൩. അനേകത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ

൭൭൭. ഇദാനി സംകിണ്ണവഗ്ഗതോ അനന്തരം ഗാഥാതോ, ഗാഥായ അദ്ധതോ, പാദതോ ചാതി ഇമേഹി തീഹി പകാരേഹി അനേകത്ഥേ നാനത്ഥേ സമയാദികേ സദ്ദേ കമാ കമതോ പവക്ഖാമി. ഏത്ഥ അനേകത്ഥവഗ്ഗേ ഏകസ്സ ഭൂതസദ്ദാദികസ്സ യാ പുനരുത്തതാ, സാ ഥീപുന്നപുംസകസങ്ഖാതലിങ്ഗവിസേസത്ഥം കതാ.

൭൭൮. സമവായത്ഥാദിവാചകേ ബഹവോ സമയസദ്ദേ ജാതിയാ സങ്ഗയ്ഹ ‘‘സമയോ’’തി ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ. തത്ര ‘‘കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാ’’ത്യാദീസു [ദീ. നി. ൧.൪൪൭] സമവായേ പച്ചയസാമഗ്ഗിയം. ‘‘മഹാസമയോ പവനസ്മിം, ദേവകായാ സമാഗതാ’’ത്യാദീസു സമൂഹേ. ‘‘സമയോപി ഖോ തേ ഭദ്ദാലി അപ്പടിവിദ്ധോ’’ത്യാദീസു [മ. നി. ൨.൧൩൫] കാരണേ. ‘‘ഏകോയേവ ച ഖോ ഖണോ ച സമയോ ചാ’’ത്യാദീസു [അ. നി. ൮.൨൯] ഖണേ ഓകാസേ. ‘‘അഭിസമയത്ഥോ’’ത്യാദീസു പടിവേധേ. ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ’’ത്യാദീസു [ദീ. നി. ൧.൧] കാലേ. ‘‘സമ്മാ മാനാഭിസമയാ’’ത്യാദീസു [മ. നി. ൧.൨൮] പഹാനേ. ‘‘അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ’’ത്യാദീസു ലാഭേ [സം. നി. ൧.൧൨൯]. ‘‘സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചിരേ’’ത്യാദീസു [മ. നി. ൨.൨൦൮] ദിട്ഠിയം.

തത്ഥ സഹകാരീകാരണതായ സന്നിജ്ഝം സമേതി സമവേതീതി സമയോ, സമവായോ. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ, യഥാ – സമുദായോതി അവയവസഹാവത്ഥാനമേവ ഹി സമൂഹോതി. അവസേസപച്ചയാനം സമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, കാരണം, യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. സമേതിസമാഗച്ഛതി ഏത്ഥ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി സമയോ, ഖണോ. അഭിമുഖം ഞാണേന സമ്മാ ഏതബ്ബോ അവഗന്തബ്ബോതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതോ സഭാവോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവാവബോധോ. സമേതി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ സങ്ഗച്ഛതി സത്തോ, സഭാവധമ്മോ വാ സഹജാതാദീഹി, ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ, ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം വിയ, കരണം വിയ ച പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതീതി. സമസ്സ നിരോധസ്സ യാനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോതി സമയോ, പഹാനം. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ, സമേതി സമ്ബന്ധോ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ സമ്പയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി, ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയസദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ അഭിസമയസദ്ദസ്സ ഉദാഹരണം സോപസഗ്ഗോ, അനുപസഗ്ഗോ ച സമയസദ്ദോ സമവായാദ്യത്ഥവാചകോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം. ഏവം സബ്ബത്ര ഉദാഹരണം തംതദത്ഥാനുരൂപനിബ്ബചനാദയോ ദട്ഠബ്ബാ.

൭൭൯. സണ്ഠാനം ദീഘരസ്സാദി. രൂപം രൂപായതനം, ജാതി ഖത്തിയാദികുലം. ഛവി ബഹിചമ്മം, പമാണം മരിയാദോ. അക്ഖരം അകാരാദി, യസോ പരിവാരോ, കിത്തി ച. ഗുണോ സീലാദി, തപനിയേപി വണ്ണോ.

൭൮൦. പാതിമോക്ഖസ്സ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം വസേന ദുവിധസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ ഉദ്ദേസേ ‘‘സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി [മഹാവ. ൧൩൪]. പണ്ണത്തിയം ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തി [ദീ. നി. ൨.൨൪൬]. ഉപവാസോ വുത്തോ. അട്ഠങ്ഗോ ‘‘പാണാതിപാതാ വേരമണി’’ആദി. ഉപോസഥദിനം ‘‘അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ’’ത്യാദീസു [മഹാവ. ൧൬൮].

