൪. ചതുബ്ബണ്ണവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൩൨. സന്തതിപരിയന്തം വംസേ. കുല സന്താനബന്ധൂസു, ഭൂവാദി, ണോ, കുലം, വന സമ്ഭത്തിയം, സോ. സംതനു വിത്ഥാരേ, ണോ. അഭിമുഖം ജനേതീതി അഭിജനോ, ണോ. ഗോ വുച്ചതി അഭിധാനം, ബുദ്ധി ച, തേ തായതീതി ഗോത്തം. ഗോത്രമ്പി. ഗവം സദ്ദം തായതീതി വാ ഗോത്തം, താ പാലനേ. അനുപുബ്ബോ ഇ ഗതിയം, കരണേ അ. തനോതിസ്മാതി, സന്തതി, നലോപോ, ഇത്ഥിയം.

സന്തതി പന്തിവിത്ഥാര-ഗോത്തേസു കവിഭീ മതാ;

പരമ്പരാ ഭവേ ചാപി, പുത്തകഞ്ഞാസു സന്തതി.

ഖത്തിയാദയോ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദാ ചത്താരോ വണ്ണാ കുലാനി ഭവന്തി, ഏതേ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞമസങ്കരതോ വണ്ണേതബ്ബതോ ഠപേതബ്ബതോ വണ്ണാതി വുച്ചന്തേ. വണ്ണ ഠപനേ.

൩൩൩-൩൩൪. ഛക്കം കുലീനേ. കുലസ്സാപച്ചം കുലിനോ, ഇനോ അപച്ചേ. സോഭനോ ജനോ സജ്ജനോ. സപരത്ഥം സാധേതീതി സാധു, സാധ സംസിദ്ധിമ്ഹി, ഉ. സഭായം സാധു സഭ്യോ. സാധ്വത്ഥേ യോ. അയ ഗതിയം. അയിതബ്ബോ ഉപഗന്തബ്ബോതി അയ്യോ, കമ്മനി യോ. മഹാകുലസ്സാപച്ചം മഹാകുലോ, ണോ.

ഭൂഭുജന്തം രാജസാമഞ്ഞേ. അതിതേജവന്തതായ വിസേസേന രാജതേ ദിബ്ബതേതി രാജാ, രാജ ദിത്തിയം. ഭുയാ ഭൂമിയാ പതി ഭൂപതി, ഭും പാലേതീതി വാ ഭൂപതി, പാ രക്ഖണേ,തി, രസ്സോ. പഥവിയാ ഇസ്സരോ പത്ഥിവോ, ണോ, ദ്വിത്തം, ഇത്തഞ്ച. ജഗതിം ഭൂമിം പാലേതീതി ജഗതിപാലോ, കമ്മനി ണോ. ദിസാനം പതി ദിസമ്പതി, ദിസാ, ദിസട്ഠേ വാ പാലേതീതി ദിസമ്പതി, രസ്സത്തം, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ ച. ഭും ഭൂമിം ഭുഞ്ജതീതി ഭൂഭുജോ, ഭുജ പാലനജ്ഝോഹരണേസു, ഇധ പാലനേ, രുധാദി. മഹിഖിതോപ്യത്ര. ഖി നിവാസഗതീസു, മഹിം അഖി ഗതവാ മഹീഖിതോ.

൩൩൫. പജ്ജദ്ധം മുദ്ധാഭിസിത്തേ ജാതിഖത്തിയേ, ‘‘രാജജച്ചേ ച ഖത്തിയേ’’തി വചനതോ. രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സാപച്ചം രാജഞ്ഞോ, ഞ്ഞോ അപച്ചേ. ‘‘ഖത്തിയോ തു വിരാ ഖത്തം, രാജഞ്ഞദ്വിജലിങ്ഗനോ’’തി രഭസ, രതനകോസേസു പരിയായാ. ഖത്തസ്സാപച്ചം ഖത്തിയോ, അപച്ചേ ഇയപച്ചയോ ദിസ്സതേ, ഖേത്താനം അധിപതിഭൂതത്താ വാ ഖത്തിയോതിആദികപ്പികരാജാ വുച്ചതി, തപ്പഭവത്താ പന മുദ്ധാഭിസിത്തേസ്വപി തംസമഞ്ഞാ, ഏസ്സത്തം. ഖത്തസ്സാപച്ചം ഖത്തം, ണോ. രജ്ജാരോപനസമയേ ദക്ഖിണാവട്ടസങ്ഖോദകേന ഗങ്ഗാനീതേന മുദ്ധനി ഖത്തിയകഞ്ഞാദീഹി അഭിസിത്തത്താ മുദ്ധാഭിസിത്തോ, പഠമഖത്തിയോ. തപ്പഭവതായ പന അനഭിസിത്താ ച മുദ്ധാഭിസിത്താഖ്യാ, യഥാ – ബ്രഹ്മബാഹുജസ്സ വംസേ ജാതസ്സാപി ബ്രഹ്മബാഹുജോ. ബ്രഹ്മബാഹുതോ ജാതത്താ ബാഹുജോതി ഹി നികായന്തരികാനം ലദ്ധി. യസ്മിം പന രാജിനി അസേസാ സാമന്താ പണമന്തി, സോ അധിസ്സരാഖ്യോ [അമര ൧൮.൨]. സം സത്തോ ലഗ്ഗോ അന്തോ യസ്സാ സാ സമന്താ, സവിസയാനന്തരാ ഭൂമി, സമന്തായ ഇമേ സാമന്താ, അനന്തരരാജാനോ.

ദ്വയം ചക്കവത്തിനി. സബ്ബഭൂമിയാ ഇസ്സരോ സബ്ബഭുമ്മോ, ണ്യോ. പുഞ്ഞോപനീതേന ചക്കരതനേന വത്തതേ അസാധുദമനികാദിരാജവത്തം അനുതിട്ഠതീതി ചക്കവത്തീ, ണീ, ചക്കരതനം വത്തേതി ആകാസേ അത്തനോ പുരതോ ഗമയതീതി വാ ചക്കവത്തീ, പുഞ്ഞചക്കം, ചതുചക്കം വാ സത്തേസു വത്തേതി, തേ വാ അസ്മിം വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ, ചക്കരതനുപ്പാദനത്ഥം ദ്വാദസവസ്സചരിതം ദസരാജധമ്മം വത്തമേതസ്സത്ഥീതി വാ ചക്കവത്തീ. തത്ഥ അന്തോജനസ്മിം ബലകായേ ധമ്മികാരക്ഖാവരണഗുത്തിയാ സംവിധാനം, ഖത്തിയേസു, അനുയുത്തേസു, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു, നേഗമജാനപദേസു, സമണബ്രാഹ്മണേസു, മിഗപക്ഖീസു, അധമ്മകാരപടിക്ഖേപോ, അധനാനം ധനുപ്പാദനം, സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹപുച്ഛനന്തി ഇദം ദസവിധം ചക്കവത്തിവത്തം, ഇദമേവ ച ഗഹപതികേ, പക്ഖിജാതേ ച വിസും കത്വാ ഗഹണവസേന ദ്വാദസവിധമ്പി ദീപേസു. ചതൂസ്വപി ദീപേസു ആണാധമ്മചക്കാനി സത്തേസു പവത്തേതീതി വാ ചക്കവത്തീ. അഞ്ഞോ അസബ്ബഭുമ്മോ അനവകാസോ സാമന്തോ ഭൂപോ മണ്ഡലിസ്സരോ നാമ. സയമാണാപവത്തിട്ഠാനവസേന പരിച്ഛിന്നസ്സേവ മണ്ഡലസ്സ ഇസ്സരോ, ന സബ്ബമണ്ഡലസ്സാതി മണ്ഡലിസ്സരോതിപി. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്ബഭുമ്മോ, ചക്കവത്തീ’’തി ദ്വീഹി നാമേഹി ചതുദീപിസ്സരോ രാജാ ദീപിതോ, ഇധാനാഗതേപി സങ്ഗഹേത്വാ കഥിതേന അധിസ്സരപദേന ഏകദീപിസ്സരോ രാജാ, മണ്ഡലിസ്സരപദേന പദേസിസ്സരോ രാജാ ദീപിതോ. അഥ വാ മണ്ഡലിസ്സരപദേന ഏകദീപിസ്സരോ രാജാ, സേസേഹി രാജരാജഞ്ഞാദീഹി ബാഹുജപരിയന്തേഹി പദേസിസ്സരോ ദീപിതോ.

൩൩൬. ദ്വയം രാജഭേദേ. സുഖുമതായ ലീനാ അപാകടാ ഛവിയോ യേസം തേ ലിച്ഛവിനോ. ലിച്ഛവീ ച വജ്ജീ ചാതി ദ്വന്ദോ. ദ്വയം സമ്മാസമ്ബുദ്ധകുലേ രാജിനി. പുരിമതരസമ്ഭൂതേ സക്യകുലേ സഞ്ജാതത്താ സക്യോ, ണോ. സക്കോപി. സക്യേ ഭവോ സാകിയോ, ഇയോ, യലോപോ, ദീഘോ ച.

പഞ്ചകം ബുദ്ധപുത്തസ്സായസ്മതോ രാഹുലസ്സ മാതരി. ഭദ്ദ കല്യാണേ, സോഖ്യേ ച. കുലാചാരരൂപാദിവസേന കല്യാണത്താ ഭദ്ദാ. കച്ചസ്സാപച്ചം കച്ചാനാ, അപച്ചസദ്ദോയം നിച്ചം നപുംസകേ പുത്തേ, പുത്തിയഞ്ച ഭവതീതി. ‘‘രാഹു വിയ ചന്ദം മമ നിക്ഖമനം ലാതുകാമോ ചായം മേ പുത്തോതി രാഹുലോതി നാമേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി മനസി കത്വാ ‘‘രാഹു ജാതോ, ബന്ധനം ജാത’’ന്തി പിതരാ വുത്തോ സിക്ഖാകാമോ ആയസ്മാ രാഹുലോയേവേത്ഥ രാഹുലോ, തസ്സ മാതാ രാഹുലമാതാ, ബിമ്ബം വുച്ചതി സരീരം, അതിസയവണ്ണസരീരയുത്തതായ ബിമ്ബാ, വമിധാതുമ്ഹാ വാ ബോ, വസ്സ ബത്തം. യസോ വുച്ചതി പരിവാരോ, കിത്തി ച, തേ ധാരേതീതി യസോധരാ, മനാദിത്താ അസ്സോ.

