൬. അരഞ്ഞാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൦൫. നവ പബ്ബതസ്സ നാമാനി. പബ്ബ പൂരണേ, തോ. ഗിര നിഗ്ഗിരണേ, ഓസധാദയോ നിഗ്ഗിരതീതി ഗിരി, ഇ. സിലാനം രാസി സേലോ, സിലാ പചുരാ സന്ത്യസ്മിം വാ സേലോ, സേല ഗതിയം വാ, അ. അദ്ദ ഗതിമ്ഹി യാചനേ ച, ഭൂവാദി, ഇ, അദ്ദ ഹിംസായം വാ, ചുരാദി. ന ഗച്ഛതീതി നഗോ. ന ചലതീതി അചലോ. സിലാനമുച്ചയോ ഉബ്ബേധോ, ഥൂപോ വാ സിലുച്ചയോ. സിഖരയോഗാ സിഖരീ, ഈ, തിലകീഭൂതോ. ഭും ഭൂമിം ധരതീതി ഭൂധരോ, ഭുയാ ധരീയതീതി വാ ഭൂധരോ, ബാഹുല്യേന അ, ഭൂധരോ. അഹാരിയോ, ഗോത്തോപി, ദേസന്തരം നേതുമസക്യത്താ അഹാരിയോ, ഗവം ഭൂമിം ധാരണേന തായതേ ഗോത്തോ.

പഞ്ചകം സിലായം. അമ ഗതിയം, ഭോ. വന, സന സമ്ഭത്തിയം, പസനതി ബ്യാപേതീതി പാസാണോ, നിപാതനാ, പസ ബന്ധനേ വാ, യു. അസു ഖേപനേ, മോ, അസ്മാ, രാജാദി, അസു ബ്യാപനേ വാ. പല രക്ഖണേ, ഉപലോ, ഉപ ദേഹേ വാ, അലപച്ചയോ നിപാതോ. സില ഉച്ചേ, അ. സിലാ, നാരീ.

൬൦൬. ഗിജ്ഝകൂടാദയോ തികൂടന്താ ‘‘വങ്കാദീ’’തി ഏത്ഥ ആദിനാ മലയദദ്ദുരാദയോ ച നഗാ നഗവിസേസാ. ഗിജ്ഝാ സകുണവിസേസാ അസ്സ കൂടേ വസന്തി, ഗിജ്ഝസദിസകൂടയുത്തതായ വാ ഗിജ്ഝകൂടോ. വിസേസേന ഭാതീതി വേഭാരോ, അരോ. പുല മഹത്തേ, വിസേസേന പുലതീതി വേപുല്ലോ. ഇസയോ ഗിലതീതി ഇസിഗിലി, ഇ. ആദിച്ചഗമനവിരോധേന വിരുദ്ധം ഝായതീതി വിഞ്ഝോ. പണ്ഡുവണ്ണതായ പണ്ഡവോ, പണ്ഡ ഗതിയം വാ, അവോ. കുടിലതായ വങ്കോ. ദ്വയം ഉദയഗിരിമ്ഹി. അപരസേലാപേക്ഖായ പുബ്ബസേലോ. ഉദയന്ത്യസ്മാ സൂരിയാദയോതി ഉദയോ, സൂരിയാദീനമുദയയോഗതോ വാ ഉദയോ.

തികം അത്ഥഗിരിമ്ഹി. മന്ദയതി സൂരിയോ യസ്മിം മന്ദരോ. മന്ദപ്പഭോ വാ അരതി യസ്മിം സൂരിയോതി മന്ദരോ, അത്ഥം അനുപലദ്ധിം ഗഹനക്ഖത്താനം കരോതീത്യത്ഥോ, നാമധാതുകാരിതന്താ അ. ദ്വയം ഹിമവതി പബ്ബതേ. ഹിമപ്പചുരതായ ഹിമവാ, ഹിമം വാ വമതീതി ഹിമവാ, ക്വി, രാജാദിപക്ഖേപത്താ സിസ്സാ. ഹിമയുത്തോ അചലോ ഹിമാചലോ.

൬൦൭. അത്തനി സഞ്ജാതഗന്ധദബ്ബാനം ഗന്ധേഹി ലോകേ മദയതി, മോദയതീതി വാ ഗന്ധമാദനോ, യു. കേലാസോ വുത്തോ. വിചിത്തകൂടയുത്തതായ ചിത്തകൂടോ. സുഖം ദസ്സനം യസ്സ, യസ്മിം വാ സുദസ്സനോ, കാളവണ്ണകൂടതായ കാളകൂടോ. തീണി കൂടാന്യസ്സ തികൂടോ, ഛളേതേപി പബ്ബതവിസേസാ. അസ്സ യഥാവുത്തസ്സ പബ്ബതസ്സ പത്ഥോ സമോ ഭൂമിഭാഗോ സാനു നാമ, അസ്സ വാ പബ്ബതസ്സ സമായ ഭൂമിയം പത്ഥോ സാനു ച ഭവന്തീതി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. പതിട്ഠതേ അസ്മിന്തി പത്ഥോ, ഠസ്സ ഥോ. സന സമ്ഭത്തിയം, ണു, സമ്ഭജീയതേ സേവീയതേതി സാനു, ദ്വേപ്യനിത്ഥിയം.

൬൦൮. തികം സിങ്ഗസ്സ നാമം. കുട ദാഹേ, കമ്മനി ണോ, വാകാരേന കൂടമ്പി. സിഖം രുഹതീതി സിഖരം. നേരുത്തോ. സിഖം ഗച്ഛതീതി സിങ്ഗം, ഇങ്ഗ ഗമനത്ഥോ, ഖലോപോ. ദ്വയം പബ്ബതാദീനം പപതനട്ഠാനസ്സ നാമം. പപതന്ത്യസ്മാ, ണോ. പത അധോഗമനേ, പപാതോ. തട സമുസ്സയേ, തടോ.

ദ്വയം പബ്ബതനിതമ്ബേ. നിതമ്ബോ ജഘനേപി, കട വസ്സാവരണേസു, ണ്വു. പബ്ബതേ പാസാണാദീസു അമ്ബുനോ ജലസ്സ പസവോ പസവനം നിജ്ഝരോ നാമ, നിസ്സരണം നിജ്ഝരോ, സസ്സ ഝോ, അസരൂപദ്വിത്തം. ഝരോപി.

൬൦൯. ദ്വയം കിത്തിമേ അകിത്തിമേ, സജലേ നിജ്ജലേ വാ കന്ദരേ. ദര വിദാരണേ, അ, ഈ, ദരീ. കം ജലവാചകമബ്യയം, കേന ദരീയതേ കന്ദരോ, ആ, കന്ദരാ. തികം ദേവഖാതബിലേ. നിലീയന്ത്യസ്മിം ലേണം, ലീ സിലേസനേ, യു. ഗതിം ഹ്വയതി കുടിലയതീതി ഗബ്ഭരം, നിപാതനാ. ഗബ്ഭ ധാരണേ വാ, അരോ. ഗുഹൂ സംവരണേ, അ, ഗുഹാ.

ദ്വയം സിലാമയപോക്ഖരണിയം. സോഡി ഗബ്ഭേ, ഈ. സോണ വണ്ണഗതിസങ്ഘാതേസു വാ, ഡോ, ഈ. ദ്വയം പബ്ബതാദീനം ഗബ്ഭരദേസേ ലതാപല്ലവതിണാദീഹി പിഹിതോദരേ ഗബ്ഭരേ. കുഞ്ജ അബ്യത്തസദ്ദേ, കരണേ, ണോ, നികുഞ്ജം നിപുബ്ബോ. ദ്വയംപ്യനിത്ഥിയം. നികുഞ്ജവചനം പകുഞ്ജാദിനിവത്തനത്ഥം.