൭൮൧-൭൮൨. രഥങ്ഗം ചക്കദ്വയം. ലക്ഖണം ചക്കലക്ഖണം. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്ത്യാദീസു [സു. നി. ൫൬൨] ധമ്മചക്കേ. ഉരചക്കം നാമ ഖുരചക്കം ‘‘ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി [ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൦]. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്ത്യാദീസു [സം. നി. ൧.൨൯] ഇരിയാപഥചക്കേ. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’ത്യാദീസു [അ. നി. ൪.൧൩൧] സമ്പത്തിചക്കേ. ‘‘പിതരാ പവത്തിതം ചക്കം അനുവത്തേതീ’’ത്യാദീസു [അ. നി. ൫.൧൩൨] ചക്കരതനേ. മണ്ഡലം ‘‘അലാതചക്ക’’ന്ത്യാദീസു ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി [ദീ. നി. ൩.൬൧; സം. നി. ൨.൧൬൨] ച. ബലം ഥാമോ. കുലാലോ കുമ്ഭകാരോ, തസ്സ ഭണ്ഡേ കുലാലചക്കന്തി. ആണായം ‘‘ചക്കം വത്തയതി പാണീന’’ന്തി [ജാ. ൧.൭.൧൪൯]. ആയുധേ ചക്കാകാരേ ആയുധേ. ദാനം ദേയ്യധമ്മോ. രാസി ഖന്ധോ. സദ്ധഗാഥാപി ഗാഥായേവ.

‘‘ദണ്ഡകാ ചണ്ഡവുട്ഠ്യാദി, പാദേഹി ഛഹി തീഹി തു;

ഗാഥാതി ച പരത്ഥേവം, ഛന്ദോസഞ്ഞാ പകാസിതാ.

അനന്തരോദിതം ചഞ്ഞ-മേതം സാമഞ്ഞനാമതോ;

ഗാഥാഇച്ചേവ നിദ്ദിട്ഠം, മുനിന്ദവചനേ പനാ’’തി [വുത്തോദയ ൧൪-൧൫ ഗാഥാ] ഹി വുത്തം.

൭൮൩. ‘‘കിം തേ വതം കിം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

കിസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധിജുതിബലവിരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച തേ നാഗ മഹാവിമാനം.

അഹഞ്ച ഭരിയാ ച മനുസ്സലോകേ,

സദ്ധാ ഉഭോ ദാനപതീ അഹുമ്ഹ;

ഓപാനഭൂതം മേ ഘരം തദാസി,

സന്തപ്പിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച.

തം മേ വതം തം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

തസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധിജുതിബലവിരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച മേ ധീര മഹാവിമാന’’ന്തി [ജാ. ൨.൨൨.൧൫൯൨, ൧൫൯൩, ൧൫൯൫]

ഇമസ്മിം വിധുരപണ്ഡിതജാതകേ ദാനസ്മിം ആഗതോ.

‘‘തം ഖോ പന പഞ്ചസിഖ ബ്രഹ്മചരിയം നേവ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ യാവദേവ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ’’തി [ദീ. നി. ൨.൩൨൯] ഇമസ്മിം മഹാഗോവിന്ദസുത്തേ അപ്പമഞ്ഞാസു. ‘‘തയിദം ബ്രഹ്മചരിയം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം പുഥുഭൂതം യാവദേവ മനുസ്സേസു സുപ്പകാസിത’’ന്തി [ദീ. നി. ൩.൧൭൪] പാസാദികസുത്തേ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹേ സകലസ്മിം സാസനേ. ‘‘പരേ അബ്രഹ്മചാരീ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ ബ്രഹ്മചാരിനോ ഭവിസ്സാമാ’’തി [മ. നി. ൧.൮൩] ഇമസ്മിം സല്ലേഖസുത്തേ മേഥുനാ വിരതിയം.

‘‘കേന പാണി കാമദദോ, കേന പാണി മധുസ്സവോ;

കേന തേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതി.

തേന പാണി കാമദദോ, തേന പാണി മധുസ്സവോ;

തേന മേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതീ’’തി [പേ. വ. ൨൭൫]. –

ഇമസ്മിം അങ്കുരപേതവത്ഥുമ്ഹി വേയ്യാവച്ചേ.

‘‘മയഞ്ച ഭരിയാ നാതിക്കമാമ,

അമ്ഹേ ച ഭരിയാ നാതിക്കമന്തി;

അഞ്ഞത്ര താ ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമ,

തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ ന മിയ്യരേ’’തി [ജാ. ൧.൧൦.൯൭]. –

മഹാധമ്മപാലജാതകേ സദാരതുട്ഠിയം.

‘‘ഏവം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, തിത്തിരിയം നാമ ബ്രഹ്മചരിയം അഹോസീ’’തി [ചൂളവ. ൩൧൧] ഇമസ്മിം തിത്തിരജാതകേ പഞ്ചസീലേ.

‘‘ഇദം ഖോ പന പഞ്ചസിഖ ബ്രഹ്മചരിയം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ…പേ… അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി [ദീ. നി. ൨.൩൨൯] മഹാഗോവിന്ദസുത്തേയേവ അരിയമഗ്ഗേ.

‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;

മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി [ജാ. ൧.൮.൭൫]. –

നിമിജാതകേ അത്തദമനവസേന കതേ അട്ഠങ്ഗുപോസഥേ.

‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ തപസ്സി സുദം ഹോമീ’’തി [മ. നി. ൧.൧൫൫] ലോമഹംസസുത്തേ ധിതിസങ്ഖാതേ വീരിയേ.

൭൮൪. സഭാവോ അവിപരീതത്ഥോ. പരിയത്തി പരിയാപുണിതബ്ബാ വിനയാഭിധമ്മസുത്തന്താ. ഞായോ യുത്തി, സപ്പടിപദാ വാ മഗ്ഗാദയോ. ഞേയ്യേ സങ്ഖാരവികാരലക്ഖണനിബ്ബാനപഞ്ഞത്തിവസേന പഞ്ചവിധേ ഞേയ്യേ. നിസ്സത്തതാ സത്തസഭാവസ്സ അഭാവതാ. ആപത്തിയം ‘‘പാരാജികം ധമ്മ’’ന്തി. ‘‘സഹ ധമ്മേന നിഗ്ഗയ്ഹാ’’ത്യാദീസു കാരണേ. ആദിനാ സമയഞ്ഞൂപമാഹിംസാദീസുപി ധമ്മോ.

൭൮൫. പയോജനം ഫലം. സദ്ദാഭിധേയ്യേ സദ്ദത്ഥേ. വുഡ്ഢിയം വഡ്ഢനേ. വത്ഥുമ്ഹി ദബ്ബേ. നാസേ വിനാസേ. പച്ഛിമപബ്ബതേ അത്ഥഗിരിമ്ഹി. നിവത്തിവിസയുപ്പത്തിസഭാവാദീസുപി.

൭൮൬. യേഭുയ്യതാ ബാഹുല്യതാ. അബ്യാമിസ്സം അസമ്മിസ്സം. വിസംയോഗേ വിപ്പയോഗേ. ദള്ഹത്ഥേ ദള്ഹസദ്ദസ്സ അത്ഥേ. അനതിരേകേ അതിരേകാഭാവേ. അനവസേസമ്ഹി സബ്ബസ്മിം, തം കേവലവചനം തീസു ലിങ്ഗേസു.

൭൮൭. പടലം ‘‘ദിഗുണം സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ’’ത്യാദീസു [മഹാവ. ൩൪൮]. ‘‘വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തീ’’തി [സം. നി. ൧.൪] രാസിമ്ഹി. ‘‘സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’’തി [മ. നി. ൩.൩൭൯] ആനിസംസേ. ബന്ധനം കാമഗുണം. അപ്പധാനേ വിസേസനേ. ജിയായ ധനുനോ.

൭൮൮-൭൮൯. രുക്ഖാദോ ദുമാദിമ്ഹി. വിജ്ജമാനേ ഭൂതഗുണേ. അരഹന്തേ ‘‘യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ, സഭൂതപചിനിം പചീ’’തി [ജാ. ൧.൨.൧൯൦]. ഖന്ധപഞ്ചകേ ‘‘ഭൂതമിദം, സാരിപുത്ത, സമനുപസ്സഥാ’’തി [മ. നി. ൧.൪൦൧]. സത്തേ പാണിമ്ഹി. മഹാഭൂതേ പഥവാദികേ. അമനുസ്സോ ദേവരക്ഖസാദി. വിജ്ജമാനത്ഥവജ്ജിതേ രുക്ഖാദോ നാരിയം ന ഭവതി, വിജ്ജമാനത്ഥേ, പന അതീതാദീസു ച വാച്ചലിങ്ഗോ. പത്തേ സമ്പത്തേ. സമേ തുല്യത്ഥേ.

൭൯൦. സജ്ജനേ സപ്പുരിസേ.

൭൯൧. പദപൂരണേ ‘‘സുത്തന്ത വനന്താ’’ത്യാദീസു. ദേഹാവയവേ ‘‘അന്തം അന്തഗുണ’’ന്ത്യാദീസു [ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാര]. ദേഹോ ച അവയവോ ചാതി ഏകേ. കോട്ഠാസേ ‘‘അയമേകോ അന്തോ’’ത്യാദീസു [അ. നി. ൬.൬൧]. ലാമകം നിഹീനകം.

൭൯൨. നികായോ സധമ്മീനം ഗണോ. സന്ധി പടിസന്ധി. സാമഞ്ഞേ വിസേസാധാരേ. പസൂതി മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനം, കുലം ഖത്തിയാദികുലം. ഭവോ ഭവനക്രിയാ. വിസേസ്യോ ഉപാധി, യസ്സ വസേന ഭിന്നേസു സബലാദീസു അഭിന്നാ ധീസദ്ദാ വത്തന്തേ. സുമനായം മാലതിയം. സങ്ഖതലക്ഖണേ സങ്ഖതധമ്മാനം ലക്ഖണേ.

