൭. പാതാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൪൯-൬൫൦. ചതുക്കം പാതാലേ. അധരം ഭുവനം അധോഭുവനം. പതന്തി അസ്മിം പാതാലം, അലോ, മജ്ഝേ ദീഘോ. നാഗാനം ലോകോ. രസായ തലം രസാതലം.

സോബ്ഭന്തം ഛിദ്ദമത്തേ. രണ സദ്ദേ, ധോ, നത്തം, യദാദി. വര ദിത്തിയം. വിഗതോ വരോ വാരണം അസ്സ വിവരം, ഛിദി ദ്വിധാകരണേ, ദോ. കുഹ വിമ്ഹയനേ, അരോ. സുസ സോസനേ, ഇരോ. ബില ഭേദനേ, അ. സുസതോ ഇ, സുസി. ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛതീതി ഛിഗ്ഗലം, യദാദി. സുട്ഠു അബ്ഭം ആകാസം അസ്മിം സോബ്ഭം.

‘‘സുസിര’’ന്തി ഛിദ്ദസാമഞ്ഞേ യം നപുംസകവചനം, തം സച്ഛിദ്ദേ ഛിദ്ദവതി ദബ്ബേ തീസു, യഥാ ‘‘സുസിരോ രുക്ഖോ, സുസിരാ ചിഞ്ചാ, സുസിരം കട്ഠ’’ന്തി.

ദ്വയം ഭൂമിഛിദ്ദേ. കാസ ദിത്തിയം, ഉ. അവ രക്ഖണേ, അടോ, ആവാടോ, അവാടോപി. ദ്വയം സപ്പാനം രാജിനി. വസു രതനം യസ്സത്ഥീതി വാസുകീ.

൬൫൧. ദ്വയം നാഗാനം രാജിനി. ദേവേഹിപ്യസ്സന്തോ നോപലദ്ധോതി അനന്തോ, സേസോപി, സിസ ഹിംസായം, സിസതി കപ്പന്തേതി സേസോ, അ.

ദ്വയം അജഗരേ. വഹതിസ്മാ അസോ, വാഹസോ. അജം ഛാഗം ഗിലതീതി അജഗരോ, അ, ഇസ്സത്തം, ലസ്സ രത്തഞ്ച. സയീപി, സയനസീലോ സയീ.

ദ്വയം ഗോനസസപ്പേ ‘‘ങാ-ച്വേ’’ഇതി ഖ്യാതേ. ഗവസ്സേവ നാസാ അസ്സാതി ഗോനസോ, സഞ്ഞായം നാസസദ്ദസ്സ നസോ കതോ [പാണിനി ൫.൪.൧൧൯]. തിലം ഇച്ഛതീതി തിലിച്ഛോ, തിരിയം അഞ്ചതീതി വാ തിലിച്ഛോ, യദാദി.

ദ്വയം ദേഡ്ഡുഭേ, യോ ‘‘ജലസപ്പോ’’തി വുച്ചതി. ദേഡ്ഡുനാ രാജിയാ ഉഭതീതി ദേഡ്ഡുഭോ. പിട്ഠേ രാജിയോഗാ രാജുലോ, ഉലോ, ബധിരസപ്പേപ്യേതേ.

൬൫൨. കമ്ബലോ ച അസ്സതരോ ചാതി ഇമേ ദ്വേ നാഗകുലാ മേരുപാദേ വസന്തി.

ദ്വയം വേസ്മനിവുട്ഠസപ്പേ. ‘‘വമ്മനീ’’തിപി പാഠോ. ‘‘അസുദ്ദോ ഘരസപ്പോ’’തി വുത്തത്താ നിബ്ബിസതായ അമാരിതത്താ സീലയുത്തം അത്താ മനോ യസ്മിം സിലുത്തോ, അസ്സു, രസ്സാദി.

ദ്വയം രുക്ഖഗ്ഗാദീസു നിവുട്ഠസപ്പേ. നീലോ ഹരിതോ സപ്പോതി നീലസപ്പോ. ‘‘നീലോ കണ്ഹമ്ഹി ഹരിതേ’’തി ഹി താരപാലോ. പഠമകാലേ സിലായം ഭവതീതി സിലാഭു.

൬൫൩-൬൫൪. വിസധരന്തം സപ്പമത്തേ. ആസിയം വിസം ഏതസ്സ ആസീവിസോ, ആസീ സപ്പദാഠാ. ഭുജ കോടില്യേ, കുടിലായമാനോ ഗച്ഛതീതി ഭുജങ്ഗോ, ഏവം ഭുജഗോ, ഭുജങ്ഗമോ ച. അഹി ഗമനേ, ഇ. സരന്തോ സപ്പതി ഗച്ഛതീതി സരീസപോ, അസ്സീ, സംയോഗലോപോ, അലുത്തസമാസോയം, ഭുജങ്ഗഭുജങ്ഗമാപി, സബ്ബധരകതേ പന ‘‘ഭുസം, പുനപ്പുനം വാ കുടിലം സപ്പതീതി സരീസപോ’’തി വുത്തം. ഫണയോഗാ, ഈ, ഫണീ. സപ്പതിസ്മാ അ, ഭൂമിഫുട്ഠേന ഗത്തേന ഗതി സപ്പനം. അരം സീഘം ഗച്ഛതീതി അലഗദ്ദോ, മസ്സ ദോ, രസ്സ ലത്തഞ്ച, അലഗദ്ദോ, ജലസപ്പേപ്യയം, ‘‘അലഗദ്ദോ ജലവാളോ’’തി [അമര ൮.൫] ഹി അമരസീഹോ. ഭോഗോ ഫണികായോ, തംയോഗാ ഭോഗീ. പന്നം ഗച്ഛതീതി പന്നഗോ, പാദേഹി വാ ന ഗച്ഛതീതി പന്നഗോ. ദ്വേ ജിവ്ഹാ അസ്സ. ഉരസാ ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ. വിസേസേന ആലാതി ഗണ്ഹാതി ആയുന്തി വാളോ, ലസ്സ ളത്തം, വാ ഗമനേ വാ, അലോ. ദീഘസരീരതായ ദീഘോ. ദീഘാ പിട്ഠി യസ്സ, സമാസേ കോ. ഉദരമേവ പാദോ യസ്സ. വിസം ധരതി. ചക്കീ, കുണ്ഡലീ, ഗൂള്ഹപാദോ, ചക്ഖുസ്സവോ, കാകോദരോ, ദബ്ബീകരോ, ബിലേസയോ, ജിമ്ഹഗോ, പവനാസനോപി. സിരസി ചക്കയോഗാ ചക്കീ. കുണ്ഡലമിവ വപു അസ്സത്ഥീതി തംയോഗാ കുണ്ഡലീ. ചക്ഖുനാ സുണോതീതി ചക്ഖുസ്സവോ. കാകോദരമിവ ഉദരം അസ്സ. ദബ്ബിഗതികത്താ ഫണാ ദബ്ബീ, തം കരോതി ബന്ധതീതി ദബ്ബീകരോ. സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേപി കണ്ഹസപ്പാദിയേവ ദബ്ബീകരോ. ജിമ്ഹം കുടിലം ഗച്ഛതീതി. പവനാസനോ വാതഭോജീ.