൬൧൦. സേലസ്സ പബ്ബതസ്സ ഉദ്ധംഭൂമി അധിച്ചകാ നാമ. സേലസ്സാധോഭാഗാസന്നഭൂമി ഉപച്ചകാ നാമ. അത്ര തേഹി ഉപാദിസദ്ദേഹി ച്ചകോ യദാദിനാ [പാണിനി ൫.൨.൩൪].

മൂലപബ്ബതസ്സന്തേ പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഖുദ്ദപബ്ബതാ പാദാ നാമ. തത്ര പാദാദിദ്വയം. പജ്ജതേ ഗമ്യതേതി, ണോ. സേലസ്സ ഉപന്തോ സമീപേ പബ്ബതോ ഉപന്തസേലോ.

ഗേരികമനോസിലാഹരിതാലകട്ഠിന്യാദികോസബ്ബോ ഏവ സിലാവികാരോ ‘‘ധാതൂ’’ത്യുത്തോ, ധര ധാരണേ, തു, ധാതു.

സേലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬൧൧. തികം സീഹേ. കേസരോ ജടാ, തംയോഗാ, ഈ, കേസരീ. മിഗേ ഹിംസതീതി സീഹോ, നിപാതനാ വണ്ണവിപരിയയോ, മിഗേ ഹന്തും സംവിജ്ജമാനാ ഈഹാ അസ്സാതി വാ സീഹോ, സഹതീതി വാ സീഹോ. പഞ്ചസ്സോ, ഹരിപി. മുഖമിവ ചരണാപ്യസ്സ കരികുമ്ഭദാരണസമത്ഥാതി തേഹി സഹ പഞ്ചസ്സാനി യസ്സ. ഹരതി മിഗേതി ഹരി, ഇ. മഹാകുക്കുരപ്പമാണോ കുക്കുരാകതി കണ്ഹലേഖാചിത്തസരീരോ ഗോമനുസ്സാദിഹിംസക്ഖമോ രസ്സമുഖോ തരച്ഛോ നാമ, സോ ‘‘സുനഖബ്യഗ്ഘോ’’തി വുച്ചതി. തര തരണേ, ഛോ, മിഗേ അദതീതി മിഗാദനോ, നന്ദാദീഹി യു.

ദ്വയം ബ്യഗ്ഘേ. വിനിഹന്ത്വാ ആഘായതീതി ബ്യഗ്ഘോ, ഘാ ഗന്ധോപാദാനേ, ബ്യഗ്ഘോ ദീപിനിപി. പും പുമാനോ ദാലേതീതി പുണ്ഡരീകോ, ദല വിദാരണേ, ണ്വു. ദസ്സ ഡോ, ലസ്സ രോ, അസ്സീ, പുണ്ഡരീകോ.

‘‘പുണ്ഡരീകം സിതമ്ബോജേ,

സിതച്ഛത്രേ ച ഭേസജ്ജേ;

കോസകാരന്തരേ ബ്യഗ്ഘേ,

സോ ദിസാവാരണഗ്ഗിസൂ’’തി. –

നാനത്ഥസങ്ഗഹേ. വഗ്ഘോപി. ദീപിനിവിസയേ സദ്ദൂലോ ഈരിതോ, സരതീതി സദ്ദൂലോ, ഊലോ, ദോ ചന്തോ, സദ്ദേന ഉലതി ഗച്ഛതീതി വാ സദ്ദൂലോ. ദീപം തച്ചമ്മം, തംയോഗാ ദീപീ, തസ്മിം ദീപിനി.

൬൧൨. പഞ്ചകം അച്ഛേ. അസു ഖേപനേ, ഛോ. ഇച ഥുതിയം, അ, ഇക്കോ. ഭല്ലുകോപി, ഭല, ഭല്ല പരിഭാസനഹിംസാദാനേസു, ണ്വു, അസ്സു, ഈസ ഗതിഹിംസാദാനേസു, സോ, രസ്സാദി. അപച്ചയേ ഇസോ.

ദ്വയം രോഹിതേ. ലോഹിതവണ്ണതായ രോഹിസോ, ലോഹിതോ ച, പുബ്ബത്ര തസ്സ സോ. തികം ഗോകണ്ണേ. ഗവസ്സ കണ്ണോ വിയ യസ്സ കണ്ണോതി ഗോകണ്ണോ. ഗണയുത്തതായ ഗണീ ച സോ കണ്ടകസദിസസിങ്ഗതായ കണ്ടകോ ചേതി ഗണികണ്ടകോ, സമുദിതനാമമ്പി വദന്തി. ഗണി ച കണ്ടകോ ച ഗണികണ്ടകാതി ദ്വേ നാമാനിപി ദട്ഠബ്ബാനി, തേനേവ ഹി ‘‘ഗണികണ്ടകാ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ.

൬൧൩-൬൧൪. ചതുക്കം ഖഗ്ഗേ. സിങ്ഗഞ്ച ഖഗ്ഗാഖ്യം, തംയോഗാ ഖഗ്ഗോ. ‘‘ഖഗ്ഗോ ഗണ്ഡകസിങ്ഗാസി-വുദ്ധഭേദേസു ഗണ്ഡകേ’’തി [ബ്യാഖ്യാസുധാ ൨.൫.൪] ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ. ഖഗ്ഗസദിസം വിസാണമസ്സ സണ്ഠാനതോതി ഖഗ്ഗവിസാണോ, ണോ. ഏത്ഥ ഖഗ്ഗസദ്ദോ അസിപരിയായോ. പലാസമദതീതി പലാസാദോ. ഗണ്ഡ വദനേകദേസേ, ണ്വു, ഗണ്ഡകോ.

ബ്യഗ്ഘാദികോ സബ്ബോപി മിഗഭേദോ ‘‘വാളമിഗോ, സാപദോ’’തി ചോച്ചതേ. ബ്യഗ്ഘസ്സാതിസയേന മനുസ്സാദീനം ഹിംസനതോ ദുട്ഠതാ പാകടാതി തപ്പമുഖതാ വുത്താ. വല സംവരണേ, വലന്ത്യത്താനമസ്മാതി വാളോ, ണോ, വാളോ ച സോ മിഗോ ചേതി വാളമിഗോ, ദുട്ഠമിഗോത്യത്ഥോ. ‘‘ബ്യഗ്ഘോ തം ഖാദതൂ’’ത്യാദിനാ സപന്തി യേനാതി സാപദോ, സപ അക്കോസേ, ദോ, ദീഘാദി.

പ്ലവങ്ഗന്തം മക്കടേ. പ്ലവോ ഗതിഭേദോ, തേന ഗച്ഛതീതി പ്ലവങ്ഗമോ, പ്ലവങ്ഗോ ച. മര പാണചാഗേ, അടോ, കോ ചന്തോ, മക്കടോ. നരോ ഇവ വാനരോ, വാസദ്ദോ ഇവത്ഥേ, നാമാനം യുത്തത്ഥത്താ സമാസോ. സാഖായം പസുതോ മിഗോ സാഖാമിഗോ. ഗത്യത്ഥതായ ക്രിയായ പയോഗാ. കപി ചലനേ, ഇ, കപി. വലീ സിഥിലം ചമ്മം മുഖേ അസ്സ വലീമുഖോ. കിസോ, വനോകോപി, കുച്ഛിതേനാകാരേന സേതീതി കിസോ, ഉസ്സി. വനമോകമാസയോ അസ്സ വനോകോ. സോ മക്കടോ ചേ കണ്ഹതുണ്ഡോ കാളമുഖോ സിയാ, തദാ ‘‘ഗോനങ്ഗലോ’’തി മതോ, ഗുന്നം നങ്ഗലസദിസതായ ഗോനങ്ഗലോ.