൭൯൩. ഭവഭേദോ കാമഭവാദി. പതിട്ഠായം നിസ്സയേ. നിട്ഠാ നിപ്ഫത്തി. അജ്ഝാസയോ അധിപ്പായോ. ബുദ്ധി ഞാണം. വാസട്ഠാനം വസനട്ഠാനം. വിസരത്തം വിസരണഭാവോ. ‘‘വിസദത്ഥേ’’തിപി പാഠോ, തദാ സദധാതുസ്സ വിസരണത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ.

൭൯൪. ഫലേ സോതാപത്താദികേ. അനിച്ചാദിഅനുപസ്സനാ വിപസ്സനാ നാമ. മഗ്ഗേ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദികേ.

൭൯൫. കമ്മാരുദ്ധനം കമ്മാരാനം ഉദ്ധനം, കമ്മാരാനം യഥാ ഉക്കാതി. അങ്ഗാരകപല്ലം അങ്ഗാരാനം ഭാജനം. ദീപികാ നാമ മധുച്ഛിട്ഠാദിമയാ പദീപകിച്ചകാരികാ. സുവണ്ണകാരമൂസാ മത്തികമയാ ഏകാ ഭാജനവികതി. വായുനോ വേഗേ ച ഉക്കാസദ്ദോ, യോ ‘‘ദേവദുദ്രഭീ’’തി വുത്തോ.

൭൯൬. കേസോഹാരണം കേസാനം ലവനം. ജീവിതവുത്തി ജീവിതസ്സ വത്തനം. വപനം ബീജസ്സ വപനം. വാപസമകരണം വപിതസ്സ ബീജസ്സ സമകരണം. പവുത്തഭാവോ ബന്ധനാ മുത്തി.

൭൯൭-൭൯൮. സുതോ വിസ്സുതേ പാകടേ. അവധാരിതേ ഉപലക്ഖിതേ. ഉപചിതേ രാസീകതേ. അനുയോഗോ പുച്ഛാ. കിലിന്നേ തിന്തേ. സോതവിഞ്ഞേയ്യം സദ്ദായതനം. സത്ഥം സദ്ദസത്ഥാദി, സുതനാമകോ വാ ഏകോ സത്ഥവിസേസോ. ഏതേസു ദ്വീസു അത്ഥേസു സുതം നപുംസകം. പുത്തേ സുതോ പുല്ലിങ്ഗോ, രാജിനിപി സുതോ.

൭൯൯. യുഗേ കതാദിചതുക്കേ. ലേസോ അനുമാനഞാണവിസയോ. പഞ്ഞത്തിയം ‘‘കപ്പത്ഥേരോ’’തി. പരമായുമ്ഹി ‘‘കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീ’’തി. അഞ്ഞത്ര കപ്പാദീസു പുല്ലിങ്ഗേ. സദിസേ പന തീസു ലിങ്ഗേസു. സമണവോഹാരോ വിനയാഗതോ സമണാനം വോഹാരോ. കപ്പബിന്ദു ചീവരേ കതബിന്ദു. സമന്തത്തേ സമന്തഭാവേ. അന്തരകപ്പോ മഹാകപ്പസ്സ അസീതിമോ ഭാഗോ. ആദിസദ്ദേന അസങ്ഖ്യേയ്യമഹാകപ്പേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തക്കേ വിതക്കേ. വിധി വിധാനം.

൮൦൦. വിരതി വിരതിത്തയം. സപഥോ അക്കോസോ. തച്ഛേ തഥഭാവേ. അരിയസച്ചമ്ഹി ദുക്ഖസച്ചാദികേ. ദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠി.

൮൦൧. സഞ്ജാതിദേസോ ‘‘കമ്ബോജോ അസ്സായതന’’ന്തി. വാസട്ഠാനം നിവാസട്ഠാനം ‘‘ദേവാനം ദേവായതന’’ന്തി. ആകരോതി യത്ഥ സുവണ്ണരജതാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി. സമോസരണട്ഠാനം ബഹൂനം സന്നിപാതട്ഠാനം. പദപൂരണേ ‘‘കമ്മായതനം, സിപ്പായതന’’ന്തി.

൮൦൨. വത്ഥം അമ്ബരം. അഞ്ഞോ യോ സകോ ന ഹോതി. ഓധി മരിയാദോ. ഭേദോ വിസേസോ. മനസിപി ചിത്തേപി.

൮൦൩. വിപാകേ ഇട്ഠവിപാകേ കുസലോ. അനവജ്ജാദീസു വാച്ചലിങ്ഗികോ.