൩൩൭-൩൩൯. യേസം ഖത്തിയാനം ധനം സതം ഹോതി, കീദിസം തം ധനം? നിധാനഗം പഥവാദീസു നിധാനവസേന ഗതം പവത്തം, തേസം ധനാനം സതം കഹാപണാനം, കിത്തകപ്പമാണാനം? കോടീനം സതം. കേന പരിച്ഛേദേന? ഹേട്ഠിമന്തേന ഹേട്ഠിമകോട്ഠാസേന, ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന വാ കോടീനം സതം ഹോതി. ദിവസവളഞ്ജോ ദിവസേ ദിവസേ വളഞ്ജിതബ്ബോ പന കഹാപണോ വീസതമ്ബണമത്തം ഹോതി, തേ ഖത്തിയാ ‘‘ഖത്തിയമഹാസാലാ’’ത്യുച്ചന്തേ. മഹന്തോ ധനസാരോ യേസന്തേ മഹാസാലാ, ലത്തം, അമ്ബണമത്ര ഏകാദസദോണമത്തം.

യേസം ദ്വിജാനം ബ്രാഹ്മണാനം നിധാനഗാനി നിധാനവസേന പവത്താനി അസീതികോടിധനാനി ഹോന്തി, ദിവസവളഞ്ജോ പന കഹാപണോ ദസമ്ബണമത്തം ഹോതി, തേ ദ്വിജാ ‘‘ദ്വിജമഹാസാലാ’’ത്യുച്ചന്തേ.

നിധാനഗേ, വളഞ്ജേ ച ധനേ തദുപഡ്ഢേ തേസം ദ്വിജമഹാസാലാനം ധനസ്സ ഉപഡ്ഢഭാഗേ സതി ഗഹപതിമഹാസാലാ നാമ സിയും, ഉഭയത്രാപി ഹേട്ഠിമന്തേനേവ ധനപരിച്ഛേദോ.

൩൪൦. യോ ന ഹീനോ, ന ചുക്കട്ഠോ, മജ്ഝിമാധികാരബ്യവട്ഠിതോ രാജപുത്തസേനാപതിമഹാകണിത്ഥരാദി, സോ മഹാമത്തോ. മഹതീ മത്താ പരിച്ഛേദോ യസ്സ മഹാമത്തോ, രൂപഭേദേന പട്ഠാനം ക്ലീവം.

‘‘പകതിയം മഹാമത്തേ, പഞ്ഞായം പരമത്തനി;

നപുംസകം പധാനം തം, ഏകത്തേ തു’ത്തമേ സദാ’’തി.

രഭസോ ച. ‘‘മഹാമത്തോ, പട്ഠാനോ ചാ’’തി തു പുംസകണ്ഡേ വോപാലിതോ. പകട്ഠേ തിട്ഠതീതി പട്ഠാനം, യു [അഭിധാനപ്പദീപികാ ടീകാ ൯൮൩, ൧൧൨൩ ഗാഥാസുപി പസ്സിതബ്ബം].

പഞ്ചകം മന്തിനിമ്ഹി. മതിപ്പധാനോ സചിവോ സഹായോ. ഇതികത്തബ്ബതാവധാരണം മന്തോ, തംയോഗാ മന്തിനീ. അസ്സത്ഥ്യത്ഥേ ഇനീ, അഥ വാ മന്തേന നയതീതി മന്തിനീ, അഥ വാ മന്തയോഗാ മന്തി, നേതീതി നീ, മന്തി ച നീ ചാതി മന്തിനീ. ‘‘മതിസചിവമന്തിനീ’’തിപി പാഠോ, തദാ ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ ദ്വന്ദോ. രഞ്ഞാ സഹ ജീവതീതി സജീവോ. സചതേ സമവേതോ ഭവതീതി സചിവോ. സച സമവായേ, വോ, ഇകാരാഗമോ ച. സബ്ബകിച്ചേസു രഞ്ഞാ മന്തേന അമാ സഹ ഭവതീതി അമച്ചോ, അമാസദ്ദോയം നിപാതോ സഹത്ഥേ ച്ചപച്ചയോ. സജീവമത്തേ ചാമച്ചസദ്ദോ വത്തതി. ദ്വയം സേനാപതിമ്ഹി. സേനം നയതീതി സേനാനീ. ചമൂനം സേനാനം പതി ചമൂപതി.

൩൪൧. ന്യാസാദീനം ഇണാദാനദായവിഭാഗാദീനം വിവാദാനം വോഹാരാനം ഉപദട്ഠരി ഉപദസ്സിതേ അക്ഖദസ്സോ, അക്ഖേ വോഹാരേ പസ്സതീതി അക്ഖദസ്സോ, ണോ, ധമ്മാധികരണിയോ. പുച്ഛാവിവാകോ, പഞ്ഹവിവാകോപ്യത്ര.

പജ്ജഡ്ഢം പടിഹാരേ. ദ്വാരേ നിയുത്തോ ദോവാരികോ, ണികോ, ഓകാരാഗമോ. പടിഹരതി വിഞ്ഞായതി തേനാതി പടിഹാരോ, ണോ. ദ്വാരേ തിട്ഠതീതി ദ്വാരട്ഠോ, സകത്ഥേ കോ. ദ്വാരപാലകോ. ദ്വാരട്ഠിതോ, ദസ്സകോപ്യത്ര.

൩൪൨. രാജൂനം അങ്ഗരക്ഖഗണോ അനീകട്ഠോതി മതോ. ‘‘രക്ഖിവഗ്ഗോ തു യോ രഞ്ഞം, സോ’നീകട്ഠോ’ഭിധീയതേ’’തി അമരമാലായഞ്ച, അനീകേന സമൂഹേന തിട്ഠതീതി അനീകട്ഠോ, ണോ.

ദ്വയം മഹല്ലകേ. കഞ്ചുകം ചോളം, തംയോഗാ കഞ്ചുകീ. സോകം വിന്ദതീതി സോവിദല്ലോ. വിദ ലോഭേ, ലോ, കലോപോ. ഥാപതി, സോവിദോപ്യത്ര. ദ്വയം സേവകേ. പഭുനോ പച്ഛാ ജീവതീതി അനുജീവീ, ണീ. സേവ സേവനേ, ഭൂ, ണ്വു. അത്ഥീപ്യത്ര. അത്ഥ യാചനായം. അത്ഥനമത്ഥോ, ആസീസോ, തംയോഗാ അത്ഥീ.

൩൪൩. ദ്വയം അധികമത്തേ. ഗാമേസു അധികത്താ അധികാ ഇക്ഖാ അനുഭവനമേതസ്സ അജ്ഝക്ഖോ, ഇസ്സത്തം. അധികം കരോതീതി അധികതോ. ഇദം ദ്വയം ഥായുകഗോപാനം ദ്വിന്നമ്പി നാമം. തത്ര ഏകഗാമേ അധികതോ ഥായുകോ, ബഹൂസു ഗാമേസ്വധികതോ ഗോപോ. വുത്തഞ്ചാമരകോസേ ‘‘ഥായുകോധികതോ ഗാമേ, ഗോപോ ഗാമേസു ഭൂരിസൂ’’തി. [അമര ൧൮.൭] രുദ്ദേനാപി വുത്തം ‘‘ഗാമേസ്വധികതേ ഗോപോ, ഗോട്ഠജ്ഝക്ഖേപി വല്ലഭോ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൮.൭].

ദ്വയം സുവണ്ണരജതജ്ഝക്ഖാനം ദ്വിന്നമ്പി നാമം. ഹിരഞ്ഞം വുച്ചതി അകതസുവണ്ണാദി, തത്ര നിയുത്തോ ഹേരഞ്ഞികോ. കന ദിത്തിഗതികന്തീസു, നിപുബ്ബോ, ഖോ, നിക്ഖോ, സുവണ്ണാദിവികാരോ, തത്ര നിയോഗോ നിക്ഖികോ. വിസേസതോ പന സുവണ്ണജ്ഝക്ഖേ ഭോരികോ. ഭൂരിസദ്ദോ സുവണ്ണേ, തംയോഗാ ഭോരികോ. രൂപ്യാജ്ഝക്ഖേനിക്ഖികോ, തസ്മാ’യ’മുഭയത്രാപി ഹേരഞ്ഞികോതി സാമഞ്ഞസ്മിംയേവ. വുത്തഞ്ച –

‘‘ഭോരികോ കനകാജ്ഝക്ഖോ,

രൂപ്യാ’ജ്ഝക്ഖോ തു നിക്ഖികോ’’തി [അമര ൧൮.൭].

സസ്സ അത്തനോ വിജിഗീസഭൂതസ്സ ദേസാനന്തരോ സമന്തതോ മണ്ഡലീഭൂതോ രാജാ സത്തുരുച്ചതേ ഏകത്ഥാഭിനിവേസിതത്താ. തതോ പരം വിജിഗീസഭൂമ്യേകന്തരികോ മിത്തോ ഏകത്ഥകാരിത്തനോപകാരത്താ. അരിവിജിഗീസമിത്താനം പന മണ്ഡലാനം ബഹിഭൂതോ ദൂരമണ്ഡലട്ഠോ വിജിഗീസഭൂമിയാ അച്ചന്തബ്യവഹിതോ ബലാധികോപി യോ നാപകരോത്യുപകാരോതി വാ, സ ഉദാസീനോ ദൂരമണ്ഡലത്തേനോപകാരത്താ. ദൂരമണ്ഡലേ ആസതീതി ഉദാസീനോ, ഉപുബ്ബോ ആസ ഉപസേവനേ, യു, അസ്സി, ദാഗമോ ച. സത്തുമഭിയുഞ്ജമാനസ്സ വിജിഗീസസ്സ സത്തുഹിതായ യോ പണ്ഹിം ഗണ്ഹതി പിട്ഠിതോ വത്തതി, സോ പണ്ഹിഗ്ഗാഹോ. ‘‘പണ്ഹി പച്ഛാ പദം വിജിഗീസസ്സാ’’തി രതനകോസേ. ‘‘പണ്ഹിപാദേ ബ്യൂഹപിട്ഠേ’’തി [തികണ്ഡസേസ ൩.൩.൧൩൪] തികണ്ഡസേസോ. ‘‘പണ്ഹി പച്ഛിമഭാഗേ ച, പാദമൂലോമദിട്ഠിസു. സേനാപിട്ഠേ കുമ്ഭിയഞ്ചേ’’തി തു നാനത്ഥസങ്ഗഹേ.