൬൧൫. പജ്ജദ്ധം സിങ്ഗാലസ്സ നാമം. സര ഗതിഹിംസാചിന്താസു, അലോ. സരതിസ്സ സിങ്ഗോ. ജമു അദനേ, ണ്വു, ബോ ചന്തോ, അസ്സു. കുസ അക്കോസേ, തു, ഥു വാ. ഭേരവയുത്തതായ ഭേരവോ, ‘‘ഭേ’’ഇതി രവതീതി വാ ഭേരവോ. സമു ഉപസമേ, ഇവോ, സിവാ, നാരീ, സി സേവായം വാ, വോ. മിഗധുത്തോ, വഞ്ചകോപി, മിഗേസു വനപസൂസു ധുത്തോ. ബ്രാഹ്മണം വഞ്ചേതീതി വഞ്ചകോ.

തികം ബിളാരേ. ബില ഭേദനേ, അരോ, ളത്തം. ബബ്ബ ഗതിയം, ഉ. മജ സുദ്ധിയം, ആരോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ. ഓതു, ആഖുഭുജോപി. ദ്വയം കോകേ, അയം കുക്കുരപ്പമാണോ കപിലോ ഹരിണോ. കുക, വക ആദാനേ. ഈഹാമിഗോപി, മിഗേ ഈഹതി കങ്ഖതീതി, കമ്മനി ണോ.

൬൧൬. ദ്വയം മഹിംസേ. മഹിയം സേതീതി മഹിംസോ, രസ്സോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ ച. ലല ഇച്ഛായം, ഉദകം ലലതീതി ലുലായോ, നിപാതനാ, അയോ, അസ്സു ച. ഗോ വിയ വജതി ജായതീതി ഗവജോ. ഗോ വിയ അയതീതി ഗവയോ, സമാ ദ്വേ തുല്യത്ഥാ.

ദ്വയം സല്ലേ. സല്ല ആസുഗതിയം, അ, സല്ലോ, സകത്ഥേ കോ, സല്ലകോ അത്തനോ സരീരജാതേന സല്ലേന സുനഖം സലതി ഹിംസതീതി വാ സല്ലോ, സല്ലകോ ച, അയം സൂകരസണ്ഠാനോ, സലാകാപായോ ച. അസ്സ സല്ലസ്സ ലോമമ്ഹി സലലം, സലഞ്ച ഭവേ. പല, സല, പഥ ഗതിയം, അലോ, നദാദിത്തേ സലലീ, ഥിത്താഭാവേ സലലം, അമ്ഹി സലം.

൬൧൭. പഞ്ചകം മിഗേ, ഹരന്ത്യനേന ഹരിണോ, ഹര ഹരണേ യു. ണത്തമിത്തഞ്ച. മര പാണചാഗേ, അ, രസ്സ ഗോ, ഇത്തഞ്ച. സേന സുനഖേന രങ്ഗതി ഗച്ഛതി പലായതീതി സാരങ്ഗോ. ദീഘാദി, മഗോ, മിഗോ ച ഏതേ ദ്വേ മിഗമത്തേപി. അജിനസ്സോപയുജ്ജമാനസ്സ യോനി, തേന ഭൂതസ്സാജിനസ്സുപ്പത്തികാരണത്താ വാ അജിനയോനി. അയമ്പി മിഗമത്തേപി. കുരങ്ഗോ, വാതായുപി. കുയം പഥവിയം രങ്ഗതീതി കുരങ്ഗോ. വാതമയതീതി വാതായു, ഉ.

ദ്വയം സൂകരേ. സുന്ദരം ഫലം കരോതീതി സൂകരോ. വുത്തഞ്ച ദബ്ബഗുണേ –

‘‘സ്നേഹനം ബ്രൂഹനം വസ്സം, തഥാ വാതസമാപഹം;

വാരാഹം പിസിതം ബാല്യം, രോചനം സേദനം ഗരൂ’’തി [ദബ്ബഗുണസങ്ഗഹ ൨.൧൧-൨].

സുഖം കരോതീതി വാ സൂകരോ. സുന്ദരോ കരോ യസ്സ വാ സൂകരോ. വരേ ആഹന്തീതി വരാഹോ, വരേ സതി ആഹന്തബ്ബോതി വാ വരാഹോ, കോലോ, ഥദ്ധലോമോ, ഭൂദാരോപി. ദ്വയം സസേ. പേല ഗതിയം, ണ്വു. സസ പ്ലുതഗതിയം, അ.

൬൧൮. ദ്വയം ഏണീമിഗേ. ഏണിയാ മിഗിയാ, ഏണസ്സ വാ അപച്ചം ഏണേയ്യോ, അയം ചമ്മാദീസുപി ‘‘ഏണസ്സ, ഏണിയാ വാ ചമ്മാദികോ ഏണേയ്യോ’’തി വചനത്ഥം കത്വാ. ഏണിയാ ഇത്ഥിയാ പുത്തോ മിഗോ ഏണീമിഗോ, ഇ ഗതിയം, യു, നദാദി, അനദാദിത്തേ ഏണോ, ഏവമേതേപ്യുപ്പാദിതാ. ദ്വയം പമ്പടകേ. പട ഗമനേ, ണ്വു, ഉപസഗ്ഗന്തേ ബിന്ദാഗമോ ച. പബ്ബ ഗതിയം, ണ്വു, ബിന്ദാഗമോ, ബലോപോ ച.

ദ്വയം വാതമിഗേ. ഗമനേന വാതസമോ മിഗോ വാതമിഗോ. ചലതിസ്മാ യു, നദാദി. തികം മൂസികേ. മുസ ഥേയ്യേ, ണ്വു, ഇത്തഞ്ച. ആപുബ്ബോ ഖനു അവദാരണേ, ഉ, നലോപോ. ഉന്ദ പസവനക്ലേദനേസു, ഊരോ.

൬൧൯. ചമരാദയോ, സരഭാദയോ ച മിഗന്തരാ മിഗവിസേസാ. ചമരോ ഉത്തരാപഥേ ഖ്യാതോ, യസ്സ പുച്ഛം ചാമരം, ചമു അദനേ, അരോ, ചമരോ, ഥിയം ചമരീ. പസദോ ചിത്തലോമീ, പസ ബന്ധനേ, അദോ. കുയം രങ്ഗതീതി കുരുങ്ഗോ, അസ്സു, ഉത്താഭാവേ കുരങ്ഗോ. സബ്ബേസമ്പി മിഗാനം മാതുട്ഠാനേ തിട്ഠതീതി മിഗമാതുകാ, ഉപമാനേ കോ. രു സദ്ദേ, രു. രുണം കരോതീതി രങ്കു, ഉ, ണസ്സ ലോപോ രകാരസ്സ, ഉസ്സ ച. അത്താനം നീചം കരോതീതി നീകോ. സരതിസ്മാ അഭോ, സരഭോ. അട്ഠാപദോ ഉദ്ധംനയനോ സീഹസ്സാപി ഹന്താ, തസ്സ ച പാദചതുക്കം ഉദ്ധം ഭവതീതി.

൬൨൦. പിയകാദയോ തയോ, ആദിനാ കന്ദലീചീനസമൂരുആദയോ ച ചമ്മയോനയോ, തേന ഭൂതസ്സ ചമ്മസ്സ ഉപ്പത്തികാരണത്താ, ഏതേ ച ചിത്രതനുരുഹാദയോ കമ്ബോജാദിമ്ഹി, ഉത്തരാപഥേ ച ജായന്തി, തത്രേവ സനാമഖ്യാതാ. യഥാ മിഗസദ്ദോ വന്യപസുസാമഞ്ഞേ, വിസേസേ ച കുരങ്ഗാഖ്യേ വത്തതി, യഥാ ച ലോഹസദ്ദോ സുവണ്ണാദികേ തേജസസാമഞ്ഞേ, വിസേസേ ച, തഥാ ചമ്മയോനിഅജിനയോനിസദ്ദാപി മിഗസാമഞ്ഞേ, മിഗവിസേസേ ചേതി തഥാ വുത്താ.

