിയുന്തി [അഭിധാന ൯ ഗാഥാ]. ന കേവലം ദ്വന്ദോയേവ, അഥ ഖോ ഏകസേസോപ്യഭിന്നലിങ്ഗാനംയേവ കതോ, യഥാ – നഗ്ഗോ ദിഗമ്ബരാവത്ഥാ. [അഭിധാന ൭൩൪ ഗാഥാ] സബ്ബധരകതേ പന ‘‘ജീമൂതാ മേഘപബ്ബതാ’’ ഇച്ചുദാഹടം. നനു ച ഭിന്നലിങ്ഗാനമ്പി ഏകസേസോ കതോ, യഥാ – മാതാ പിതാ തു പിതരോ, പുത്താ തു പുത്തധീതരോ [അഭിധാന ൨൪൯ ഗാഥാ]. സസുരാ സസ്സു സസുരാ, ഭാതുഭഗിനി ഭാതരോതി [അഭിധാന ൨൫൦ ഗാഥാ]. ഏത്ഥ ഹി മാതാ ച പിതാ ച പിതരോ, പുത്തോ ച ധീതാ ച പുത്താ, സസ്സു ച സസുരോ ച സസുരാ, ഭാതാ ച ഭഗിനീ ച ഭാതരോതി ഭിന്നലിങ്ഗാനമ്പി ഏകസേസോ ദസ്സിതോതി. ഠാനന്തരേ തേസം ഭിന്നലിങ്ഗതായ ദസ്സിതത്താ ന ദോസോ. താതോ തു ജനകോ പിതാ [അഭിധാന ൨൪൩ ഗാഥാ]. അമ്മാ’മ്ബാ ജനനീ മാതാ [അഭിധാന ൨൪൪ ഗാഥാ]. അപച്ചം പുത്തോത്രജോ സുതോ [അഭിധാന ൨൪൦ ഗാഥാ]. നാരിയം ദുഹിതാ ധീതാ [അഭിധാന ൨൪൧ ഗാഥാ]. ജായാപതീനം ജനനീ, സസ്സു വുത്താഥ തപ്പിതാ. സസുരോതി ഇച്ചാദികഞ്ഹി തേസം [അഭിധാന ൨൪൬ ഗാഥാ] ഠാനന്തരന്തി. തഥാ ഏത്ഥ കമം വിനാ ഭിന്നലിങ്ഗാനം ഗണനപാഠോ വിയ സങ്കരോപി ന കതോ. തത്ര ഹി സഗ്ഗദിസാദയോ അത്ഥാ യഥാക്കമം തംസമ്ബന്ധാ ച സക്കവിദിസാദയോ അത്ഥാ സകസകസമ്ബന്ധസഹിതാ യഥാഭിധാനം സരൂപപടിപത്യമത്ഥഭിധേയ്യാ, തഥാ തപ്പരിയായസമ്ബന്ധാനി ച യാനി നാമാനി, താനി സബ്ബാനി തദഭിധാനാവസരേ അഭിധേയ്യാനീതി സുഖേനേകത്രേവ സകലനാമപടിപത്തി സരൂപപടിപത്തി ച യഥാ സിയാതിച്ചേതദത്ഥം കമോ അഭ്യുപഗമ്യതേ, തഥാ ച സത്യാവസ്സം സഗ്ഗാദിപരിയായേ ദിവസദ്ദാദയോ, ഹരാദ്യവസരേ കുമാരാദയോ അഭിധേയ്യാ ഇതി കമാനുരോധേന ലിങ്ഗസങ്കരോ പരിഹരിതുമസക്കുണേയ്യോ, യഥാവുത്തന്തു കമം വിനാ നേഹ സങ്കരോ കതോ, ഇതി പരിയായേന ഇത്ഥിപ്പകരണാദിക്കമേന യഥാസമ്ഭവമഭിധാനതോ, തം യഥാ – ഈതി ത്വിത്ഥീ അജഞ്ഞഞ്ച, ഉപസഗ്ഗോ ഉപദ്ദവോതി [അഭിധാന ൪൦൧ ഗാഥാ]. അത്ര ഹി യേ തിലിങ്ഗാ, തേ തിലിങ്ഗാവസരേ ഏവ നിബദ്ധാ, ന ഗണനപാഠാ വിയ ഉച്ചാരണവസേന, ഏവം സബ്ബത്ര യഥാസമ്ഭവം നീയതേ. വുത്തഞ്ച –

‘‘ഭേദാഖ്യാനായ ന ദ്വന്ദോ, നേകസേസോ ന സങ്കരോ;

കതോത്ര ഭിന്നലിങ്ഗാന-മവുത്താനം കമം വിനാ’’തി [അമര ൧.൪].

ഇദാനി ലിങ്ഗവാചകാനം ഠാനവസേനത്ഥേസു ഗമനം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ലിങ്ഗവാചകേ’’ച്ചാദി. ഗാഥാപാദന്തമജ്ഝട്ഠാ ഗാഥാനം പാദാനഞ്ച അന്തമജ്ഝട്ഠാ ലിങ്ഗവാചകാ അനേകത്ഥലിങ്ഗവാചകാനി ഞാണദസ്സനാദീനി ലിങ്ഗാനി പുബ്ബമത്ഥം വാചകവസേന യന്തി ഗച്ഛന്തി. അപരേ ഗാഥാപാദാനമാദിട്ഠാ ലിങ്ഗവാചകാ പരമത്ഥം യന്തി ഗച്ഛന്തി. തം യഥാ –

ഫലേ വിപസ്സനാദിബ്ബ-ചക്ഖുസബ്ബഞ്ഞുതാസു ച;

പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്ഹി, മഗ്ഗേ ച ഞാണദസ്സനം [അഭിധാന ൭൯൪ ഗാഥാ].

ണാദോ സദ്ധാചീവരാദി-ഹേത്വാധാരേസു പച്ചയോ;

കീളാദിബ്ബവിഹാരാദോ, വിഹാരോ സുഗതാലയേ [അഭിധാന ൮൫൭ ഗാഥാ].

ഖഗ്ഗേ കുരൂരേ നേത്തിംസോ, പരസ്മിഞ്ചാത്ര തീസ്വമു [അഭിധാന ൧൦൮൯ ഗാഥാ];

കുസലേ സുകതം സുട്ഠു-കതേ ച സുകതോ തിസു [അഭിധാന ൯൩൮ ഗാഥാ].

സമയോ സമവായേ ച, സമൂഹേ കാരണേ ഖണേ;

പടിവേധേ സിയാ കാലേ, പഹാനേ ലാഭദിട്ഠിസു [അഭിധാന ൭൭൮ ഗാഥാ].

കന്താരോ വനദുഗ്ഗേസു [അഭിധാന ൧൧൦൭ ഗാഥാ].

ഏത്ഥ ച –

യേഭുയ്യതാബ്യാമിസ്സേസു, വിസംയോഗേ ച കേവലം;

ദള്ഹത്ഥേനതിരേകേ ചാ-നവസേസമ്ഹി തം തിസു [അഭിധാന ൭൮൬ ഗാഥാ].

സമാധിസ്മിം പുമേകഗ്ഗോ-നാകുലേ വാച്ചലിങ്ഗികോ [അഭിധാന ൧൦൩൫ ഗാഥാ].

ജളേ ഥൂലോ മഹത്യപി [അഭിധാന ൧൦൬൬ ഗാഥാ] ച്ചാദീസു

ഗാഥാമജ്ഝട്ഠാനം, പാദന്തമജ്ഝട്ഠാനഞ്ച ലിങ്ഗവാചകാനം പുബ്ബപരത്ഥേസ്വപി ഗമനഭാവതോ ‘‘പുബ്ബം യന്തീ’’തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ഗാഥാനം മജ്ഝന്തട്ഠാ പുബ്ബം യന്തി, ഗാഥാമജ്ഝട്ഠാ, പാദന്തമജ്ഝട്ഠാ ച പുബ്ബാപരഞ്ച യന്തീതി യഥാലാഭയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

[ജ] ഇദാനി വിസേസവിധിമ്ഹി സത്ഥലഹുഭാവത്ഥം പരിഭാസതേ ‘‘പുമിത്ഥിയ’’മിച്ചാദി. പുമിത്ഥിയം ‘‘ദ്വീസൂ’’തി പദം ഞേയ്യം, യഥാ – അസനി ദ്വീസു [അഭിധാന ൨൪ ഗാഥാ]. സബ്ബലിങ്ഗേ ലിങ്ഗത്തയേ ‘‘തീസൂ’’തി പദം ഞേയ്യം, യഥാ – സത്തന്നം പൂരണേ സേട്ഠേ’തിസന്തേ സത്തമോ തിസു [അഭിധാന ൯൪൨ ഗാഥാ]. ഏത്ഥ ച നിസിദ്ധലിങ്ഗനാമം പാരിസേസതോ ‘‘സേസലിങ്ഗ’’ന്തി ഞേയ്യം [നിസിദ്ധലിങ്ഗ സേസത്ഥം (അമര ൧.൫.)], യഥാ – വസ്സ സംവച്ഛരാ നിത്ഥീതി [അഭിധാന ൮൧ ഗാഥാ]. അത്ര ചേകലിങ്ഗനിസേധബ്യാഖ്യാനേന ലിങ്ഗദ്വയവിധാനന്തി [ഏകലിങ്ഗനിസേധബ്യാജേന ലിങ്ഗദ്വയാഭിധാനമിതി (അമരകോസചിന്താമണിടീകാ)].

ഗന്ഥലാഹവം വിധായേദാനി പടിപത്തിലാഹവത്ഥമാഹ ‘‘അഭിധാനന്തരാരമ്ഭേ’’ഇച്ചാദി. അഭിധാനന്തരസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭിധാനസ്സ ആരമ്ഭേ സതി, തു അന്തോ യസ്സ അഭിധാനസ്സ, അഥ ആദി യസ്സ അഭിധാനസ്സാതി ഇദം അഭിധാനദ്വയഞ്ച ഞേയ്യം. ത്വന്തമഥാദികം നാമാദിപദം പുബ്ബേന ന സമ്ബജ്ഝതേതി ഭാവോ. തത്ര നാമപദം യഥാ – ജിനോ സക്കോ തു സിദ്ധത്ഥോ [അഭിധാന ൪ ഗാഥാ]. കേസവോ ചക്കപാണ്യഥ [അഭിധാന ൧൬ ഗാഥാ]. മഹിസ്സരോ സിവോ സൂലീ [അഭിധാന ൧൬ ഗാഥാ]. ലിങ്ഗപദം യഥാ – പുമേ തു പണ്ഹി പാസണി [അഭിധാന ൨൭൭ ഗാഥാ]. പുമേ തൂതു രജോ പുപ്ഫം [അഭിധാന ൨൩൮ ഗാഥാ]. സാ തിരോകരണീപ്യഥ [അഭിധാന ൨൯൮ ഗാഥാ]. പുന്നപുംസകമുല്ലോചം [അഭിധാന ൨൯൯ ഗാഥാ]. അത്ഥപദം യഥാ – ഉദരേ തു തഥാ പാചാ’നലസ്മിം ഗഹണീത്ഥിയം [അഭിധാന ൯൭൩ ഗാഥാ]. പണീതോ തീസു മധുരേ, ഉത്തമേ വിഹിതേപ്യഥ. അഞ്ജസേ വിസിഖായഞ്ച, പന്തിയം വീഥി നാരിയം [അഭിധാന ൯൪൦ ഗാഥാ]. അഥസദ്ദേന ചത്ര അനന്തരിയത്ഥേന സകപരിയായോപലക്ഖണതോ അഥോ സദ്ദാദീസു ച ന പുബ്ബേന സമ്ബജ്ഝതേ. പാണകോ ചാപ്യഥോ ഉച്ചാലിങ്ഗോ ലോമസപാണകോതി [അഭിധാന ൬൨൩ ഗാഥാ].

[ഝ] ഇദാനി ബുദ്ധവചനാനമനുരൂപാനമ്പി പചുരപ്പയോഗാനമേവ കേസഞ്ചി ഗഹണം അത്തനോ സത്ഥന്തരാപസയ്ഹതാവസേന അഹംകാരപുബ്ബികാഭാവഞ്ച ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഭിയ്യോ പയോഗ’’മിച്ചാദി. സോഗതേ സുഗതസ്സ വചനഭൂതേ ആഗമേ പിടകത്തയേ, തഞ്ഹി ആഗച്ഛന്തി തിവിധസമ്പത്തിയോ ഏതേനാതി ആഗമോതി വുച്ചതി. തസ്മിം ഭിയ്യോ പയോഗം ബാഹുല്ലേന പയുജ്ജതേതി പയോഗോ, തം ആഗമ്മ ഗഹേത്വാ ക്വചി അരഞ്ഞവഗ്ഗാദീസു നിഘണ്ടുയുത്തിഞ്ച നിഘണ്ടുനാമകേ സത്ഥേ ആഗതം ബുദ്ധവചനാനുരൂപം യുത്തിഞ്ച ആനീയ ആനേത്വാ നാമലിങ്ഗം കഥീയതി അന്തോഭാവേന നിപ്ഫന്നം ബഹിഭാവേന പകാസീയതേ. ആവിഭാവത്തമേവ ഹി ജഞ്ഞത്തം സന്തകാരിയകാരിനോ. ആസീസായം വാ അവസ്സമ്ഭാവിനോപി വചനസ്സ വത്തമാനത്ഥവത്തിച്ഛായ വത്തമാനത്തം, തഥാ ഹി ലോകേ അവസ്സമ്ഭാവിനോ സിദ്ധിമഭിസന്ധായ ഭാവിനമപ്പത്തം വത്തമാനത്തേന വാ അതീതത്തേന വാ വത്തുമിച്ഛതി, തം യഥാ – ‘‘ഇദം മമമപാപയേ’’തി കോചി കേനചാഭിഹിതോ സന്തോ അവസ്സം തം ഭവിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനോ പാപിയമാനം പത്തം വാ വത്തുമിച്ഛതി, തതോയേവ ‘‘ആസീസായം ഭൂതമിവ ചേ’’തി [പാണിനി ൩.൩.൧൩൨] തദതിദേസവചനം പച്ചാഖ്യായതേ.

പണാമാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. സഗ്ഗകണ്ഡവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി യസ്മാ അഭിധേയ്യത്ഥോ നാമ പഞ്ഞത്തിപരമത്ഥത്ഥവസേന ദുവിധോ, തേസു യേഭുയ്യേന പഞ്ഞത്തത്ഥതോ പരമത്ഥത്ഥോവ സേട്ഠോ, തേസുപി ഓധിസോ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധികരത്താ യഥാക്കമം അട്ഠ ധമ്മാ സേട്ഠാ, തതോപി നിബ്ബാനമേവ സേട്ഠം, തേസം സബ്ബേസമ്പി ധമ്മാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ സേട്ഠോ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനം, ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാ’’തി [ധ. പ. ൨൭൩; നേത്തി. ൧൨൫]. ഏത്ഥ ഹി ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി [അ. നി. ൪.൩൪; ൫.൩൨; ഇതിവു. ൯൦] വചനതോ സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മാനം വിരാഗസങ്ഖാതോ നിബ്ബാനമേവ സേട്ഠോ, ചക്ഖുമാ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തേസം സബ്ബേസമ്പി ധമ്മാനം, ദേവമനുസ്സാദിഭേദാനം ദ്വിപദാനഞ്ച പഞ്ഞത്തത്ഥാനം സേട്ഠോതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, തസ്മാ സബ്ബത്ഥസേട്ഠത്ഥാഭിധായകാഭിധാനഭൂതം ബുദ്ധാതിധാനമേവ പഠമം സഗ്ഗകണ്ഡസ്സ ആദിമ്ഹി പത്ഥിയവസേന [സത്ഥിയവസേന (ക.)] ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ബുദ്ധോ’’ച്ചാദി. തത്ഥ ജിനസദ്ദന്തം സബ്ബബുദ്ധസ്സ നാമം. സബ്ബം ബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ, സകമ്മകാ കത്തരി തപച്ചയോ. വിസിട്ഠാ ബുദ്ധി അസ്സത്ഥീതി ബുദ്ധോ, പസംസായം യദാദിനാ ണപച്ചയോ. ദാനസീലക്ഖന്ധാദയോ ഠാനാട്ഠാനഞാണാദയോ വാ ദസ ബലാനി യസ്സേതി ദസബലോ. സാസതി വിനയതി സത്തേതി സത്ഥാ. സബ്ബധമ്മജാനനസീലതായ സബ്ബഞ്ഞൂ. ദ്വിപദാനം, ദ്വിപദേസു വാ ഉത്തമോ ദ്വിപദുത്തമോ, ബുദ്ധവംസവണ്ണനായം [ബു. വം. അട്ഠ. ൩൭ നിദാനകഥാ] നിദ്ധാരണലക്ഖണായ ഛട്ഠിയാ സമാസസ്സ പടിസിദ്ധത്താ നേദിസീ നിദ്ധാരണലക്ഖണാ ഛട്ഠീ ഗമ്യതേ. കസ്മാ പന സോ തത്ഥ പടിസിദ്ധോതി? സമാസേ യേഭുയ്യേന നിദ്ധാരണലക്ഖണത്തയസ്സ വികലാഭാവതോ. കിഞ്ചാപി ഹി തത്ഥ ഛട്ഠിയായേവ പടിസിദ്ധോ, സത്തമിയാ പന നിദ്ധാരണലക്ഖണായ വിജ്ജമാനത്താ തസ്സാപി സോ പടിസേധനീയോയേവ. മുനീനം ഇന്ദോ രാജാ മുനിന്ദോ. പുഞ്ഞഞാണഭാഗ്യാദയോ ഭഗം നാമ, തംയോഗാ ഭഗവാ. നാഥതി സത്താനം ഹിതം യാചതി, കിലേസേ വാ ഉപതാപേതി, സത്തേസു വാ ഇസ്സരിയം കരോതി, തേസം വാ ഹിതം ആസീസതീതി നാഥോ. ബുദ്ധധമ്മസമന്തഞാണദിബ്ബചക്ഖുസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി സമന്നാഗതത്താ ചക്ഖുമാ. സബ്ബദാ ബ്യാമപ്പഭായ കായതോ നിച്ഛരണവസേന അങ്ഗീരസോ. സബ്ബാകാരേന സബ്ബധമ്മാനം മുനനതോ മുനി, ധമ്മവാദേസു വാ മോനകരണതോ മുനി.

൨. ലോകാനം, ലോകേസു വാ നാഥോ ലോകനാഥോ. അത്തനോ അധികസ്സ കസ്സചിപി ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സ അഭാവതോ അനധിവരോ, സബ്ബപരിയന്തഗതത്തഭാവത്താ വാ നത്ഥി ഏതസ്സ ഇതോ അഞ്ഞോ അധികോ പത്ഥേതബ്ബോ അത്തഭാവോതി അനധിവരോ. മഹന്താനം സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏസനതോ ഗവേസനതോ മഹേസി, മഹന്തോ വാ ഈസോ വിഭൂതി ഏതസ്സാതി മഹേസി. ഹിതം വിനയതി അനുസാസതീതി വിനായകോ, വിസിട്ഠം വാ നിബ്ബാനം സത്തേ നേതീതി വിനായകോ. സബ്ബധമ്മദസ്സനസീലതായ ‘‘സമന്തചക്ഖൂ’തി ലദ്ധനാമേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സമന്നാഗതത്താ സമന്തചക്ഖു. സോഭനം ഗതം ഞാണമസ്സ, സംസാരാ വാ സുട്ഠു അപുനരാവത്തിയാ ഗതവാതി സുഗതോ, സപരസുഖസിദ്ധത്ഥം വാ സമ്മാ ഗതവാതി സുഗതോ. ഭൂരി ബഹുകാ പഞ്ഞാ യസ്സ, അനന്തത്താ വാ ഭൂരിസമാ പഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി ഭൂരിപഞ്ഞോ, അനന്തായ മഹാപഥവിയാ സദിസപഞ്ഞോത്യത്ഥോ. കിലേസാദിപഞ്ചവിധം മാരം ജിതവാതി മാരജി.

൩. നരാനം സീഹോ സേട്ഠോ, പരപ്പവാദമദ്ദനസഹനതോ വാ നരോ ച സോ സീഹോ ചാതി നരസീഹോ, സഹതീതി സീഹോ, നിരുത്തിനയേന പുബ്ബവണ്ണാകാരസ്സീകാരോ, സീഹസദിസത്താ വാ നരോ ച സോ സീഹോ ചാതി നരസീഹോ. യഥാ ഹി സീഹോ മിഗരാജാ ചതൂഹി ദാഠാഹി സബ്ബസത്തേ ഹിംസതി അഭിഭവതി, തഥാ ഭഗവാപി സീലപഞ്ഞാപുഞ്ഞിദ്ധിസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സബ്ബം ലോകം ഹിംസതി അഭിഭവതീതി ഓപമ്മസംസന്ദനം. സബ്ബപുരിസാനം സേട്ഠത്താ നരവരോ, നരാനം വാ ദേവമനുസ്സാനം സേട്ഠത്താ നരവരോ, ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തി [സം. നി. ൧.൨൩] ഏത്ഥ വിയ നരസദ്ദേന സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ സങ്ഗഹിതാ. ധമ്മസ്സ രാജപവത്തകത്താ ധമ്മരാജാ, ധമ്മതോ വാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ രാജാ ജാതോ, നാധമ്മതോതി ധമ്മരാജാ, ധമ്മേന രാജതീതി വാ ധമ്മരാജാ, ധമ്മപാലകോ വാ രാജാ ധമ്മരാജാ. മുനീനം സേട്ഠത്താ മഹാമുനി. ദേവാനം അതിദേവോതി ദേവദേവോ, ദേവാനം അധികോ വാ ദേവോ ദേവദേവോ. ലോകാനം ഗരു ആചരിയോ ലോകഗരു, ലോകാനം ഗരുഭാജനത്താ വാ ലോകഗരു. ധമ്മസ്സ സാമി യഥാവുത്തനയേന ധമ്മസ്സാമീ. യഥാ പുരിമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുഭാവം ഗതാ, തഥാ അയമ്പി ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ വാ സമ്മാ ഗതം ഞാണമസ്സാതി തഥാഗതോത്യാദിനാ തഥാഗതസദ്ദസ്സ അത്ഥപപഞ്ചോ തത്ഥ തത്ഥ [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൭൮; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൭൦; ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮; ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൮; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൩; ബു. വം. അട്ഠ. ൨ നിദാന കഥാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൪; പടി. സ. അട്ഠ. ൧.൧.൩൭; ദീ. നി. ടീ. ൧.൭; ദീ. നി. അഭി. ടീ. ൧.൭; മ. നി. ടീ. ൧.൧൨; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൧൭൦] വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

൪. സയമേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭവതി, അനഞ്ഞബോധിതോതി സയമ്ഭൂ. സമ്മാ അവിപരീതേന സ’മത്തനായേവ സബ്ബധമ്മേ ബുജ്ഝതി അബുജ്ഝി ബുജ്ഝിസ്സതീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. സേട്ഠപഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ വരപഞ്ഞോ. സത്തേ സംസാരണ്ണവതോ നിബ്ബാനപാരം നേതീതി നായകോ. ജിതപഞ്ചമാരത്താ ജിനോ. ഏത്ഥ ച സമന്തഭദ്ര, ലോകജി, ഛളഭിഞ്ഞ, അദ്വയവാദീ, സിരീഘന, അകനിട്ഠഗ [അകനിട്ഠക (ക.)], ധമ്മചക്ക, രാഗാസനി [രാഗാരി (ക.)], തിസരണ, ഖസമ [ഖണസമ (ക.) ഖേന ആകാസേന സമാ തുല്യാ ഗുണാ യസ്സ സോ (തികണ്ഡസേസടീകാ ൧.൧.൮)], ഗുണാകര, മഹാസുഖ, വജിര, മേത്താബല, അസമ, ജിതാരി, മഹാബോധി, ധമ്മധാതു, സേതകേതു, ഖജി, തിമുത്തി [ഖജിരവിമുത്തി (ക.) ഖേന ആകാസജ്ഝാനേന – സുഞ്ഞഭാവനായാതി ഭാവോ – ജയതി സംസാരഭാവം യോ, ജി+ ക്വിപ സുഞ്ഞവാദീനം ബോദ്ധാനം ‘‘സുഞ്ഞം സബ്ബമേവ’’ ഇത്യാകാരഭാവനായ സംസാരഭാവജയനതോ തഥാഭാവോ (സദ്ദകപ്പദ്ദുമ)], ദസഭൂമിസ്സര, പഞ്ചഞാണ, ബഹുക്ഖമ, സമ്ബുദ്ധ, സബ്ബദസ്സീ, മഹാബല, സബ്ബബോധ [സമ്ബോധധമ്മ (ക.)], ധമ്മകായ, സംഗുത്ത, അരഹ, ദ്വാദസക്ഖ, വീതരാഗാദീനിപി അനേകാനി ബുദ്ധസ്സ നാമാനി [ഇമാനി പരിയായവചനാനി പായസോ അമരകോസതോ, തികണ്ഡസേസാഭിധാനതോ ച ഗഹിതാനി]. സമന്തതോ പുഞ്ഞസമ്ഭാരതോ ച ഞാണസമ്ഭാരതോ ച ഭദ്രോ സേട്ഠോതി സമന്തഭദ്രോത്യാദീനി ച നിബ്ബചനാനി വേദിതബ്ബാനി. വുത്തഞ്ച –

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമസഹസ്സതോ’’തി [ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൭൬; നേത്തി. അട്ഠ. ൩൮].

തത്ഥ ഉദ്ധേയ്യന്തി ഉദ്ധരിതബ്ബം. അപി നാമസഹസ്സതോതി അനേകേഹി നാമസഹസ്സേഹീത്യത്ഥോ. സബ്ബബുദ്ധനാമകഥാ.

സക്കാദിസത്തകം അമ്ഹാകം ബുദ്ധസ്സ നാമം. പഞ്ചമാരേ ജേതും സക്കോതീതി സക്കോ, ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവാസകരണതോ വാ ലോകമരിയാദം ഛിന്ദിതും സക്കുണന്തീതി സക്കാ, സാകിയരാജൂനം പുബ്ബരാജാനോ, തേസം വംസഭൂതത്താ ഭഗവാ ‘‘സക്കോ’’തി വുച്ചതി. അസ്സ ച ജാതിസമനന്തരം നിധയോ രതനാനി ച ഉപ്പന്നാനീതി സിദ്ധത്ഥോതി നാമം കതം, സബ്ബേസം വാ ലോകാനം സിദ്ധാ അത്ഥാ ഏതേന ഹേതുഭൂതേനാതി സിദ്ധത്ഥോ. സുദ്ധം ഓദനം അസ്സാതി സുദ്ധോദനോ, തസ്സ അപച്ചം സുദ്ധോദനി. ഗോതമവംസസ്സ കപിലസ്സ മുനിനോ സിസ്സതായ സക്യാ ഗോതമാ, ഭഗവാ പന ഗോതമവംസേ ഉപ്പന്നത്താ ഗോതമസ്സ മുനിനോ അപച്ചം ഗോതമോ.

൫. സക്യവംസാവതിണ്ണോ [സക്യവംസാ പിത്ഥിണ്ണോ (ക.)] സക്യമുനി യോ ബുദ്ധോ സോ സക്യസീഹോ, സക്യാനം വാ സേട്ഠത്താ സക്യസീഹോ. സക്യകുലതോ ജാതോ മുനി സക്യമുനി. സൂരിയദേവപുത്തസ്സ സോതാപന്നത്താ ഭഗവാ ആദിച്ചബന്ധൂതി വുച്ചതി, ആദിച്ചസ്സ ബന്ധു ഞാതീതി നിബ്ബചനം കത്വാ. ഏത്ഥപി മായാദേവീസുത, മഹാസമണ, കലിസാസനാദീനി [കുലിസാസനാദീനി (ക.) കലിമ്ഹി യുഗേ സാസനം അനുസാസനം യസ്സ സോ, അഥവാ കലിമ്ഹി പാപേ വിവാദേ വാ സാസനം ഹിതസാധനം യസ്സ സോ (തികണ്ഡസേസടീകാ ൧.൧.൧൧)] ഗോതമപരിയായാനി വേദിതബ്ബാനി.

൬. മോക്ഖാദീനി നിബ്ബുതിപരിയന്താനി ഛചത്താലീസ നാമാനി നിബ്ബാനസ്സ നാമാനി. മുച്ചന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ രാഗാദീഹീതി മോക്ഖോ. നിരുജ്ഝന്തി ഏത്ഥ രാഗാദയോതി നിരോധോ, രുന്ധതി വാ നിബ്ബാനന്തി രോധോ, കിലേസോ, സോ ഏത്ഥ നത്ഥീതി നിരോധോ. വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ നിക്ഖന്തത്താ, നിബ്ബാതി വാ ഏതേന രാഗഗ്ഗിആദികോതി നിബ്ബാനം. യഥാ പകതിദീപോ നദീസോതേന വുയ്ഹമാനാനം പതിട്ഠാ ഹോതി, ഏവമിദമ്പി നിബ്ബാനം സംസാരമഹോഘേന വുയ്ഹമാനാനം പതിട്ഠാതി ദീപോ വിയാതി ദീപോ, നിക്കിലേസാനം വാ പദീപസദിസഭാവകരണതോ ദീപോ വിയാതി ദീപോ, ‘‘നിബ്ബന്തി ധീരാ യഥയം പദീപോ’’തി ഹി വുത്തം, ദിപ്പതി വാ അരിയാനം ഞാണചക്ഖുസ്സേവ പകാസതീതി ദീപോ. തണ്ഹാനം ഖയഹേതുത്താ തണ്ഹക്ഖയോ. രാഗാദീനം പടിപക്ഖത്താ, ഉത്തമട്ഠേന വാ പരം. തായതി രക്ഖതി അപായാദിതോതി താണം. നിലീയന്തി ഏത്ഥ സംസാരഭയഭീരുകാതി ലേണം. നത്ഥി ദീഘരസ്സാദികം രൂപം സണ്ഠാനമേതസ്സാതി അരൂപം, അപ്പച്ചയത്താ വാ അരൂപം. രാഗാദീനം സന്തകരണത്താ സന്തം. രാഗക്ഖയഹേതുഭാവേന അവിപരീതത്താ, ചതുസച്ചപരിയാപന്നത്താ വാ സച്ചം. നത്ഥി ആലയോ തണ്ഹാ ഏത്ഥാതി അനാലയം.