൩൪൪-൩൪൫. ദിട്ഠന്തം രിപുമ്ഹി. മിത്തപടിപക്ഖത്താ അമിത്തോ, രപത്യവണ്ണം രജതേതി രിപു, ഉ, ഇത്തം, രപ, ലപ, ജപ, ജപ്പ വചനേ വാ. വേരം വിരോധോ യസ്സത്ഥീതി വേരീ, ഈ, ദുക്ഖഹേതുത്താ സപത്തി ഇവ സപത്തോ, ഇവത്ഥേ അകാരപച്ചയോ. അര ഗമനേ,തി, ഭൂവാദിത്താ ആഗമോ. സദ സാദനേ, തു, ഭൂവാദി, സത്തു, യവാദിചുണ്ണേപി. അര ഗമനേ, വേരമരതീതി അരി, രസ്സന്തോ ഇ. സപത്താദീനം ചതുന്നം ദ്വന്ദോ, ‘‘ബ്യഞ്ജനോ ച വിസംയോഗോ’’തി സുത്തേ ചഗ്ഗഹണേന ഏകതകാരസ്സ ലോപോ ച. പതിയമത്ഥനം പച്ചത്ഥോ, തംയോഗാ പച്ചത്ഥികോ, പതിയം വിപരീതഗമനം. പന്ഥ ഗതിയം, ചുരാദി. പരിപന്ഥോ പരിസ്സവട്ഠാനം, തംയോഗാ പരിപന്ഥീ. പടിവിരുദ്ധോ പക്ഖോ സഹായോ പടിപക്ഖോ, തഥാ വിപക്ഖോ. ന ഹിതോ അഹിതോ. ഹിംസായം രമതീതി [പരതീതി (?)] പരോ, ക്വി. പടിപക്ഖഭാവേന അമതി ഗച്ഛതീതി പച്ചാമിത്തോ, അമ ഗമനേ, തോ, ദ്വിത്തം. നത്ഥി ഏതസ്മാ ഈതി ഉപദ്ദവോതി അനീതോ, മിത്തോ, തപ്പടിപക്ഖോ പച്ചനീതോ, സോ ഏവ പച്ചനീകോ, തസ്സ കോ, യഥാ നിയകോ. വിരോധോസ്സത്ഥീതി വിരോധീ, ഈ. ദിസ, ദുസ അപ്പീതിയം, ദിവാദി. വിദുസ്സനസീലതായ വിദ്ദേസീ, ദ്വിത്തം, ഇസ്സേത്തം. ദുസ്സതീതി ദിസോ, അ. തപച്ചയേ ദിട്ഠോ, ധാത്വന്തേന സഹ ട്ഠാദേസോ. ദ്വേസണോ, ദുഹദയോ, ദസ്സു, സാത്തവോ, അഭിഘാതീപ്യത്ര.

ദ്വയം അനുകൂലനേ. അനുരോധനം അനുരോധോ, ണോ. രുധ ആവരണേ. അനുരൂപം പവത്തനം അനുവത്തനം, വതു വത്തനേ, ഭൂ, യു.

൩൪൬. പഞ്ചകം മിത്തസാമഞ്ഞേ. മിദ സ്നേഹേ, ഭൂവാദി, തോ, വയസാ തുല്യോ വയസോ, മൂലവയോസദ്ദേഹി സഞ്ഞായം സപച്ചയോ [യപച്ചയോ (?) പാണിനി ൪.൪.൯൧ സുത്തം പസ്സിതബ്ബം], സബ്ബകാരിയേസു സഹ വയതീതി വാ വയസോ, വയ ഗമനേ, സഹസ്സ സോ വണ്ണവിപരിയയോ. സഹ അയതി കിച്ചേസൂതി സഹായോ, അയ ഗമനേ, സഹസ്സ സാഭാവോ, യഥാ സഹധമ്മികോ. സഹ വാ ഹാനി, അയോ വാ വുഡ്ഢി യസ്സ സഹായോ, തിപദബഹുബ്ബീഹി, യഥാ പരക്കമാധിഗതസമ്പദാ. അഥ വാ ഹാനി ച ആയോ ച ഹായാ, നിലോപോ, തേ യസ്സ അത്ഥി, സോ സഹായോ, ‘‘സപക്ഖകോ, സലോമകോ’’ത്യാദീസു വിയ സസദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്ഥത്താ. സുന്ദരം ഹദയമേതസ്സാതി സുഹദയോ, അലോപോ, ദ്യസ്സ ജോ, സോവ സുഹജ്ജോ. സഹ പരിസഹനേ. പരിസഹനം അദുസ്സനം, ഖോ, ഹലോപോ, സഖാ, രാജാദി, സമാനോ ഖ്യാതോ പതീതോ വാ സഖാ, യലോപോ, സമാനസ്സ ച സഭാവോ. സിനിദ്ധോ, സ്നിദ്ധോ, സവയോപ്യത്ര. സഖ്യസത്തപദിനാ പന മേത്തിയം വത്തന്തി. സഖിമ്ഹി ഭവം സഖ്യം. സത്തഹി പദേഹി അവഗമ്യതേതി സത്തപദിനം [സത്തപദീന (അമര ൧൮.൧൨)], ഇനോ.

ദ്വയം അഭേജ്ജമിത്തേ. സബ്ബകാലം ഭജതീതി സമ്ഭത്തോ, ഭജ സേവായം, ഭൂവാദി. ദള്ഹോ ഥിരോ മിത്തോ ദള്ഹമിത്തോ. ദ്വയം ദിട്ഠമത്തമിത്തേ. കിഞ്ചി കാലം പസ്സിതബ്ബോതി സന്ദിട്ഠോ. സംസദ്ദോയമപ്പത്ഥോ. ദിസ പേക്ഖനേ, ദസ്സനം ദിട്ഠം, തം മത്താ പമാണമേതസ്സ ദിട്ഠമത്തകോ, സകത്ഥേ കോ.

൩൪൭. ദ്വയം ചരപുരിസേ താപസാദിരൂപേന ചരമത്തേ. ചരതി ജാനാതി പരചക്കന്തി ചരോ, അ, ചാരോപി, ണോ. ഗുള്ഹപുരിസോ ഗുത്തപുരിസോ. യഥാരഹവണ്ണോ, പണിധി, അപ്പസപോ, ഫസ്സോപ്യത്ര. തത്രാദിദ്വയം വാണിജകസിബലലിങ്ഗഭിക്ഖുകച്ചായനാദിലേസേന ഥായിനിചരേ. ഇതരേ ഇധാഗതസദിസത്ഥേ. വണ്ണോ പകാരോ, യഥാരഹവണ്ണോ യഥാരഹപ്പകാരോ. യേന പരചക്കം സക്കാ ഞാതും തപ്പകാരവാ ഇച്ചത്ഥോ. പണിധിയ്യതേ ഞേയ്യമസ്മിം പണിധി, ഇ. അപകട്ഠം സപ്പതി ചരതീതി അപസപ്പോ, അ. ഫുസ ബാധനഫുസനേസു, അ, ഫസ്സോ.

തികം പഥികേ. പഥേ ഗച്ഛതീതി പഥാവീ, വീ, ദീഘോ. ഇകോ, പഥികോ. അദ്ധനി മഗ്ഗേ ഗച്ഛതി സീലേനാതി അദ്ധഗൂ. അദ്ധഗോപ്യത്ര.

ദ്വയം ദൂതേ. ദു പരിതാപേ, തോ. സന്ദേസം വാചികം ഹരത്യനേനേതി [ഹരതീതി (?)].

ദ്വയം ജോതിസികേ. ഗണയതീതി ഗണകോ, ണ്വു. മുഹുത്തം കാലവിസേസം ജാനാതീതി മുഹുത്തികോ, വാഗ്ഗഹണേന ന വുദ്ധി. സംവച്ഛരോ, ജോതിസികോ, ദേവഞ്ഞൂ, മോഹുത്തോ, ഞാണികോ, കാതന്തികോപ്യത്ര. കതന്തോ ദേവമത്തം, തം ജാനാതീതി കാതന്തികോ.

൩൪൮. ദ്വയം ലേഖകേ. ലിഖ ലേഖനേ, ഭൂ, ണ്വു. ലിപേന മസ്യോപദേസേന ഭവതീതി ലിപി, ഇ, വണ്ണസണ്ഠാനോ, തം കരോതീതി ലിപികാരോ. അക്ഖരചണോ, അക്ഖരചുഞ്ചുപ്യത്ര. ചന ദാനേ, ഭൂ. ചഞ്ചു ഗതിയം.

മേലാനന്ദാ മസിമണി, മേലന്ധു വണ്ണകൂപികാ;

മസിജലന്തു മേലാ ച, പത്തഞ്ജനം മസി ദ്വിസു.

ലേഖനീ വണ്ണതൂലീ ച, വണ്ണകക്ഖരതൂലികാ;

വണ്ണദൂതോ സോത്ഥിമുഖോ, ലേഖോ വാചികഹാരകോ.

കാചനകിതലികോ ച, കാചനം തന്നിബന്ധനം;

ലേഖ്യട്ഠാനം ഗന്ഥകുടി, മുദ്ദാ പച്ചയകാരിനീ [തികണ്ഡസേസ ൨.൮.൨൭, ൨൮, ൨൯].

ദ്വയം വണ്ണേ. വണ്ണീയതി പകാസീയതി അത്ഥോ യേന, സോ വണ്ണോ, വണ്ണ പകാസനേ. ന ഖരതി ന ഖീയതീതി അക്ഖരോ, ഖര വിനാസേ, ഖി ഖയേ വാ, തദാ അരോ. ലിഖനം, ലിപി, ലിഖി ഇമേ വണ്ണസണ്ഠാനേ വത്തന്തി. ലിപിലിഖിയോ ഇത്ഥിയം.

ഭേദാദയോ ഇമേ ചതുരോ ഉപായാ സത്തുവിജയകാരണാനി. സത്തുവിജയമുപഗച്ഛന്തി ഏതേഹീതി ഉപായാ. പരസ്മാ വിസിലേസനം ഭേദോ.

സ്നേഹരാഗാപനയനം, സംഹാസോപ്പാദനം തഥാ;

സന്തജ്ജനഞ്ച ഭേദോയം, വിഞ്ഞൂഹി തിവിധോ മതോ [കാമന്ദകീയനീതിസാര ൧൭.൮].