പീ തപ്പനകന്തീസു, ണ്വു, ഇയാദേസോ. ഊരുമ്ഹി അതിസയചമ്മയുത്തതായ ചമൂരു, ഏകസ്സ മസ്സ ലോപോ. കദി അവ്ഹാനേ, അലോ, ഈ, കദലീ ച സോ മിഗോ ചേതി കദലീമിഗോ.

സീഹാദയോ യഥാവുത്താ, അവുത്താ ച സബ്ബേ ചതുപ്പദാ സത്താ ‘‘മിഗാ, പസവോ’’തി ചോച്ചന്തേ. പസവന്തീതി പസവോ, സു അഭിസവേ, പസ ബന്ധനേ വാ, ഉ.

൬൨൧. ചതുക്കം ലൂതായം. ലൂ ഛേദനേ, തോ, ലൂതാ, സകത്ഥേ ഇകോ, ലൂതികാ, ദ്വേ നാരിയം. ഉണ്ണാപായോ തന്തു ഉണ്ണാ, സാ നാഭിയം അസ്സ ഉണ്ണനാഭി, രസ്സോ. മക്കടോ വിയ സാഖായം അത്തനോ തന്തുമ്ഹി ഗച്ഛതീതി മക്കടകോ.

ദ്വയം ഗോമയജവിച്ഛികേ. വിച്ഛ ഗമനേ, ണ്വു, വിച്ഛികോ, സതപദിയമ്പി, ആളം വിച്ഛികനങ്ഗുലം, തംയോഗാ ആളി. ദ്വയം ഘരഗോധായം. സരതിസ്മാ ഊ, അവോ ചന്തോ. ഘരം നിസ്സിതാ ഗോധാ ഘരഗോളികാ, ധസ്സ ളോ, സകത്ഥേ കോ.

൬൨൨. ദ്വയം ഗോധായം. ഗുധ രോസേ, അ, ഗോധാ, നാരീ. കുണ്ഡ ദാഹേ, അ, കുണ്ഡോ. ദ്വയം രത്തപായം. കണ്ണസ്സ ജലൂകാ രത്തപാ കണ്ണജലൂകാ. സതം പദാ യസ്സാ സതപദീ, പദസദ്ദോ പാദത്ഥോ.

ദ്വയം കലന്ദകേ. കന്ദ അവ്ഹാനേ, രോദനേ ച, കന്ദതീതി കലന്ദകോ, ലമജ്ഝോ, ണ്വു. കാളവണ്ണതായ കാളകാ, നാരിയം. ദ്വയം നകുലേ, നത്ഥി കുലം ഏതസ്സ സപ്പേസു നകുലോ, അരിസപ്പോപി. നക്ക നാസനേ വാ, ഉലോ, കലോപോ, സപ്പേ നാസേതീതി നകുലോ. മങ്ഗ ഗത്യത്ഥോ ദണ്ഡകോ ധാതു, ഉസോ.

൬൨൩. ദ്വയം കകണ്ടകേ. കുച്ഛിതോ കണ്ടകോ അസ്സ, ഉസ്സത്തം. സരതി ധാവതീതി സരടോ, അടോ.

ചതുക്കം കീടേ. കീട ബന്ധനേ, അ, കീട ഗമനേ വാ, ദീഘാദി. പുല മഹത്ഥേ, അവോ, ളത്തം. കുച്ഛിതം അമതി ഗച്ഛതീതി കിമി, ഇ, അസ്സിത്തം. പകാരേന അനതീതി പാണകോ, ണ്വു, ണത്തം.

ദ്വയം കണ്ടലോമകീടേ. ഉച്ചം ഠാനം ആലിങ്ഗതീതി ഉച്ചാലിങ്ഗോ. ബഹുലോമയുത്തോ പാണകോ ലോമസപാണകോ.

൬൨൪-൬൨൫. സാദ്ധപജ്ജേന സകുണസ്സ നാമാനി. വിഹേ ആകാസേ ഗച്ഛതീതി വിഹങ്ഗോ, വിഹങ്ഗമോ ച, ആകാസപരിയായോ ചേത്ഥ വിഹസദ്ദോ, വേഹാസസ്സ വാ വിഹാദേസോ. പക്ഖയുത്തതായ പക്ഖീ. ഖേന, ഖസ്മിം വാ ഗച്ഛതീതി ഖഗോ. അണ്ഡതോ ജാതോ. സക്കോതി ഉദ്ധം ഗന്തുന്തി സകുണോ, സകുന്തോ, സകുണീ ച, സക സത്തിയം, ഉണോ, ഉന്തോ, ഉണീ ച. പതന്തോ ഡേന്തോ, പത്തേന വാ ഗച്ഛതീതി പതങ്ഗോ, അപരത്ര തലോപോ. മാതുകുച്ഛിതോ, അണ്ഡതോ ചാതി ദ്വിക്ഖത്തും ജായതീതി ദ്വിജോ. ഉഡ്ഡനാദീസു വക്കം കുടിലം അങ്ഗം ഗീവാദികം ഏതസ്സ, വക്കേന ഗമനേന അങ്ഗതീതി വാ വക്കങ്ഗോ. പത്തേന യാതി, തം വാ യാനം ഏതസ്സ. പതതി പതന്തോ വിയ ആകാസതോ ഹോതീതി പതന്തോ. നീളേ കുലാവകേ ജായതീതി നീളജോ.

വട്ടകാദയോ, പോക്ഖരസാതകാദയോ ച തബ്ഭേദാ തേസം സകുണാനം വിസേസാ. വട്ട വട്ടനേ, ണ്വു, വട്ടകാ നാരീ. മയൂരപ്പമാണോ തദാകതിചിത്തപക്ഖോ ജീവഞ്ജീവോ ദക്ഖിണപഥാദീസു ജായതേ, ‘‘ജീവജീവാ’’തി സദ്ദം കരോതീതി ജീവഞ്ജീവോ. ‘‘ജീവജീവോ’’തി നിരാനുനാസികാപി. ചന്ദികായുത്തരത്തിപ്പിയോ പക്ഖീ ചകോരോ, ചക പരിതക്കനേ, ഉരോ, ഉസ്സോ, ചങ്കോരോപി. തരതിസ്മാ ഇരോ, ദ്വിത്തമിത്തഞ്ച, തിത്തിരോ.

൬൨൬. സല ഗതിയം, ണികോ, ളത്തം, സാളികാ, നാരീ. കലം രവതീതി കരവീകോ, ഈകോ, ലലോപോ. കരവീകോ, യസ്സ സരോ ഭഗവതോ സരേന ഉപമീയതേ, സോ വുച്ചതി ‘‘കരവീകോ’’തി. ജവേന രവിനാ സദിസോ ഹംസോ രവിഹംസോ. കുസ സദ്ദേ, ഥകോ, ദ്വിത്തം, കുസസ്സ സസ്സ തോ,കുകുത്ഥകോ. കരണ്ഡ ഭാജനത്ഥേ, അവോ, കരണ്ഡവോ, ജലചരോ പക്ഖീ. ബിലു പതിത്ഥമ്ഭേ, അ, അവാദേസോ, ബിലവോ, ‘‘ഗണ്ഡപ്ലവോ’’തി ഖ്യാതോ രത്തപക്ഖോ മഹാപക്ഖീ പോക്ഖരസാതകോ, പോക്ഖരസ്സ സഞ്ഞാ യസ്സ പോക്ഖരസാതകോ, ഞ്ഞസ്സ തോ, ദീഘോ ച, സമുദിതനാമമേവ വാ തസ്സ, തദാ സാദ അസ്സാദനേ, ണ്വു, ദസ്സ തോ, പോക്ഖരസാതകോ.