൮൦൪. ദ്രവോ മധ്വാദി. മധുരാദീസു ഛസു രസേസു. പാരദോ സൂതോ. സിങ്ഗാരാദോ നവ നാട്യരസേ. രസരത്തമംസമേദട്ഠിസുക്കട്ഠിമിഞ്ജവസേന സത്ത ധാതവോ, തബ്ഭേദേ. കിച്ചേ ഫസ്സാദിധമ്മാനം സങ്ഘട്ടനാദികിച്ചേ. സമ്പത്തി തേസംയേവ.

൮൦൫. ബോധിസദ്ദോ ഞാണദ്വയേ നാരിയം, ബോധിരാജകുമാരാദിപഞ്ഞത്തിയം പുമേ. അസ്സത്ഥരുക്ഖേ പുമിത്ഥിയം.

൮൦൬. യേന കത്തുഭൂതേന യോ കമ്മഭൂതോ നിച്ചസേവിതോ, തത്ഥാപി കമ്മഭൂതേ. വിസയോ അനഞ്ഞഥാഭാവോ. ജനപദേ കുരുആദികേ. ഗോചരേ തബ്ബഹുലാചാരേ.

൮൦൭. സത്തായം വിജ്ജമാനതായം.

൮൦൮. ബന്ധവേ സോ പുമേ. അത്തനി സം നപുംസകേ. ധനസ്മിം സോ സം അനിത്ഥിയം. സുനഖേ സാ പുമേ വുത്തോ. അത്തനിയേ സോ തിലിങ്ഗികോ.

൮൦൯. ഛവിസമ്പത്തിയം ഛവിയാ സമ്പത്തിയം.

൮൧൦. ജാമാതാ ധീതുസാമികോ. മന്ദപ്പിയേ അപ്പപിയേ വരം അബ്യയം.

൮൧൧. മകുലേ അവികാസസമ്പത്തേ. നേത്തിംസാദിപിധാനേ ഖഗ്ഗാദീനം ഗേഹേ.

൮൧൨. പിതാമഹോ ബ്രഹ്മാ. പിതൂസു മാതാപിതൂസു. തഥാ പക്ഖന്തരേ. തപസി സീലേ.

൮൧൩-൮൧൪. മജ്ഝബന്ധേ ഉരോബന്ധനേ. പകോട്ഠോ കപ്പരസ്സാധോഭാഗോ. കച്ഛബന്ധനം അധോമ്ബരസ്സ ദള്ഹബന്ധനം. മേഖലായഞ്ചാതി കച്ഛാ ചതൂസ്വത്ഥേസു. കച്ഛോ ലതാദീസു. കച്ഛോ ബാഹുമൂലമ്ഹി പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമേ, ‘‘കച്ഛേഹി സേദാ മുഞ്ചന്തീ’’തി. അനൂപോ ബഹൂദകദേസോ.

൮൧൫. മാനം തുലാപത്ഥങ്ഗുലീഹി. പമാതരി പമാണസ്സ കത്തരി.

൮൧൬. ദബ്ബം ധനം. അത്തഭാവോ പഞ്ചക്ഖന്ധസമൂഹോ. പാണോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. ദബ്ബാദീസു ചതൂസു സത്തം. സത്തായം വിജ്ജമാനതായം സത്താ. ജനേ സത്തോ. സോ സത്തസദ്ദോ, ആസത്തേ ലഗ്ഗിതേ തിലിങ്ഗികോ.

൮൧൭. സേമ്ഹാദോ തിദോസേ. രസരത്താദി പുബ്ബേവുത്തോ. പഭാദികേ രൂപധാതുമ്ഹി. ചക്ഖാദികേ വിസയധാതുമ്ഹി.

൮൧൮. അമച്ചാദികാ സത്ത പകതിയോ വുത്താ. സത്താദിസാമ്യവത്ഥാ സത്തരജതമഭൂതാനം തിണ്ണം ഗുണാനം സാമ്യവത്ഥാ. പച്ചയാ ണപച്ചയാദിതോ പഠമേ പഠമസണ്ഠിതേ കരോത്യാദിധാതുമ്ഹി.

൮൧൯. പരിത്താണം രക്ഖണം. വത്ഥുമ്ഹി ഓകാസേ. തല്ലഞ്ഛനം പാദസ്സ ഠാനം.

൮൨൦. ലോഹമുഗ്ഗരേ ലോഹമയേ മുഗ്ഗരേ. താളാദികേ സമ്മതാളകംസതാളാദികേ. കഠിനേ കക്ഖളേ.

൮൨൧. മക്ഖികാ നീലമക്ഖികാദികാ. താസം ഭേദാ സവിസാ മധുകതാ പിങ്ഗലമക്ഖികാ. മധുമ്ഹി ഖുദ്ദം അപ്പകാദീസു ചതൂസ്വത്ഥേസു വത്തമാനം തീസു ലിങ്ഗേസു. അധമോ നിഹീനോ. കപണോ ഏകചാരീ.