തത്രായം തവാനുഗ്ഗതേന പവുദ്ധോ പാസാദതരവോ വിയ അത്താനഞ്ചോച്ഛിന്ദിസ്സതീതി സങ്കായം ജനിതായം സ്നേഹഭത്തിഞ്ചാപനയതി. അഭിഭവനഞ്ചോപാദയതി [പദ്ധഞ്ചോപാദയതി (ക.)]. അഞ്ഞസ്സ ച പരിയപച്ചാമിത്താനുഗ്ഗഹണസ്സ മരണമേവന്തോ ഭവിസ്സതീത്യേവംപകാരമഭിഭയനം സന്തജ്ജനം.

വധോത്ഥഗ്ഗഹണഞ്ചേവ, പരിക്ലേസോ തഥേവ ച;

ഇതി ദണ്ഡവിധഞ്ഞൂഹി, ദണ്ഡോപി തിവിധോ മതോ [കാമന്ദകീയനീതിസാര ൧൭.൯].

പരിക്ലേസോ ബന്ധനതാളനാദി.

അഞ്ഞമഞ്ഞോപകാരാനം, ദസ്സനം ഗുണകിത്തനം;

സമ്ബന്ധസ്സ സമക്ഖാനം, ആയതിം സമ്പകാസനം.

വാചാ പേസലയാ സാധു, തവാഹമിതി ചപ്പണം;

ഇതി സാമവിധഞ്ഞൂഹി, സാമം പഞ്ചവിധം മതം [കാമന്ദകീയനീതിസാര ൧൭.൪-൫].

‘‘അസ്മിം ഏവം കതേ ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതീ’’തി ആസാദസ്സനം ആയതിസമ്പകാസനം. അപ്പണമിത്യങ്ഗസ്സ ദാനം.

ദാനഞ്ച പഞ്ചധാ സാരസ്സാസാരസ്സ ച ദബ്ബസ്സ ഗഹിതസ്സ സമപ്പണം, തഥാഗഹിതസ്സാനുമോദനം, തഥാ അപുബ്ബദാനം, തഥാ ‘‘അമുസ്സ ദബ്ബം ഗണ്ഹാഹി, തഥേവ ഭവിസ്സതീ’’തി പരസേസു സയം ഗാഹപ്പവത്തനം, തഥാ ഇണപ്പമോചനഞ്ചേതി. യഥാഹ –

‘‘യോ സമ്പത്തധനോസ്സഗ്ഗോ, ഉത്തമമജ്ഝിമാധമോ;

പതിദാനം തഥാ തസ്സ, ഗഹിതസ്സാനുമോദനം.

ദബ്ബദാന’മപുബ്ബഞ്ച, സയം ഗാഹപ്പവത്തനം;

ദേയ്യസ്സ പടിമോക്ഖോ ച, ദാനം പഞ്ചവിധം മത’’ന്തി [കാമന്ദകീയനീതിസാര ൧൭.൬-൭].

ഏതേ ചത്താരോ ഉപായാ മായാദീസ്വേവന്തോഗധാ, തഥാ ഹി മായോപേക്ഖാ ച ദണ്ഡന്തോഗധാ. ഇന്ദജാലഞ്ച ഭേദേ അന്തോഗധം. കേചി പനാഹു

‘‘സാമം ദാനഞ്ച ഭേദോ ച, ദണ്ഡോ ചേതി ചതുക്കകം;

മായോപേക്ഖിന്ദജാലഞ്ച, സത്തോപായാ പകിത്തിതാ’’തി [കാമന്ദകീയനീതിസാര ൧൭.൩].

൩൪൯. നാമമത്തേന വുത്താനം ഭേദാദീനമിദാനി പരിയായാന്യാഹ. തത്ര ദ്വയം ഭേദേ. ജപ മാനസേ ച [ജപോ ചിന്തനവാചാസു (ധാത്വത്ഥസങ്ഗഹ, ൧൩൫ ഗാഥാ)], ഭൂ, ണോ. ഭിദി ദ്വിധാകരണേ, ണോ.

തികം ദണ്ഡേ. ദണ്ഡ നിപാതനേ, ചുരാദി. സഹോ വുച്ചതി ബലം, തബ്ഭവം സാഹസം. ദമനം ദമോ, ദീഘപടിസേധോ.

൩൫൦. സാമം സുദ്ദവഗ്ഗേ, ദാനഞ്ച ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗേ കഥേസ്സതി. സാമ്യാദയോ സത്തരേവാചരിയമതേ. പരമ്പരോപകാരിത്താ രജ്ജസ്സങ്ഗാനി. പകട്ഠമുപകുബ്ബന്തി രജ്ജന്തി പകതിയോതി ചോച്ചന്തേ. വുത്തഞ്ച കാമന്ദകീയേ –

‘‘സാമ്യ’മച്ചഞ്ച രട്ഠഞ്ച, ദുഗ്ഗം കോസോ ബലം സഖാ;

പരമ്പരോപകാരീദം, സത്തങ്ഗം രജ്ജമുച്ചതേ [കാമന്ദകീയനീതിസാര ൪.൧].

അമച്ചരട്ഠദുഗ്ഗാനി, കോസോ ദണ്ഡോ ച പഞ്ചമോ;

ഏതാ പകതിയോ വുത്താ, വിജിഗീസസ്സ രാജിനോ.

ഏതാ പഞ്ച തഥാ മിത്തം, സത്തമോ പഥവീപതി;

സത്തപ്പകതികം രജ്ജം, ഇച്ചാഹ സൂരപൂജിതോ’’തി.

തത്ര പോരസേണീനം പധാനഭാവേപി സതി രട്ഠഗ്ഗഹണേന, ബലഗ്ഗഹണേന വാ ഗഹണസിദ്ധന്തി നേഹ വിസും ഗഹണം കതം, അമരകോസേ പന ദ്വീഹി ഗഹണേ സിദ്ധേപി പധാനത്താഖ്യാപനത്ഥം വിസും ഗഹിതാ. വുത്തഞ്ഹി തത്ര –

‘‘സാമ്യ’മച്ചോ സഖാ കോസോ, രജ്ജദുഗ്ഗബലാനി ച;

രജ്ജങ്ഗാനി പകതയോ, പോരാനം സേണിയോപി ചേ’’തി [അമര ൧൮.൧൭].

ഏസഞ്ച സാമ്യമച്ചരട്ഠദുഗ്ഗകോസബലസഖീനം പുബ്ബതരസ്സ ഗരുത്തം വിഞ്ഞേയ്യം, ഇഹ തു നാമലിങ്ഗാനുസാസനേ അഭിധാനസത്ഥേ അനുപയോഗതോ യഥാക്കമം ഗരുത്തം ന വത്തുമിച്ഛതീതി ബ്യതിക്കമേനോപഞ്ഞാസോ കതോ.

സുവണ്ണാദിമയഭണ്ഡാഗാരം കോസോ, പബ്ബതോദകരുക്ഖാദീഹി ദുഗ്ഗമം പുരം ദുഗ്ഗം, വിജിതം ജനപദവതീ ഭൂമി, ബലം ചക്കം, തഞ്ച മോലഭതസേണിസഹായാമിത്താടവികഭേദേന ഛബ്ബിധം. തത്ര കമാഗതം മോലം, വേതനസമ്ബന്ധം ഭതം, പോരം ബലം സേണീ, സഹായഭൂതം സഹായോ, അമിത്തഭൂതം അമിത്തം, അടവികം അടവിസഹായോ മിത്തം. തദപി സഹജ്ജം, പാകതം, കിത്തിമഞ്ചേതി തിവിധം. ‘‘ലിങ്ഗേ സഭാവേ പകതി, പോരാമച്ചാദിയോനിസു. തിലിങ്ഗം ഗുണസാമ്യേപീ’’തി [ബ്യാഖ്യാസുധാ ൧.൪.൨൯] രുദ്ദോ.

൩൫൧. പഭാവാദീനം വസാ സത്തിയോ നാമ തിസ്സോ ഭവന്തി. സക സത്തിയം,തി. തത്ര യം സന്ധാദീനം, ഭേദാദീനഞ്ച യാഥാവതോ അവട്ഠാപനം, തം ഞാണബലം മന്തസത്തി, സകസമ്പത്തുപ്പത്തിയം കോസദണ്ഡാ പഭൂസത്തി, തേസംയേവ പഭുത്തസമ്പാദനേ സാമത്ഥിയതോ. വുത്തഞ്ച ‘‘കോസദണ്ഡബലം പഭൂസത്തി’’രിതി [ചിന്താമണിടീകായമ്പി]. ബലവതീ ഉസ്സാഹചേട്ഠാ ഉസ്സാഹസത്തി. വുത്തഞ്ച ‘‘വിക്കമബലമുസ്സാഹസത്തി’’രിതി [ബ്യാഖ്യാസുധാ ൨.൮.൧൯ ചിന്താമണിടീകായമ്പി].

പഭാവാദീനം സകാരണം സരൂപം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പഭാവോ’’ച്ചാദി. ദമനം ദണ്ഡോ, തദത്ഥിയാ ബലമ്പി ദണ്ഡോ. തതോ ജാതം യം തേജോ, തം പഭാവോ. തതോ ജാതോ യോ തേജോ, സോ ‘‘പഭാവോ’’തിപി പുല്ലിങ്ഗേന യോജനീയം. പഭവന്തി തേജസ്സിനോ അനേനേതി പഭാവോ, ണോ. പകട്ഠോ വാ ഭാവോ പഭാവോ. കോസോ ധനം, തതോ ജാതോ യോ തേജോ, സോ പഭാവോ നാമ. തഥാ കോസജോ തേജോ ധനേന സത്തൂനമുപകരണം. പതപന്തി തേജസ്സിനോ ഭവന്ത്യനേനേതി പതാപോ, ണോ.

൩൫൨. ദ്വയം മന്തേ. മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, സാ ഏതസ്മിം വിജ്ജതി തായ നിപ്ഫാദേതബ്ബത്താതി മന്തോ, അഥ വാ മന്ത ഗുത്തഭാസനേ, ഭാവേ ണോ. ഇതരത്ര ഭാവേ യു.

സോ മന്തോ ദ്വിഗോചരോ ദ്വിന്നം ജനാനം വിസയഭൂതോ ചതുക്കണ്ണോ നാമ. ചത്താരോ കണ്ണാ ഏത്ഥ ചതുക്കണ്ണോ. സോ മന്തോ തിഗോചരോ തിണ്ണം ജനാനം വിസയഭൂതോ ഛക്കണ്ണോ നാമ. മന്തോ നാമ ചതുക്കണ്ണോ വാ ഛക്കണ്ണോ വാ കത്തബ്ബോ, ന തതോ പരന്തി ദ്വിന്നമേവേത്ഥ ഗഹണം. അമരകോസേ പന ഛക്കണ്ണോപി പടിക്ഖിത്തോ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘അഛക്കണ്ണോ, യോ തതിയാദ്യഗോചരോ’’തി [അമര ൧൮.൨൨].