൬൨൭. സത്തകം പക്ഖേ. പതന്തി അനേനാതി പതത്തം, യദാദിനാ തോ, ദ്വിത്തം. ഉഖ ഗതിയം, യു, ഉസ്സേ, അസ്സു, പേഖുണം, ണത്തം. പത ഗമനേ, തോ, പാതതോ തായതീതി വാ പത്തം. പത ഗമനേ, ഖോ, തസ്സ കോ, പക്ഖോ. പതിതും ഇച്ഛതി യേന പിഞ്ഛം, നേരുത്തോ, പത ഗമനേ വാ, ഛോ, തലോപോ, ബിന്ദാഗമോ, അസ്സി. ഛാദ്യതേ അനേന ഛദോ. ഗിര നിഗ്ഗിരണേ, ഉ, ഇസ്സത്തം, ഗമു ഗമനേ വാ, ഉ, മസ്സ രോ.

പക്ഖീനം ബീജേ ‘‘അഉ’’ഇതി ഖ്യാതേ അണ്ഡം, കച്ഛപാദീനം ബീജേപി, ‘‘അണ്ഡം ഖഗാദികോസേ ചാ’’തി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ. അഡി അണ്ഡത്ഥേ, ണോ, പേസി, കോസോപി, പിസ അവയവേ, ഇ, പേസി, ‘‘പേസിയം പത്തഭേദേ ച, കോസോ പുമേവ ഇച്ഛിതോ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൫.൩൭] രുദ്ദോ. ദ്വയം പക്ഖിഗേഹേ. നീല വണ്ണേ, അ, ളത്തം, നീ നയേ വാ, ഇലോ. കുച്ഛിതം അണ്ഡവിനാസനാദികം ലുനാതീതി കുലാവകം, ണ്വു.

൬൨൮. ദ്വയം ഗരുളാനം മാതരി. വിനോ പക്ഖിനോ നമന്തി യം വിനതാ. ഥീപുമദ്വയം ഇത്ഥിപുരിസാനം ദ്വയം മിഥുനം നാമ, സങ്ഖ്യാനസ്സ സങ്ഖ്യേയ്യനിസ്സിതതായ ഇത്ഥിപുരിസായേവ മിഥുനം, മിഥ സങ്ഗമേ, ഉനോ.

ഛക്കം യുഗളമത്തേ. യുജ യോഗേ, അ, യുഗം, അലപച്ചയേ യുഗളം, ളത്തം, യുഗലമ്പി. ഉഭ പൂരണേ, ണോ, ദ്വന്ദാദേസോ ച, ദ്വന്ദം, യമു ഉപരമേ, ണ്വു, അലോ ച, യമകം, യമലഞ്ച, അപച്ചയേ യമം.

൬൨൯-൬൩൧. മണ്ഡലന്തം സമൂഹേ. സമ്മാ, വിസേസേന ച ഊഹതേ പുഞ്ജീഭൂതത്താതി സമൂഹോ, ണോ, സമം സഹ അവയവേന ഊഹതി തിട്ഠതീതി വാ സമൂഹോ. ഗണ സങ്ഖ്യാനേ, ഗണീയതി അവയവേന സഹാതി ഗണോ. സഹ അവയവേന ഗച്ഛതീതി സങ്ഘാതോ, ഹന ഗമനേ, ണോ, സഹ അവയവേന ഉദയതീതി സമുദായോ, ദാഗമോ, മജ്ഝേ ദീഘോ. സഞ്ചിനോതി അവയവന്തി സഞ്ചയോ, ചി ചയേ. സഹ അവയവേന ദുഹയതീതി സന്ദോഹോ, ദുഹ പപൂരണേ. നിസ്സേസതോ വഹതി അവയവന്തി നിവഹോ. അവയവം കത്വാ ബ്യപിയതി ഗച്ഛതീതി ഓഘോ [ഉച്യതേ ഓഘോ ഉച സമവായേ ഘഉ നിപാതനാ ചസ്സ ഘോ (ചിന്താമണിടീകാ ൧൫.൩൯)]. വിസന്തി അവയവാ യസ്മിന്തി വിസരോ, അരോ. അവയവം സമീപേ കരോതീതി നികരോ. ഏകേകാപേക്ഖായ അപ്പത്ഥേന കസങ്ഖാതാ അവയവാ ആയന്തി യസ്മിം കായോ, അഥ വാ കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം ആയോതി കായോ, സോ വിയ അവയവാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം കായോതി ഇധ സമൂഹോ വുത്തോ. അന്തത്ഥേന ഖംസങ്ഖാതം അവയവം ധാരേതീതി ഖന്ധോ, ഖാദതി അവയവേതി വാ ഖന്ധോ, അമജ്ഝദീഘേ സമുദയോ. ഘട ഘടനേ. ഘടനം രാസിഭവനം, ഘടേന്തി അസ്സം അവയവാതി ഘടാ. സഹ അവയവേന ഏതീതി സമിതി,തി. സഹ അവയവേന ഗച്ഛതീതി സംഹതി, ഹന ഗതിയം,തി, നലോപോ. രസ അസ്സാദനേ, ഇണ. പുഞ്ജ കുച്ഛായം. സഹ അവയവേന ബ്യാപേത്വാ അയതീതി സമവായോ. പൂഗോ തമ്ബൂലേപി. ജനേതി അവയവേതി ജാതം, തോ. കം അത്താനം ദേതീതി കദോ, ചക്ഖാദികോ സരീരാവയവോ. കദോ വിയ കദോ, അവയവോ, തം വകതി ആദദാതീതി കദമ്ബകം. വിസേസേന ഊഹന്ത്യസ്മിം അവയവാ ബ്യൂഹോ. വിതനോതി അവയവേതി വിതാനം, ണോ. ഗുപ രക്ഖണേ, ബോ, പസ്സ മോ, ഗുമ്ബോ, ഗുമ്ബമ്പി. കലം അവയവഭാവം പാതി രക്ഖതീതി കലാപോ, ‘‘കലാ സോളസമോ ഭാഗോ’’തി ഹി വുത്തത്താ കലാസദ്ദോ ഭാഗത്ഥോപ്യത്ഥീതി ഞായതി. ജല ദിത്തിയം. ജലതി അവയവേനാതി ജാലം. അവയവേന മണ്ഡതീതി മണ്ഡലം, മണ്ഡ വിഭൂസായം, അലോ.

൬൩൨. സാദ്ധപജ്ജേന ഗണഭേദാ വുച്ചന്തേ. തത്ര ജാത്യാദീഹി സമാനാനം പാണീനം, അപാണീനഞ്ച ഗണോ വഗ്ഗോ നാമ, യഥാ ‘‘ബന്ധുവഗ്ഗോ, കവഗ്ഗോ’’ച്ചാദയോ, വജ്ജ വജ്ജനേ, വജ്ജേതി അസമാനജാത്യാദയോതി വഗ്ഗോ, ണോ, ജ്ജസ്സ ഗ്ഗോ. ജന്തൂനം സമാനജാതിയാനം, വിജാതിയാനഞ്ച ഗണോ ‘‘സങ്ഘോ, സത്ഥോ’’തി ചോച്ചതേ, യഥാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, വാണിജസത്ഥോ’’ച്ചാദയോ. സംഹഞ്ഞന്തേ നിബ്ബിസേസേന ഞായന്തേ അവയവാ തസ്മിന്തി സങ്ഘോ, രോ. സരന്തി വത്തന്തി അവയവാ യസ്മിന്തി സത്ഥോ, ഥോ, രസ്സ തോ.

സജാതികാനം സമാനജാതികാനം ജന്തൂനമേവ ഗണോ കുലം നാമ, യഥാ ‘‘ഖത്തിയകുലം, ഗോകുല’’മിച്ചാദയോ. കുല സങ്ഖ്യാനേ, ബന്ധുമ്ഹി ച, അ, കുലം. സധമ്മീനം സമാനധമ്മാനമേവ ജന്തൂനം ഗണോ നികായോ നാമ, യഥാ ‘‘ഭിക്ഖുനികായോ’’തി. ചി ചയേ, ണോ, നിബ്ബിസേസേന ചിനോതി അവയവേതി നികായോ.