൮൨൨. തക്കേ ഗോരസവിസേസേ. മരണലിങ്ഗേ മരണഞാപകലക്ഖണേ. അസുഭേ, സുഭേ ചാതി ചതൂസ്വത്ഥേസു അരിട്ഠം. ആസവോ മജ്ജവിസേസോ. ഫേണിലദ്ദുമോ ‘‘ബഡീ-യ്ौ-ഖോ’’.

൮൨൩. ഗേഹാനം ദാരുബന്ധപ്പയോജനം പീഠികാ നാമ. പക്ഖന്ദദ്വയസ്സ, കണ്ണികാദീനഞ്ച നിസ്സയഭൂതാ പീഠികാ.

൮൨൪. മിത്താകാരേ അമിത്തസ്സാപി മിത്തസണ്ഠാനേ. ബലേ, രാസിമ്ഹി, വിപത്തിയഞ്ച, ‘‘ബലസ്സ രാസീ’’തിപി ഏകേ.

൮൨൫. ഖന്ധേ രൂപക്ഖന്ധേ. ഭവേ രൂപഭവേ. നിമിത്തമ്ഹി കാരണേ. വപു സരീരം.

൮൨൬. വത്ഥുകിലേസകാമേസൂതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു. മദനേ മാരദേവപുത്തേ. രതേ മേഥുനേ. നികാമേ ഇച്ഛാരഹിതേ കാമം നപുംസകേ. അനുഞ്ഞായം കാമമബ്യയം ഭവേ.

൮൨൭. വജ്ജഭണ്ഡമുഖേ വീണാദോണിമുഖേ. മാതങ്ഗസ്സ ഹത്ഥിനോ കരകോടി ഹത്ഥഗ്ഗം.

൮൨൮. രമ്ഭോ സഠ്യം, കേതവന്ത്യത്ഥോ. അസച്ചം മുസാ. അയോഘനം യേന പഹരതി. ഗിരിസിങ്ഗമ്ഹി ഗിരഗ്ഗേ. സീരങ്ഗേ ഫാലങ്ഗേ. യന്തേ കൂടയന്തേ.

൮൩൦. പടിവാക്യേ പടിവചനേ. ഉത്തരാസങ്ഗേ ഉപരിവത്ഥേ. സേട്ഠാദീസു ഉത്തരോ തീസു, പരസ്മിം ഉപരിസ്മിഞ്ച ഈരിതോ.

൮൩൧. വിമുത്തി അരഹത്തഫലം മഗ്ഗനിബ്ബാനാനിപി.

൮൩൨. സങ്ഖതേ പച്ചയാഭിസങ്ഖതേ ധമ്മേ. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദി. പയോഗോ ഉസ്സാഹോ. കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരാദി. അഭിസങ്ഖരണം അഭിസങ്ഖരണക്രിയാ.

൮൩൩. തബ്ഭാവേ ദിട്ഠിസഹഗതം.

൮൩൪. പതിരൂപേ യുത്തേ. ഛാദിതേ തിണാദീഹി. രഹോ സുഞ്ഞട്ഠാനം. പഞ്ഞത്തിയം ഛന്നോ ഭിക്ഖു, പഞ്ഞത്തിയംയേവ പുമേ.

൮൩൫. ബുദ്ധചക്ഖു ബുദ്ധാനം ചക്ഖു. സമന്തചക്ഖു സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. ധമ്മചക്ഖു ഹേട്ഠാമഗ്ഗത്തയേ ഞാണം.

൮൩൬. അഭിക്കമോ അഭിക്കമനീയോ.

൮൩൭. വേവചനം അഭിന്നത്ഥോ സദ്ദോ. പകാരസ്മിം ഭേദേ. അവസരോ അവകാസോ.

൮൩൮. ചിത്തകമ്മം ചിത്തകാരാനം കമ്മം. വിചിത്തേ നാനാവിധേ. പഞ്ഞത്തിയം ചിത്തോ ധനുധരോയേവ. ചിത്തമാസോ പുണ്ണേന്ദുയുത്തേന ചിത്തേന നക്ഖത്തേന ലക്ഖിതോ മാസോ. താരന്തരേ ചിത്തനക്ഖത്തേ. ഥിയം നാരിയം.

൮൩൯. സാമലേ നീലേ. സയമത്ഥേ സയംസദ്ദസ്സ അത്ഥേ. സാരിവാ ഉപാസകാ.

൮൪൦. ‘‘പുമേ’’ത്യാദിനാ പുബ്ബദ്ധേന ഗുരുസദ്ദസ്സ അത്ഥാ വുത്താ, അപരദ്ധേന ഗരുസദ്ദസ്സ, ‘‘ഏകദേസേകത്തമനഞ്ഞംവേ’’തി ന്യായേന ദ്വിന്നമ്പി ഏകത്തമഞ്ഞമാനേന ഗാഥാനേകത്ഥവഗ്ഗേ കഥിതാ. മഹന്തേ ബഹുത്തേ. ദുജ്ജരേ ജീരാപേതുമസക്കുണേയ്യേ, ദുക്കരേ വാ.