സബ്ബപാരിസദത്താ [സബ്ബപാഠിപദത്താ (ക.)] ബ്യാകരണസ്സ സോതൂനം സമയന്തരേസ്വപി പടുഭാവജനനത്ഥം ഇധാനാഗതാപി ഛഗ്ഗുണാദയോ ആനേത്വാ കഥേതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘സബ്ബപാരിസദം [സബ്ബപാടിപദം (ക.)] ഹിദം, സബ്ബസത്ഥ’മതോ മതം;

നിസ്സീയതേ ക്വചി കിഞ്ചി, സബ്ബേസ’മത്ര വാദിന’’ന്തി.

യഥാ ഛഗ്ഗുണാ സന്ധി വിഗ്ഗഹയാനാസനദ്വേധാസയാ [അമര ൧൮.൧൮-൯]. തത്ര സന്ധി ഉപഹാരലക്ഖണോ തിവിധോ കോസദണ്ഡഭൂമിപ്പദാനഹേതുകോ. അപഹാരലക്ഖണോ വിഗ്ഗഹോ, സോപി തിവിധോ പകാസയുദ്ധം കൂടയുദ്ധം തുണ്ഹിയുദ്ധന്തി.

പരബ്യസനതാസപത്തിദേസകാലാത്യുദയാവാപയാനമത്തേന സാദ്ധേ പരസ്മിം കതാചരസ്സ ഗുണാനുരത്തപകതിസ്സ വിജിഗീസസ്സ യാത്രാ യാനം [കാമന്ദകീയനീതിസാരേ ൧൧ സഗ്ഗേ പസ്സിതബ്ബം], തഞ്ച വിഗ്ഗയ്ഹയാനം സന്ധായയാനം സമ്ഭൂയയാനം പസങ്ഗയാനം ഉപേക്ഖിയയാനമിതി പഞ്ചവിധം. പതിഗ്ഗാഹീനം നിഗ്ഗയ്ഹ, സന്ധായ, ഉപേക്ഖിയ വാ യം യാനം, തം വിഗ്ഗയ്ഹയാനാദി. യദാ ന സക്കോതി, തദാ സാമന്തേഹി സഹേകീഭൂയ യാനം സമ്ഭൂയയാനം. അഞ്ഞത്ര ഗന്തബ്ബേ അഞ്ഞസ്മിം പസങ്ഗതോ ഗമനം പസങ്ഗയാനം.

‘‘ന മം പരോ ഹന്തും സമത്ഥോ, നാഹമ്പി പര’’മിതി കാലാദികേ പരിക്ഖിത്വാ വിജിഗീസസ്സ ദുഗ്ഗാദീനി വഡ്ഢയതോ ഠിതി ആസനം, തദപി വിഗ്ഗയ്ഹാസനസന്ധായാസനാദിഭേദേന പഞ്ചവിധം. ബലീനം സത്തൂനം മജ്ഝേ കാകക്ഖിവാ’ലക്ഖിതസ്സോ’ഭയത്ര വചനേനത്തനോ സമപ്പണം ദ്വേധം. അഞ്ഞതരേന വാ ബലവതരേന സന്ധി, അഞ്ഞതരേന അബലേന വിഗ്ഗഹോ ദ്വേധം. സത്തുനോ വാ പകതീഹി സന്ധായ യോ തേന വിഗ്ഗഹോ, സത്തുനേവ വാ യോ സന്ധിവിഗ്ഗഹസമുദായഹേതുകോ [സത്തുനോവ വാ സന്ധിവിഗ്ഗഹസമുദായഹേതുനോ (ബ്യാഖ്യാസുധാ ൧.൮.൧൮)] ദുഗ്ഗാസയസ്സ ബ്യാപാരോ, സോപി ദ്വേധം. പരസന്താനമപ്യോഭയവേദനാനം ഉഭയതോ വുത്തി ദ്വേധമുച്ചതേ.

‘‘ഉച്ഛിജ്ജമാനോ രിപുനാ നിരുപായ പതിക്രിയോ. സത്തിഹീനോ സമാസിയതേ’’തി [ബ്യാഖ്യാസുധാ ൧.൮.൧൮] ഹീനേനാഞ്ഞസ്സ ബലവതരസ്സ ധമ്മവിജയിനോ സമാസയനം [ബലവതാ അരിനാ ഉച്ഛിജ്ജമാനസ്സ ഹീനസത്തിനോ യം ബലവധമ്മവിജയിസമാസയനം (ബ്യാഖ്യാസുധാ ൧.൮.൧൮)], തസ്സേവ വാ ബലിനോ സത്തുനോ കോസാദിപ്പദാനേന ആസയനം ആസയോ വുച്ചതേ. ഏതേ ഛഗ്ഗുണാ.

യസ്മിഞ്ച ഗുണേ ഠിതോ വിജിഗീസോ സക്കോത്യത്തനോ അട്ഠവഗ്ഗിയകമ്മാനി പവത്തയിതും, പരസ്സ ചേതാന്യുപഹന്തും, ഗുണമാധിട്ഠേയ്യ, സാ വുഡ്ഢി.

കസി വണിജ്ജം പഥോ ദുഗ്ഗം, സേതു കുഞ്ജരബന്ധനം;

ഖന്യാകരധനാദാനം, സുഞ്ഞാനഞ്ച നിവേസനം [കാമന്ദകീയനീതിസാര ൫.൭൮].

ഇത്യേസോ അട്ഠവഗ്ഗോ.

യസ്മിം വാ ഗുണേ ഠിതോ സകമ്മാനം വുഡ്ഢി, ഖയം വാ നാഭിപസ്സതി, തം ഠാനം, യസ്മിം വാ ഗുണേ ഠിതോ സകമ്മാനമുപഘാതം പസ്സതി, തസ്മിം ന തിട്ഠേയ്യ, സോ ഖയോ, അയം നീതിവേദീനം തിവഗ്ഗോ [അമര ൧൮.൧൯]. ഇതരേസം ധമ്മത്ഥകാമാ തിവഗ്ഗോ.

ദ്വയം ഗുയ്ഹേ. രഹസി ഭവം രഹസ്സം, സോ, രഹേ വാ ഭവം രഹസ്സം. ഗുഹ സംവരണേ, കമ്മനി യോ. ഇദം ദ്വയം തീസു. രഹസ്സോ മന്തോ, രഹസ്സാ വാചാ, രഹസ്സം മന്തനം.

൩൫൩. പഞ്ചകം വിജനേ. വിജി പുഥഭാവേ, ഭൂ, തോ ച. വിചി വിവേചനേ, പുഥുഭാവേ ച വാ. ‘‘വിവിത്തം തീസു വിജനേ, അസംപക്കപവിത്തേസൂ’’തി രുദ്ദോ. വിഗതോ ജനോ അസ്മാതി വിജനോ. ഛാദേതീതി ഛന്നോ. ഛദ സംവരണേ. വിത്തമരഹതീതി രഹോ, രഹ ചാഗേ, രമന്തേ അസ്മിന്തി വാ രഹോ, വണ്ണവികാരോ. ‘‘രഹോ നിധുവനേ ചാപി, രഹോ ഗുയ്ഹേ നപുംസക’’ന്തി [ബ്യാഖ്യാസുധാ ൨.൮.൨൨] രഭസോ. ദുതിയോ രഹോസദ്ദോ അബ്യയം. നിസ്സലാകാ, ഉപാസുപ്യത്ര. നിസ്സലാകാ ഥീ, ഉപാസു അബ്യയം.

ദ്വയം വിസ്സാസേ. സസ പാലനേ, ണോ. സമ്ഭ വിസ്സാസേ. ‘‘വിസ്സമ്ഭോ കേലികലഹേ, വിസ്സാസേ’പണയേപി ചേ’’തി [ചിന്താമണിടീകായമ്പി] രുദ്ദോ.

ദ്വയം ന്യായേ. യുജ സമാധിമ്ഹി, സമാധി അഭ്യുപഗമോ, തോ. ഉപഗന്തബ്ബത്താ ഉപായികം. ഉപായാ സകത്ഥേ ഇകോ, ഓപായികം, ഓപയികമ്പി [പാണിനി ൫.൪.൩൪ (ഗണ)], ലബ്ഭം, ഭജമാനം, അഭിനീതം, ന്യായം, ഞായംപ്യത്ര.

൩൫൪. സിലോകം ഓവാദേ. അവപുബ്ബോ വദ വിയത്തിയം വാചായം, ഭാവേ ണോ. സാസ അനുസിട്ഠിമ്ഹി,തി, ആസ്സി, അനുസിട്ഠി. അനുസാസതേ അനുസാസനം. പുമവജ്ജേ ഇത്ഥിയം, നപുംസകേ ച. ഏത്ഥ ച ഏകസ്സേവത്ഥസ്സ ഭിന്നലിങ്ഗേഹി തീഹി നാമേഹി കഥനം ന കേവലം വാച്ചലിങ്ഗോയേവ സദ്ദോ, അഥ ഖോ വാചകലിങ്ഗോപ്യത്ഥീതി ദീപനത്ഥം.

ദ്വയം ആണായം. ആണ പേസനേ, ഭാവേ അ, ആണാ, ഇത്ഥീ. അവവാദോ, നിദ്ദേസോ, സിട്ഠിപ്യത്ര. ദ്വയം ബന്ധനേ. ദാ ദാനേ, ഭാവേ യു, ദാ അവഖണ്ഡനേ വാ, വിയോഗദാനതോ ഉദ്ദാനം.

൩൫൫-൩൫൬. ദ്വയം അപരാധേ. അപഗച്ഛന്ത്യനേനാതി ആഗു, ണു, പലോപോ, രസ്സസ്സ ദീഘതാ, നപുംസകേ ആഗു. അപഗതോ രാധോ യേന അപരാധോ, രാധ സംസിദ്ധിമ്ഹി. ദ്വയം രാജഗയ്ഹേ. കിര വികിരണേ, കത്തരി അ, അത്തം. ബല പാണനേ, ഇ. കരസാഹചരിയതോ ബലി പുല്ലിങ്ഗേ. ഭാഗധേയ്യോപ്യത്ര. ഭാഗാസകത്ഥേ ധേയ്യോ [പാണിനി ൫.൪.൩൬ (വാ.)], ഭാഗത്തേന തിട്ഠതീതി വാ ഭാഗധേയ്യോ, ഇയോ.