൭. പച്ചയേഹി ന സങ്കരീയതേതി അസങ്ഖതം. സിവം ഖേമഭാവം കരോതീതി സിവം, സംസാരഭീരുകേഹി സേവിതബ്ബത്താ വാ സിവം, യദാദിനാ വപച്ചയോ. നത്ഥി ഏത്ഥ മതം മരണം, ഏതസ്മിം വാ അധിഗതേ പുഗ്ഗലസ്സ മതന്തി അമതം. പസ്സിതും സുദുക്കരതായ സുദുദ്ദസം. പരേഹി ഉത്തമേഹി അരിയപുഗ്ഗലേഹി അയിതബ്ബം ഗന്തബ്ബന്തി പരായണം, പരതോ വാ അയിതബ്ബം ഗന്തബ്ബന്തി പരായണം, സംസാരസഭാവതോ അഞ്ഞസഭാവവസേന ബുജ്ഝിതബ്ബന്ത്യത്ഥോ, പരേസം വാ അരിയപുഗ്ഗലാനം പതിട്ഠാനത്താ പരായണം. യേന ചത്താരോ മഗ്ഗാ ഓധിസോ കിലേസേ സരന്തി ഹിംസന്തി തം ധമ്മം സരണം, അരിയാനം വസിതഗേഹത്താ വാ സരണം. ഈതി ഉപദ്ദവോ പവാസോ ച തേ യത്ഥ ന സന്തി, തം അനീതികം, സത്തേ സംസാരം നേതീതി ‘‘നീതീ’’തി ലദ്ധനാമായ തണ്ഹായ അഭാവതോ വാ അനീതികം. ആസവാനം അനാരമ്മണതായ അനാസവം. നിച്ചട്ഠേന ധുവം, ധവതി വാ മഗ്ഗാനമാരമ്മണഭാവം ഗച്ഛതീതി ധുവം, ‘‘ധു ഗതിഥേരിയേസൂ’’തി ഹി കാതന്തധാതു. ദട്ഠബ്ബസഭാവസ്സ നത്ഥിതായ അനിദസ്സനം. പച്ചയേഹി അകതത്താ അകതം. സദാ വിജ്ജമാനത്താ അപലുജ്ജനസഭാവം ഗച്ഛതി, തേന വാ വിഞ്ഞായതീതി അപലോകിതം. ‘‘ഇതം ഗതേ ച വിഞ്ഞാതേ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ വുത്തം. ലോകസഭാവേന വാ വിഞ്ഞായതീതി ലോകിതം, തബ്ഭാവാപഗമനതോ അപലോകിതം. സണ്ഹട്ഠേന നിപുണം, യേന വാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ഓധിസോ കിലേസേ നിസ്സേസതോ പുനന്തി സോധേന്തി, തം നിപുണം. ന കദാചിപി യസ്സ അന്തോ വിനാസോ അത്ഥി, തം അനന്തം. ഖരന്തി വിനസ്സന്തീതി ഖരാ, സങ്ഖതാ, തേ യത്ഥ ന സന്തി, തം അക്ഖരം, ഖരസങ്ഖാതാനം വാ സങ്ഖതാനം പടിപക്ഖത്താ അക്ഖരം. ഏത്ഥ ച അസങ്ഖതന്ത്യാദികാ ഗാഥാ രുചിരാ നാമ.

൮. സബ്ബദുക്ഖാനം ഖയകാരണത്താ ദുക്ഖക്ഖയോ. ബ്യാബാധതീതി ബ്യാബാധോ, സോ ഏവ ബ്യാബാദോ, ദുക്ഖസച്ചം, തസ്സ ഭാവോ ബ്യാബജ്ജം, ദുക്ഖസ്സ പീളനാദ്യത്ഥോ, തം യത്ഥ നത്ഥി, തം അബ്യാബജ്ജം, അബ്യാപജ്ഝന്തിപി പാഠോ, തത്ഥ ബ്യാപജ്ജന്തി വിനസ്സന്തീതി ബ്യാപാദാ, സങ്ഖതാ, തേസം ഭാവോ ബ്യാപജ്ഝം, സങ്ഖതാനം വിനസ്സനഭാവോ, തം യത്ഥ നത്ഥി, തം അബ്യാപജ്ഝന്തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, നിരുത്തിനയേന ച ദ്യസ്സ ജ്ഝകാരോ. കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടാനമഭാവതോ വിവട്ടം. നിബ്ഭയട്ഠേന ഖേമം, ഖയന്തി വാ ഏതേന രാഗഗ്ഗിആദയോതി ഖേമം. സങ്ഖാരേഹി അസമ്മിസ്സതായ, വിസംയോഗതായ ച കേവലം. അപവജ്ജന്തി സങ്ഖാരാ ഏതസ്മാതി അപവഗ്ഗോ. യസ്മാ രാഗോ വിഗതോ, സോ വിരാഗോ. പധാനഭാവം നീതം പണീതം. നത്ഥി ഏതസ്മിം അധിഗതേ അരിയാനം ചുതം ചവനന്തി അച്ചുതം. അരിയേഹി പജ്ജിതബ്ബത്താ ഗന്തബ്ബത്താ പദം.

൯. ചത്താരോ യോഗാ ഖയന്തി ഏതേനാതി യോഗക്ഖേമോ. പാരേതി സക്കോതി സംസാരദുക്ഖസന്താപം സമേതുന്തി പാരം, ‘‘സംസാരദുക്ഖസന്താപതത്തസ്സാ’ലം സമേതവേ’’തി ഹി വുത്തം. പഗതാ സംസാരചക്കസ്സ അരാ ഏതസ്മാതി വാ പാരം. കിലേസേഹി മുച്ചനതോ മുത്തി, നികായന്തരിയാ പന ‘‘സരീരേന്ദ്രിയേഹി അത്തനോ മുത്തത്താ മുത്തീ’’തി വദന്തി. കിലേസസമനതോ സന്തി. വിസുജ്ഝന്തി സത്താ ഏതായ രാഗാദിമലേഹീതി വിസുദ്ധി. സബ്ബസങ്ഖാരാ വിമുച്ചനതോ വിമുത്തി. അസങ്ഖതമേവ നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന, സന്തിലക്ഖണധാരണതോ വാ ധാതൂതി അസങ്ഖതധാതു. സുജ്ഝന്തി സത്താ ഏതായ രാഗാദിമലേഹീതി സുദ്ധി. ആവുണോതി സംസാരതോ നിക്ഖന്തുമപ്പദാനവസേനാതി വുതി, തണ്ഹാ, തതോ നിക്ഖന്തത്താ നിബ്ബുതി.

൧൦. ഖീണാസവാദിചതുക്കം അരഹന്തേ. ഖീണാ ആസവാ യസ്സ സോ ഖീണാസവോ. തതോ ഉത്തരി കരണീയാഭാവതോ നത്ഥി സിക്ഖാ ഏതസ്സാതി അസേക്ഖോ. വിഗതോ രാഗോ യസ്മാതി വീതരാഗോ. സംസാരചക്കസ്സ അരേ ഹതവാതി അരഹാ, ‘‘അരഹ’’ന്തിപി പാഠോ.

ദേവലോകാദിപഞ്ചകം സഗ്ഗസ്സ നാമം. ദേവാനം ലോകോ ഭവനം ദേവലോകോ. ദിബ്ബന്ത്യത്ര ദിവോ. അജ ഗതിയം, അനേകത്ഥത്താ ഠിതിയം, ചിരം ഠിയതേ അസ്മിന്തി അഗ്ഗോ, ഠാനം, സോഭനോ അഗ്ഗോ സഗ്ഗോ, പുഞ്ഞേന വാ സുട്ഠു അജീയതേതി സഗ്ഗോ. തയോ ദേവാ ദിബ്ബന്ത്യത്രേതി തിദിവോ. പധാനതോ ഹി തീഹി ഹരിഹരബ്രഹ്മേഹി ബ്യപദേസോ. തിദസാനം ദേവാനം ആലയോ ഠാനന്തി തിദസാലയോ. കേചി പന ‘‘ദേവലോകാദിത്തയം സഗ്ഗസാമഞ്ഞസ്സ നാമം, തിദിവാദിദ്വയം താവതിംസസ്സാ’’തി വദന്തി, തം അമരകോസാദീസു സാമഞ്ഞസ്മിംയേവ ദ്വിന്നമ്പി ഗഹണതോ ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. ഏത്ഥാപി നാക, സുരലോക, തിപിട്ഠപ [വിസന്തി സുകതിനോ അസ്മിം ഇതി പിട്ഠപം പിസോദരാദി തിദസാനം പിട്ഠപധിതി ദസസദ്ദലോപോ (ചിന്താമണിടീകാ)], അവരോഹ, ഫലോദയ [ഫലസ്സ കമ്മഫലസ്സ ഉദയോ ദിട്ഠിയോഗ്യട്ഠാനം (തികണ്ഡടീകാ)], മന്ദര, സേരിക, സക്കഭവന, ഖം, നഭാദീനി ദേവലോകസാമഞ്ഞാനി ഇധാനാഗതാനിപി ഗഹേതബ്ബാനി.

൧൧-൧൨. തിദസാദിചതുദ്ദസകം ദേവതാസാമഞ്ഞസ്സ നാമം. ജാതീസു [ജാതിജാതീസു (ക.)] വുത്താസു ബ്യത്തിപി വുച്ചതീതി ബ്യത്തീനം ബഹുത്താ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. ജാതിസത്താവിനാസസങ്ഖാതാ തിസ്സോ ദസാ പരിമാണാ ഏതേസന്തി തിദസാ. ഏതേ ഹി മനുസ്സാദയോ വിയ ബുദ്ധിവിപരിണാമഖയേഹി ന യുജ്ജന്തി, പഞ്ചവീസതിവസ്സുദ്ദേസിയാ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി സന്തി വിനസ്സന്തി ച. മരണം മരോ, സോ യേസം നത്ഥി, തേ അമരാ. ദിബ്ബന്തി പഞ്ചകാമഗുണാദീഹി കീളന്തീതി ദേവാ. വിബുജ്ഝന്തി ന സുപന്തീതി വിബുധാ, അതീതാനാഗതജാതിം വിബുജ്ഝന്തീതി വാ വിബുധാ. സുധാഭോജനഭുഞ്ജനസീലതായ സുധാസിനോ. സമുദ്ദുട്ഠാ [അമതമഥനോട്ഠാ (ചിന്താമണിടീകാ)] സുരാ അത്ഥി യേസം, തേ സുരാ, സുരന്തി വാ കീളന്തീതി സുരാ, സുഖേന രമന്തീതി വാ സുരാ. ദീഘായുകാപി സമാനാ യഥാപരിച്ഛേദം സമ്പത്തകാലേ മരന്തി സീലേനാതി മരൂ. ദിവോ ദേവലോകോ ഓകോ ആസയോ യേസം തേ ദിവോകാ. സുധാഹാരസ്സ പാതബ്ബസ്സപി സമ്ഭവതോ അമതം പിവന്തീതി അമതപാ, അമതോസധം വാ പിവന്തീതി അമതപാ. സഗ്ഗേ വസനസീലത്താ സഗ്ഗവാസിനോ. സദാ പഞ്ചവീസതിവസ്സുദ്ദേസിയത്താ നിരാകതാ ജരാ ഏതേസന്തി നിജ്ജരാ. ന നിമിസന്തീതി അനിമിസാ, ഭമുകാ നിച്ചലം കരോന്തീത്യത്ഥോ. ദിവേ വസന്തീതി ദിബ്ബാ. ദേവാ ഏവ ദേവതാ, സകത്ഥേ ദേവസദ്ദതോ താപച്ചയോ, ദേവതാ ഏവ ദേവതാനി, സകത്ഥേ നിപച്ചയോ. ‘‘അപുമേ’’തി ഏത്ഥ പഠമസകത്ഥികവസേന ഇത്ഥിലിങ്ഗത്തം, ദുതിയസകത്ഥികവസേന നപുംസകലിങ്ഗത്തം വേദിതബ്ബം, ദുതിയസകത്ഥികവസേനേവ വാ ദ്വിലിങ്ഗത്തം, തത്ഥ ഇത്ഥിലിങ്ഗപക്ഖേ യദാദിനാ നികാരാദേസോ. അമരകോസേ പന ‘‘ദേവതാനി പുമേ വാ’’തി [അമര ൧.൯] വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ദേവതാനിസദ്ദോ വികപ്പേന പുല്ലിങ്ഗേ, നിച്ചം നപുംസകേതി. ടീകായഞ്ച ‘‘സകത്ഥികാ പകതിതോ ലിങ്ഗവചനാനി അതിവത്തന്തീതി പുന്നപുംസകത്ത’’ന്തി [ദേവോ ഏവ ദേവതാ, സകത്ഥേ താ, സകത്ഥികാ അപി പച്ചയാ പകതിതോ ലിങ്ഗവചനാദ്യതിവത്തന്തേ, അപീതി ഇത്ഥിത്തം ദേവതാ ഏവ ദേവതം പഞ്ഞാദിത്താ അണ (ചിന്താമണിടീകാ)] വുത്തം. തത്ഥ സകത്ഥികാതി ദുതിയസകത്ഥികം വുത്തം, പകതിതോതി പഠമസകത്ഥികം. തേന വുത്തം ‘‘പുന്നപുംസകത്ത’’ന്തി, ഇതരഥാ താപച്ചയന്തസ്സ നിച്ചം ഇത്ഥിലിങ്ഗതായ ഇത്ഥിലിങ്ഗത്തമേവ വദേയ്യ. സുപബ്ബാ, സുമനാ, തിദിവേസാ, ആദിതേയ്യാ, ദിവിസദാ, ലേഖാ, അദിതിനന്ദനാ, ആദിച്ചാ, രിഭവോ [വിഭവാ (ക.), രികാരോ ദേവമാതാ സിയാ ഇതി തികണ്ഡേ, തതോ ഭവന്തീതി (ചിന്താമണിടീകാ)] അസോപ്പാ, അമച്ചാ [മരണം മതി ഇതി തി, മതിയം ഭവാ മച്ചാ… ന മച്ചാ അമച്ചാ (ചിന്താമണിടീകാ)], അമതാസനാ, അഗ്ഗിമുഖാ, ഹവിഭോജനാ, ഗിരബ്ബാണാ, ദാനവാരയോ, ബിന്ദാരകാ, പൂജിയാ, ചിരായുകാ, സഗ്ഗിനോ, നഭോസദാഇച്ചാദീനിപി ദേവതാനം സാമഞ്ഞനാമാനേവ.

൧൩. സിദ്ധാദയോ ഇമേ ദേവയോനിയോ ദേവപ്പഭവാ ദേവവംസാ ഏതേസമുപ്പത്തിയം ദേവാനമേവ ആദികാരണത്താ. അണിമാദിഗുണോപേതത്താ സിജ്ഝന്തി ഏതസ്സ യഥിച്ഛിതാ അത്ഥാതി സിദ്ധോ. യസ്സ ഭാസായ ബ്രൂഹതി കഥാ, സോ ഭൂതോ, പിസാചപ്പഭേദോ അധോമുഖാദി. വചനത്ഥോ പന ഭവന്തി ബ്രൂഹന്തി കഥാ ഏതസ്മാതി ഭൂതോതി. ഗന്ധം അബ്ബതി പരിഭുഞ്ജതീതി ഗന്ധബ്ബോ, ദേവഗായനാ ‘‘ഹാഹാ ഹൂഹൂ’’ പഭുതയോ [അമര ൧.൫൫]. നിധയോ ഗുയ്ഹതീതി ഗുയ്ഹകോ, സഞ്ഞായം കോ, മണിഭദ്രാദികോ കുവേരാനുചരോ. യക്ഖ പൂജായം, യക്ഖീയതേ പൂജീയതേതി യക്ഖോ, കുവേരാദികോ. രക്ഖന്തി അത്താനം ഏതസ്മാതി രക്ഖസോ, വിഭീസണാദി. കുമ്ഭപ്പമാണണ്ഡതായ കുമ്ഭണ്ഡോ. പിസിതം മംസം അസതി ഭക്ഖതീതി പിസാചോ, സകുനി സകുന്തിആദികോ കുവേരാനുചരോ, യദാദിനാ പിസിതസ്സ പിഭാവോ, അസസ്സ ച സാചാദേസഭാവോ [പാണിനി ൬.൩.൧൦൯; മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാ ൧.൪൭]. ആദിസദ്ദേന വിജ്ജാധര, അപസര, കിന്നരേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി. വിജ്ജം ഗുളികാഞ്ജനമന്താദികം ധരതീതി വിജ്ജാധരോ. അപസാരയന്തി ഖലയന്തീതി അപസരാ, ഉബ്ബസ്യാദികാ സുരവേസിയോ [അമര ൧.൫൫], അപസരസദ്ദസ്സ ജാതിയം സയം ബഹുത്തം, ബ്യത്തിയന്തു തദവയവം വാ സയം, തഥാ ച ബഹുത്തംവ. വനാദിസദ്ദോ കദാചി ജാതിയം പയുജ്ജതേ, കദാചി ബ്യത്തിയം. തത്ര യദാ ജാതിയം, തദാ ബ്യത്തിഗതം സങ്ഖ്യമാദായ പവത്തതി. യദാ ബ്യത്തിയം പയുജ്ജതേ, തദാ തംബ്യത്താവയവാനം പാണിപാദാദീനം ബഹുത്തസങ്ഖ്യമാദായ പവത്തതി. വനസദ്ദോ തു ജാതിഗതേകസങ്ഖ്യാവിസിട്ഠദബ്ബാഭിധാനതോ ധവാദിബ്യത്തിഗതജാത്യാഭിധാനതോ വാ ഏകവചനന്തി അപസരസദ്ദോ വാമനാദിമതേന ഇത്ഥിയം ബഹുവചനേ ച, തദഞ്ഞേസം പന മതേന പുമിത്ഥിയം വചനദ്വയേ ച ദട്ഠബ്ബോ. അസ്സമുഖനരസരീരത്താ കുച്ഛിതോ നരോ, കിഞ്ചി വാ നരോ, നരസദിസത്താ വാ കിന്നരോ. ഏതാ ദേവയോനിയോ. ഗണദേവതാ പന –

‘‘ആദിച്ചാ വിസു വസവോ, തുസിതാ’ഭസ്സരാ’നിലാ;

മഹാരാജികാ സാധ്യാ ച, രുദ്ദാ ച ഗണദേവതാ’’തി [അമര ൧.൧൦].