ഫണിനോ സപ്പസ്സ തനു കായോ ഭോഗോ നാമ. ഭുജതീതി ഭോഗോ, ഭുജ കോടില്യേ, ണോ.

൬൫൫-൬൫൬. ദ്വയം സപ്പസ്സ ദാഠായം. അസതി യേന അസം, മുഖം, തസ്മിം ഭവാ ആസീ, സപ്പസ്സ ദാഠാ ദന്തുത്തമാ. ദ്വയം സപ്പസ്സ ജിണ്ണതചേ, നിമുച്ചതേ യസ്മാ സപ്പോതി, ണോ. കഞ്ചുകസദിസത്താ കഞ്ചുകോ. സമാ തുല്യത്ഥാ.

ദ്വയം വിസമത്തേ. സോണിപഥഗതം വിസതി ദേഹന്തി വിസം, വിസ പവേസനേ. ഗിരതീതി ഗരളം, അളോ.

ഹലാഹലോ, കാളകൂടോ, ആദിനാ കാകോലാദയോ ച സത്താതി ഇമേ നവ തബ്ഭേദാ തസ്സ വിസസ്സ ഭേദാ. വുത്തഞ്ച –

‘‘പുമേ പണ്ഡേ ച കാകോല-കാളകൂടഹലാഹലാ;

സോരട്ഠികോ സുക്കികേയ്യോ, ബ്രഹ്മപുത്തോ പദീപനോ;

ദാരദോ വച്ഛനാഭോ ച, വിസഭേദാ ഇമേ നവാ’’തി [അമര ൮.൧൦-൧൧].

തത്ര ഹലാഹലോ പുമേ, വാകാരേന നപുംസകേപി, ‘‘ഹാലാഹല’’ന്തി ഹി തികണ്ഡസേസേ [തികണ്ഡസേസ ൧.൮.൫] ദീഘാദിപി. താലപത്രസണ്ഠാനോ നീലപത്രോ ഗോഥനാകതിഫലോ ഗച്ഛോ ഹലാഹലോ. അസ്സ ച സമീപേ രുക്ഖാദയോ ഡയ്ഹന്തേ. ഹിമവതി, കിക്കിന്ദായം, കോങ്കണേസു, ദക്ഖിണസമുദ്ദേ ച ജായതേ, ഹനതീതി ഹലോ, അ, നസ്സ ലോ, ഹലാനമ്പി ഹലോ ഹലാഹലോ, മജ്ഝദീഘോ. തിരിയലേഖായ ചിതം ദ്വിജപദേഹി യുത്തം, തഥാ ഗണ്ഠിഭി ബ്യാപിതം ബിന്ദുഭിദേവ യം ഘനതരേഹി, തം കാളകൂടം. ഇദഞ്ച പുഥുമാലിനാമസ്സാസുരസ്സ സോണിതമ്ഹാ ഏവ അസുരസമയേ [ദേവാസുരരണേ (?)] സമുപ്പന്നസ്സ അസ്സത്ഥരുക്ഖസദിസസ്സ രുക്ഖസ്സ നിയ്യാസോ, അഹിച്ഛത്തമലയകോങ്കണസിങ്ഗവേരപബ്ബതാദീസു ചോപ്പജ്ജതേ. വണ്ണേന കാളഞ്ച തം സത്താനം ജീവിതഹരണതോ ലോഹമുഗ്ഗരസദിസതായ കൂടഞ്ചേതി കാളകൂടം.

ബ്രഹ്മപുത്തോ തു കപിലോ, മലയദ്ദിഭവോ ഖരോ;

പദീപനോ തു ദഹനോ, രത്തവണ്ണോ’ഞ്ജനദ്ദിജോ [ചിന്താമണിടീകാ ൮.൧൦-൧൧].

ദരദേ ഭവോ ദാരദോ, സുപ്പഭനാമകോ തംദേസപസിദ്ധോ ച. വച്ഛനാഭോ സിന്ദുവാരപത്തസദിസോ ച തംസമീപേ രുക്ഖോ ന വദ്ധതേ, തംസമ്ഫസ്സവായു ച ജരയതി, വിഞ്ഝായം, കിക്കിന്ദായഞ്ച ജായതേ, ഏവം വിസന്തരാനമ്പി സരൂപം ആഗമതോ വിഞ്ഞേയ്യം.

ദ്വയം ധനത്ഥം സപ്പഗ്ഗാഹേ. വാളം സപ്പം ഗണ്ഹനസീലതായ വാളഗാഹീ. അഹിനോ തുണ്ഡേന മുഖേന ദിബ്ബതീതി അഹിതുണ്ഡികോ, ണികോ, ‘‘വാളഗ്ഗാഹോ’ഹിതുണ്ഡികോ’’തി [അമരകോസേ ൮.൧൧-ഗാഥായമ്പി] അമരമാലാ.

൬൫൭. തികം നിരയേ. അയോ ഇട്ഠഫലം, സോ നിഗ്ഗതോ അസ്മാതി നിരയോ, നിന്ദിതോ രയോ ഗമനം ഏത്ഥാതി വാ നിരയോ. ദുട്ഠാ ഗതി ദുഗ്ഗതി. അപുഞ്ഞേ നേതീതി നരകോ, ണ്വു, രന്തോ ച, നരകോ.

തേസു നിരയേസു യോ ‘‘മഹാനിരയോ’’തി വുത്തോ, സോ അട്ഠധാ ഹോതീതി തം ദസ്സേതി ‘‘സഞ്ജീവോ’’ച്ചാദിനാ സിലോകേന. മരന്താപി കമ്മഫലാനുഭവനത്ഥം പുനപ്പുനം ജീവന്തി അസ്മിം സഞ്ജീവോ. യത്ഥ നിരയേ നേരയികാനം സരീരാനി വഡ്ഢകീനം കാളസുത്തേന സഞ്ഞാണം കത്വാ വാസിയാ തച്ഛന്തി, സോ കാളസുത്തോ. ഭുസം, പുനപ്പുനം വാ ദുക്ഖിതസദ്ദേന രവന്തി അസ്മിം രോരുവോ, മഹന്തോ ച സോ രോരുവോ ചാതി മഹാരോരുവോ. പുന ‘‘രോരുവോ’’തി ചൂളരോരുവോ വുത്തോ. ഭുസം പതന്തി അസ്മിം പതാപനോ, ‘‘വീചി തരങ്ഗേ അപ്പേ ചാ’’തി രുദ്ദോ, നത്ഥി സുഖസ്സ വീചി ലേസോപി അത്രാതി അവീചി, ‘‘വീചി സുഖതരങ്ഗേസൂ’’തി തികണ്ഡസേസോ [തികണ്ഡസേസ ൩.൩.൭൮], തസ്മാ നത്ഥി വീചി സുഖം ഏത്ഥാതി അവീചി. സമന്തതോ ആഗതേഹി പബ്ബതേഹി ഹഞ്ഞന്തി അത്രാതി സങ്ഘാതോ. തപന്തി അത്ര താപനോ, ഇതിസദ്ദോ അട്ഠന്നം പരിസമാപനത്ഥോ.