ദ്വയം തുട്ഠിദായേ. മനോരഥപുണ്ണത്താ പത്തബ്ബോ ഭാഗോ പുണ്ണപത്തോ. തുസ്സനം തുട്ഠോ, സോസ്സത്ഥീതി തുട്ഠീ, തേന ദാതബ്ബോ ദായോ തുട്ഠിദായോ, ആകാരന്താനമായോ.

ഛക്കം പാഭതേ. തഥാ ഹി –

‘‘ഹേമം സീഹാസനം വേസം, വുത്തം ഭദ്ദാസനം തഥാ;

ഉപായന’മുപഗ്ഗയ്ഹം, പാഭതഞ്ചോ’പദാ ഥിയ’’ന്തി.

സിലോകാദ്ധം നാമ അമരമാലാ.

ഉപഗന്ത്വാദാതബ്ബാതി ഉപദാ, അ, ഇത്ഥീ, തം തമത്ഥം പത്ഥേന്തേഹി ആഭരീയതേ ആനീയതേതി പാഭതം, പത്ഥനത്ഥജോതകോയം പസദ്ദോ. ഉപേയ്യതേതി ഉപായനം, ഇതോ യു, ഉപഗച്ഛതി യേനാതി വാ ഉപായനം. കുച സങ്കോചനേ, ണോ, വിഗതോ കോചോ യേന ഉക്കോചോ. പണ്ണേന സത്ഥപണ്ണേന സദ്ധിം ആകരീയതേ ആനീയതേതി പണ്ണാകാരോ, അഞ്ഞത്ര ഉപചാരാ. പഹിണന്ത്യനേനേതി പഹേണകം, ഹി ഗതിയം, യു, സകത്ഥേ കോ. പദേസനം, ഉപഗ്ഗയ്ഹം, ഉപഹാരോപ്യത്ര.

ഗുമ്ബാദിദേയ്യോ ഗുമ്ബഘടാദികോ [ഗുമ്ബഘടാദിതോ (?)] ദേയ്യോസുങ്കം, അനിത്ഥീ, ഗുമ്ബോ നാമ ജലഥലമഗ്ഗാദീസു ലദ്ധബ്ബഭാഗോ, തഥാ ഘട്ടോപി, സമാനത്ഥാ ഹേതേ. ആദിനാ പാഭതമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. സുങ്ക ഗമനേ, സുങ്കതി യേന, തം സുങ്കം. ഗമു ഗമനേ, ബോ, അസ്സു, ഗുമ്ബോ. ദ്വയം ഗാമജനപദാദിതോ ലദ്ധബ്ബഭാഗേ. അയ ഗമനേ, ണോ, ആയോ. അപച്ചയേ അയോ. ധനാനം സമ്പത്തകാലേ ആഗമോ ധനാഗമോ.

൩൫൭. ദ്വയം ഛത്തസാമഞ്ഞേ. ആതപതോ സൂരിയാലോകതോ തായതീതി ആതപത്തം, തോ. ഛാദയതീതി ഛത്തം, ഛദ അപവാരണേ, തോ, ത്രണപച്ചയേ ഛത്രം, ഹേമം സുവണ്ണഖചിതം രഞ്ഞം രാജൂനം ആസനം സീഹാസനാഖ്യം. സീഹാകതിപ്പധാനത്താ സീഹാകതിപ്പധാനം ആസനന്തി വിഗ്ഗഹോ.

ദ്വയം ചാമരേ. വാലേന കതാ ബീജനീ വാലബീജനീ. ചമരോ മിഗോ തസ്സേദം ചാമരീ. ‘‘ചാമരാ ചാമരം രോമം, ഗുച്ഛകഞ്ചാവചൂലക’’ന്തി [തികണ്ഡസേസ ൨.൮.൪൦൬] തികണ്ഡസേസോ. പകിണ്ണകംപ്യത്ര. പകരീയതേ വിക്ഖിപതേ പകിണ്ണകം, സകത്ഥേ കോ.

൩൫൮. ഖഗ്ഗാദയോ ഇമേ പഞ്ച രാജൂനം കകുധഭണ്ഡാനി ഭവന്തി. കുക ആദാനേ, ധോ, വണ്ണവിപരിയയോ. രഞ്ഞോ ഗമനകാലേ സദാ ആദാതബ്ബതോ കകുധാനി ച താനി രാജധനത്താ ഭണ്ഡാനി ചേതി കകുധഭണ്ഡാനി.

൩൫൯. ദ്വയം പുണ്ണഘടേ. ജലപുണ്ണത്താ ഭദ്ദോ കല്യാണോ കുമ്ഭോ ഭദ്ദകുമ്ഭോ. ദ്വയം ഹേമഭാജനേ. ഭര ഭരണേ, ഭരണം ധാരണം പോസനഞ്ച, ധാരണത്ഥസ്സ ഭരതിസ്സ ഭിങ്ഗാദേസോ, ഭരതി ദധാതി ഉദകന്തി ഭിങ്ഗാരോ, ആരോ. കരകോ, കുണ്ഡികാപ്യത്ര.

ഹത്ഥീ ച അസ്സോ ച രഥോ ച പത്തി ച, തേസം സമൂഹോ ഹത്ഥിസ്സരഥപത്തി ചതുരങ്ഗിനീ സേനാത്യുച്ചതേ, സേനങ്ഗത്താ സമാഹാരദ്വന്ദോയം. ചത്താരി അങ്ഗാനി യസ്സം സംവിജ്ജന്തി, സാ ചതുരങ്ഗിനീ, ഈ, ഇനീ.

൩൬൦. ദന്ത്യന്തം ഹത്ഥിനി. കുഞ്ജോ ഹനു, ദന്തോ ച, തംയോഗാ കുഞ്ജരോ, അതിസയേ രോ, കും പഥവിം ജരാപേതീതി വാ കുഞ്ജരോ, അലുത്തസമാസോ, കുഞ്ജേ വാ ഗിരികൂടേ രമതി, കോഞ്ചനാദം നദന്തോ വാ ചരതി, കും വാ പഥവിം തദാഘാതേന ജരയതീതി കുഞ്ജരോ. വാരയതി പരബലം വാരണോ, നന്ദാദീഹി യു. ഹത്ഥയോഗാ ഹത്ഥീ. മതങ്ഗസ്സ ഇസിനോ അപച്ചം മാതങ്ഗോ, മഹന്തം അങ്ഗം സരീരമേതസ്സാതി വാ മാതങ്ഗോ, ഹ നലോപോ, അസ്സാകാരോ ച. ദ്വേ രദാ ദന്താ യസ്സ ദ്വിരദോ, ‘‘രദ വിലേഖനേ ദന്തേ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ. ഗജ സദ്ദേ, ഗജതീതി, അ. നഗോ പബ്ബതോ, സോ വിയ ദിസ്സതീതി നാഗോ, ണോ. കരേന, മുഖേന ചാതി ദ്വീഹി പിവതീതി ദ്വിപോ. ഇ ഗമനേ, ഭോ. ദന്തയോഗാ ദന്തീ. സട്ഠിഹായനോ, ദന്താവലോ, അനേകപോ, മതങ്ഗജോ, കരീ, ഥമ്ഭേരമോ, പദ്മീ, മഹാമിഗോ, പീലു, സിന്ധുരോ, ദീഘമാരുതോ, രാജീവോ, ജലകക്ഖോ, നില്ലുരോ, കരടീ, വരങ്ഗോ, സുപ്പകണ്ണോ ഇച്ചാദീനിപി ഹത്ഥിനോ നാമാനി. സട്ഠിവസ്സികത്താ, ജാതിയാ സട്ഠിവസ്സകാലേ ഥാമേന ഹായനതോ വാ സട്ഠിഹായനോ.

വനകരീനം യോ യൂഥജേട്ഠോ, സോ സയൂഥാനം ജേട്ഠത്താ യൂഥജേട്ഠോ. സയൂഥേ പാതി രക്ഖതീതി യൂഥപോതി ചോച്ചതേ.

൩൬൧. കാളാവകാദീനി ഏതാനി ഹത്ഥിരാജാനം കുലാനി. കലമ്ബതേ സദ്ദായതേതി കാളാവകോ, ണ്വു, മലോപോ. ഗങ്ഗായം ജാതോ ഗങ്ഗേയ്യോ, ഠാനവസേന സാ സഞ്ഞാ. പണ്ഡരവണ്ണതായ പണ്ഡരോ. വണ്ണവസേന തമ്ബവണ്ണതായ തമ്ബോ. പിങ്ഗലവണ്ണതായ പിങ്ഗലോ. ഗന്ധയുത്തതായ ഗന്ധോ. മങ്ഗ ഗമനത്ഥോ, സോഭനഗമനയുത്തതായ മങ്ഗലോ, അതിസായനേ, പസംസായം വാ ലോ. ഹേമവണ്ണതായ ഹേമോ. ഉപോസഥകുലേ ജാതത്താ ഉപോസഥോ, ഉപഗന്ത്വാ അരയോ ഉസതീതി വാ ഉപോസഥോ, ഥോ, ഉസ ദാഹേ, ഉപപുബ്ബോ വസ നിവാസേ വാ, വസ്സോ, ഉപോസഥോ, തിഥീവിസേസോ ച. ഛബ്ബണ്ണദന്തതായ ഛദ്ദന്തോ. ഏതേസഞ്ച കാളാവകോ ദസന്നം പുരിസാനം ബലം ധാരേതി, ഗങ്ഗേയ്യോ ദസന്നം കാളാവകാനം, ഏവം യാവഛദ്ദന്താ നേതബ്ബോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം ബലം ധാരേതി, തേനേവ ഭഗവാ കാളാവകഹത്ഥിഗണനായ കോടിസഹസ്സബലം ധാരേതി, പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം.

൩൬൨. പാദോ കരിപോതേ. പഞ്ചവസ്സാനി യാവ കലഭോ, കല സങ്ഖ്യാനേ, അഭോ, കലഭോ, ളത്തേ കളഭോ, മാതാപിതൂഹി ഭരിതബ്ബത്താ ഭിങ്കോ, ഭരതിസ്സ ഭിങ്കോ. കരിസാവകോപ്യത്ര. പാദോ മത്തമാതങ്ഗേ. ദാനം പഭിന്നോ യസ്സ പഭിന്നോ. മജ്ജതീതി മത്തോ, മദ ഉമ്മാദേ. ഗജേ ജായതീതി ഗജ്ജോ, ണ്യോ, മദോ. സോ സഞ്ജാതോ യസ്സ ഗജ്ജിതോ.