അമരകോസേ കഥിതാ.

തത്രാദിച്ചാ ദ്വാദസകാ, വിസുദേവാ ദസ ഠിതാ;

വസവോ അട്ഠസങ്ഖ്യാതാ, ഛത്തിംസ തുസിതാ മതാ.

ആഭസ്സരാ ചതുസട്ഠി, വാതാ പണ്ണാസേകൂനകാ;

മഹാരാജികനാമായോ, ദ്വിസതം വീസതാധികാ.

സാധ്യാ ദ്വാദസ വിഖ്യാതാ, രുദ്ദാ ചേകാദസ ഠിതാ;

സമയന്തരതോ ഏതാ, വിഞ്ഞേയ്യാ ഗണദേവതാ.

൧൪. പുബ്ബദേവാദിചതുക്കം അസുരേ. പുബ്ബം ദേവാ പുബ്ബദേവാ, ദുതിയാസമാസോ, പുബ്ബേ വാ ദേവാ പുബ്ബദേവാ, പുബ്ബേ ഹ്യേതേ ദേവപുരേ ഠിതാ, അനന്തരം സക്കാദീഹി തതോ ചാലിതാ. സുരാനം രിപൂ സത്തവോ സുരരിപൂ. സുരാനം പടിപക്ഖഭാവതോ അസുരാ, ദേവാ വിയ ന സുരന്തി ന കീളന്തീതി വാ അസുരാ, സമുദ്ദുട്ഠാ വാ സുരാ ദേവേഹി അഭ്യുപഗതാ, നാസുരേഹീതി നത്ഥി സുരാ ഏതേസന്തി അസുരാതി നികായന്തരിയാ. ദനുനാമായ മാതുയാ അപച്ചം ദാനവാ. ദനു നാമ തേരസസു രക്ഖസദുഹിതീസു ഏകിസ്സാ ദുഹിതു നാമം. ഏതേ പുബ്ബദേവാദയോ സദാ പുമേ പുല്ലിങ്ഗേ വത്തന്തി. ദേച്ചാ, ദേതേയ്യാ, ദനുജാ, ഇന്ദാരീ, സുരദിസാ, സുക്കസിസ്സാ, ദിതിസുതാ, പുബ്ബജാഇച്ചാദീനിപി അസുരസ്സ സാമഞ്ഞനാമാനി.

തബ്ബിസേസാ അസുരപ്പഭേദാ. സുരേഹി സദ്ധിം സങ്ഗാമത്ഥം അത്തനോ ബലകായാനം പഹാരം ആയുധം ദദാതീതി പഹാരദോ, സോ ഏവ പഹാരാദോ. സം പസത്ഥോ വരോ ജാമാതാ യസ്സ സോ സമ്ബരോ, തസ്സ ഹി സക്കോ ജാമാതാ [സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൫൬], പുഞ്ഞാഹരീസു വാ ഇന്ദ്രിയാനി സംവുണോതീതി സമ്ബരോ. ബലമേതസ്സത്ഥീതി ബലീ, അതിസയബലകായത്താ വാ ബലീ, സോ ഏവ ബലി, ‘‘ബലിആദയോ’’തി ഇമിനാ സമാസേപി സന്ധി നത്ഥീതി ദീപേതി. ആദിനാ മച്ഛസകുണാദികേപി കുഞ്ചാദികേപി അസുരഭേദേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൫. പിതാമഹാദ്യട്ഠകം ബ്രഹ്മനി. പിതൂനം പജാപതീനം ലോകപിതൂനമ്പി പിതാ പിതാമഹോ, ആമഹപച്ചയോ [മോഗ്ഗല്ലാന ൪.൩൮]. സബ്ബലോകാനം പിതുട്ഠാനിയത്താ പിതാ, സബ്ബലോകം വാ പാതി രക്ഖതീതി പിതാ, രിതുപച്ചയോ. മഹന്തസരീരതായ ബ്രഹ്മാ, ബ്രഹ വുഡ്ഢിയം മപച്ചയോ. ലോകാനം ഈസോ ഇന്ദോ ലോകേസോ. കമലസമ്ഭവത്താ കമലം, പദ്മം. തം ആസനമുപ്പത്തിട്ഠാനമസ്സ കമലാസനോ. ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണമയം അണ്ഡം ഹിരഞ്ഞം, തസ്സ ഗബ്ഭോ ഭൂണോ [ഗുണോ (ക.)] ഹിരഞ്ഞഗബ്ഭോ. ഝാനാദിഗുണേഹി സുരാനം ജേട്ഠത്താ സുരജേട്ഠോ. പജാനം സത്താനം പതി സാമിഭൂതോ പജാപതി, പജം പാലേതീതി വാ പജാപതി. അത്തഭൂ, പരമേട്ഠി, സയമ്ഭൂ, ചതുരാനനോ, ധാതാ, കമലയോനി, ദുഹിണോ, വിരിഞ്ചി, സജിതാ, വേധാ, വിധാതാ, വിധി, ഹംസരഥോ, വിരിഞ്ചോ, പപിതാമഹോ ഇച്ചാദയോപി ബ്രഹ്മനാമാനി.

൧൬-൧൭. വാസുദേവാദിപഞ്ചകം കണ്ഹേ. വസുദേവസ്സ അപച്ചം വാസുദേവോ. മച്ചാനം ജീവിതം ഹരതി സീലേനാതി ഹരി. കണ്ഹഗുണയോഗതോ കണ്ഹോ. കേസിം നാമ അസുരം ഹതവാതി കേസവോ, ഈകാരസ്സ അകാരോ, ഹനസ്സ ച വോ. വുത്തഞ്ച –

‘‘യസ്മാ തയാ ഹതോ കേസീ,

തസ്മാ മേ സാസനം സുണ;

കേസവോ നാമ നാമേന,

സേയ്യോ ലോകേ ഭവിസ്സസീ’’തി [ചിന്താമണിടീകായമ്പി].

ചക്കം പാണിമ്ഹി അസ്സ ചക്കപാണി. വിസണു [പിണ്ഹു (ക.)], നാരായനോ, വേകുണ്ഠോ, ദാമോദരോ, മാധവോ, സമ്ഭൂ, ദേച്ചാരി, പുണ്ഡരീകക്ഖോ, ഗോവിന്ദോ, ഗരുളദ്ധജോ, പീതമ്ബരോ, അച്ചുതോ, മങ്ഗലോ, സിങ്ഗീ, ജനാദ്ദനോ, ഉപേന്ദോ, ഇന്ദാവരജോ, ചതുഭുജോ, പദ്മനാഭോ, മധുരിപു, തിവിക്കമോ, ദേവകീനന്ദനോ, സോരീ, സിരീപതി, പുരിസോത്തമോ, വനമാലീ, ബലിധംസീ, കംസാരാതി, അധോക്ഖജോ, സബ്ബമ്ഭരോ, കേടഭജി [കേടഭം ജിതവാ (ചിന്താമണിടീകാ)], വിധു, സസബിന്ദു, സിരീകരോ, സിരീവരാഹോ, അജിതോ, പരപുരിസോ, സിരീഗബ്ഭോ, ഛബിന്ദു, അനന്തോ, നരകജി, കേസരോ, ജാതികീലോ, നരസീഹോ, പുരാണപുരിസോ, നലിനേസയോ, വാസു, നരായനോ, പുനബ്ബസു, സബ്ബരൂപോ, ധരണീധരോ, വാമനോ, ഏകസിങ്ഗോ, സോമഗബ്ഭോ, ആദിദേവോ, ആദിവരാഹോ, സുവണ്ണബിന്ദു, സദായോഗീ, സനാതനോ, രാഹുമുദ്ധഭിദോ, കാളനേമി, പണ്ഡവോ, വഡ്ഢമാനോ, സതാനന്ദോ, പജാനാഥോ, സുയാമുനോഇച്ചാദീനി വിസണുനാമാനി. അസ്സ പന പിതു നാമാനി വസുദേവോ, ആനകദുന്ദുഭി [അമര ൧.൨൩] ഇച്ചാദീനി. രഥവാഹോ പനസ്സ ദാരുകോ നാമ [തികണ്ഡസേസ ൧.൧.൩൪]. മന്തീ പന പവനബ്യാധി നാമ [മന്തീ പവനബ്യാമി ഉദ്ധവോ (തിതണ്ഡസേസ ൧.൧.൩൫) പവനബ്യാധി… ഉദ്ധവോ ഇതി ദ്വേ പിണ്ഹുസ്സ മന്തിനോ (കട്ടീകാ)].

മഹിസ്സരാദിഛക്കം ഹരേ. മഹന്തോ ഇസ്സരോ വിഭൂതി ഏതസ്സാതി മഹിസ്സരോ. ഗുണാവത്ഥാരഹിതോ സമ്പതി പരമാനന്ദരൂപത്താ നിബ്ബികാരോ സമതി ഭവതീതി സിവോ, നിരുത്തിനയേന അകാരസ്സ ഇത്തം, മസ്സ വോ ച. ഏവം സബ്ബത്ഥ യദാദിനാ വാ നിരുത്തിനയേന വാ സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാതി. സൂലപാണിത്താ സൂലീ. ഇട്ഠേ പഭവതീതി ഇസ്സരോ, ഇസ്സതി അഭിഭവതീതി വാ ഇസ്സരോ. പസൂനം പമഥാനം പതി പസുപതി. ‘‘പസു മിഗാദോ ഛഗലേ, പമഥേപി പസു പുമേ’’തി രുദ്ദോ [രഭസോ (ക.)]. ( ) [(ഗുണേ) (ക.)] വിസിട്ഠതമോഗുണത്താ സബ്ബം ഹരതീതി ഹരോ. വുത്തോതി ക്രിയാപദം. സമ്ഭു, ഈസോ, സബ്ബോ, ഈസാനോ, സങ്കരോ, ചന്ദസേഖരോ, ഭൂതേസോ, ഖണ്ഡപരസു, ഗിരീസോ, മച്ചുഞ്ജയോ, പിനാകീ, പമഥാധിപോ, ഉഗ്ഗോ, കപദ്ദി, സിരീകണ്ഠോ, കാളകണ്ഠോ, കപാലഭരോ, വാമദേവോ, മഹാദേവോ, വിരൂപക്ഖോ, തിലോചനോ, സബ്ബഞ്ഞൂ, നീലലോഹിതോ, മാരഹരോ, ഭഗ്ഗോ, ത്യമ്ബകോ, തിപുരന്തകോ, ഗങ്ഗാധരോ, അന്ധകരിപു, ബ്യോമകേസോ, ഭവോ, ഭീമോ, രുദ്ദോ, ഉമാപതി, ഭഗാലീ, കപിസഞ്ജനോ, ഹീരോ, പഞ്ചാനനോ, ഖകുന്തലോ, ഗോപാലകോ, പിങ്ഗക്ഖോ [വിഭങ്ഗോ (ക.)], കൂടകരോ, ചന്ദാപീളോ, മഹാനടോ, സമീരോ, ഹോ, നന്ദിവഡ്ഢനോ, ഗുളാകേസോ [മിഗൂഹോ (ക.)], മിഹിരാണോ, മേഘവാഹനോ, സുപ്പതാപോ [സുപ്പസാദോ (ക.)], ഉ, ഥാണു [ഉപാണ്ഡോ (ക.)], സിപിവിട്ഠോ, കീലോ, ധമ്മവാഹനോഇച്ചാദീനിപി ഹരനാമാനി.

കുമാരാദിത്തയം ഹരസ്സ പുത്തേ. കുമാര കീളായം, കുമാരേതി കീളതീതി കുമാരോ, സോളസവസ്സികോ, അയഞ്ച സോളസവസ്സികോ. ‘‘ബാലോ ച സോളസ ഭവേ’’തി ഹി വുത്തം. ഖണ്ഡതി ദാനവബലന്തി ഖന്ദോ, ണ്ഡസ്സ ന്ദോ. സത്തിംപഹരണവിസേസം ധരതീതി സത്തിധരോ, പഭാവുസ്സാഹമന്തസങ്ഖാതം വാ സത്തിത്തയം ധരതീതി സത്തിധരോ. അമരകോസേ പന –

‘‘കത്തികേയ്യോ മഹാസേനോ,

സരജാതോ ഛളാനനോ;

പബ്ബതീനന്ദനോ ഖന്ദോ,

സേനാനീ അഗ്ഗിഭൂ ഗുഹോ.

ബാഹുലേയ്യോ താരകജി,

വിസാഖോ സിഖിവാഹനോ;

ഛമാതുരോ സത്തിധരോ,

കുമാരോ കോഞ്ചദാരണോ’’തി [അമര ൧.൪൧-൨] വുത്തം.

൧൮-൨൧. സക്കാദീനി വീസതി സക്കസ്സ നാമാനി. അസുരേ ജേതും സക്കുണാതീതി സക്കോ. പുരേ, പുരം വാ ദദാതീതി പുരിന്ദദോ. ദേവാനം രാജാ ദേവരാജാ. വജിരം പാണിമ്ഹി അസ്സ വജിരപാണി. സുജായ അസുരകഞ്ഞായ പതി സുജമ്പതി. ബഹൂനം ദേവമനുസ്സാനം ചിന്തിതത്ഥസ്സ ദസ്സനസമത്ഥതായ സഹസ്സക്ഖോ. മഹതം ദേവാനം ഇന്ദോ രാജാ മഹിന്ദോ, ദേവേഹി മഹിതബ്ബോ വാ ഇന്ദോ രാജാ മഹിന്ദോ, മഹന്തോ ച സോ ഇന്ദോ ചാതി വാ മഹിന്ദോ. വജിരം ആവുധം യസ്സ വജിരാവുധോ, ‘‘വജിരായുധോ’’തിപി പാഠോ. വസൂനി രതനാനി സന്ത്യസ്സേതി വാസവോ. ദസസതാനി നയനാനി യസ്സ സോ ദസസതനയനോ. ദ്വിന്നം ദേവലോകാനം അധിപതിഭൂതത്താ തിദിവാധിഭൂ. സുരാനം നാഥോ സുരനാഥോ. വജിരം ഹത്ഥേ യസ്സ സോ വജിരഹത്ഥോ. ഭൂതാനം സത്താനം പതി ഭൂതപതി. മഹിതബ്ബത്താ മഘവാ. മഹ പൂജായം, ഹസ്സ ഘവോ. കോസസങ്ഖാതാനി ധനാനി സന്തി യസ്സ, സോ കോസിയോ, ‘‘കോസിയഗോത്തതായ കോസിയോ’’തി ച വദന്തി. ഇന്ദതി പരമിസ്സരിയേന യുജ്ജതേതി ഇന്ദോ. വത്രം നാമ അസുരം അഭിഭവതീതി വത്രഭൂ. പാകോ നാമവത്രാസുരസ്സ ഭാതാ, തസ്സ സാസനതോ നിഗ്ഗഹതോ പാകസാസനോ. വിഡം ബ്യാപകം ഓജോ ഏതസ്സ വിഡോജോ. സുനാസീരോ, പുരന്ദരോ, ലേഖാസഭോ [ലേഖനം ദേവാനം ഉസതോ ഉത്തമോ (ചിന്താമണിടീകാ)], ദിവപതി, സുരപതി, ബലാരാതി, സചീപതി, ജമ്ഭഭേദീ, ഹരിഹയോ, നമുചിസൂദനോ, സംകന്ദനോ, മേഘവാഹനോ, ആഖണ്ഡലോ [ആഖണ്ഡയതി പരബലം ഉസാദിത്താ കലച (ചിന്താമണിടീകാ)], കോസികോ, സുരഗാമണീ, നാകനാഥോ, ഹരീ ഇച്ചാദീനിപി സക്കസ്സ നാമാനി.