൬൫൮. തത്ഥ നിരയേസു വേതരണീ ച ലോഹകുമ്ഭീ ചാതി ഇമേ ദ്വേ നിരയാ ജലാസയാ ജലാധാരാ, തേ ച ഥിയം, തരണീ നാവാ, സാ നത്ഥി യസ്സം വേതരണീ. ലോഹമയാ കുമ്ഭീ ലോഹകുമ്ഭീ.

ദ്വയം നിരയപാലേ. കാരണാ യാതനാ, സാ ച തിബ്ബവേദനാ, തം കരോതീതി കാരണികോ. നിരയഗതസത്തേ പാതീതി നിരയപോ.

ദ്വയം നിരയഗതസത്തേ. നിരയം ഗച്ഛതീതി നേരയികോ. നരകം ഗച്ഛതീതി നാരകോ.

൬൫൯. ഉദധി പരിയന്തം സമുദ്ദസ്സ നാമം. അണ്ണോ ജലം, സോ വാതി ഗച്ഛതി യസ്മിം അണ്ണവോ, അണ്ണോ യസ്മിം വിജ്ജതീതി വാ അണ്ണവോ, അസ്സത്ഥ്യത്ഥേ വോ. സഗരേഹി രാജകുമാരേഹി ഖതോ സാഗരോ, സാനം ധനാനം ആകരോതി വാ സാഗരോ, കസ്സ ഗോ, സാഗ സംവരണേ വാ, അരോ. സന്ദതേതി സിന്ധു, സന്ദ സവനേ, യദാദി. ഉദി ക്ലേദനേ, സമ്മാ ക്ലിദന്തി ചന്ദോദയേ അസ്മാ ആപാനീതി സമുദ്ദോ. ജലാനി, ഉദകാനി ച നിധീയന്തേ, ധീയന്തേ ചാത്രാതി ജലനിധി, ഉദധി ച, ഉദകസ്സ ഉദാദേസോ.

തസ്സ സമുദ്ദസ്സ ഖീരണ്ണവോ, ആദിനാ ലവണോദോ, ദധ്യുദോ, ഘതോദോ, ഉച്ഛുരസോദോ, മദിരോദോ, സാദുദകോ ചാതി ഇമേ സത്ത മഹണ്ണവവിസേസാ ഭവന്തി [ബ്യാഖ്യാസുധാ ൧.൧൦.൨]. ഖീരവണ്ണോ അണ്ണവോ ഖീരണ്ണവോ.

൬൬൦. അസ്സ സമുദ്ദസ്സ കൂലദേസോ തീരദേസോ വേലാ നാമ, വിഗച്ഛന്തി ഇരാ യസ്സം വേലാ, ലത്തം. ചക്കമിവ സലിലാനം ജലാനം ഭമോ ഭമനം ആവട്ടോ നാമ, ആവട്ടന്തി ജലാനി അത്രാതി ആവട്ടോ.

തികം ബിന്ദുമ്ഹി. ഥു അഭിത്ഥവേ, വോ, ഉസ്സേ. വിദി അവയവേ, ഉ, ബിന്ദു. ഫുസ ഫുസനേ, തോ, ഫുസിതം. പാകാരേ, ഗേഹാദിതിത്തിയഞ്ച ജലനിഗ്ഗമോ ഭമോ നാമ, ഭമു അനവട്ഠാനേ.

൬൬൧. സിലോകോ ഉദകേ. ആപ ബ്യാപനേ, അപ്പോതി സബ്ബത്രാതി ആപോ. പാതബ്ബന്തി പയോ, പാ പാനേ, ണ്യോ. രസ്സോ, പയോ. ജല ധഞ്ഞേ, അ. വാരയതി നിന്നോനതന്തി വാരി, വര നിസേധേ, ണി, വാരയതി പിപാസന്തി വാ വാരി. പീയതേതി പാനീയം, അനീയോ. സലതീതി സലിലം, സല ഗതിയം, ഇലോ. ഉദി ക്ലേദനേ, ണ്വു, ഉലോപോ, ദകം പിപാസച്ഛേദം കരോതീതി വാ ദകം, ‘‘ദാ ദാനച്ഛേദധാതൂ’’തി [ഏകക്ഖരകോസ ൨൦ ഗാഥാ] ഹി ഏകക്ഖരകോസേ, രസ്സോ. അന സദ്ദേ, അ, ദ്വിത്തം, അര ഗമനേ വാ, തോ, അന്നാദേസോ, ണത്തം. നീ നയേ, ഈരോ. വന സമ്ഭത്തിയം. വനീയതേ പിപാസേഹീതി വനം. വാ ഗമനേ, അലോ. തായതേ പാലയതേതി തോയം, താ പാലനേ, ചുരാദി, യോ, ആകാരസ്സോത്തം. അമ്ബ സദ്ദേ, ഉ, അമ്ബു. ഉദി പസവനക്ലേദനേസു, ണ്വു, ഉദകം. കര കരണേ, ക്വി, കം. കമലം, ഖീരമ്പി, കമു ഇച്ഛാകന്തീസു, അലോ. ഖനു ഹിംസായം, ഈരോ, നലോപോ, ഖീ ഖയേ വാ, ഖീരം.

൬൬൨. ചതുക്കം തരങ്ഗേ. തരന്തോ ഗച്ഛതി, തീരം വാ ഗച്ഛതീതി തരങ്ഗോ, അലുത്തസമാസോ, പരത്ര ഈസ്സത്തം. സയമേവ ഭിജ്ജതേതി ഭങ്ഗോ, അ. ഊഹ വിതക്കേ, മി, ഹലോപോ, ഊമി, അര ഗമനേ വാ, മി, അസ്സൂ, രലോപോ. വിമ്ഹയം വിചിത്തം ചിനോതീതി വീചി, ഇ, ഉപസഗ്ഗസ്സ ദീഘോ, ഏതേ ദ്വേ പുമിത്ഥിയം.

ഉല്ലോലോ, കല്ലോലോ ചാതി ഇദം ദ്വയം മഹാവീചീസു കഥ്യതേ, ലോല ഉമ്മാദനേ, ഉല്ലോലയതീതി ഉല്ലോലോ, ണോ, ഉല ഗമനേ വാ, ഓലോ, ദ്വിത്തം. കല്ല സദ്ദേ, ഓലോ, കല്ലോലോ.

൬൬൩. സിലോകദ്ധം കദ്ദമേ. ജലം ബലതേ ജമ്ബാലോ, കമ്മനി ണോ, മകാരോ വണ്ണവികാരോ. കല സങ്ഖ്യാനേ, അലോ. പച വിത്ഥാരവചനേ, കമ്മനി ണോ. ചിക്ഖ വചനേ, അലോ, ദ്വിത്തം. കദ മദ്ദേ, അമോ, ദ്വിത്തം.

ഛക്കം വാലുകായം. പുല മഹത്ഥേ, ഇനോ, ളത്തം. വല സംവരണേ, ണ്വു, അസ്സു, വാലുകാ, ഥീ. വണ്ണ സദ്ദേ, വണ്ണോ. മര പാണചാഗേ, ഉ, മരു, ദേവേപി. അര ഗമനേ, ഉ, അസ്സു, ഉരു, മഹന്തേപി, വണ്ണോ ച മരു ച ഉരു ച വണ്ണമരൂരു. സിച പഗ്ഘരണേ, തോ, സികതാ, ഥീ.