ദ്വയം ഹത്ഥിസമൂഹേ. ഹത്ഥീനം സമൂഹോ ഹത്ഥിഘടാ. ഗജാനം സമൂഹോ ഗജതാ, ഗാമജനബന്ധുസഹായാദീഹി താ. പാദോ ഹത്ഥിനിയം. ഹത്ഥയോഗാ ഹത്ഥിനീ, ഈ, ഇനീ. കണ സദ്ദേ, ഇരു, സകത്ഥേ കോ. കരേണുകാതിപി, തദാ കരയോഗാ കരേണുകാ, ഇണു. കരിണീ, ധേനുകാ, വസാ, കരേണുപ്യത്ര.

൩൬൩. ഹത്ഥിസിരോപിണ്ഡാ ഹത്ഥിനോ സിരസി ദ്വേ പിണ്ഡാ കുമ്ഭാഖ്യാ. കേ സിരസി ഭവതീതി കുമ്ഭോ, അസ്സു, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ ച. ദ്വിന്നം പന കുമ്ഭാനം മജ്ഝിമം വിദു നാമ [അമര ൧൮.൩൭]. അങ്കുസസങ്ഘാതം വിന്ദത്യസ്മിന്തി വിദു, പുമേ, ഉ. ദ്വയം കണ്ണമൂലേ. ചൂള നിമജ്ജനേ, ണ്വു, ചൂളികാ, ചുദ സഞ്ചോദനേ വാ, ചോദേന്തി ഏത്ഥ അങ്കുസാദീഹി അദന്തന്തി ചൂളികാ, ദസ്സ ളോ, ണ്വു.

ആസതേ അസ്മിന്തി ആസനം, ഖന്ധദേസോ. ഖന്ധോ ഏവ ദേസോ ഖന്ധദേസോ, തസ്മിം. ദ്വയം പുച്ഛമൂലേ. പുച്ഛസ്സ മൂലം ഹേട്ഠിമഭാഗോ.

൩൬൪. തികം ഗജബന്ധനഥമ്ഭേ. ആലന്ത്യസ്മിം, അനേന വാ ബന്ധന്തി ആലാനം, യു. ആപുബ്ബോ ബന്ധനത്ഥോ ലാധാതു. ആഹനന്തി ബന്ധന്ത്യസ്മിം, അനേന വാ ആള്ഹകോ, ഹനധാതു, നസ്സ ളോ, വണ്ണവിപരിയയോ ച, ണ്വു. ഥമ്ഭ പടിബന്ധനേ. ബന്ധോപ്യത്ര.

തികം സങ്ഖലേ. അനിത്ഥീ തൂതി ത്വന്തം ലിങ്ഗപദം. ഗല സേചനേ. നിഗളതി ബന്ധതി യേനാതി നിഗളോ, അ, കത്തുസാധനം വാ. അദി ബന്ധനേ, അന്ദതീതി അന്ദുകോ. ണ്വു, അസ്സു. ഭുസം ഖലത്യനേന സങ്ഖലം, കടി വത്ഥബന്ധനേപി, ‘‘ഥീകടീവത്ഥബന്ധേപി, നിഗളേ സങ്ഖലം തിസൂ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൮.൪൧] രഭസോ. സങ്ഖലികാപ്യത്ര.

ദ്വയം ഗജഗണ്ഡേ. ഗണ്ഡ വദനേകദേസേ, അധാതൂനമ്പി ധാതൂസു പാഠോ, ധാതു ഹി ക്രിയത്ഥോ. ഗണ്ഡോ കപോലസാമഞ്ഞേപി. കട വസ്സാവരണേസു, അ. ദ്വയം കരിമദജലേ. ദീയതേതി ദാനം. മദ ഉമ്മാദേ, കരണേ അ.

൩൬൫. ദ്വയം ഹത്ഥികരേ. സോണ വണ്ണഗതീസു, ഡോ, സോഡ ഗബ്ബേ വാ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, ണോ ച. ദ്വീസു ദ്വേപി.

ദ്വയം സോണ്ഡഗ്ഗേ. കരസ്സ സോണ്ഡസ്സ അഗ്ഗം. പുസ പോസനേ. ഖരോ, സസ്സ കോ, ഉസ്സോത്തം, പുസ വുഡ്ഢിമ്ഹി വാ, ഭൂ, പുസ സ്നേഹസേചനപൂരണേസു വാ, കിയാദി, പുസ ധാരണേ വാ, ചുരാദി.

ഹത്ഥിസ്സ കായമജ്ഝമ്ഹി ബന്ധനരജ്ജു കച്ഛാ നാമ. കച ബന്ധനേ, ഛോ. ദൂസാ, വരത്രാപ്യത്ര. കുഥോ നാമ ഹത്ഥിപിട്ഠത്ഥരിതചിത്രകമ്ബലം, സോ ആദി യേസന്തേ കുഥാദയോ. കുഥാദയോ ഏവ കപ്പനോ നാമ ഭവന്തി. കപ്പ സാമത്ഥിയേ, സജ്ജനായഞ്ച, കരണേ യു. കപ്പനാപി. കച സജ്ജനായം, ഥോ, കുഥോ, തീസു. ‘‘നപുംസകമത്ഥരണം, ഥീ പവേണീ കുഥം തിസൂ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൮.൪൨] ഹി വോപാലിതോ. പവേണീ, അത്ഥരണം, വണ്ണോ, പരിത്ഥോമോതി ഏതേ കുഥപരിയായാ.

൩൬൬. ദ്വയം രാജാരഹേ ഹത്ഥിനി. രാജാനമുപഗന്ത്വാ വഹിതുമരഹതീതി ഓപവയ്ഹോ, അരഹത്ഥേ ണ്യോ. രാജാനം വഹിതും അരഹതീതി രാജവയ്ഹോ, ണ്യോ. ദ്വയം കപ്പിതഹത്ഥിനി. സജ്ജാ സജ്ജനാ സഞ്ജാതാ യസ്മിം സജ്ജിതോ. കപ്പാ കപ്പനാ സഞ്ജാതാ യസ്മിം കപ്പിതോ. ഏതസ്മായേവ പാഠാ സജ്ജകപ്പാ സജ്ജനാകപ്പനാനം പരിയായാതി ഞേയ്യാ.

ഹത്ഥിനോ പാദേ വിജ്ഝനകണ്ടകോ ‘‘തോമരോ’’ത്യുച്ചതേ. തുജ്ജതേനേനേതി തോമരോ, തുദ ബ്യഥനേ, അരോ, ദസ്സ മോ, ഓത്തം. വേണുകംപ്യത്ര [കോത്രം വേണുകമാലാനം (അമര ൧൮.൪൧)], ക്വചി വേളുകന്തിപി പാഠോ.

൩൬൭. ഹത്ഥിനോ കണ്ണമൂലമ്ഹി വിജ്ഝനകണ്ടകോ ‘‘തുത്ത’’മിത്യുച്ചതേ. തുജ്ജതേനേനേതി തുത്തം, തോ. ഹത്ഥിനോ മത്ഥകമ്ഹി വിജ്ഝനകണ്ടകോ ‘‘അങ്കുസോ’’ത്യുച്ചതേ. അങ്കതേ അനേനേതി അങ്കുസോ, അങ്ക ലക്ഖണേ, സോ, അസ്സു.

പജ്ജദ്ധം ഹത്ഥാരോഹേ. മഡി ഭൂസായം, ഹത്ഥിം മണ്ഡയതി രക്ഖതീതി ഹത്ഥിമണ്ഡോ, സോവ ഹത്ഥിമേണ്ഡോ, മി ഹിംസായം വാ, ഡോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ. ഹത്ഥിം പാതി രക്ഖതീതി ഹത്ഥിപോ, കമ്മനി ണോ. ഹത്ഥിം ഗോപയതി രക്ഖതീതി ഹത്ഥിഗോപകോ. ഗുപ രക്ഖണേ, സകത്ഥേ കോ. ആധോരണോ, നിസാദിനോപ്യത്ര.

൩൬൮. മാതങ്ഗഹയാദീനം ഗമനാദിക്രിയാസിക്ഖാപകോ ആചരിയോ ‘‘ഗാമണീയോ’’ത്യുച്ചതേ. ഗമനം ഗാമോ, ഭാവേ ണോ. ഹത്ഥാദീനം ഗമനക്രിയാ ഗാമോ, തം നേതി സിക്ഖാപേതീതി ഗാമണീയോ, അഞ്ഞക്രിയാസിക്ഖാപനേതൂപചാരാ, ഗാമം വാ ഹത്ഥാദിസമൂഹം നേതീതി ഗാമണീയോ, ഗമനം വാ സിക്ഖാപേതീതി ഗാമണീയോ, സബ്ബത്ര നസ്സ ണത്തം.

പാദദ്വയം അസ്സേ. ഹയ ഗതിയം, അ. തുരം സീഘം ഗച്ഛതീതി തുരങ്ഗോ, ക്വി, ബിന്ദാലോപോ, ലോപേ സതി തുരഗോ. വാഹ പയതനേ, അ. അസ ഭക്ഖനേ, അ. സിന്ധൂനമദൂരഭവോ ജനപദോപി സിന്ധവോ, തത്ര ഭവോ സിന്ധവോ, സംയോഗന്തത്താ ന വുദ്ധി. ഘോടകോ, പീതി, തുരങ്ഗമോ, വാജീ, ഗന്ധബ്ബോ, സത്തിരിച്ചാദീനിപി അസ്സേ. ഘുട പരിവത്തനേ, ണ്വു. പാ പാനേ,തി. ‘‘പാനേ ഥീ പീതി അസ്സേ സോ’’തി രുദ്ദോ. വാജയോഗാ വാജീ, ഈ. ‘‘ഏസഞ്ച പുബ്ബം പക്ഖോ ആസി, സ തു ദേവേത്യത്യത്ഥിതേന സാലീഭൂതമുനിനാ സക്കം പയോജേത്വാ വജിരഛേദിതോ’’തി നികായന്തരിയാ. സപ സമവായേ,തി, സത്തി, സാമത്ഥിയേപി.