അസ്സ സക്കസ്സ ഭരിയാ സുജാതാ നാമ. സുഖേന ജാതാ, സുന്ദരാ വാ ജാതി യസ്സാ സാ സുജാതാ. പുലോമജാ, സചീ, ഇന്ദാനീ ഇച്ചാദീനിപി സക്കഭരിയായ നാമാനി.

അസ്സ സക്കസ്സ പുരം മസക്കസാരാദയോ തയോ ഭവേ. മോ ച സക്കോ ച മസക്കാ, തേ സരന്തി ഗച്ഛന്തി ഏത്ഥ കീളാവസേനാതി മസക്കസാരാ, മഹിസ്സരാദീനം പരിസാനം, സക്കസ്സ ച കീളാനുഭവനട്ഠാനന്ത്യത്ഥോതി ചിന്താമണിഥുതിടീകായം വുത്തം. സങ്ഗഹടീകായം പന ‘‘മസക്കന്തി വാ വസോകന്തി വാ അസുരപുരസ്സ നാമം, ഇദം പന തേസം ഉത്തമത്താ മസക്കസാരോ, വസോകസാരോതി ച വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. അമരാ ഏതിസ്സം സന്തി അമരവതീ, സാ ഏവ അമരാവതീ, രസ്സസ്സ ദീഘതാ [പാണിനീ ൬.൩.൧൧൯].

അസ്സ സക്കസ്സ പാസാദോ വേജയന്തോ നാമ. വേജയന്തീ പടാകാ പസത്ഥാ, ഭൂതാ വാ അസ്സ അത്ഥീതി വേജയന്തോ.

അസ്സ സക്കസ്സ സഭാ സുധമ്മാ മതാ. സോഭനോ ധമ്മോ അസ്സാതി സുധമ്മാ, ദേവമണ്ഡപോ.

൨൨. തസ്സ സക്കസ്സ രഥോ വേജയന്തോ നാമ. വേജയന്തീനാമായ പടാകായ യോഗതോ വേജയന്തോ. തസ്സ സക്കസ്സ സാരഥി സൂതോ മാതലിനാമ. മതലസ്സ [മാതലായ (ക.)] അപച്ചം മാതലി, തസ്സ സക്കസ്സ ഗജോ ഏരാവണോ നാമ, ഇരാവണോ സമുദ്ദോ, തത്രജാതോ ഏരാവണോ [ഇരാവതി സമുദ്ദേ ജാതോ (ഏരാവതോ), സേസേ അണ… പിസോദരാദിത്താ ണത്തേ ഏരാവണോ (ചിന്താമണിടീകാ)]. തസ്സ സക്കസ്സ സിലാസനം പണ്ഡുകമ്ബലോ നാമ. പണ്ഡുവണ്ണകമ്ബലസദിസത്താ പണ്ഡുകമ്ബലോ. സിലാ പാസാണോ ഏവ ആസനം സിലാസനം.

൨൩. തസ്സ സക്കസ്സ പുത്താ സുവീര, ജയന്തഇച്ചാദയോ. അതിസയേന സൂരത്താ സുവീരോ. അസുരേ ജയതീതി ജയന്തോ. തസ്സ സക്കസ്സ പോക്ഖരണീ നന്ദാ നാമ ഭവേ. നന്ദീയതീതി നന്ദാ. പോക്ഖരം വുച്ചതി പദുമം, സലിലഞ്ച, തേഹി സത്താനം മനം അത്താനം നയതീതി പോക്ഖരണീ, പോക്ഖരേന വാ സുന്ദരേന അണ്ണേന ജലേന സഹിതത്താ പോക്ഖരണ്ണീ, സാ ഏവ പോക്ഖരണീ. തസ്സ സക്കസ്സ വനാനി ഉയ്യാനാനി നന്ദനാദീനി ചത്താരി. നന്ദയതീതി നന്ദനം. നാനാദിബ്ബരുക്ഖേഹി മിസ്സകത്താ മിസ്സകം. നാനാലതാഹി വല്ലീഹി ചിത്തത്താ ചിത്തലതാ, നാനാവിരാഗവണ്ണവിചിത്തായ വാ ലതായ സമന്നാഗതത്താ ചിത്തലതാ, ദേവതാനം വാ ചിത്താസാ ഏത്ഥ അത്ഥീതി ചിത്താ, ആസാവതീ നാമ ലതാ, സാ യസ്സ അത്ഥി, തം ചിത്തലതാ. ദേവതാനം വാ ചിത്തം ലന്തി ഗണ്ഹന്തീതി ചിത്തലാ, ദിബ്ബരുക്ഖാ, തേസം സമൂഹോ ചിത്തലതാ, ഇത്ഥിലിങ്ഗേന തസ്സ വനസ്സ നാമം, യഥാ ‘‘ഖുദ്ദസിക്ഖാ’’തി. ഫാരുസകാനി യത്ഥ സന്തി, തം ഫാരുസകം.

൨൪. അസന്യാദിത്തയം തസ്സ സക്കസ്സ ആയുധം. അസ്സതേ ഭുജ്ജതേ ലോകധാതുകമനേനായുധേനാതി അസനി, അയം അസനിസദ്ദോ ദ്വീസു പുമിത്ഥിലിങ്ഗേസു വത്തതി. കുലിമ്ഹി സക്കസ്സ ഹത്ഥേ സേതി തിട്ഠതീതി കുലിസം, കുലി ഹത്ഥോ ഭുജാദലോതി ഹി തികണ്ഡസേസോ [തികണ്ഡസേസ ൨.൬.൨൬]. കുയം വാ പഥവിയം ലിസതി തനു ഭവതീതി കുലിസം. വജ ഗതിയം, വജതേവ ന പടിഹഞ്ഞതേ യസ്സ ഗമനം കേനചീതി വജിരം, ഇരപച്ചയോ. വജിരസഹചരണതോ കുലിസസദ്ദോപി പുന്നപുംസകേ. ഭിദുരം, പവി, സതകോടി, സുരു, സമ്ബോ, ദമ്ഭോലിഇച്ചാദീനിപി വജിരസ്സ നാമാനി. തത്ര ഭിദുരം പുന്നപുംസകേ, പവിആദയോ പുമേ.

രമ്ഭാ ച അലമ്ബുസാ ച ഇച്ചാദികാ ദേവിത്ഥിയോ അച്ഛരായോ നാമാതി വുത്താ. അച്ഛരാവിസേസാ ഹി ഏതാ. അച്ഛോ നിമ്മലവണ്ണോ ഏതാസമത്ഥീതി അച്ഛരായോ. ‘‘അപസരാ’’തിപി ഏതാസമേവ സാമഞ്ഞസഞ്ഞാ. ദേവപുത്താനം രതിം ഭാവേന്തി വഡ്ഢേന്തീതി രമ്ഭാ, രം കാമഗ്ഗിം ഭന്തി ദീപയന്തി ജാലേന്തീതി വാ രമ്ഭാ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ. കാമരതിവസേന ദേവപുത്തേ അത്തനി വസാപേതും അലം സമത്ഥാതി അലമ്ബുസാ, അസ്സുകാരോ. ദേവാനം ദേവപുത്താനം, ദേവീഭൂതാ വാ ഇത്ഥിയോ ദേവിത്ഥിയോ.

‘‘പഞ്ചസിഖോ, ഹാഹാ, ഹൂഹൂ’’ഇച്ചാദയോ ഗന്ധബ്ബാ നാമ. പഞ്ച സിഖാ ചൂളാ യസ്സ സോ പഞ്ചസിഖോ. ‘‘ഹാ’’തി അനന്ദിതം ധനിം [നിന്ദിഭദ്ധനിം (ചിന്താമണിടീകാ)] ജഹതീതി ഹാഹാ. ‘‘ഹൂ’’തി ഗീതവിസേസസദ്ദം ഹൂയതേതി ഹൂഹൂ. ഗന്ധം അബ്ബന്തി ഭുഞ്ജന്തീതി ഗന്ധബ്ബാ, ഗായനം വാ ധമ്മോ ഏതേസം ഗന്ധബ്ബാ, മ്മസ്സ ബ്ബോ.

൨൫. വിമാനാദിദ്വയം വിമാനേ. ദേവാനമാകാസേ ഗമനം യേന തം വിമാനം, വിഗതം [വിനാ (ക.)] മാനം ഉപമാനമസ്സ വിമാനം. വിഹേ ആകാസേ ഗച്ഛതീതി ബ്യമ്ഹം, ഹകാരതോ പുബ്ബേ അമപച്ചയോ. ഏത്ഥ ച വിമാനബ്യമ്ഹസദ്ദാ ദ്വേപി അനിത്ഥിയം പുന്നപുംസകേ വത്തന്തി.

പീയുസാദിത്തയം അമതേ. പീയതേതി പീയുസം, ‘‘അമതപാ’’തി ഹി വുത്തം, ഉസപച്ചയോ [ഉണാദി ൪.൭൬ ണ്വാദി ൨൧൫ സുത്തേസു പന ‘‘പീയൂസ’’മിതി ദിസ്സതി]. ‘‘പേയുസോ’’തിപി നാമമസ്സ. ന മതം മരണമനേന അമതം. സുഖേന ധയന്തി പിവന്തി തം ഇതി സുധാ. ഏത്ഥ ച അമതസദ്ദോ യഞ്ഞസേസപീയുസസലിലഘതാദീസു നപുംസകേ, ധന്വന്തരിദേവാദീസു പുല്ലിങ്ഗേ, ഗളോഝാഭയാമലക്യാദീസു ഇത്ഥിലിങ്ഗേതി തീസു വത്തതി [അമതം യഞ്ഞസേസേ ച, പീയൂസേ സലിലേ ഘതേ അയാചിതേ ച മോക്ഖേ ച, നാ ധന്വന്തരിദേവസു അമതാ മാഗധീപഥ്യാ ഗുളുച്യാമലകീസു ച (മേദിനീകോസ ൧൬ ൭൭-൮)], തംസഹചരണതോ പീയുസസദ്ദോപി തീസു ലിങ്ഗേസു. സുധാസദ്ദോ പന അമതനുഹീലേപാദീസുപി നിച്ചമിത്ഥിലിങ്ഗോവ [സുധാ ലേപോ’മതം നുഹീ (അമര ൨൩.൧൦൧)].

സിനേരുആദിപഞ്ചകം പബ്ബതരാജേ. സിനാ സോചേയ്യേ, സിനാതി സോചേതി ദേവേതി സിനേരു, ഏരുപച്ചയോ. മീ ഹിംസായം, മിനാതി ഹിംസതി സബ്ബേ പബ്ബതേ അത്തനോ ഉച്ചതരട്ഠേനാതി മേരു, രുപച്ചയോ. തിദിവാനം ദ്വിന്നം ദേവലോകാനം ആധാരോ പതിട്ഠാതി തിദിവാധാരോ. ദേവേ നയതീതി നേരു. സുമേരൂതി ഉപസഗ്ഗേന നാമം വഡ്ഢിതം. ഹേമദ്ദി, രതനസാനു, സുരാലയാദീനിപി പബ്ബതരാജസ്സ നാമാനി.

൨൬. യുഗന്ധരാദീനി സിനേരുസ്സ പരിവാരഭൂതാനം സത്തന്നം പരിഭണ്ഡപബ്ബതാനം നാമാനി. ചന്ദസൂരിയസങ്ഖാതം യുഗം ധാരേതി തദുബ്ബേധമഗ്ഗചാരിത്താതി യുഗന്ധരോ. ഈസം മഹിസ്സരം ധാരേതി തസ്സ നിവാസട്ഠാനത്താതി ഈസധരോ. കരവീരാ അസ്സമാരകാ ബഹവോ ഏത്ഥ സന്തീതി കരവീരോ, കേ വാ മയൂരാ രവന്തി ഏത്ഥാതി കരവീരോ, ‘‘കരവീകോ’’തിപി പാഠോ, ഇധാപി പച്ഛിമോയേവത്ഥോ, കരവീകസകുണാ വാ ബഹവോ ഏത്ഥ സന്തീതി കരവീകോ. സുദസ്സനാ ഓസധിവിസേസാ ബഹുകാ ഏത്ഥ സന്തീതി സുദസ്സനോ, സുഖേന പസ്സിതബ്ബത്താ വാ സുദസ്സനോ, സുന്ദരം വാ ദസ്സനം ഏത്ഥാതി സുദസ്സനോ. പഞ്ചന്നം പബ്ബതചക്കാനം നേമിസദിസം കത്വാ അത്താനം ധാരേതീതി നേമിന്ധരോ, നേമിഭാവേന വാ ധാരേതബ്ബോ ഉപലക്ഖേതബ്ബോതി നേമിന്ധരോ, നേമിംവാ രഥദ്ദുമം ധാരേതി യേഭുയ്യേനാതി നേമിന്ധരോ. വിനതാ നാമ സുപണ്ണമാതാ, തസ്സാ നിവാസട്ഠാനത്താ വിനതകോതി ചിന്താമണിടീകാ. വിത്ഥിണ്ണാ വാ നതാ നദിയോ ഏത്ഥാതി വിനതകോ. അസ്സകണ്ണാ സജ്ജദുമാ ബഹവോ ഏത്ഥ സന്തീതി അസ്സകണ്ണോ, അസ്സകണ്ണസദിസകൂടത്താ വാ അസ്സകണ്ണോ. കുലാചലാതി ഏതേ സിനേരുആദയോ അട്ഠ പബ്ബതാ അചലസങ്ഖാതാനം പബ്ബതാനം കുലാനി യോനിയോ പഭവാ, ഏതേ ച സിനേരുആദയോ അനുപുബ്ബസമുഗ്ഗതാ, സബ്ബബാഹിരോ ചേത്ഥ അസ്സകണ്ണോ. നിമിജാതകേ പന –

‘‘സുദസ്സനോ കരവീകോ, ഈസധരോ യുഗന്ധരോ;

നേമിന്ധരോ വിനതകോ, അസ്സകണ്ണോ ഗിരി ബ്രഹാ’’തി [ജാ. ൨.൨൨.൫൬൮].

വത്വാ സിനേരും പരിക്ഖിപിത്വാ അസ്സകണ്ണോ നാമ പബ്ബതോ പതിട്ഠിതോ, തം പരിക്ഖിപിത്വാ വിനതകോ നാമ പബ്ബതോതി ഏവമഞ്ഞോയേവാനുക്കമോ കഥിതോ. കിഞ്ചാപി കഥിതോ, നാമഭേദമത്തകതോയേവ പനേത്ഥ ഭേദോ, നാത്ഥഭേദകതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൨൭. ആകാസവാഹീഗങ്ഗായം മേരുസിങ്ഗോബ്ഭവായം മന്ദാകിന്യാദിനാമത്തയം. മന്ദം അകിതും സീലമസ്സാതി മന്ദാകിനീ. ആകാസേ സന്ദമാനാ ഗങ്ഗാ ആകാസഗങ്ഗാ. സുരാനം ദേവാനം നദീ സുരനദീ. സുരദീഘികാതിപി ഏതിസ്സാ നാമം.