൬൬൪. ജലമജ്ഝഗതം തലം കമ്മഭൂതം ‘‘അന്തരീപം, ദീപോ’’തി ചോച്ചതേ. ദ്വിധാഗതാനം ആപാനം അന്തരഗതം അന്തരീപം, ആകാരസ്സീ. ‘‘അന്തരീയ’’ന്തി വാ പാഠോ, തദാ ദ്വിധാഗതാനം ആപാനം അന്തരേ ഭവം അന്തരീയന്തി വിഗ്ഗഹോ, അകാരസ്സീ. ദ്വിധാഗതാനി ആപാനി അസ്മിം ഹേതുഭൂതേതി ദീപോ. വകാരആകാരാനം ലോപോ, ഇസ്സീ ച, ദീപോ, വാകാരേന ദീപമ്പി.

പഞ്ചകം തീരസ്സ നാമം. പാര തീര കമ്മസമ്പത്തിയം, ചുരാദി, അ. കൂല ആവരണേ, ണോ. രുധ ആവരണേ, രോധം. അഞ്ഞപാരാദിനിവത്തനത്ഥം ‘‘പതീര’’ന്തി വുത്തം. തട ഉസ്സയേ, അ, ഥിയം, തടീ.

൬൬൫. പരമ്ഹി തീരസ്മിം പാരസദ്ദോ, സോ ച നപുംസകേ, പാര തീര കമ്മസമ്പത്തിയം, പാര സാമത്ഥിയേ വാ, പാരയതി തരങ്ഗാദയോ വാരേതുന്തി പാരം. ഓരന്തുതീരം ‘‘അപാര’’ന്ത്യുച്ചതേ, അവരേ തീരദേസേ ഭവം ഓരം, ണോ. പാരതോ അഞ്ഞം തീരം അപാരം.

പഞ്ചകം ഉളുമ്പേ. ഉളുതോ ദകതോ പാതി രക്ഖതി ഉളുപോ, സോയേവ നിഗ്ഗഹീതാഗമവസേന ഉളുമ്പോ. പ്ലവതി, പ്ലവന്തി അനേനാതി വാ പ്ലവോ, പ്ലവ ഗമനേ, ഗമനം അത്ര ജലഗമനം. കുല സന്താനേ, അ, കേ ഉലതി ഗച്ഛതീതി വാ കുല്ലോ, അ, ദ്വിത്തം. തരന്തി അനേന തരോ, തര പ്ലവതരണേസു. ഗമനാഗമനവസേന പുനപ്പുനം ജലേ അരന്തി യായ, സാ പച്ചരീ, അ, നദാദി.

൬൬൬. തികം നാവായം. തരന്തി യായ തരണീ, യു, നദാദി, ഇപച്ചയേ തരി, ഈമ്ഹി തു തരീ. നു ഥുതിയം, അ, വുഡ്ഢാവാദേസാ, നാവാ. ദ്വയം ലങ്കാരഥമ്ഭേ. കൂപ ഗമനേ, ണ്വു, കൂപകോ, അപച്ചയോ വാ, തദാ സകത്ഥേ കോ. കമു ഇച്ഛായം, ഭോ, സകത്ഥേ കോ, അസ്സു ച, കുമ്ഭകം.

ദ്വയം ‘‘പേ സേം’’ഇതി ഖ്യാതേ. തരസ്സ പച്ഛാഭാഗേ ബന്ധിതബ്ബോതി പച്ഛാബന്ധോ. ഗ’മിച്ഛിതദിസം അടതി യേന ഗോടവിസോ, ഇസോ, അവന്തോ ച അസ്സോത്തഞ്ച, ഗോടവിസോ. ദ്വയം ‘‘പേ തമാ’’ഇതി ഖ്യാതേ. നാവായ കണ്ണോ വിയ കണ്ണോ, മഹന്തോ കേനിപാതോ, തേന പവഹണപതിസവനതോ, തം ധരതീതി, കമ്മനി ണോ. നാവായ യുത്തോ നാവികോ.

൬൬൭. ദ്വയം നാവായ ഗമനോപായേ. അരതി യേനാതി അരിത്തം, ഛദാദീഹി തത്രണ, ഇകാരാഗമോ, ദ്വിത്തഞ്ച. കേ ജലേ നിപാതിയതേ കേനിപാതോ, അലുത്തസമാസോയം.

ദ്വയം നിയാമകേ. പോതോ പവഹനം, തം വാഹയതീതി പോതവാഹോ. നിയച്ഛതി പോതന്തി നിയാമകോ, യമു ഉപരമേ, നിപുബ്ബോ ഗമനേ, ണ്വു, നിയാമകോ, ചുരാദി. നിയാമകേപി.

യേ വാണിജാ നാവായ വാണിജകമ്മം ആചരന്തി, തേ സംയത്തികാ നാമ, സംയാനം സംയാത്രാ, ദീപന്തരഗമനം, ത്രണ, സാ പയോജനമേതേസം സംയത്തികാ, ണികോ, രലോപോ, രസ്സോ ച. തപച്ചയേന വാ സിദ്ധം. പോതവാണിജാപി, പോതോ പവഹനം, തസ്സ വാണിജാ.

൬൬൮. ലങ്കാരാദയോ, ഫിയാദയോ ച നാവായ അങ്ഗാ അവയവാ. ലോ ഇന്ദോ, തസ്സ കാരണം ലങ്കാരോ. വടോ വുച്ചതി സിവടോ, തദാകാരതായ വടാകാരോ. ‘‘വടോ കമദ്ദേ നിഗ്രോധേ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹോ. ഫാ വുഡ്ഢിയം, ഇയോ, ഫിയോ.

ദ്വയം ‘‘തലക’’ഇതി ഖ്യാതേ. പൂ പവനേ, തോ, വുഡ്ഢി, പവഹതി നിയാമകേതി പവഹനം. വുത്തന്തി ക്രിയാപദം. ദ്വയം കട്ഠമ്ബുവാഹിനിയം, ദുണ ഗതിഹിംസാസു, അ, നദാദി, വുഡ്ഢി, ദോണീ. അമ്ബും നേതി യേന അമ്ബണം, ഉസ്സത്തം, ണത്തഞ്ച, അമ്ബ സദ്ദേ വാ, യു.

൬൬൯. തികം ഗമ്ഭീരേ. ഗമു ഗമനേ, ഈരോ, ഭോന്തോ ച മലോപോ ച, ഗഭീരോ. മാലോപേ തു ഗമ്ഭീരോ, ഗച്ഛന്താ ഭായന്തി അസ്മിന്തി വാ ഗഭീരോ, ഗമ്ഭീരോ ച. നിപുബ്ബോ മന അഭ്യാസേ, ണോ, മസ്സ നോ. തബ്ബിപക്ഖതോ ഗമ്ഭീരവിപരീതതോ ഉത്താനം നാമ, ഉഗ്ഗതം താനം പമാണം അസ്സ ഉത്താനം, അഗമ്ഭീരം.

ദ്വയം അഗാധേ. ഗാധ പതിട്ഠാകങ്ഖാസു, ഗന്ഥേ ച, നത്ഥി ഗാധം യത്ര അഗാധം. ന ഹേട്ഠിമതലം ഫുസതി യത്ര അതലമ്ഫസ്സം.