സജാതിയതിരച്ഛാനാനംയേവ ഗണോ ‘‘യൂഥോ’’ത്യുച്ചതേ, സോ ചാനിത്ഥീ, യഥാ ‘‘ഹത്ഥിയൂഥോ, മിഗയൂഥ’’മിച്ചാദയോ, യു മിസ്സനേ, ഥോ, ദീഘാദി, യൂഥോ, ‘‘ഗണോ പസൂനം സമജോ, സമാജോഞ്ഞേസ’മുച്ചതേ’’തി [അമര ൧൫.൪൨ ഗാഥായം പസ്സിതബ്ബം] ഇധാനാഗതവചനമ്പി ഞാതബ്ബം.

൬൩൩. ചതുക്കം ഗരുളേ. കനകരുചിരത്താ സോഭനോ പണ്ണോ പക്ഖോ യസ്സ സുപണ്ണോ. വിനഭായ നാമ മാതുയാ അപച്ചം വേനതേയ്യോ, ണേയ്യോ. ഗരം വിസധരം ഹന്തീതി ഗരുളോ, ണോ, രന്തസ്സു, ഹസ്സ ച ളത്തം, വണ്ണവികാരോ, ഗരുഡോ. പക്ഖിസീഹോ, ഉളൂതീസോ, വജിരതുണ്ഡോ, സുധാഹരോ, സുവണ്ണപക്ഖോ, ഭുജഗാസനോപി [തികണ്ഡസേസ ൧.൧.൪൨].

പികന്തം കോകിലേ. പരേന വിജാതിയേന കാകേന പോസിതോതി പരപുട്ഠോ, പുസ പോസനേ, തോ. പരേന ഭതോ പുട്ഠോ പരഭതോ, ഭര ധാരണപോസനേസു, തോ. കുണ സദ്ദോപകരണേസു, അലോ. കുക, വക ആദാനേ, ഇലോ, കോകിലോ. അപിഹിതോ കായതീതി പികോ, അപി അന്തരധാനേ, വണ്ണനാസോ, അപിസ്സാകാരലോപോ.

൬൩൪. അട്ഠകം മോരേ. മുര സംവരണേ, ണോ. മയ ഗതിയം, ഊരോ, മഹിയം രവതീതി വാ മയൂരോ, ധാതുസ്സ അത്ഥാതിസയേന യോഗോതി നേരുത്തോ. വരഹം സിഖണ്ഡോ, തംയോഗാ വരഹീ. നീലാ ഗീവാ കണ്ഠോ യസ്സ, ഭുജങ്ഗഭുജോപി.

ദ്വയം മയൂരമത്ഥകസിഖായം. സിഖാ അഗ്ഗിജാലായഞ്ച, പുബ്ബേ വുത്താ.

൬൩൫-൬൩൬. ചതുക്കം മയൂരകലാപേ. സിഖണ്ഡിനോ അയം സിഖണ്ഡോ, വരഹ പാധാന്യേ, പരിഭാസനഹിംസാദാനേസു ച, കരണേ അ. കോ മയൂരോ ലസതി യേന കലാപോ, ണോ, സസ്സ പോ. പീ തപ്പനകന്തീസു, ഛോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, രസ്സോ ച. ദ്വയം മോരസ്സ പിഞ്ഛട്ഠേ അക്ഖിസണ്ഠാനേ. ചദി ഹിലാദനേ, ദിത്തിയഞ്ച, ണ്വു. മേചകോ കണ്ഹവണ്ണേപി വുത്തോ.

അള്യന്തം ഭമരേ, ഛ പദാനി അസ്സ. മധും വതയതി ഭുഞ്ജതേ മധുബ്ബതോ, വത ഭോജനേ. ഭമ അനവട്ഠാനേ, പുപ്ഫമത്ഥകേ ഭമതീതി ഭമരോ, അരോ. അര ഗമനേ, ഇ, ളത്തം.

ചതുക്കം ഗേഹവനകപോതേസു. പാരേന സബലേന ആപതതീതി പാരാപതോ, പാരവതോപി. കപ അച്ഛാദനേ, കമ്പ ചലനേ വാ. ഓതോ, പരപക്ഖേ മലോപോ. കുക ആദാനേ, അടോ, ഉസ്സത്തമസ്സുത്തഞ്ച. പകാരേന രവതീതി പാരേവടോ, രു സദ്ദേ, അടോ, ഉപസഗ്ഗസ്സ ദീഘോ, അസ്സേ, പാരേവടോ, പരേവടോപി.

‘‘പാരാവതോ ച ഛേജ്ജോ ച,

കപോതോ രത്തലോചനോ;

പാരാപതോ കലരവോ,

പത്തീ സേനോ സസാദനോ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൫.൧൪]. –

രഭസോ.

൬൩൭. ദ്വയം ഗിജ്ഝേ. ഗിധ അഭികങ്ഖായം, യോ, ഝസ്സ ഝോ, അസരൂപദ്വിത്തം, ഝപച്ചയേന വാ സിദ്ധം, തഥാ ധസ്സ ജോ. ഗിധതിസ്മാ അ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, ഇസ്സത്തം, ഗന്ധോ. തികം സേനസാമഞ്ഞേ. കുക്കുടാദീനം കുലം ലുനാതി ഛിന്ദതീതി കുലലോ, കുല സന്താനേ വാ, അലോ. സേ ഗമനേ, നോ. സത്താനം ഹിംസനതോ ബ്യഗ്ഘോ വിയ ബ്യഗ്ഘി, സത്തേ നാസേതീതി നാസോ. ബ്യഗ്ഘി ഏവ നാസോതി സമുദിതനാമം.

സകുണഗ്ഘാദയോ തയോ തബ്ഭേദാ തസ്സ സേനസ്സ വിസേസാ. സകുണം ഹന്തീതി സകുണഗ്ഘി, സിന?. അട ഗമനേ, ണോ. ആടോ. ദബ്ബിസദിസം തുണ്ഡം യസ്സ ദ്വിജസ്സ സോ ദബ്ബിമുഖദ്വിജോ. ‘‘ദബ്ബിമുഖദ്വിജോ ആടോ നാമാ’’തിപ്യേകോ അത്ഥോ, തദാ ദ്വേയേവ സേനഭേദാ.

൬൩൮. ചതുക്കം ഉലൂകേ. ‘‘ഉഹു’’ന്തി സദ്ദം കരോതീതി ഉഹുങ്കാരോ. ‘‘ഉദ്ധം കണ്ണാ യസ്സ ഉദ്ധംകണ്ണോ’’തി സമ്പത്തേ നിരുത്തിനയേന ഉലൂകോ [ഉലഭിനേത്തേഥി ദഹത്യുലൂകോ, ഉദ്ധോലോകനാ ഇതി നിരുത്തമ (അമരകോസുഗ്ഘാടനടീകാ ൧൫.൧൫)], ഉചതി സമവേതി കോടരന്തി വാ നിപാതനാ. കുസ അക്കോസേ, യസ്സ അമനാപതായ സദ്ദേന ലോകാ കോസന്തി, സോ കോസിയോ, കോസിതബ്ബോതി കത്വാ, കോടരേ വസതീതി വാ കോസിയോ, നേരുത്തോ, വായസാനം കാകാനം അരി സത്തു, സക്കഹ്വയോ, ദിവാന്ധോ വക്കനാസികോ, ഹരിനേത്തോ, ദിവാഭീതോ, കാകഭീരൂ, രത്തിചാരീപി.