൨൮. കോവിളാരാദിത്തയം ‘‘ഫലഹരോ’’തിഖ്യാതേ പാരിച്ഛത്തകേ. കും പഥവിം വിദാരയതി മൂലേനാതി കോവിളാരോ,ദസ്സ ളോ. പരി സമന്തതോ ഛത്തം വിയ തിട്ഠതീതി പാരിച്ഛത്തകോ. പാരിനോ സമുദ്ദസ്സ ജാതോ അപച്ചം പാരിജാതകോ, സകത്ഥേ കോ. പാരിഭദ്ദോ, നിമ്ബതരു, മന്ദാരോഇച്ചാദീനിപി പാരിച്ഛത്തകസ്സ നാമാനി.

കപ്പരുക്ഖോ ച സന്താനോ ച ആദിനാ മന്ദാരോ പാരിജാതകോ ച ഹരിചന്ദനഞ്ച ഏതേ പഞ്ച ദേവദ്ദുമാ [അമര ൧.൫൩] ദേവതരവോ ദേവഭൂമീസ്വേവ സമ്ഭവതോ. കപ്പോ സങ്കപ്പിതോ അത്ഥോ, തസ്സ രുക്ഖോ ജഞ്ഞജനകഭാവേന സമ്ബന്ധോ, കപ്പം വാ ഠിതോ രുക്ഖോ കപ്പരുക്ഖോ. തനനം താനോ, ഭാവേ ണോ. ഗന്ധസ്സ സമ്മാ താനോ അസ്സേതി സന്താനോ, സിരീസരുക്ഖോ. മന്ദന്തേ മോദന്തേ ദേവാ അനേനാതി മന്ദാരോ, ആരപച്ചയോ. ഹരിമിന്ദം ചദയതി സുഖയതീതി ഹരിചന്ദനം. ഏതേ പഞ്ച ദേവതരവോ അമരകോസനയേന വുത്താ, സോഗതനയേന പന സത്ത ദേവതരവോ. വുത്തഞ്ച –

‘‘പാടലീ സിമ്ബലീ ജമ്ബൂ, ദേവാനം പാരിഛത്തകോ;

കദമ്ബോ കപ്പരുക്ഖോ ച, സിരീസേന ഭവതി സത്തമ’’ന്തി [ധ. സ. അട്ഠ. ൫൮൪; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ].

തത്ഥ പാടലീതി ചിത്രപാടലീ, സാ അസുരലോകേ തിട്ഠതി. തഥാ സിമ്ബലീ ഗരുളേസു, ജമ്ബൂ ജമ്ബുദീപേ, പാരിച്ഛത്തകോ താവതിംസേ, കദമ്ബോ അപരഗോയാനേ. കപ്പരുക്ഖോ ഉത്തരകുരൂസു, സിരീസോ പുബ്ബവിദേഹേതി. ഏതേ സത്ത ദേവാനമേവ പതിട്ഠാനഭൂമീസു സമ്ഭവതോ ദേവതരവോത്വേവ വുച്ചന്തി.

സഗ്ഗവണ്ണനാ സമത്താ.

൨൯. പുബ്ബപച്ഛിമഉത്തരാ ദിസാ യഥാക്കമം പാചീ പതീചീ ഉദീചീ നാമ ഭവന്തി. പഠമം പാതോ അന്ചതി രവി യസ്സം സാ പാചീ, നകാരലോപോ. പച്ഛാ ദിവാവസാനേ അന്ചതി രവി യസ്സം സാ പതീചീ. ഉദ്ധം അന്ചതി രവി യസ്സം സാ ഉദീചീ, യസ്സം വാ സീതവിയോഗം ദത്വാ അന്ചതി സാ ഉദീചീ, വിയോഗത്ഥവാചകോ ഹേത്ഥ ഉകാരോ, ദസദ്ദോ ദാനത്ഥോ. അഥ വാ പന്ചതി പുബ്ബഭാവമാപജ്ജതേതി പാചീ. പതിന്ചതി പച്ഛാഭാവമാപജ്ജതേതി പതീചീ. ഉദഞ്ചതി സീതവിയോഗദാനത്തമാപജ്ജതേതി ഉദീചീ. ഏത്ഥ ച ഉദീചീസഹചരണതോ പതീചീ ഇത്ഥിയം, പതീചീസഹചരണതോ പാചീ ഇത്ഥിയം വത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം തംതംസഹചരണഭാവേന തസ്സ തസ്സ തംതംലിങ്ഗത്തമുപനേയ്യും. പുബ്ബപച്ഛിമഉത്തരാതി സബ്ബനാമസ്സ വുത്തമത്തേ പുമ്ഭാവോ.

ദക്ഖിണാദിദ്വയം ദക്ഖിണദിസായം. മജ്ഝേ അപായം അഞ്ചതി യസ്സം രവി, സാ അപാചീ. മജ്ഝത്ഥോയം അപസദ്ദോ, യഥാ ‘‘അപദിസ’’ന്തി, ‘‘അവാചീ’’തിപി പാഠോ, അവപുബ്ബോ അഞ്ച അധോമുഖീഭാവേ. അവഞ്ചതി അധോമുഖീ ഭവതി യസ്സം രവി, സാ അവാചീ. ഉണ്ഹാദികേ വാ തബ്ബിയോഗേ കരോന്തോ യസ്സം രവി അഞ്ചതി, സാ അവാചീ. വിദിസാദിദ്വയം ദിസാമജ്ഝേ. ദിസാഹി വിനിഗ്ഗതാ വിദിസാ. ദിസാനമനുരൂപാ, അനുവത്തകാ വാ ദിസാ അനുദിസാ. അപദിസന്തിപി വിദിസായ നാമം [നപുംസകാബ്യയം ത്വ’പദിസം (അമര ൩.൬)].

൩൦. ഏരാവതാദയോ അട്ഠ ഗജാ പുബ്ബാദീനം ദിസാനം രക്ഖണതോ ദിസാഗജാ നാമ, പുണ്ഡരീകം നാമ സിതമ്ബോജം, തംസദിസവണ്ണതായ പുണ്ഡരീകോ. രസ്സസരീരതായ വാമനോ. കുയം പഥവിയം മോദതേ കുമുദോ. അഞ്ജനവണ്ണതായ അഞ്ജനോ. പുപ്ഫാ പകാസമാനാ ദന്താ അസ്സ പുപ്ഫദന്തോ. സബ്ബഭൂമിയം ചരതീതി സബ്ബഭുമ്മോ, സബ്ബഭുമ്മോ വാ ചക്കവത്തീ തസ്സാനുരൂപത്താ സബ്ബഭുമ്മോ. സോഭനദന്താവയവത്താ സുപ്പതീകോ [സോഭനാ പതീകാ അവയവാ’സ്സ സുപ്പതീകോ (ക.)]. ‘‘സുപ്പതീകോ സോഭനങ്ഗേ, ഭവേ ഈസാനദിസാഗജേ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ വുത്തം. ഏരാവതാദീനം ദിസാനം സമ്ബന്ധകഥനം പാചീവാരണാദിനാമസൂചനത്ഥം, ഏസം കരേണുയോ പന –

അബ്ഭമു കപിലാ ചേവ, പിങ്ഗലാ നുപമാ മതാ;

തമ്ബകണ്ണീ സുഭദന്തീ, അങ്ഗനാ അഞ്ജനാവതീ [അമര ൩.൫].

൩൧. ധതരട്ഠാദിദ്വയം പുബ്ബദിസാധിപതിദേവേ. ധാരിതം രട്ഠമനേനാതി ധതരട്ഠോ, രസ്സ തോ. പഞ്ചസിഖാദീനം ഗന്ധബ്ബാനം അധിപോ നായകോ ഗന്ധബ്ബാധിപോ. കുമ്ഭണ്ഡസാമ്യാദിദ്വയം ദക്ഖിണദിസാധിപതിദേവേ. കുമ്ഭണ്ഡാനം സാമി നായകോ കുമ്ഭണ്ഡസാമി. വിരുഹന്തി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിമാപജ്ജന്തി ഏതസ്മിം കുമ്ഭണ്ഡാതി വിരൂള്ഹകോ. വിരൂള്ഹം വുഡ്ഢിപ്പത്തം വാ കം സുഖമേതസ്സാതി വിരൂള്ഹകോ. വിരൂപക്ഖാദിദ്വയം പച്ഛിമദിസാധിപതിദേവേ. വിരൂപാനി അക്ഖീനി യസ്സ വിരൂപക്ഖോ, വിവിധസണ്ഠാനാനി അക്ഖീനി യസ്സ വാ വിരൂപക്ഖോ. നാഗാനം അധിപതി നാഗാധിപതി.

൩൨. യക്ഖാധിപാദിചതുക്കം കുവേരേ. ആളവകാദിയക്ഖാനം അധിപോ യക്ഖാധിപോ. വിസ്സവണസ്സ അപച്ചം വേസ്സവണോ. തിചരണാട്ഠദാഠാഭയാനകമത്ഥിതായ കുച്ഛിതം വേരോ സരീരമസ്സ കുവേരോ. ഖുദ്ദേനാസ്സ നരയുത്താ സിവികാരഥേതി നരോ വാഹനമസ്സ നരവാഹനോ. ത്യമ്ബകസഖോ, യക്ഖരാജോ, ഗുയ്ഹകേസരോ, മനുസ്സധമ്മാ, ധനദോ, രാജരാജോ, ധനാധിപോ, കിന്നരേസോ, യക്ഖോ, ഏകപിങ്ഗലോ, സിരിദോ, പുഞ്ഞജനേസ്സരോഇച്ചാദീനിപി കുവേരസ്സ നാമാനി.

അസ്സ കുവേരസ്സ പുരീ ‘‘അളകാ, അളകമന്ദാ’’തി ച വുച്ചതി. അലം വിഭൂസനേ, അലം വിഭൂസനം കരോതീതി അലകാ, സാ ഏവ അളകാ. അളകാ ഏവ മോദകരണതോ അളകമന്ദാ, ഉകാരസ്സ അകാരോ, നാഗമോ ച. കേലാസോതിപി തസ്സ നാമം, കേലി പയോജനം അസ്സ കേലോ, ആസതേ അസ്മിന്തി ആസോ, കേലോ ച സോ ആസോ ചേതി കേലാസോ, കണ്ഹസപ്പാദി വിയ നിച്ചം കമ്മധാരയോ. അസ്സ കുവേരസ്സ പഹരണം ആയുധം ഗദാ, ഗം വുച്ചതി വജിരം, തം വിയ ദുക്ഖം ദദാതീതി ഗദാ. ഇമേ ചത്താരോ യഥാവുത്താ ധതരട്ഠാദയോ ദേവാ കമതോ പുബ്ബാദീനം ചതുദ്ദിസാനം അധിപാ അധിപതയോ നാമ. അമരകോസേ പന –

‘‘ഇന്ദോ അഗ്ഗി പിതുപതി, നേരിതോ വരുണോ’നിലോ;

കുവേരോ ഈസോ പതയോ, പുബ്ബാദീനം ഇമേ കമാ.

രവി സുക്കോ മഹീസൂനു, തമോ ച ഭാനുജോ വിധു;

ബുധോ സുരഗുരു ചേതി, ദിസാധിപാ തഥാ ഗഹാ’’തി [അമര ൩.൩-൪].

അഞ്ഞേയേവ ദിസാധിപതയോ കഥിതാ, ഇന്ദരവിമാദീനഞ്ച ദിസാധിപച്ചകഥനം പാഝാദീനം ഇന്ദദിസാരവിദിസാദിനാമസൂചനഫലം.

൩൩-൩൪. ജാതവേദാദ്യട്ഠാരസകം അഗ്ഗിമ്ഹി. ജാതേ ഉപ്പന്നേ വിന്ദതി ഘാതയതീതി ജാതവേദോ. അന്ധകാരേ ജാതം വിജ്ജമാനം വിന്ദതി ലഭതി, വിദതി ജാനാതി ഏതേനാതി വാ ജാതവേദോ, ജനനം ജാതം വേദോ പാകടോ യസ്സ വാ സോ ജാതവേദോ. സിഖാ വുച്ചതി ജാലാ, തായ യോഗതോ സിഖീ. ജോതതി ദിപ്പതീതി ജോതി. പുനാതീതി പാവകോ, ണ്വു. ദഹതീതി ദഹനോ. അനന്തി പാലേന്ത്യനേനേതി അനലോ, അലപച്ചയോ. വേദേ ഹുതം വഹതി പാപയതി, സയം വാ ലഭതേതി ഹുതാവഹോ. അച്ചി വുച്ചതി ജാലാ, തായ യോഗതോ അച്ചിമാ. ധൂമോ കേതു ധജോ യസ്സാതി ധൂമകേതു. അജതി ജലമാനോ കുടിലം ഗച്ഛതീതി അഗ്ഗി, ഇ. ഗോ രംസി ഏതസ്സത്ഥീതി ഗിനി, അസ്സത്ഥ്യത്ഥേ ഇനി, അഗ്ഗിനീതിപി പാഠോ, സോ അഗ്ഗിസദിസോ. ഭാനു പഭാ യസ്സത്ഥി, സോ ഭാനുമാ. തേജേതി സേസഭൂതോപാദാരൂപാനീതി തേജോ. ധൂമോ സിഖാ ചൂളാ യസ്സ ധൂമസിഖോ. വായു സഖാ അസ്സ വായുസഖോ. ദഹിത്വാ [ദഹതോ (ക.)] ഗച്ഛതോ കണ്ഹാ വത്തനീ മഗ്ഗോ യസ്സ കണ്ഹവത്തനീ. വിസ്സാനരസ്സ ഇസിനോ അപച്ചം വേസ്സാനരോ. ഹുതം ഹവിം അസതി ഭുഞ്ജതീതി ഹുതാസോ. ധനഞ്ജയോ, ജലനോ, ആസയാസോ, രോഹിതസ്സോ, സത്താച്ചി, സുക്കോ, ചിത്രഭാനു, വിഭാവസു, സുചിഇച്ചാദീനിപി അഗ്ഗിസ്സ നാമാനി.

സിഖാദിത്തയം അഗ്ഗിജാലായം. സിനോതി നിസാനീ ഭവതീതി സിഖാ, ‘‘സി നിസാനേ’’തി കാതന്ത ധാതു, ഖപച്ചയോ. ജലതീതി ജാലാ. അച്ചതേ പുജ്ജതേ അനേനേതി അച്ചി. സിഖാ ജാലാ ഭിയ്യോ രൂപന്തരാ ഇത്ഥിയം, അച്ചി പന അപുമേ.

൩൫. ദ്വയം അഗ്ഗികണേ [തീസു ഫുലിങ്ഗോ’ഗ്ഗികണോ (അമര ൧.൬൦) ഫുലിങ്ഗാനീതി അഗ്ഗികണാനി (മ. നി. ടീ. ൩.൬൫)]. വിവിധാസു ദിസാസു ഫുല്ലം ഗച്ഛതീതി വിപ്ഫുലിങ്ഗം. തഥാ ഫുലിങ്ഗം. സബ്ബധരകതേ പന ‘‘ഫുലിം ഗച്ഛതീതി ഫുലിങ്ഗോ’’തി വുത്തം. തികം ഛാരികായം. മലീനകംസവത്ഥാദീനം തം ദിത്തിം സേതി പവത്തേതീതി ഭസ്മം, മപച്ചയോ, ഭസതി വാ അധോ പതതി വത്ഥാദീനം മലമേതേനാതി ഭസ്മം. കംസാദീനം സുക്കഭാവത്ഥം ഇച്ഛിതബ്ബത്താ ഇട്ഠി അഭിലാസോ സോഭനം ഏതസ്സാ അത്ഥീതി സേട്ഠി, ‘‘സപക്ഖകോ സലോമകോ’’ത്യാദീസു വിയ സസദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്ഥത്താ. മലസ്സ സരണം കരോതീതി സാരികാ, സാ ഏവ ഛാരികാ, യഥാ ‘‘സളായതന’’ന്ത്യാദീസു.