തികം അപ്പസന്നേ. നത്ഥി അച്ഛഭാവോ അത്ര അനച്ഛോ. കലുസം പാപേപി വുത്തം. വില ഭേദനേ, ണോ, ആവിലോ. അവ രക്ഖണേ വാ, ഇലോ.

൬൭൦. തികം നിമ്മലേ. ഛോ ഛേദനേ, ന ഛിന്ദതി ദസ്സനന്തി അച്ഛോ, ണോ, സച്ഛോപി, സര വിസരണേ, തോ, അന്നാദേസോ. നത്ഥി മലം ഏതസ്മിം വിമലോ. ഗഭീരപ്പഭുതീ ഗഭീരാദയോ വിമലന്താ തീസു ലിങ്ഗേസു.

പഞ്ചകം കേവട്ടേ. ധാ ധാരണേ, ഈവരോ. മച്ഛേ ഹന്ത്വാ ജീവതീതി മച്ഛികോ, ഇകോ. മച്ഛേ ബന്ധതി ജാലേനാതി മച്ഛബന്ധോ, മച്ഛേ വധതീതി വാ മച്ഛബന്ധോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, കം ജലം, തസ്സ ഈലക്ഖീ, തായ വട്ടോ വട്ടനം അസ്സത്ഥീതി കേവട്ടോ. കേവത്തോപി, ണോ. ജാലേ നിയുത്തോ, ജാലേന ഹന്തീതി വാ ജാലികോ, ദാസോപ്യത്ര, ദാസ ദാനേ, അ, ‘‘ദാസോ കേവട്ടഭച്ചേസൂ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൦.൧൫] രുദ്ദോ.

൬൭൧-൬൭൨. ഝസാന്തം മച്ഛേ. മസ ആമസനേ, ഛോ, മരധാതുവസേന വാ സിദ്ധോ, മര പാണചാഗേ, ഇനോ, രലോപോ. മുഖപ്പദേസേ പുഥൂനി ലോമാനി അസ്സ പുഥുലോമോ. പാഠീനാദീനം മച്ഛത്താ വിസേസതോ അലോമകേപ്യസ്സ വുത്തി. ഝസ ഹിംസത്ഥോ ദണ്ഡകോ ധാതു, അ, ഝസോ. അണ്ഡജോ, വിസാരോ, സകലീപി, വിചിത്രം സരതി അനേന വിസാരോ, ണോ. രോഹിതാദീനം വക്കലപ്പായോ [ബത്തലപ്പായോ (ക.)] തചോ സകലം. തംയോഗാ, ഈ, സകലീ.

രോഹിതാദയോ, മകരാദയോ ച മച്ഛപ്പഭേദാ. രുഹ ജനനേ, തോ, രോഹിതോ. വിപാകേ മധുരസത്താ മഗ്ഗുരോ, വണ്ണവികാരോ, മജ്ജതീതി വാ മഗ്ഗുരോ, ഊരോ, മജ്ജ സുദ്ധിയം, ജ്ജസ്സ ഗ്ഗത്തം, രസ്സോ ച, മഗ്ഗുരോ, ‘‘ങാ ഖൂ’’. സിങ്ഗയുത്തതായ സിങ്ഗീ, ണോ, നദാദി, സങ്ഗുപി, സരതി വാതന്തി വാ സിങ്ഗീ, സര ഹിംസായം, അ, രസ്സ ഗോ, അസ്സി, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, നദാദി, സിങ്ഗീ, ‘‘ങ ച്വേ’’. ബല സംവരണേ, അലോ, ലസ്സ ജോ, ബലജോ,’’ങ പാ’’. മുഞ്ജ സദ്ദത്ഥോ, മുഞ്ജോ. പൂ പവനേ, ഉസോ, വുദ്ധ്യാവാദേസാ, പാവുസോ, മഹാമുഖമച്ഛോ, ‘‘ങ ടാ’’.

സത്തക്ഖത്തും വങ്കതീതി സത്തവങ്കോ, ‘‘ങ സേ’’. സഹ വങ്കേന, സംവിജ്ജമാനോ വാ വങ്കോ യസ്സ സവങ്കോ, ‘‘ങ മ്വേ’’. നളസണ്ഠാനോ മീനോ നളമീനോ, ‘‘ങ ഫ്ौ-യോ’’. കഡി സന്നിചയവദനേകദേസേസു, ണ്വു, ഗണ്ഡകോ, ‘‘ങ മാ’’. സസു ഹിംസായം, ഉ, അസ്സു, സുസുകാ, സകത്ഥേകോ, ‘‘ങ-പ്ौ-ടയേ’’. സയനതോ പസ്സേന ഫരതീതി സഫരീ, നദാദി, ഫര ഫരണേ, സഫരീ ദ്വീസു, ‘‘ങ ഖൂ-മാ’’. പാണിഗ്ഗഹണേ മുഖം കിരതീതി മകരോ, യദാദി.

൬൭൩. തിമിആദയോ സത്ത മഹാമച്ഛാ നാമ. തിമ അദ്ദഭാവേ, തിമതീതി തിമി, ഇ, തിമി മച്ഛമത്തേപി. ഗിര നിഗ്ഗിരണേ, ണോ, ലത്തം, ഇസ്സത്തം. തിമിനോ ഗലോ തിമിങ്ഗലോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ. വണ്ണേന പിങ്ഗലതിമിരസദിസതായ തിമിരപിങ്ഗലോ. ആ ഭുസോ നന്ദതീതി ആനന്ദോ, നന്ദ സമിദ്ധിയം. തിമിനോ മച്ഛേ നന്ദയതീതി തിമിനന്ദോ. ‘‘തിമിന്ദോ’’തിപി പാഠോ, തിമീനം മച്ഛാനം ഇന്ദോ തിമിന്ദോ. അധികോ ആരോഹോ യസ്സ അജ്ഝാരോഹോ. മഹന്തോ തിമി മച്ഛോ മഹാതിമി.

൬൭൪. ദ്വയം ‘‘ങ ഫേ’’ഇതി ഖ്യാതേ. പാസാണസദിസസണ്ഠാനോ മച്ഛോ പാസാണമച്ഛോ. പഠ വിയത്തിയം വാചായം, ഇനോ, ഉഭയത്ര ദീഘോ, പാഠീനോ, ‘‘ങ-പ്ौ’’തി ച വദന്തി. ദ്വയം ബളിസേ. വങ്കതീതി വങ്കോ, വങ്ക കോടില്യേ. ബല സംവരണേ, ഇസോ, ളത്തം. മച്ഛവേധനമ്പി, വിധ വിധാനേ, ഭേദനേ ച, അനേകത്ഥത്താ, യു.

തികം കുമ്ഭീലേ. ‘‘സുംസുമാരോ’’തി സമുദിതനാമം, സസതീതി സുസു. സുസു ഏവ സുംസു, മാരേതീതി മാരോ, സുംസു ഏവ മാരോ സുംസുമാരോ. കേന ഉഭതി പൂരേതീതി കുമ്ഭോ, ജലാസയോ, തത്ര ഉലതി ഗച്ഛതീതി കുമ്ഭീലോ, കുമ്ഭീ വാ ഘടോ, തം ലാതീതി കുമ്ഭീലോ. ന കമതീതി നക്കോ, ക്വി, സഞ്ഞാസദ്ദത്താ നസ്സ പകതി, നക്ക നാസനേ വാ, ചുരാദി.