വായസന്തം കാകേ. ‘‘കാ’’ഇതി സദ്ദം കായതീതി കാകോ. രിട്ഠം മരണലക്ഖണം, തദസ്സ നത്ഥി അരിട്ഠോ. ധങ്ക ഘോരവാസിതേ, അ. ബലിനാ പുട്ഠോ ഭതോ. വയ ഗമനേ, വയോ ഏവ വായസോ, സകത്ഥേ സോ, സകിംപജോ, അത്തഘോസോ, പരഭരോ, ബലിഭുജോ, ഗുള്ഹമേഥുനോപി. സകിം ഏകവാരംപജാ പസൂതി യസ്സ. ‘‘കാക’’ഇച്ചത്താനം ഘോസയതി. വിജാതിയം കോകിലം ഭരതി.

൬൩൯. കാകോ വിയ ഉലതി ഗച്ഛതീതി കാകോളോ, ളത്തം. ദോണകാകോ, ദദ്ധകാകോപി. ദ്വയം ‘‘ബീ-ല്ौം’’ഇതി ഖ്യാതേ സകുണേ. ലൂ ഛേദനേ, ണോ, വസ്സ പോ, ലാപോ, ലാവോപി. ലേഡ്ഡു വിയ അകതീതി ലടുകികാ [ലേഡ്ഡുകികാ (ക.)], ണ്വു.

തികം ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണേ. വാരണസദിസത്താ വാരണോ. ഹത്ഥിനോ ലിങ്ഗം ഞാപകം സോണ്ഡം യസ്മിം വിജ്ജതീതി ഹത്ഥിലിങ്ഗോ. ഹത്ഥിസോണ്ഡം യസ്മിം വിജ്ജതി, സോ ഹത്ഥിസോണ്ഡോ ച വിഹങ്ഗമോ ചേതി ഹത്ഥിസോണ്ഡവിഹങ്ഗമോ.

൬൪൦. ദ്വയം ഉക്കുസേ. ഉച്ചം കോസതീതി ഉക്കുസോ, കുസ സദ്ദേ, അ. കുര സദ്ദേ, അരോ, ഥിയം കുരരീ. കോലട്ഠിപക്ഖിമ്ഹി ‘‘ഉഭുത’’ഇതി ഖ്യാതേ പക്ഖിമ്ഹി കുക്കുഹോ. കോലട്ഠിഅജ്ഝോഹാരകോ പക്ഖീ കോലട്ഠിപക്ഖീ. ‘‘കുക്കു’’ഇതി സദ്ദായതീതി കുക്കുഹോ, ഹോ, കുക അവ്ഹാനേ വാ, ഉഹോ.

തികം സുവേ. സു സവനേ. മനുസ്സസദ്ദമ്പി സുണാതീതി സുവോ, അ, ഉവാദേസോ. ‘‘കീ’’ഇതി സദ്ദം കരോതീതി കീരോ. കരോതി മനുസ്സസദ്ദന്തി വാ കീരോ. അ, അസ്സീ. സുക ഗതിയം, സുന്ദരം, സുട്ഠു വാ മനുസ്സസദ്ദം കായതീതി സുകോ. ദ്വയം കുക്കുടമത്തേ. തമ്ബാ ചൂളാ യസ്സ. കുക്കുടതീതി കുക്കുടോ, കുക, വക ആദാനേ വാ, അടോ.

൬൪൧. ദ്വയം നിജ്ജിവ്ഹേ. നത്ഥി ജിവ്ഹാ യസ്സ നിജ്ജിവ്ഹോ. ദ്വയം കോഞ്ചാസകുണേ. ഇത്ഥിലിങ്ഗേന മിഥുനാനം നാമാനി. കോഞ്ച കോടില്യപ്പീഭാവേസു, അ, കോഞ്ചാ. കന്ത ഛേദനേ, യു, നദാദി, അസ്സു. കുണ്ഡനീപി, കുണ്ഡ ദാഹേ.

ദ്വയം ചക്കവാകേ. ചക്കേന ചക്കസദ്ദേന ഉച്ചതേ ചക്കവാകോ, ണോ. വച വിയത്തിയം വാചായം, ചക്കമിച്ചാവ്ഹാ യസ്സ, രഥങ്ഗാവ്ഹയനാമകോപി, രഥങ്ഗം ചക്കം, തസ്സ അവ്ഹയോ രഥങ്ഗാവ്ഹയോ, സോ നാമം അസ്സ രഥങ്ഗാവ്ഹയനാമകോ, തേന രഥങ്ഗനാമോ രഥചരണസമാനോ അവ്ഹയോ ചോച്ചതേ.

ലക്ഖിതലക്ഖണാ ചാത്ര, ലക്ഖണോപചരിതവുത്തിയാ, ഗോണമുഖ്യായ വാ വുത്തിയാ ലക്ഖിതേന അത്ഥേന യത്ര അത്ഥന്തരം ലക്ഖ്യതേ, സാ ലക്ഖിതലക്ഖണാ. യഥാ ‘‘രഥാവയവായുധോ’’ ഇച്ചത്ര രഥാവയവസദ്ദേന ചക്കം ലക്ഖ്യതേ, ന തദാകതി തന്നാമോ ചായുധവിസേസോ. ‘‘പന്തിരഥോ’’ഇച്ചത്ര പന്തിസദ്ദേന ദസക്ഖരം ഛന്ദോ ലക്ഖ്യതേ, ന ദസസദ്ദോ, തേഹി തു ആയുധരഥസദ്ദസന്നിവേസോ ‘‘ചക്കാവയവായുധോ, ദസരഥോ’’ ഇതി ദേവവിസേസോ, രാജവിസേസോ ച ലക്ഖ്യതേ, തഥാത്രാപി ‘‘രഥങ്ഗ’’ന്ത്യനേന രഥേകദേസോ ലക്ഖീയതേ, ‘‘അവ്ഹായതേ’’ഇച്ചനേന ച പരിഭാസനം, ന തേനാപി വാകസദ്ദോ. തേഹി ച അഞ്ഞമഞ്ഞസന്നിവേസോ ചക്കവാകോതി പക്ഖിവിസേസോ ലക്ഖീയതേതി ഗുണതോ സുക്കാദീഹി ഏവംഗതാ ഗോണീ വുത്തി.

ദ്വയം ചാതകേ. അയം മേഘജലപായീ, സര ഹിംസായം, സരണം സാരോ, തം ഗച്ഛതീതി സാരങ്ഗോ. ‘‘ചാതകേ ഹരിണേ പുമേ, സാരങ്ഗോ സബലേ തിസൂ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൨൩.൨൩] രഭസോ. ചത യാചനേ, ണ്വു, ഥോകകോപി, ഥോകം കം ജലം ഈഹനീയട്ഠേന അസ്സത്ഥി ഥോകകോ.

൬൪൨. ദ്വയം പക്ഖിബിളാലേ. തുല ഉമ്മാനേ, ഇയോ. പക്ഖയുത്തോ ബിളാലോ, ‘‘സൂ’’.

ദ്വയം രുക്ഖകീടഖാദകേ. സതം പത്താനി അസ്സ. സരതി കീടേതി സാരസോ, സോ, ‘‘ഖാവ സാ’’.

ദ്വയം കാകേഹി സദ്ധിം നീളം കത്വാ വസനകേ സുക്കസകുണേ. വക ആദാനേ, അ. സേതവണ്ണതായ സുക്കോ ച സോ കാകേഹി സദ്ധിം നിവാസനതോ, കാകസണ്ഠാനത്താ വാ കാകോ ചേതി സുക്കകാകോ.

ദ്വയം വിസകണ്ഠികായം. ബല പാണനേ, ണ്വു, ദീഘോ, ആകോ വാ. വിസസദിസോ കാളവണ്ണോ കണ്ഠോ യസ്സാ സാ വിസകണ്ഠികാ, ഏതിസ്സാ പുമോ നാമ ന വിജ്ജതി. വുത്തഞ്ച അപദാനേ –

‘‘യഥാ ബലാകയോനിമ്ഹി, ന വിജ്ജതി പുമോ സദാ;

മേഘേസു ഗജ്ജമാനേസു, ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി താ തദാ’’തി [അപ. ഥേര. ൧.൧.൫൧൧].