൩൬. ദ്വയം ഉണ്ഹഛാരികായം. ഉണ്ഹത്താ കുക്കും കുച്ഛിതം ലാതീതി കുക്കുലോ, ‘‘കുക്കു വിദത്ഥിയം ഹത്ഥേ, പകോട്ഠേ കുച്ഛിതേപി ചേ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ വുത്തം. കുക്കും വാ ഹത്ഥം ലുനാതി ഛിന്ദതി ദഹതീതി കുക്കുലോ, സോ ഏവ കുക്കുളോ. ഉണ്ഹമേവ ഭസ്മം ഉണ്ഹഭസ്മം, തസ്മിം. തികം ദിത്തകട്ഠാദിന്ധനേ. അങ്ഗതി ഹാനിം ഗച്ഛതീതി അങ്ഗാരോ, ആരപച്ചയോ, പുന്നപുംസകോയം. ‘‘അലാതേ’നിത്ഥി കുജേ’ങ്ഗാരോ’’തി ഹി തികണ്ഡസേസേ [തികണ്ഡസേസ ൩.൩൨൯] വുത്തം. ഹാനിമേവ ലാതി, ന ഠിതിം വിസേസഞ്ചാതി അലാതം. ഉദ്ധം ധൂമം മുഞ്ചതീതി ഉമ്മുതം, തദേവ ഉമ്മുകം. പഞ്ചകം കട്ഠാദിന്ധനേ. സന്തമഗ്ഗിം ഏധയതി വഡ്ഢയതീതി സമിധാ. ഏധയതീതി ഇധുമം, ഉമോ. ഏധയതീതി ഇധോ. ഉപാദിയതേ അഗ്ഗിനേതി ഉപാദാനം. ഏധയതീതി ഇന്ധനം.

൩൭. പഞ്ചകം ആലോകേ. ഓഭാസതി ദിപ്പതീതി ഓഭാസോ. പകാസതി ദിപ്പതീതി പകാസോ. ആലോചയതി പസ്സതി ഏതേനാതി ആലോകോ, ആലോകേതി വാ ഏതേനാതി ആലോകോ, ‘‘ലോക, ലോച ദസ്സനേ’’തി ധാതുദ്വയപാഠതോ. ഉജ്ജോതതീതി ഉജ്ജോതോ, അന്ധകാരം വിദ്ധംസേന്തോ ജോതതീതി വാ ഉജ്ജോതോ. ആ സമന്തതോ തപതി ദിപ്പതീതി ആതപോ. സമാതി ഏതേ പഞ്ച തുല്യത്ഥാതി ഭാവോ.

ദസകം വാതേ. ആഹാരോ വിയ പാണഭൂതോപി കദാചി സത്തേ മാരേതീതി മാരുതോ, സോവ മാലുതോ. പുനാതി സങ്കാരാദികന്തി പവനോ. വായതി ഗച്ഛതീതി വായു, വായതി വാ പുപ്ഫാദീനം ഗന്ധോ യേന സോ വായു. തഥാ വാതോ. അനന്തി പാണന്ത്യനേനേതി അനിലോ, ഇലോ. സന്തം നിച്ചലം ഈരയതി കമ്പേതീതി സമീരണോ, സമീരിതും കമ്പിതും സീലമസ്സാതി വാ സമീരണോ. ഗന്ധം വഹതീതി ഗന്ധവാഹോ, ണോ. വായോ വായുസദിസോ, ഉഭയത്രാപി യാഗമോ. സമന്തതോ ഈരതി ഖിപതി രുക്ഖാദയോതി സമീരോ. സദാ സബ്ബദാ ഗതി യസ്സ സദാഗതി. സസനോ, ഗന്ധവഹോ, ആസുഗോ, മരുതോ, ജഗതിപാണോ, പവമാനോ, പഭഞ്ജനോ ഇച്ചാദീനിപി വാതനാമാനി.

൩൮. ഇമേ ഛ വക്ഖമാനാ വായുഭേദാ വായുവിസേസാ, ഉദ്ധം ഗച്ഛതീതി ഉദ്ധങ്ഗമോ, ഉച്ചാരപസ്സാവാദീനം നീഹരണവസേന അധോഭാഗം ഗച്ഛതീതി അധോഗമോ. കുച്ഛിമ്ഹി ഉദരേ തിട്ഠതീതി കുച്ഛിട്ഠോ. കോട്ഠേ അന്തേ സേതി തിട്ഠതീതി കോട്ഠാസയോ. പുനപ്പുനം സസന്തി യേന അസ്സാസോ, ബഹിനിക്ഖന്തവാതോ. പസ്സാസോതി അന്തോപവിസനകവാതോപി ‘‘അസ്സാസോ’’തി ഏതേന സങ്ഗയ്ഹതേ സഹചാരിതത്താ. സബ്ബങ്ഗേസു അനുസരതി സീലേന സേദലോഹിതാദിസമ്പാദനതോതി അങ്ഗാനുസാരീ. അമരകോസേ പനായം വാതോ ഠാനബ്യാപാരഭേദേന പഞ്ചധാ കഥിതോ [പാണോ’പാനോ സമാനോചോദാനബ്യാനാ ച വായവോ സരീരട്ഠാ ഇമേ (അമര ൧.൬൭)], ടീകായഞ്ചസ്സ –

‘‘ഹദയേ പാണോ ഗുദേ’പാനോ, സമാനോ നാഭിമജ്ഝട്ഠോ;

ഉദാനോ കണ്ഠദേസേ തു, ബ്യാനോ സബ്ബങ്ഗസന്ധിസു [ഹദയേ പാണോ ഗുദേ’പാനോ, സമാനോ നാഭിസണ്ഠിതോ; ഉദാനോ കണ്ഠദേസട്ഠോ, ബ്യാനോ സബ്ബസരീരഗോ ഇതി ഠാനനിണ്ണയോ (ചിന്താമണിടീകാ)].

തത്രപാണോഅന്നപ്പവേസാദികരോ. അപാനോ മുത്തകരീസസുക്കവിസട്ഠികരോ. സമാനോ മജ്ഝേ അന്നപചനാദികരോ. ഉദാനോ ഭാസിതഗീതാദികരോ. ബ്യാനോ സേദരത്തസവനുമ്മേസനിമേസഗത്യാദികരോ [ഖേദചേട്ഠാഉമ്മേസനിമ്മേസഗത്യാദികരോ (ക.)]. പകട്ഠേന അനന്ത്യനേന ഭത്താദിപ്പവേസനതോതി പാണോ. മുത്താദികം അപനേത്വാ അനന്ത്യനേനാതി അപാനോ. സമ്മാ അനന്തി അനേന ഭുത്തപരിപാചനതോതി സമാനോ. ഉദ്ധമനന്ത്യനേന ഭാസിതാദോ സാമത്ഥിയജനനതോതി ഉദാനോ. വിസേസേന അനന്ത്യനേന സേദരത്തസേമ്ഹാദി [ഖേദചേട്ഠാദി (ചിന്താമണിടീകാ)] സമ്പാദനതോതി ബ്യാനോ’’തി [തംബ്യാപാരാ ച യഥാ – അന്നപ്പവേസനം മുത്താ-ദ്യുസ്സഗ്ഗോ’ന്നവിപാചനം ഭാസണാദി നിമേസാദി, തംബ്യാപാരാ കമാ ഇമേ (ചിന്താമണിടീകാ)] വുത്തം.

൩൯. ദ്വയം അന്തോപവിസനകവാതേ. ആനം വുച്ചതി ബഹിനിക്ഖമനവാതോ, തതോ അപഗതം അപാനം. അസ്സാസതോ അപഗതോ പസ്സാസോ. ദ്വയം ബഹിനിക്ഖമനവാതേ. ആദിമ്ഹി പവത്തോ സാസോ അസ്സാസോ. അനന്തി പാണന്ത്യനേനേതി ആനം, ആദിമ്ഹി പവത്തം ആനം ആനം, ഏകസ്സാകാരസ്സ ലോപോ.

൪൦. വേഗഖിപ്പാദയോ വാതധമ്മത്തേന നിച്ചപ്പവത്തികാ ഇതി തപ്പക്കമേ [തപ്പക്കമേന തക്കമേന (ക.)] ഉച്ചന്തേ. തത്ര രയന്തം വേഗേ. സബ്ബത്ര കരണസാധനം. ഇച്ഛിതട്ഠാനം വജന്തി പാപുണന്തി ഏതേനാതി വേഗോ.

‘‘ക്രിയാവാചിത്തമാഖ്യാതും, ഏകേകത്ഥോ നിദസ്സിതോ;

പയോഗതോനുഗന്തബ്ബാ, അനേകത്ഥാ ഹി ധാതവോ’’തി [ചന്ദ്രധാതുപാഠേ].

വുത്തത്താ വജധാതു പാപുണനേപി പവത്തതി, ഏവം സബ്ബത്ര, അകാരസ്സ ഏ. ജവന്തി ഏതേനാതി ജവോ, രയന്തി ഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി രയോ.

ഖിപ്പാദിനവകം സീഘേ. അഥ ജവസീഘാനം കോ ഭേദോ? സവേഗഗതിവചനാ ജവാദയോ, സീഘാദയോ തു ധമ്മവചനാ, തഥാ ച ‘‘സീഘം പചതി [പസ്സതി (ക.)], സീഘം ഗച്ഛതീ’’തി പയോഗോ, ന തു ‘‘ജവം പചതി, ജവംഗച്ഛതീ’’തി പന പയോഗോ. ‘‘വേഗേന ഗച്ഛതി, ജവേന ഗച്ഛതീ’’ത്യാദീസു കഥം? തത്ര ഭേദസ്സ വത്തുമിച്ഛിതത്താ ന ദോസോ. ഖിപ്പതി പേരതീതി ഖിപ്പം, ഖിപ പേരണേ. സയതീതി സീഘം, സീ സയേ, ഘപച്ചയോ. ബ്യുപ്പത്തി ഹി യഥാ കഥഞ്ചിപി ഭവതി, സഞ്ഞാ തു ലോകതോവാവഗന്തബ്ബാ, സബ്ബത്രേവം. തരതീതി തുരിതം. ലങ്ഘതീതി ലഹു, ലങ്ഘ ഗതിസോസനേസു, ഘസ്സ ഹോ, നിഗ്ഗഹീതലോപോ, ഉപച്ചയോ ച, ലഹുപരിയായോ ലഘുസദ്ദോപ്യത്ഥി. അസതി ഖേപതീതി ആസു, ഉ. തരതീതി തുണ്ണം, രസ്സ ണോ. അരതി ഗച്ഛതീതി അരം. ന വിലമ്ബീയതി ന ഓഹീയതീതി അവിലമ്ബിതം, ലബി അവസംസനേ. തുവട്ടതി സയതീതി തുവട്ടം, തുരിതഭാവേന വത്തതീതി വാ തുവട്ടം, രിതലോപോ.

൪൧. അരിയാസാമഞ്ഞസ്സ പുബ്ബഡ്ഢം സന്തതേ. ഏത്ഥ ച അട്ഠസു ഗണേസു ഛട്ഠോ സബ്ബലഹുകോ, തതോപരേ ഛഗ്ഗണാ സ, ഭ, സ, ഭ, ഭ, ഭാ, അട്ഠമോ ഗോ. സമന്തതോ തനോതീതി സതതം. നാസഭാവേന ന ഇച്ചം ന ഗന്തബ്ബം നിച്ചം, നാസം വാ ന ഗച്ഛതീതി നിച്ചം. ‘‘നാഗോ’’ത്യാദീസു വിയാതി ഏത്ഥാപി ന ദോസോ, തസ്സ ചോ. ന വിരമതീതി അവിരതം. ന ആരമതീതി അനാരതം. സമന്തതോ, പുനപ്പുനം വാ തനോതീതി സന്തതം. ന അവരമതീതി അനവരതം. സദാ ധവതി ഗച്ഛതീതി ധുവം. ‘‘ധു ഗതിഥേരിയേസൂ’’തി കാതന്തധാതു.

വിപുലാഡ്ഢം അതിസയേ. ഏത്ഥ ഹി അയുഗപാദേ ദ്വാദസമത്താ, യുഗേ അട്ഠാരസമത്താ, സബ്ബാസു അരിയാസു പഠമേ പാദേ ദ്വാദസമത്താ, ദുതിയേ അട്ഠാരസ, തതിയേ ദ്വാദസ, ചതുത്ഥേ പഞ്ചദസ. യദാ പന പഠമതതിയേസു പരിഹായന്തി, തദാ യുഗേ അധികാ ഹോന്തി, ഇദം വിപുലാലക്ഖണം. അഥ സതതാതിസയാനം കോ ഭേദോ? സതതം സന്തതി അവിച്ഛേദോക്രിയന്തരേഹി അബ്യവധാനം, അതിസയോ തു പോനോപുഞ്ഞം, പകട്ഠോ ച. തേസു പോനോപുഞ്ഞം ക്രിയാബ്യാവുത്തി, പകട്ഠോ തു ക്രിയാവയവാനം ഉക്കംസതാ. ഭാസതി സബ്ബേസന്തി ഭുസം, ആസ്സ ഉ. ഭസ്സതി അധോ പതതീതി വാ ഭുസം. ഭസ അധോപതനേ, അസ്സ ഉ. അതിസയനം അതിസയോ, അതിക്കമിത്വാ വാസയനം പവത്തനം അതിസയോ. ദഹതി സബ്ബന്തി ദള്ഹം, ഹതോ പുബ്ബേ ളോ, ദലതി വിദാരയതീതി വാ ദള്ഹം, ഹപച്ചയോ, ദഹന്തോ ലാതീതി വാ ദള്ഹം, വണ്ണവിപരിയയോ, അഭിസയോ ച ദള്ഹഞ്ച അതിസയദള്ഹാ. തരതി അതിക്കമതീതി തിബ്ബം, രസ്സ വോ, അസ്സ ഇ. ഏതി ഗച്ഛതീതി ഏകോ, സോ ഏവ ഏകന്തം, ഏകം തരതി അതിക്കമതീതി വാ ഏകന്തം. മത്തതോ അതിക്കന്തം അതിമത്തം. ബഹും ലാതീതി ബാള്ഹം, ഉലോപോ, വണ്ണവിപരിയയോ ച ഹസദ്ദോ. അതിവേലം, അച്ചത്ഥം, നിബ്ഭരം, നിതന്തം, ഗാള്ഹംഇച്ചാദീനിപി അതിസയേ.

ദബ്ബം സത്വം, തംവിപരീതേ ധമ്മമത്തേ വത്തമാനാ ബാള്ഹപരിയന്താ ഖിപ്പാദയോ അതിസയം വിനാ പണ്ഡകേ നപുംസകേ വത്തന്തി. ഖിപ്പം ഭവതി [‘‘ഖിപ്പ ഭവഭീ’’തി പദദ്വയം അധികം വിയ ദിസ്സതി], അതിസയോ പുല്ലിങ്ഗോ, അസ്സ ഗുണസ്സാതിസയോ, അസ്സ ദബ്ബസ്സാതിസയോ ഇതി. ‘‘ഖിപ്പം ഭുഞ്ജതി, സതതം ജുഹോതി, സതതം രമണീയോ’’ഇച്ചത്ര തു ക്രിയാവിസേസനത്തായേവ പണ്ഡകത്തം. തേസു ഖിപ്പാദീസു യേ ദബ്ബഗാ ദബ്ബാഭിധായിനോ, തേ തീസു ലിങ്ഗേസു. ‘‘ദബ്ബധമ്മോ ലിങ്ഗ’’ന്തി ദസ്സനന്തരം. യഥാ ഖിപ്പാ ജരാ, ഖിപ്പോ മച്ചു, ഖിപ്പം ഗമനം. സന്തതാ തണ്ഹാ, സന്തതം ദുക്ഖം, സന്തതോ ആകാസോ. അതിമത്താ ക്രിയാ, അതിമത്തോ നരോ, അതിമത്തം പദം ഇച്ചാദി.