ദ്വയം കച്ഛപേ. കുച്ഛിതോ ഊമി വേഗോ അസ്സ കുമ്മോ, ‘‘പകാസേ വേഗഭങ്ഗേസു, തരങ്ഗേ ഊമി പുംഥിയ’’ന്തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൦.൨൧] രഭസോ, ‘‘വേഗേ ഭങ്ഗപ്പകാസേസു, ബിലായം ഊമി വീചിയ’’ന്തി നാനത്ഥസങ്ഗഹോ. കച്ഛേന പിവതീതി കച്ഛപോ, ണോ, കമഠോപ്യത്ര, കമു ഇച്ഛായം, അഠോ.

൬൭൫. ദ്വയം കക്കടേ. കകതീതി കക്കടകോ. സകത്ഥേ കോ, കുക ആദാനേ വാ, അടോ, ഉസ്സത്തം. കുല സന്താനേ, ബന്ധുമ്ഹി ച, ഈരോ, കും വാ പഥവിം ലുനാതീതി കുളീരോ, ഈരോ. ദ്വയം രത്തപേ. ജലസ്സ ഊകാ കിമിവിസേസോ ജലൂകാ, ജലം ഓകം ഗേഹം ഏതിസ്സാതി വാ ജലൂകാ, ഓസ്സൂ, ഉച സമവായേ, ണോ, ഓകം. രത്തം രുധിരം പിവതീതി രത്തപാ.

തികം മണ്ഡൂകേ. മണ്ഡ ഭൂസനേ, ഉകോ, ദീഘോ. ദദ ദാനേ, ഉരോ, ദ്വിത്തം. ഭീ ഭയേ, സപ്പതോ ഭായതീതി ഭേകോ, ഇകോ, ഈസ്സേ. വസ്സാഭൂ, സാലുരോ, പ്ലവോപി. ദ്വയം ‘‘തീ’’ഇതി ഖ്യാതേ. ഗണ്ഡം വച്ചസന്നിചയം ഉപ്പാദേതീതി ഗണ്ഡുപ്പാദോ. മഹിയാ ലതാ മഹീലതാ, കിഞ്ചുലുകോപി. കിഞ്ച ചുലതീതി കിഞ്ചുലുകോ, ഉകോ.

൬൭൬. ദ്വയം മുത്താഫോടേ. സപ്പ ഗമനേ, ഇ, അസ്സി, സിപ്പി, ഥീ. സു അഭിസവേ, ത്തി, സുത്തി. ദ്വയം സങ്ഖേ. ഖനു അവദാരണേ, ക്വി, സങ്ഖോ. സമു ഉപസമേ വാ, ഖോ, സങ്ഖോ. കം വാതി ഗച്ഛതീതി കുമ്ബു, ഉ, ദ്വേപ്യനിത്ഥിയം.

ദ്വയം ഖുദ്ദസങ്ഖജാതിയം. സങ്ഖസ്സ നഖോ ഇവ സങ്ഖനഖോ. ദ്വയം ‘‘ഖരു’’ഇതി ഖ്യാതേ. ജലേ സവതീതി ജലസുത്തി, സു പസവേ, ത്തി. സമതീതി സമ്ബുകോ, ഉകോ, ബോന്തോ ച, ‘‘സമ്ബുകോ ജലസുത്തി’ത്ഥീ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൦.൨൩] പുംകണ്ഡേ വോപാലിതോ.

൬൭൭. ദ്വയം ജലാസയേ. ജലാനം ആസയോ പതിട്ഠിതട്ഠാനം ജലാസയോ. തേസു ജലാസയേസു മജ്ഝേ യോ ഗമ്ഭീരോ അഗാധോ, സോ രഹദാഖ്യോ, ഹര ഹരണേ, ഭൂവാദി, ദോ, വണ്ണവിപരിയയോ, രഹദോ.

ദ്വയം ഉദപാനേ. ഉദകം പിവന്തി അസ്മിം, യു, കലോപോ. പിവന്തി അസ്മിം പാനോ, സോ ഏവ കൂപോ പാനകൂപോ, കു സദ്ദേ, പോ, ദീഘാദി, കൂപോ, കേന ഉഭതീതി വാ കൂപോ, ഭസ്സ പോ. അന്ധുപി, അന്ധ ദസ്സനുപസങ്ഘാതേ, ചുരാദി, ഉ. ദ്വയം സമചതുരസ്സപോക്ഖരണിയം. ഖനു അവദാരണേ, കമ്മേ തോ, നലോപോ, ദീഘാദി. പോക്ഖരം ജലം, തംയോഗാ അനോ, നദാദി, പോക്ഖരണീ.

൬൭൮. തിപാദേന മഹതോ സദാ അഗാധജലസ്സ പദ്മട്ഠാനസ്സ ച പദ്മസുഞ്ഞസ്സ ച യോഗ്യതായ നാമം [അമര ൧൦.൨൮ ഗാഥായം പസ്സിതബ്ബം]. തള ആഘാതേ, തല പതിട്ഠായം വാ, ആകോ, അപരപക്ഖേ ളത്തം. സര ഗമനേ, അ, സരോ. വപ ബീജനിക്ഖേപേ, വപന്തി യായ വാപീ, ആയതചതുരസ്സായമ്പി. സരതിസ്മാ അസോ, നദാദി, സരസീ. ദഹ ഭസ്മീകരണേ, അ, ദധ ധാരണേ വാ, ധസ്സ ഹോ. അമ്ബുജാനം പദ്ധാനം ആകരോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം.

ഖുദ്ദകോ സരോ ‘‘പല്ലല’’ന്ത്യുച്ചതേ. യത്ര വസ്സാസു അധികം ജലം, ഗിമ്ഹേസു ജാണുമത്തം, സുക്ഖത്യേവ വാ, പല്ല രക്ഖണേ, ചുരാദി, അലോ, പല്ലലം.

൬൭൯-൬൮൦. അനോതത്താദയോ ഏതേ സത്ത മഹാസരാ നാമ. തത്ര സൂരിയരംസിസമ്ഫുട്ഠാഭാവേന ന അവതപതി ഉദകമേത്ഥാതി അനോതത്തോ. കണ്ണമുണ്ഡപബ്ബതസമീപത്താ കണ്ണമുണ്ഡോ. രഥം കരോതീതി രഥകാരകോ, യഥാകഥഞ്ചി അയം ബ്യുപ്പത്തി നാമ, സഞ്ഞാ പന ലോകതോയേവാവഗന്തബ്ബാ. ഛബ്ബണ്ണദന്തവന്തതായ ഛദ്ദന്തോ, നാഗരാജാ, തസ്സ നിവാസനട്ഠാനസമീപത്താ ഛദ്ദന്തോ, സരോ. കുണാലസകുണാ ബഹവോ യത്ഥ സന്തി കുണാലോ. മന്ദാകിനീ ആകാസഗങ്ഗായമ്പി വുത്താ. ബഹവോ സീഹാ പപതന്തി അസ്മിം സീഹപ്പപാതോ.