൩൬൯. തസ്സ അസ്സസ്സ ഭേദോ വിസേസോ അസ്സതരോ, അസ്സം തരതീതി അസ്സതരോ, തര അതിക്കമനേ, തരപച്ചയേനാപി സിദ്ധം. പധാനസ്സഭൂമിഭവോ സുജാതികോ അവികാരീ കുലീനകോ അസ്സോ ആജാനീയോ നാമ, ആ ഭുസോ കാരണാകാരണം ജാനാതീതി ആജാനീയോ, അനീയോ, ണ്യപച്ചയേന വാ സിദ്ധം, തദാ ‘‘കിയാദിതോ നാ’’തി നാഗമോ, ഈകാരാഗമോ ച [ചിന്താമണിടീകാ ൧൮.൪൪ ഗാഥായമ്പി പസ്സിതബ്ബം]. കുലേ സമ്ഭൂതോ കുലീനകോ, ഈനോ, സകത്ഥേ കോ. സങ്ഗാമേ ഗരുസത്ഥപ്പഹാരേന നിഹതോ സന്തോ പിയോ സാമികം ന ജഹതി സുഖം വഹനസീലോ യോ അസ്സോ, സോ വിനീതസദ്ദേനോച്ചതേ. വിസേസേന ദമ്മതം നേതി യന്തി വിനീതോ.

ദ്വയം അസ്സപോതേ. കസ ഗമനേ, ഓരോ, അസ്സി, കിഞ്ചി സരതീതി വാ കിസോരോ, ബിന്ദുലോപോ, അസ്സോ ച, ഹയോ ഏവ ബാലത്താ ഹയപോതകോ, അപ്പത്ഥേ കോ.

൩൭൦. ദ്വയം അഥാമസ്സേ. ഘുട പരിവത്തനേ, ണ്വു, ഘോടകോ, അസ്സസാമഞ്ഞേപ്യയം, ഖരം ഗച്ഛതീതി ഖലുങ്ഗോ, സോ ഏവ ഖളുങ്കോ, ഗകാരസ്സ കകാരം കത്വാ, രസ്സ ലോ, ളത്തമുത്തഞ്ച, ഖളുകോതിപി. ജവേന സബ്ബേസമധികോ അസ്സോ ജവനോ, യു.

ദ്വയം കവീതിഖ്യാതേ മുഖബന്ധനേ. മുഖമാതിട്ഠതീതി മുഖാഠാനം. ഖേ മുഖവിവരേ ലീനോ ഖലീനോ. ‘‘കവികാ തു ഖലീനോതി [ഖലീനേ ഥീ (?)], കവിയം കഥനംത്യപീ’’തി രഭസോ. കവി, കവികാപ്യത്ര. കു സദ്ദേ. ഇ, ഈ ച, സകത്ഥേ കോ. വാസദ്ദേന നപുംസകത്തം സമുച്ചിനോതി. വുത്തഞ്ച അമരകോസേ ‘‘കവികാ തു ഖലീനോ’നിത്ഥീ’’തി [അമര ൧൮.൪൯].

അസ്സാഭിതാളിനീ വേത്തവികതാദി കസാ നാമ. കസ ഗമനേ, അ, കരണസാധനം.

൩൭൧. അസ്സസ്സ നാസാഗതരജ്ജുമ്ഹി കുസാ, കുസ സിലേസനേ. ദ്വയം അസ്സായം. വല സംവരണേ, വോ, ളത്തം, ആ, വളവാ. അസതീതി അസ്സാ, ‘‘ഇത്ഥിയമതിയവോ വാ’’തി അ, ആ ച, അസ്സാ. വാമീപ്യത്ര. ദ്വയം ഖുരേ. ഖുര ഛേദനേ. സം സുഖം ഫരത്യനേന സഫം, നേരുത്തോ. ‘‘സഫം ക്ലീവേ ഖുരോ പുമാ’’തി [അമര ൧൮.൪൯] അമരകോസോ.

ദ്വയം പുച്ഛമത്തേ. പുച്ഛ പമാദേ. ന ഗച്ഛതീതി നങ്ഗുട്ഠോ, അങ്ഗ ഗമനേ, ഠോ, അസ്സു, ദ്വേപി അനിത്ഥിയം. ലൂമംപ്യത്ര. ദ്വയം കേസവതി നങ്ഗുട്ഠമത്തേ, ന തു ഹത്ഥിനോ ഏവ. വാലസമൂഹയോഗാ വാലഹത്ഥോ, യഥാ കേസഹത്ഥോ ചയേ, തഥാത്രാപി. വാലോ ധിയ്യതേ അസ്മിന്തി വാലധി, ഇ.

ഏത്ഥാനാഗതാപി അസ്സസ്സ ധാരാഖ്യാ [ധാവാഖ്യാ (ക.)] പഞ്ച ഗതിയോ കഥേതബ്ബാ. യഥാ –

അക്കന്ദിതം ധോരിതകം, രേചിതം വഗ്ഗിതം പ്ലുതം;

ഗതിയോമേ പഞ്ച ധാരാ [ധാവാ (ക.)], അസ്സാനം വിഞ്ഞുനാ മതാ [അമര ൧൮.൪൮-൯].

തത്ഥ വിത്ഥമ്ഭാ സമാവഗതി അക്കന്ദിതം, കന്ദി ഗതിസോസനേസു, തോ. തതോ അധികാ ചതുരാഗതി ധോരിതകം, ധോര ഗതിചാതുരിയേ, തോ, സകത്ഥേ കോ. മണ്ഡലികായാനേന ഗമനം രേചിതം, രിച വിയോജനസമ്ബജ്ഝനേസു, സമ്ബജ്ഝനം മിസ്സനം. വേഗേന പരിക്ഖിത്തോ പരിചരണം വഗ്ഗിതം, വഗ്ഗ ഗമനത്ഥോ. തുരം സമേന ഗമനം പ്ലുതം, പ്ലു ഗതിയം. ത’ദുത്ത’മസ്സസത്ഥേ ‘‘സമോ’ധികോ ലയോ വേഗീ, തുരിതസ്സോ ഭവേ കമാ’’തി.

൩൭൨. ദ്വയം യുദ്ധത്ഥേ ചക്കയുത്തയാനേ. സന്ദ ഗമനേ, സന്ദതേ ഗമ്യതേനേനേതി സന്ദനോ, യു. രമതേനേനേതി രഥോ, ഥോ, മലോപോ. സതങ്ഗോപ്യത്ര. സതമങ്ഗാന്യസ്സ.

യം ന രണായ യുദ്ധത്ഥം ചക്കയുത്തം യാനം, അപി തു കീളാഭമനാദ്യത്ഥം, സോ പുസ്സരഥോ. വുത്തഞ്ച അമരകോസേ ‘‘അയം പുസ്സരഥോ ചക്ക-യാനം ന സമരായ യ’’ന്തി [അമര ൧൮.൫൧]. പുസ പാസനേ, സോ, പുസനാമകേന ഫലവിസേസേന യുത്തോ രഥോ പുസ്സരഥോ, പുസ്സനക്ഖത്തേന കതോ, സജ്ജിതോ വാ രഥോതി പുസ്സരഥോ.

ബ്യഗ്ഘസ്സ ചമ്മാവുതോ പരിക്ഖിത്തോ രഥോ വേയ്യഗ്ഘോ നാമ, ബ്യഗ്ഘസ്സ വികാരോ ചമ്മം വേയ്യഗ്ഘം, ണോ, തേന പരിവുതോ രഥോ വേയ്യഗ്ഘോ, ണോ, ഉഭയത്രാപി വുഡ്ഢാഗമോ. ‘‘പച്ചത്തം [പച്ചത്ഥം (ക.)] അയന്തി ഗച്ഛന്തീതി പച്ചയാ’’തി വചനത്ഥതോ പച്ചത്തമേവ [പച്ചത്ഥമേവ (?)] പച്ചയാ ഭവന്തി, യഥാ കാരിതന്തസ്മാപി പയോജകവസേന അനേകകാരിതപച്ചയാ. ദീപിനോ ചമ്മാവുതോ രഥോ ദീപോ നാമ, ദീപിനോ വികാരോ ചമ്മം ദീപം, ണോ, തേന പരിവുതോ രഥോ ദീപോ, ണോ.

൩൭൩. ദ്വയം പുരിസയുത്തയാനേ. സി സേവായം. സുഖത്ഥികേഹി സേവീയതേതി സിവികാ, ണ്വു, വാഗമോ, ഇത്തം, കിതപച്ചയാ ഹി യേഭുയ്യേന കമ്മാദീസുപി വത്തന്തി, കിച്ചപച്ചയാ ച കത്തരിപി, യഥാ ‘‘വിനയോ, നിസ്സയോ, തപനീയാ ധമ്മാ’’ത്യാദീസു, മഹാപദേസേന വാ കിതകിച്ചപച്ചയാനം കത്തുകമ്മാദീസ്വപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ, സിവം കരോതീതി വാ സിവികാ, ഇകോ. യാപ്യേഹി അധമേഹി യായതേ നിയ്യതേതി യാപ്യയാനം. ‘‘യാപ്യ പാനീയകേ നിന്ദ്യേ’’തി ഹി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ.

ദ്വയം സകടേ. അനിത്ഥീ തൂതി ത്വന്തം ലിങ്ഗപദം. സക സത്തിയം, അടോ. അന പാണനേ, കരണസാധനം, നത്ഥി നാസാ യസ്സാതി വാ അനം, സാലോപോ, രസ്സോ ച. ക്ലീവേ’നം, സകടോ, നിത്ഥീത്യമരകോസോ [അമര ൧൮.൫൨].

ദ്വയം ചക്കേ. കരോതി ഗമനമനേനേതി ചക്കം, ദ്വിത്തം, ചക്കാദി. രഥസ്സ അങ്ഗം രഥങ്ഗം. തസ്സ ചക്കസ്സ അന്തോ അവസാനം നേമി, സാ നാരിയം ഇത്ഥിയം. നയതി ചക്കം നേമി. യാ ഭൂമിം ഫുസതി, നീ നയേ, മി, ഈപച്ചയേ നേമീ ച. പധിപ്യത്ര.

൩൭൪. തമ്മജ്ഝേ തസ്സ രഥസ്സ, ചക്കസ്സ വാ മജ്ഝേ ചക്കാകാരോ പിണ്ഡികാ, യസ്സം സബ്ബാനി കട്ഠാനി ആസജ്ജന്തേ. പിണ്ഡികാസാഹചരിയാ നാഭി ഇത്ഥീ, ഈപച്ചയേ നാഭീ ച. സബ്ബാനി കട്ഠാനി പിണ്ഡേതീതി പിണ്ഡികാ, പിണ്ഡ സങ്ഘാതേ, അ, സകത്ഥേ കോ. പിണ്ഡീപി, നാഭി വിയാതി നാഭി.