൬൪൩. ദ്വയം കങ്കേ. ലോഹസദിസോ പിട്ഠി യസ്സ ലോഹപിട്ഠോ. കങ്ക ലോല്യേ, അ, കങ്കോ.

ദ്വയം പത്തകണ്ഠേ. ഖഞ്ജോ വിയ ചരതീതി ഖഞ്ജരീടോ, ഈടോ. പസ്സന്താനം ഖം സുഖം ജനേതീതി ഖഞ്ജനോ. ഖഞ്ജ ഗതിവേകല്യേ വാ, യു.

ദ്വയം ഗാമചാടകേ, ചാടകമത്തേ വാ. കലഹം രവതീതി കലവിങ്കോ, യദാദി. കം സുഖം ലുനാതീതി വാ കലവിങ്കോ, ഇകോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ ച. ചട ഭേദേ, ണ്വു, ചാടകോ.

ദ്വയം വേളുരിയച്ഛവിലോമേ ചിത്രപക്ഖേ ‘‘സുവണ്ണചൂളേ’’തി ഖ്യാതേ. ദിഭ സന്ഥമ്ഭേ, ദ്വിത്തം, ബിന്ദാഗമോ ച. ‘‘കി’’ഇതി സദ്ദം കരോതീതി കികീ, ണീ, ചാസോ, ദിവിപി [ചാസോ കികീദിവി (അമര ൧൫.൧൬)].

൬൪൪. ദ്വയം മേഘസാമേ ‘‘ടീ-ട്ौ’’ഇതി ഖ്യാതേ. കദമ്ബയോഗാ കാദമ്ബോ. കാളവണ്ണോ ഹംസോ കാളഹംസോ, കാലഹംസോപി.

ദ്വയം ‘‘ങഹേ-ഡോ’’ഇതി ഖ്യാതേ സകുണേ. സകുന്തോ വുത്തോ, ‘‘സകുന്തോ പക്ഖിഭേദസ്മിം, ഭാസപക്ഖീഖഗേസു ചേ’’തി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ. സുന്ദരാകാരേന പക്ഖേന യുത്തോ സകുണോ ഭാസപക്ഖീ, ‘‘ഭാസന്തോ സുന്ദരാകാരേ, ഭാസന്തോ ഭാസപക്ഖിനീ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ.

ദ്വയം ‘‘ന്വാ-മീ-സ്വേ’’ഇതി ഖ്യാതേ നീലപക്ഖിനി. ധൂമ്യം ധൂമം അടതി സഹതീതി ധൂമ്യാടോ, ണോ. കാളവണ്ണതായ കുച്ഛിതം ലിങ്ഗം യസ്സ. ഭിങ്ഗോപി.

ദ്വയം ജലകുക്കുടേ. ദാ ലവനേ,തി, ദാതി ഊഹതി ഉസ്സഹതീതി ദാത്യൂഹോ, ഖണ്ഡിതദ്ധനിഇച്ചത്ഥോ. കാലേ സസ്സമുതുമ്ഹി കണ്ഠോ കണ്ഡദ്ധനി യസ്സ കാളകണ്ഠകോ, സമാസന്തേ കോ.

൬൪൫. ഖുദ്ദാദി മധുച്ഛിട്ഠകരാദികോ കമ്മഭൂതോ ‘‘മക്ഖികാഭേദോ’’ത്യുച്ചതേ, മക്ഖി സങ്ഘാതേ, ണ്വു, മക്ഖികാ, താസം ഭേദോ മക്ഖികാഭേദോ. പിങ്ഗലമക്ഖികായം ‘‘മ്ഹണ’’ഇതി ഖ്യാതായം ദ്വയം. ഡംസ ഡംസനേ, ഡംസോ. ദംസോപി, ഡംസ ഖാദനേ വാ, പിങ്ഗലമക്ഖികാതിവണ്ണനാമം.

മക്ഖികായ അണ്ഡം ആസാടികാ നാമ, സട അവയവേ, ണ്വു. ദ്വയം ‘‘ന്ഹം’’ഇതി ഖ്യാതേ. പടം ഗച്ഛതീതി പടങ്ഗോ, പതങ്ഗോപി, സരതി ഹിംസതീതി സലഭോ, അഭോ, ലത്തം, സല ഗമനേ വാ.

൬൪൬. ദ്വയം ‘‘ഛേം’’ഇതി ഖ്യാതേ, മക പാണേ, അസോ, മകസോ. ദ്വയം നിദാഘേ നുഹാദീസു വരണകമക്ഖികായം. ‘‘ചീരീ’’തി സദ്ദായതീതി ചീരീ, ചിരി ഹിംസായം വാ, നദാദി, ദീഘാദി. ഝല്ല സദ്ദേ, ണ്വു, ഝല്ലികാ.

ദ്വയം താലപത്താദ്യന്തരേസു നിലീനായം ചമ്മപത്തായം. ജതു വിയ ജതുകാ, ഉപമാനേ കോ, ‘‘രാമഠേ ജതുകം ചമ്മ-പത്തജതുകരേസു ഥീ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൯.൪൦] ഹി രഭസോ. അജിനം ചമ്മം പത്തം യസ്സാ അജിനപത്താ. ദ്വയം ഹംസസാമഞ്ഞേ. ഹന്തി അദ്ധാനം ഹംസോ. സേതോ ഛദോ പത്തം യസ്സ. യഥാകഥഞ്ചി ബ്യുപ്പത്തീതി വുത്തത്താ അസേതച്ഛദേപി, ചക്കങ്ഗോ, മാനസോകോപി, ചക്കസ്സ ചക്കവാകസ്സേവ അങ്ഗാനി യസ്സ. മാനസം സരോ ഓകോ യസ്സ.

൬൪൭. യേ രത്തേഹി ലോഹിതേഹി പാദതുണ്ഡേഹി ചരണചഞ്ചൂഹി വിസിട്ഠാ സിതാ ച സരീരേ, തേ രാജഹംസാ നാമ, ഹംസാനം രാജാനോ രാജഹംസാ.

മലീനേഹി പാദതുണ്ഡേഹി വിസിട്ഠാ യേ തേ മല്ലികാഖ്യാ, മല, മല്ല ധാരണേ, ഇ, സഞ്ഞായം കോ, ‘‘മല്ലികോ ഹംസഭേദേ ച, തിണസൂലേ ച മല്ലികേ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൫.൨൪] രുദ്ദോ. ആഖ്യാസദ്ദേന ബഹുബ്ബീഹി. അസിതേഹി കണ്ഹേഹി പാദതുണ്ഡേഹി വിസിട്ഠാ യേ, തേ ധതരട്ഠാ, ധതരട്ഠാനം അപച്ചാനി ധതരട്ഠാതി, ണോ.

൬൪൮. തികം തിരച്ഛാനേ. തിരിയം അഞ്ചയതീതി തിരച്ഛോ, തിരിയസ്സ തിരോ, അഞ്ചതിസ്സ ച്ഛോ. യുമ്ഹി തിരച്ഛാനോ, തിരച്ഛാനോയേവ തിരച്ഛാനഗതം, തബ്ഭാവം വാ ഗതം പത്തം, തേസു വാ ഗതം അന്തോഗധന്തി തിരച്ഛാനഗതം, സിയാതി പകത്യാനപേക്ഖക്രിയാപദം, ഭവത്യത്ഥോ വാ ഹി കരോത്യത്ഥോ വാ കദാചി പകത്യാനപേക്ഖോ ഭവതി, ന പന വികത്യാനപേക്ഖോ. തഥാ കദാചി ഉഭയാപേക്ഖോപി ഭവതി, ന പനുഭയാനപേക്ഖോതി സബ്ബത്രേവം. സീഹാദിവഗ്ഗോ.

അരഞ്ഞാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.