ദ്വയം ജലപ്പായേ ദേസേ കൂപനികടേ പസുപാനത്ഥം പത്ഥാരാദിരചിതേ ജലാസയേ. ആഹൂയന്തേ പസവോ അത്ര പാനായാതി ആഹാവോ, ണോ, വുഡ്ഢാവാദേസോ. നിപിവന്തി അസ്മിം നിപാനം, യു. ദ്വയം സുരഖാതേ, അപോരിസേ ദേവനിമ്മിതേതി ഭാവോ, സോണ്ഡേഇച്ചഞ്ഞേ. ‘‘അഖാതോ ദേവഖാതകോ’’തി [അമര ൧൦.൨൭] ഹി അമരമാലായം പുംസകണ്ഡം.

൬൮൧. നദ്യന്തം നദീയം. സവതീതി, അന്തോ, നദാദി, സവന്തീ. നിന്നട്ഠാനം ഗച്ഛതീതി നിന്നഗാ, ക്വി. സന്ദ പസവനേ, ഉ, അസ്സിത്തം, വണ്ണവികാരോ, സിന്ധു. സര ഗമനേ, തോ, ഇകാരാഗമോ, സരിതാ. ആപാനം നിവാസോ ആപോ, സമുദ്ദോ, ണോ, തം ഗച്ഛതീതി ആപഗാ. നദ അബ്യത്തസദ്ദേ, നദതീതി നദീ, നദാദി, തരങ്ഗനീപ്യത്ര.

ദ്വയം ഗങ്ഗായം. ഭഗീരഥേന രഞ്ഞാ നിബ്ബത്തിതാ ഭാഗീരഥീതി ലോകിയാ, അസ്മാകന്തു മതേന നാമമത്തമേവേതം തസ്സാതി സന്നിട്ഠാനം, ഏവം സബ്ബത്ര. ഗച്ഛതീതി ഗങ്ഗാ, ഗമിതോ ഗോ, തിപഥഗതാപി, തയോ സഗ്ഗമച്ചപാതാലപഥേ ഗതാ തിപഥഗതാ. സിന്ധൂനം നദീനം സങ്ഗമോ മേലകോ സമ്ഭേദോ. സമ്മാ ഭിജ്ജന്തി അസ്മിം സമ്ഭേദോ, സംപുബ്ബോ ഭിദി മേലനേ, ണോ.

൬൮൨. ഗങ്ഗാദികാ ഇമാ പഞ്ച നദിയോ മഹാനദീ നാമ. അചിരം സീഘഗമനം ഏതിസ്സമത്ഥീതി അചിരവതീ. യമു ഉപരമേ, ഉനോ, യമസ്സ ഭഗിനീ വാ യമുനാ, ഭഗിന്യത്ഥേ ഉനോ. സരാനി ഭവന്തി യായ അവധിഭൂതായാതി സരഭൂ, സര ഗതിഹിംസാചിന്താസു വാ, ഊ, അഭോന്തോ ച, സരഭൂ. മഹ പൂജായം, അ, നദാദി.

ചന്ദഭാഗാദികാ നിന്നഗാ പഞ്ച മഹാനദിതോ അഞ്ഞാസം നദീനം ഭേദാ. ചന്ദഭാഗോ നാമ പബ്ബതോ, തതോ പഭവതീതി ചന്ദഭാഗാ. സരയോഗാ വന്തു, മജ്ഝേ സകാരാഗമോ, നദാദി, സരസ്വതീ. വന്തുരത്രാതിസയേ.

൬൮൩. നിദ്ദോസം ജലം അസ്സം നേരഞ്ജരാ, യദാദി, അഥ വാ നേരഞ്ജരാ നാമ തൂരിയവിസേസോ, തംസമാനസദ്ദതായ അയം നദീ നേരഞ്ജരാ നാമ. നാനാഗാഹാകുലീഭൂതതായ കുച്ഛിതം വേരം അസ്സാ കാവേരീ, നദാദി. നമ്മം സുഖം ദദാതീതി നമ്മദാ, ണോ. ആദിനാ സരാവതീ വേത്തവതീ കണ്ടകീ കോസികീആദികാ അനേകാ നദീഭേദാ സങ്ഗഹിതാ.

ദ്വയം ഹമ്മിയദേവാലയാദീസു ജലമഗ്ഗേ. വാരിനോ നിക്ഖമനമഗ്ഗോ വാരിമഗ്ഗോ. നല ഗന്ധേ, അ, നദാദി, ളത്തം, പനാളി, അയം ഇത്ഥിയം, പുമേ ച.

തികം ഗാമദ്വാരമ്ഹി അസുചിപൂതിപങ്കസമ്പുണ്ണായം കാസുയം. ചിത്തം ദുനോതീതി ചന്ദനികാ, യദാദി.

൬൮൪-൬൮൫. ജമു അദനേ, അലോ, നദാദി, ബോന്തോ ച, ളത്തം, ജമ്ബാളീ. അവലഗ്ഗന്തി അസ്മിം ഓളിഗല്ലോ, ലഗ്ഗ സങ്ഗേ, അലോ, ളത്തം, അസ്സി, ഗലോപോ, ദ്വിത്തഞ്ച. സാദ്ധപജ്ജേന പദുമസ്സ നാമം. സരസി രുഹതീതി സരോരുഹം, രോ. സതം പത്താനി അസ്സ, പദ്മവിസേസത്ഥേപ്യസ്സ പദ്മത്താ വിസേസതോ അഭേദോ. അരം വിന്ദതീതി അരവിന്ദം. പദ ഗമനേ, ഉമോ. പദുമം, അനിത്ഥീ. പങ്കേ കദ്ദമേ രുഹതീതി പങ്കേരുഹം, അലുത്തസമാസോയം. നല ഗന്ധേ, ഇനോ, ളത്തം. പുസ വുഡ്ഢിമ്ഹി, ഖരോ, വുഡ്ഢി, സസ്സ കോ, പോക്ഖരേ ജലേ ജാതന്തി വാ പോക്ഖരം. മുളാലതോപി ഉഗ്ഗന്ത്വാ പുപ്ഫതി മുളാലപുപ്ഫം. കം ജലം അലയതി ഭൂസയതീതി കമലം, അല ഭൂസനേ. ഭിസതോപി ഉഗ്ഗന്ത്വാ പുപ്ഫതീതി ഭിസപുപ്ഫം. കുസേ ജലേ സേതി തിട്ഠതീതി കുസേസയം, രോ, അലുത്തസമാസോ. താമരസമ്പി, താമരം ജലം, ‘‘താമരം ഘതമണ്ണോ ചേ’’തി തന്തതന്തരം, തത്ര സേതി തിട്ഠതീതി താമരസം, രോ.