൮൪൧. അച്ചിതേ പൂജിതേ. ഖിന്നേ കിലമഥപ്പത്തേ. സമിതേ ഉപസമിതേ.

ഗാഥാനേകത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮൪൨. വിസുദ്ധിദേവോ, സമ്മുതിദേവോ, ഉപപത്തിദേവോ ചാതി വിസുദ്ധിദേവാദി. നഭം ആകാസോ.

തരുണാദീസു തീസ്വത്ഥേസു മാണവോ.

൮൪൩. ആദ്യത്ഥാദീസു അഗ്ഗം. വരേ സേട്ഠേ തീസു.

പച്ചനീകോ സത്തു. അഞ്ഞേ അഞ്ഞത്ഥേ. പച്ഛാഭാഗേ ‘‘ധാതുലിങ്ഗേഹി പരാ പച്ചയാ’’തി.

൮൪൪. യോനി ഇത്ഥീനം യോനിമഗ്ഗോ. കാമോ ഇച്ഛാ. സിരീ പഞ്ഞാ, പുഞ്ഞോ ച. ഇസ്സരം പഭുതാ. ധമ്മോ സീലാദി. ഉയ്യാമോ വീരിയം. യസോ പരിവാരോ, കിത്തി ച.

൮൪൫. സമങ്ഗിനി സമന്നാഗതേ.

൮൪൬. ഠിതി ഠാനക്രിയാ.

൮൪൮. ഖന്ധകോട്ഠാസോ അണ്ഡജാദിചതുക്കം. പസ്സാവമഗ്ഗോ ഇത്ഥീനം യോനി. സോ പുല്ലിങ്ഗോ. കൂലേ തീരേ.

൮൪൯. നാഗോതുനാഗസദ്ദോ തു. ഉരഗേ സപ്പേ, ഹത്ഥിനി ച.

൮൫൦. സങ്ഖ്യാ ഗണനാ. ‘‘അഞ്ഞത്ഥേ’’ത്യേകേ വദന്തി.

൮൫൧. ഭേ നക്ഖത്തവിസേസേ. സന്തികേ സമീപേ. മൂലമൂലേ ലോഭാദികേ. പാഭതേ മൂലധനേ. അംസോ സരീരാവയവോ. പകണ്ഡേ രുക്ഖാദീനം സരീരേ.

൮൫൨. കമ്മേ ക്രിയായം. വികോപനം വിദ്ധംസനം.

൮൫൩. പച്ഛാതാപോ വിപ്പടിസാരോ. അനുബന്ധോ പുനപ്പുനം പവത്തനം. രാഗാദോ സത്തകേ. മാതങ്ഗസ്സ മുദ്ധനി പിണ്ഡദ്വയേ കുമ്ഭോ.

൮൫൪. ഖഗ്ഗകോസേ ഖഗ്ഗപിധാനേ. പടിച്ഛദേ സമന്തതോ ഛാദനേ. സാരമ്ഭേ കോലാഹലേ.

൮൫൫. കാലവിസേസോ ദസച്ഛരകാലോ. നിബ്യാപാരട്ഠിതി അചിരട്ഠിതി, അചിരട്ഠിതീതി ദസച്ഛരതോപി ഊനട്ഠിതി.

ഉപ്പത്തിഭൂമി ജാതിഭൂമി.

൮൫൬. കബളീകാരാഹാരാദീസു ചതൂസു.

൮൫൭. സദ്ധായ അപരപ്പച്ചയേ. ചീവരാദീസു ചതൂസു. ആധാരോ നിസ്സയോ.

ദിബ്ബവിഹാരോ, അരിയവിഹാരോ, ബ്രഹ്മവിഹാരോ ചാതി ദിബ്ബവിഹാരാദി. സുഗതാലയേ ഭിക്ഖൂനമാവാസേ.

൮൫൮. സമത്തനേ നിട്ഠായം. ചകാരേന നിയമാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

സങ്ഗേ ലഗ്ഗേ. കാമാദോ ചതുക്കേ.

൮൫൯. സപ്പഫണങ്ഗേസൂതി സപ്പസ്സ ഫണേ, അങ്ഗേ ച സരീരേ. കോടില്ലേ കുടിലതായ. ഭുഞ്ജനം ഭോജനക്രിയാ.

ഭൂമിഭാഗേ രാജങ്ഗണാദിമ്ഹി. കിലേസേ സംകിലേസേ. മലേ രാഗാദികേ.

൮൬൦. ധനാദിദപ്പേതി ധനാദികേ പടിച്ച ഉപ്പന്നേ ദപ്പേ.

നിമിത്തേ കാരണേ. ഛലേ സഠ്യേ.