൪൨-൪൩. ദ്വാദസകം മാരേ. ഹരനയനഗ്ഗിദഡ്ഢത്താ [തിനയനഗ്ഗിദഡ്ഢത്താ (ക.)] നത്ഥി വിഗ്ഗഹോ സരീരമേതസ്സ അവിഗ്ഗഹോ. കാമയതി രതിച്ഛം ഉപ്പാദയതീതി കാമോ, കാരിതന്താ അപച്ചയോ. സിങ്ഗാരരൂപേന പാണീനം മനസി ഭവതീതി മനോഭൂ. പഞ്ചകാമഗുണേസു മദയതീതി മദനോ. ലോകാനം അന്തം വിനാസം കരോതീതി അന്തകോ. വസേ വത്തേതി സീലേനാതി വസവത്തീ. പാപം ഇച്ഛതി കരോതി, തേന യുത്തോതി വാ പാപിമാ. പരതോ ജായതീതി പജാ, അച്ഛന്ദികാ, താസം പതി പജാപതി. യേ കുസലധമ്മേസു പമത്താ, തേസമേവ ബന്ധു പമത്തബന്ധു. കണ്ഹധമ്മയുത്തതായ കണ്ഹോ. കുസലധമ്മേ മാരേതീതി മാരോ. അകുസലധമ്മേ ന മുഞ്ചതീതി നമുചി. മീനകേതനോ, കന്ദപ്പോ, ദപ്പകോ, അനങ്ഗോ, പഞ്ചസരോ, സമ്ബരാരി, മനസിജോ, കുസുമേസു, അനഞ്ഞജോ, പുപ്ഫധന്വാ, രതിപതി, മകരദ്ധജോഇച്ചാദീനിപി വിണ്ഹുസുതസ്സ കാമസ്സ നാമാനി.

തണ്ഹാ അരതീ രഗാ ചേതി ഏതാ തിസ്സോ തസ്സ മാരസ്സ ധീതരോ. യോ തം പസ്സതി, തം തസിതം കരോതീതി തണ്ഹാ, സലോപോ, ണ്ഹാ ച. പരേസം കുസലധമ്മേസു അരതിം കരോതീതി അരതീ. രജ്ജന്തി ഏത്ഥാതി രഗാ. തസ്സ മാരസ്സ ഹത്ഥീ ഗിരിമേഖലോ നാമ. സരീരമഹന്തഭാവേന ഗിരിസദിസത്താ ഗിരി വിയാതി ഗിരി. മാരേന മമായനവസേന ‘‘അയം മേ ഹത്ഥീ മേഖലോ നാമ ഹോതൂ’’തി കതനാമത്താ മേഖലാ വിയാതി മേഖലോതി സമുദിതനാമദ്വയേന ഏകമേവ ഹത്ഥിം വദതി, യഥാ ‘‘വജിരാസനി, സീതുണ്ഹ’’ന്തി.

൪൪. തികം യമേ. പജാസംയമനതോ യമാ, മച്ചുപ്പഭുതയോ അസ്സ കിങ്കാരാ, തേസു രാജതേതി യമരാജാ. തേധാതുകേസുപി ആണാപവത്തകത്താ മഹന്തോ വിസയോ ഏതസ്സ വിസയീ, ണീ, സോ ഏവ വേസായീ. യത്ഥ ലക്ഖണേന ന സിജ്ഝതി, തത്ഥ സബ്ബത്ര ‘‘യദാദിനാ വാ നിരുത്തിനയേന വാ സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ’’തി ഹി പുബ്ബേ വുത്തം, ദുക്ഖജനകത്താ വാ വിസദിസട്ഠാനം ഗച്ഛന്തീതി വേസാ, നേരയികാ, തേസം അധിപതിഭാവേന അയതി പവത്തതീതി വേസായീ, ഈ. യമാനം രാജാ യമോ. ധമ്മരാജോ, കതന്തോ, സമവത്തീ, കാലോ, ദണ്ഡധരോ, അന്തകോഇച്ചാദീനിപി യമസ്സ നാമാനി. അസ്സ യമസ്സ ആവുധം നയനമേവ. തേന കിര കോധചിത്തേന ഓലോകിതമത്തേന സത്താനം സരീരാനി ആതപേ ഖിത്തഘതപിണ്ഡാനി വിയ വിലീയന്തീതി.

ദ്വയം അസുരഭേദേ. ഏതേസഞ്ഹി സതിപി ദേവഭാവേ ഹേട്ഠാ നിവാസിതഭാവസാമഞ്ഞതോ ഏത്ഥ വചനം, മാരസ്സ പന സത്താനമനത്ഥകാരകതാസാമഞ്ഞേന യമേന സദ്ധിം വചനം തക്കരത്താ. യുദ്ധാദീസു വേപിതം കമ്പിതം ചിത്തമേതസ്സ വേപചിത്തി [സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൫൬]. പുണ്ണം ലോമം യസ്സ സോ പുലോമോ, പുലാമഹതീ ഉമാ കിത്തി, കന്തി വാ യസ്സാതി പുലോമോ. ‘‘ഉമാതസീഹേമവതി-ഹലിദ്ദാകിത്തികന്തിസൂ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ വുത്തം. അയം പന സക്കസ്സ ഭരിയായ സുജാതായ പിതാ. ദ്വയം കിന്നരേ. അസ്സമുഖനരസരീരതായ കുച്ഛിതോ പുരിസോ, കിഞ്ചി വാ പുരിസോ, പുരിസസദിസോതി വാ കിമ്പുരിസോ. ഏവം കിന്നരോ. തുരങ്ഗവദന, അസ്സമുഖാദീനിപി കിന്നരസ്സ നാമാനി.

൪൫-൪൬. അദ്ധപജ്ജേന ആകാസസ്സ നാമാനി. തേസം തേസം വത്ഥൂനം അന്തരം നാനത്തം ഇക്ഖതേ ലോകോ ഏത്ഥ, അനേനാതി വാ അന്തലിക്ഖം, രസ്സ ലോ. ഇക്ഖനം വാ ദസ്സനം ഇക്ഖാ, തസ്സ അന്തരം കാരണം അന്തലിക്ഖം. ഖനതി ബ്യവധാനന്തി ഖം, ക്വി. സബ്ബഗഹഗാമണിനോ ആദിച്ചസ്സ പഥോ മഗ്ഗോ ആദിച്ചപഥോ. ന ഭവതീതി അബ്ഭം. ഗച്ഛന്ത്യനേന ദേവാതി ഗഗനം, യു, മസ്സ ഗോ. അമ്ബതേ സദ്ദായതേ അത്രാതി അമ്ബരം, രോ. ഹയ ഗതിമ്ഹി, വിസേസേന ഹയതി ഗച്ഛതി സബ്ബത്രാതി വേഹാസോ, യസ്സ സോ, വിഗതോ വാ ഹാസോ ചിത്തസ്സ ഏത്ഥാരമ്മണാലാഭതോതി വേഹാസോ. അനിലസ്സ വാതസ്സ പഥോ അനിലപഥോ. ഭുസം കാസന്തേ ദിപ്പന്തേ പദത്ഥാ ഏതേനാതി ആകാസോ, ന കസ്സതി ന വിലേഖീയതീതി വാ ആകാസോ. ന ഭവതി ഏത്ഥ കിഞ്ചിപി വത്ഥൂതി നഭം, നത്ഥി ഭൂമി ഏത്ഥാതി വാ നഭം, ന ഭായന്തി പക്ഖിനോ അനേന, ഏത്ഥാതി വാ നഭം. വിനോ പക്ഖിനോ ഹയന്തി ഗച്ഛന്തി ഏത്ഥാതി വേഹായസം, അസോ. താരാ വുച്ചന്തി നക്ഖത്താദയോ, തേസം പഥോ താരാപഥോ. സുരാനം ദേവാനം പഥോ സുരപഥോ. ന ഹഞ്ഞതേതി അഘം, ഹനസ്സ ഘോ. അനന്തം, വിസണുപദംഇച്ചാദീനിപി ആകാസസ്സ നാമാനി.

൪൭-൪൮. മേഘാദ്യേകാദസകം മേഘേ. മേഹതി ഘരതി സേചതീതി മേഘോ. വാരിം വഹതീതി വലാഹകോ, വാരിസദ്ദസ്സ വോ, വസ്സ ലോ [പാണിനി ൬.൩.൧൦൯; മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാ ൧.൪൭; നീതി-സുത്ത ൧൩൪൦, ൧൩൪൩]. ദിബ്ബന്തി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം ഗച്ഛന്തി ലോകാ അനേനാതി ദേവോ. പജാനം ലോകാനം അന്നം ഭോജനം ഭവതി ഏതേനാതി പജ്ജുന്നോ, അകാരസ്സുകാരോ. അമ്ബും ഉദകം ധാരേതീതി അമ്ബുധരോ. ലോകാനം സന്താപം ഹന്തീതി ഘനോ, ഹസ്സ ഘോ. ജലധാരം ധാരേതീതി ധാരാധരോ. ജീവനം ജലം മൂതം ബന്ധമനേനേതി ജീമൂതോ, വനസദ്ദലോപോ, ലോകാനം വാ ജീവിതം മുനാതി ബന്ധതീതി ജീമൂതോ, വിതലോപോ, ജീവിതസ്സ ജീ ആദേസോ വാ [പാണിനി ൬.൩.൧൦൯; മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാ ൧.൪൭; നീതി-സുത്ത ൧൩൪൦, ൧൩൪൩]. ഏവം അഞ്ഞത്ര. വാരിം വഹതീതി വാരിവാഹോ. അമ്ബും ദദാതീതി അമ്ബുദോ. ആപം ഭരതീതി അബ്ഭം, ക്വി, പസ്സ ബോ.

തികം വുട്ഠിയം. വസ്സതി സിഞ്ചതീതി വസ്സം, വസ്സ സേചനേ. ഏവം വസ്സനവുട്ഠിയോ.

പഞ്ചകം വിജ്ജുയം. സതതം ഈരതി കമ്പതീതി സതേരോ, തലോപോ, സോ ഏവ സതേരിതാ. ഖണമത്തമ്പി ന തിട്ഠതീതി അക്ഖണാ. കുടിലം അചിരട്ഠായിതത്താ വിരൂപം ഹുത്വാ ജവതീതി വിജ്ജു. വിജ്ജോതതീതി വിജ്ജുതാ. അചിരം പഭാ യസ്സ അചിരപ്പഭാ.

൪൯. ചതുക്കം മേഘനാദേ. മേഘാനം നാദോ മേഘനാദോ. ധനീയതേ ധനിതം[ഥനിതം (സീ.)], ധന സദ്ദേ. ഗജ്ജനം ഗജ്ജിതം, ഗജ്ജ സദ്ദേ. രസീയതേ രസിതം. ആദിനാ ഹരാദാദി [സബ്ബത്ര നപുംസകേഭാവേ തോ, ആദിനാ സ്വനിതധനിതാദയോ (ചിന്താമണിടീകാ), ആദിനാ ധനിതഹരാദരാസാദയോ (ബ്യാഖ്യാസുധാടീകാ)]. ദ്വയം സക്കധനുമ്ഹി. ഇന്ദസ്സ ആവുധം ധനു ച ഇന്ദാവുധം, ഇന്ദധനു ച. വാതേന ഖിത്തമമ്ബു വാതക്ഖിത്തമ്ബു, ബിന്ദു. സീതം കരോതീതി സീകരോ, സിഞ്ചതീതി വാ സീകരോ, ചസ്സ കോ, അരോ ച, വാതവസേന വാ തതോ തതോ സരതീതി സീകരോ, അസ്സ ഈ, മജ്ഝേ കാഗമോ ച.

൫൦. തികം ജലധാരായം. വേഗതോ ജലധാരാനം സം ഭുസം പതനം ആസാരോ, പുനപ്പുനം സരതീതി ആസാരോ. വേഗം ധാരേതീതി ധാരാ. അധോ പതതീതി സമ്പാതോ, സംസദ്ദോ അധോഭാഗേ [വേഗതോ ജലധാരാനം സമ്ഭൂയ പതനം ധാരാസമ്പാതോ, സര ഗതിയം ഘഉ ഇതി ആസാരോ (ചിന്താമണിടീകാ)]. ദ്വയം വസ്സോപലേ. കരേന ഹത്ഥേന ഗയ്ഹുപഗത്താ കരകാ, ജലം പിണ്ഡം കരോതീതി വാ കരകാ, ‘‘വസ്സോപലേ തു കരകാ, കരകോപി ച ദിസ്സതേ’’തി രുദ്ദോ, കരസദ്ദോത്ര. ‘‘കരോ വസ്സോപലേ പാണി-സോണ്ഡാപച്ചായരംസിസൂ’’തി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ വുത്തം. ഘനതോ, ഘനകാലേ വാ സഞ്ജാതം ഉപലം സിലാ ഘനോപലം. ദുട്ഠു ദിനം ദുദ്ദിനം, അയം ദുദ്ദിനസദ്ദോ മേഘച്ഛന്നാഹേ വത്തതി, അസോഭനത്ഥോപ്യത്ഥി ദുദ്ദിനസദ്ദോ, അഗുണവചനതായം വാച്ചലിങ്ഗോ.

൫൧-൫൨. ഛക്കം തിരോധാനേ. ധര ആവരണേ, അപാദിപുബ്ബോ. അപിധരതി ആവുണോതീതി പിധാനം, അലോപോ. അപധരതീതി അപധാരണം. തിരോ ധരതി പിദഹതീതി തിരോധാനം. അന്തരം ധരതീതി അന്തരധാനം, നിഗ്ഗഹീതലോപോ. അപിധരതീതി അപിധാനം. ഏത്ഥ ച അപാദിഉപസഗ്ഗാ ധാതുനോ ആവരണത്ഥജോതകാ. ഛാദയതീതി ഛാദനം. ബ്യവധാ, അന്തരധിഇച്ചാദയോപി തിരോധാനേ.

സാദ്ധപജ്ജേന ചന്ദസ്സ നാമാനി. ഇന്ദതി നക്ഖത്താനം പരമിസ്സരിയം കരോതീതി ഇന്ദു. ചന്ദതി ഹിലാദയതി സുഖയതി പജന്തി ചന്ദോ. നക്ഖത്താനം രാജാ നക്ഖത്തരാജാ. ഉമാ കന്തി, തായ സഹ വിജ്ജതീതി സോമോ, സുഖം അഭിസ്സവതീതി വാ സോമോ, മപച്ചയോ. നിസം രത്തിം കരോതി, തത്ഥ വാ കരോ രംസി ഏതസ്സ നിസാകരോ. അന്ധകാരം ഉസേന്തി ദഹന്തി വിനാസേന്തീതി ഓസാ, രംസയോ, തേ ഏത്ഥ ധിയന്തി പതിട്ഠഹന്തീതി ഓസധി, താരാവിസേസോ, തസ്സ ഈസോ പതി ഓസധീസോ. ഹിമോ സീതലോ രംസി യസ്സ ഹിമരംസി. സസോ അങ്കോ ലക്ഖണം യസ്സ സസങ്കോ. ചന്ദം കപ്പൂരം മാതി സദിസം നയതീതി ചന്ദിമാ. ഇകാരാദേസോ. സസലക്ഖണമേത്ഥ അത്ഥി സസീ. സസതി വാ ഹിംസതി ഉണ്ഹഗുണന്തി സസീ, ഈപച്ചയോ തദുപലക്ഖിതേ തദുപചാരം. സീതാ രംസയോ യസ്സത്ഥീതി സീതരംസി. നിസായ രത്തിയാ നാഥോ തദാലങ്കാരഭാവതോതി നിസാനാഥോ. ഉളൂനം താരാനം രാജാ ഉളുരാജാ. മാതി അത്താനം കപ്പൂരേന സദിസം കരോതീതി മാ, മാസദ്ദോയം പുമേ, തംസഹചരണതോ ഉളുരാജാദയോപി. ഹിമംസു, കുമുദബന്ധു, വിധു, സുധംസു, സുബ്ഭംസു, നിസാപതി, മിഗങ്കോ, കലാനിധി, ദ്വിജരാജോ, സസധരോ, നക്ഖത്തേസോഇച്ചാദീനിപി ചന്ദസ്സ നാമാനി.