൬൮൬. സിതം സേതം കമലം ‘‘പുണ്ഡരീക’’ന്ത്യുച്ചതേ, പുഡി ഖണ്ഡനേ, മുഡിരിത്യേകേ, ഇകോ, അരാഗമോ ച, മസ്സ പോ, ഇസ്സീകാരോ ച, പുണ്ഡരീകം. രത്തം തു കമലം ‘‘കോകനദം, കോകാസകോ’’തി ചോച്ചതേ. കോകേ നാദയതീതി കോകനാദം, ണോ. രത്തുപ്പലേ ച, ‘‘കോകനദം, കോകനുദ’’ന്തിപി പാഠോ, കേ കനതി ദിബ്ബതീതി വാ കോകനദം, ഭൂവാദി, ദോ, അസ്സോ. കന ദിത്തികന്തിഗതീസു, കേ കാസതീതി കോകാസകോ, ണ്വു, കാസ ദിത്തിയം.

ദ്വയം കേസരേ, കേ ജായതീതി കി, കമലാദി, തസ്മിം ജായതി, ജലതീതി വാ കിഞ്ജക്ഖോ, ഖോ, നസ്സ, ലസ്സ വാ കോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, കേ സരതീതി, അ, സത്തമിയാ അലോപോ, ദ്വയമനിത്ഥീ. ദ്വയം പദ്മാദിദണ്ഡേ. ദണ്ഡസദിസതായ ദണ്ഡോ. നല ഗന്ധേ, ണോ.

൬൮൭. ദ്വയം മുളാലേ. വിസ പേരണേ, വസ്സ ഭോ, ഭിസം, ഭാസ ദിത്തിയം വാ, ആകാരസ്സി. മൂലേ ജായതീതി മുളാലോ, അഞ്ഞത്ഥേ അലോ, രസ്സാദി, ളത്തഞ്ച, മൂല പതിട്ഠായം വാ, അലോ, സേസം പുബ്ബസദിസം, ദ്വയംപ്യനിത്ഥീ.

ദ്വയം കണ്ണികായം. ബീജസ്സ കോസോ ആകരോ ബീജകോസോ. കണ്ണേ കരീയതീതി കണ്ണികാ, കണ്ണാലങ്കാരോ, തംസദിസസണ്ഠാനതായ കണ്ണികാ, പദുമാദീനം സമൂഹേ ഗഹനേ വനേത്യത്ഥോ. സണ ദാനേ, ഡോ, സണ്ഡം, ‘‘സണ്ഡം പദ്ധാദിസങ്ഘാതേ, ഗോപതിമ്ഹി പുമേ ഭവേ’’തി നാനത്ഥസങ്ഗഹോ.

൬൮൮. ദ്വയം പദ്മകുമുദാദിസാമഞ്ഞേ, തഥാ ഹി പദ്മം മഹോപ്പലം സിതോപ്പലമുച്ചതേ, ‘‘കുവലയം ഉപ്പലഞ്ച, നീലമിന്ദീവരന്തി ഹി’’ഇതി ബ്യാഡി, ‘‘ഉപ്പലഞ്ച കുവലയം, നീലമിന്ദീവരം മത’’ന്തി ഭാഗുരി ച, ‘‘രോമോ സിതി ച നീലോ, കുവലയമിന്ദീവരഞ്ച നീലമ്ബുജ’’ന്തി തു വരരുചി. ‘‘കുവലയദലസാമോപ്യങ്ഗദധിതി പരിധൂ സര’’ന്തി മാലധി, മാധവോ ച, തത്ര പുബ്ബകമതമിഹ നിസ്സീയതേ. യദ്യേവം കഥമുപ്പലസദ്ദേന നീലുപ്പലാദീസ്വേവ ബുദ്ധി, ന പന മഹോപ്പലാദിമ്ഹീതി? വുച്ചതേ – സാമഞ്ഞേപി ധഞ്ഞത്തേ യഥാ ധഞ്ഞസദ്ദേന കലമാദീസ്വേവ ബുദ്ധി, ന പന മുഗ്ഗാദീസു, ഏവമിഹാപി. ഉപുബ്ബോ പാ പാനേ, അലോ, ദ്വിത്തം, ഉദകേ പ്ലവതീതി വാ ഉപ്പലം, യദാദി. കുയാ പഥവിയാ വലയം ഇവ സോഭാകരത്താ കുവലയം.

ദ്വയം നീലുപ്പലേ. നീലവണ്ണേ, അ, നീലം, ഇന്ദതീതി ഇന്ദീ, നദാദി, ഇന്ദീ ലക്ഖീ, തസ്സാ വരം ഇന്ദീവരം, ഇന്ദ പരമിസ്സരിയേ വാ, ഈരോ.

അസ്മിം നീലുപ്പലേ സേതേ കുമുദം നാമ. കുയം മോദതേ കുമുദം, ണോ. അസ്സ പദുമാദിനോ കന്ദോ സാലൂകമുച്ചതേ. കം സുഖം ദദാതീതി കന്ദോ, കന്ദ അവ്ഹാനേ വാ രോദനേ ച. സല ഗമനത്ഥോ ദണ്ഡകോ ധാതു, ഉകോ, ദീഘോ, സാലൂകം.

൬൮൯. തികം രത്താരത്തസാമഞ്ഞേ. കമലതോ അഞ്ഞതരസ്മിം ജലകുസുമേ, ന തു രത്തേയേവ, സുഗന്ധേന യുത്തം സോഗന്ധികം. കസ്സ ഹാരം ഇവ സോഭാകരത്താ കല്ലഹാരം, ലാഗമോ, ദ്വിത്തഞ്ച. ദകം സീതലം കരോതീതി ദകസീതലികം.

ദ്വയം സേവാലേ. ഉദകം സേവതീതി സേവാലോ, അലോ, വകാരാഗമോ, ഇസ്സേ ച. നീലതീതി നീലികാ, നീല വണ്ണേ, ഇകോ, നീലവണ്ണയോഗതോ വാ നീലികാ, സേവലോപി, ദ്വയം പദ്മയുത്തേ ദേസേ, പദ്മസമൂഹേ ച. നളിനീ ച പങ്കജിനീ വിസിനീ ച സരോജിനീ പദ്മിനീതി പരിയായാ. ‘‘പദ്മസണ്ഡം തദാകരേ’’തി ഹി പരിയായം രതനമാലായം മാധവോ, വിസം സമം, തബ്ബന്തതായ വിസിനീ, ഇനോ, നദാദി. അമ്ബുജയോഗതോ, അമ്ബുജാനം സമൂഹതോ വാ അമ്ബുജിനീ.

൬൯൦. തിലബീജാദയോ സേവാലോ നാമ. തത്ര തിലബീജപ്പമാണം ജലസണ്ഠിതം നീലാദിവണ്ണയുത്തം തിലബീജം നാമ. സങ്ഖോ നാമ സപത്തോ അപ്പകണ്ഡോ ഉഖാപിധാനാദിപ്പമാണോ സമൂലോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ. പണകോ നാമ ഭമരസണ്ഠാനോ നീലവണ്ണോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ, പണ സങ്ഖാതേ, ണ്വു, പണകോ.

പാതാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി സകലബ്യാകരണമഹാവനാസങ്ഗഞാണചാരിനാ കവികുഞ്ജരകേസരിനാ ധീമതാ സിരിമഹാചതുരങ്ഗബലേന മഹാമച്ചേന വിരചിതായം അഭിധാനപ്പദീപികാവണ്ണനായം ഭൂകണ്ഡവണ്ണനാ സമത്താ.