൮൬൧. സോ പുല്ലിങ്ഗോ. പരമത്തനി ദിട്ഠീനം ഗാഹലദ്ധേ അത്തനി. ഥമ്ഭസ്മിം ഗേഹാദീനം ഥമ്ഭേ. ബലസജ്ജനം യുദ്ധകാലേ ബലസ്സ സജ്ജനം.

൮൬൨. കുസൂലോ ധഞ്ഞാദീനം ഗേഹം.

സോപാനങ്ഗമ്ഹി സോപാനസീസേ.

൮൬൩. നിയ്യാസേ സിലേസേ. സേഖരേ സീസേ. നാഗദന്തകേ ഭിത്തിആദീസു പവേസിതേ നാഗദന്താകാരേ ദണ്ഡേ.

സിഖണ്ഡോ പിഞ്ഛം. തൂണീരേ ഉസുനിധിമ്ഹി. നികരേ സമൂഹേ.

൮൬൪. സംയതകേസേസു ബന്ധിതകേസേസു.

കമ്ബു ജലജന്തുവിസേസോ. നലാടട്ഠി നലാടേ ജാതട്ഠി. ഗോപ്ഫകേ പാദഗണ്ഠിമ്ഹി.

൮൬൫. കാലേ പഞ്ചദസീദിവസപരിമാണേ. സാധ്യേ പത്തസാധനീയേ. സഖീ സഹായോ. വാജോ പത്തം. പങ്ഗുളോ പീഠസമ്പീ.

ദേസേ ദേസവിസേസേ. അണ്ണവേ സമുദ്ദേ, ഏതേ പുമേ. സോ സിന്ധുസദ്ദോ സരിതായം നദിയം ഭവേ.

൮൬൬. കരേണുസദ്ദോ ഗജേ ഹത്ഥിമ്ഹി, പുരിസേ പുല്ലിങ്ഗേ വത്തതി. ഹത്ഥിനിയം തു ഇത്ഥിയം.

രതനേ രതനവിസേസേ. മണിവേധോ നാമ യം ലോകേ ‘‘ചിന’’ ഇതി വുച്ചതി. ഇന്ദഹേതി ഇന്ദാവുധോ.

൮൬൭. കോടിയം അന്തേ. വാദിത്തവാദനേ വീണാദിവാദിത്തവാദനോപായേ.

‘‘കോണോ വജ്ജപ്പഭേദേ ച,

കോണോ സേലഗുളേ ഇജേ;

വീണാദിവാദനോപായേ,

ഏകദേസേ ഗതസ്സ ചേ’’തി. –

തികണ്ഡസേസോ [തികണ്ഡസേസ ൩.൩.൧൨൫].

൮൬൮. വണിപ്പഥേ വാണിജാനം വോഹാരകമ്മപഥേ. വേദേ വേദവിസേസേ, വാണിജേപി നിഗമോ.

വിവാദാദോ ‘‘വിവാദാധികരണ’’ [പാചി. ൩൯൪] ന്ത്യാദീസു. ആധാരോ കാരകവിസേസോ, നിസ്സയോ ച. കാരണേ ‘‘യത്വാധികരണമേന’’ന്തി [ധ. സ. ൧൩൫൪].

൮൬൯. പസുമ്ഹി ഗോണേ. വസുധാ പഥവീ. വാചാ വചനം. ആദിനാ സഗ്ഗരംസിവജിരചന്ദജലാദയോ ഗഹിതാ.

ഹരിതേ സുകപത്തസദിസേ വണ്ണവിസേസേ. വാസുദേവേ കണ്ഹേ.

൮൭൦. ആയത്തേ നിസ്സയേ.

കണ്ണപൂരോ കണ്ണാലങ്കാരോ. സേഖരേ അഗ്ഗേ. ഏതേ ദ്വിന്നമ്പി അത്ഥാ.

൮൭൧. വിജ്ജുയം ചഞ്ചലായം. ഇത്ഥിപുരിസേ പുരിസിത്ഥിയം.

കോണേ അസ്സേ. സങ്ഖ്യാവിസേസോ ‘‘കോടിപകോടീ’’ത്യാദീസു. ഉക്കംസേ പരിയോസാനേ.

൮൭൨. ജാലാ അഗ്ഗിജാലാ. അഗ്ഗം കോടി.

നാരീ ആസീസദ്ദോ സപ്പദാഠായം. ഇട്ഠസ്സ വത്ഥുനോ ആസീസനായം പത്ഥനായമ്പി ഇത്ഥീ ഏവ.

൮൭൩. വിലീനതേലേ വിസരണതേലേ. വസഗാ വസം ഗച്ഛന്തീ നാരീ. വഞ്ച്യഗാവീ അനവച്ഛാ സോരഭേയീ.

അഭിലാസേ ഇച്ഛായം. കിരണേ രംസിമ്ഹി. അഭിസങ്ഗേ ലഗ്ഗനേ.