൩. നരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൨൭-൨൨൮. പോരിസന്താനി മനുസ്സജാതിയാ നാമാനി. മനോ ഉസ്സന്നമസ്സാതി മനുസ്സോ, സതിസൂരഭാവബ്രഹ്മചരിയയോഗ്യതാദിഗുണവസേന ഉപചിതമാനസാ ഉക്കട്ഠഗുണചിത്താ, കേ പന തേ? ജമ്ബുദീപവാസിനോ സത്തവിസേസാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ. കതമേഹി തീഹി, സൂരാ സതിമന്തോ ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി [അ. നി. ൯.൨൧]. തഥാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ പച്ചേകബുദ്ധാ അഗ്ഗസാവകമഹാസാവകചക്കവത്തിനോ ച അഞ്ഞേ ച മഹാനുഭാവാ സത്താ തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. സമാനരൂപാദിതായ പന സദ്ധിം പരിത്തദീപവാസീഹി ഇതരമഹാദീപവാസിനോപി മനുസ്സാത്വേവ പഞ്ഞായിംസൂതി ഏകേ, അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ലോഭാദീഹി, അലോഭാദീഹി ച സഹിതസ്സ മനസ്സ ഉസ്സദതായ മനുസ്സാ, യേ ഹി സത്താ മനുസ്സജാതികാ, തേസു വിസേസതോ ലോഭാദയോ, അലോഭാദയോ ച ഉസ്സദാ, തേ ലോഭാദീഹി ഉസ്സദതായ അപായമഗ്ഗം, അലോഭാദീഹി ഉസ്സദതായ സുഗതിമഗ്ഗം, നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗഞ്ച പൂരേന്തി, തസ്മാ ലോഭാദീഹി, അലോഭാദീഹി ച സഹിതസ്സ മനസ്സ ഉസ്സദതായ പരിത്തദീപവാസീഹി സദ്ധിം ചതുമഹാദീപവാസിനോ സത്തവിസേസാ മനുസ്സാതി വുച്ചന്തീ’’തി. ലോകിയാ പന മനുനോ അപച്ചഭാവേന മനുസ്സാതി വദന്തി, മനു നാമ പഠമകപ്പികോ ലോകമരിയാദായ ആദിഭൂതോ ഹിതാഹിതവിധായകോ സത്താനം പിതുട്ഠാനിയോ, യോ സാസനേ ‘‘മഹാസമ്മതോ’’തി വുച്ചതി, പച്ചക്ഖതോ, പരമ്പരതായ ച തസ്സ ഓവാദാനുസാസനിയം ഠിതാ തസ്സ പുത്തസദിസതായ മനുസ്സാതി വുച്ചന്തി, തതോ ഏവ ഹി തേ ‘‘മാനവാ, മനുജാ’’തി ച വോഹരീയന്തി, ഉസ്സപച്ചയോ. മനുനോ അപച്ചം മാനുസോ, ഉസോ. മര പാണചാഗേ, ചോ, മച്ചോ, പബ്ബജ്ജാദിനാ വാ ത്യപച്ചയോ, ധാത്വന്തസ്സ ലോപോ ച. തതോ ‘‘യവത’’മിച്ചാദിനാ ചോ, ദ്വിത്തം. മനുനോ അപച്ചം മാനവോ. മാണവോപ്യത്ര, ണവോ. മനുമ്ഹാ ജാതോ മനുജോ. നീ നയേ, നേതീതി നരോ, അരോ. പുസ പോസനേ, ണോ, പുരേതീതി വാ പോസോ. പുര പൂരണേ, സോ, ഉസ്സോത്തം, രലോപോ. പുനാതീതി പുമാ,പു പവനേ, മോ, സിസ്സാ. പുരേതീതി പുരിസോ, പോരിസോ ച, ഇസോ, രസ്സസ്സ ദീഘതായ പൂരിസോ ച. ഏത്ഥ ച മനുസ്സാദിപഞ്ചകം ഇത്ഥിയമ്പി വത്തതേ, നരാദയോ തു പുമേയേവ വിസിട്ഠലിങ്ഗത്താ. തത്ര മനുസ്സ മാനുസ മനുജ മാണവേഹി നദാദിത്താ ഈപച്ചയോ, ഏകസകാരലോപോ, മനുസീ, മാനുസീ, മനുജീ, മാണവീ. മച്ചാ, ഇത്ഥിയമതോ ആപച്ചയോ.

വിദ്ദസുപരിയന്തം പണ്ഡിതേ. പണ്ഡാ ബുദ്ധി സഞ്ജാതാ അസ്സാതി പണ്ഡിതോ, തരത്യാദി. പഡി ഗതിയം വാ, തോ. ബുജ്ഝതീതി ബുധോ. വിദതി ജാനാതീതി വിദ്വാ, വിദ ഞാണേ, വോ, സിസ്സാ. ഭൂ സത്തായം, അത്ഥേ വിഭാവേതി പകാസേതി സീലേനാതി വിഭാവീ, ണീ. രാഗാദയോ സമേതീതി സന്തോ, തോ, സുന്ദരോ അന്തോ അവസാനമേതസ്സാതി വാ സന്തോ. സുന്ദരാ പഞ്ഞാ യസ്സ സപ്പഞ്ഞോ. കിന്നാമ ന വിന്ദതീതി കോവിദോ, നേരുത്തോ, കും പാപം വിന്ദതീതി വാ കോവിദോ. ധീ പഞ്ഞാ യസ്സത്ഥീതി സോ ധീമാ, സോഭനം ഝായതീതി സുധീ, ഝേ ചിന്തായം. ഝസ്സ ധോ, ഈ, സുന്ദരാ ധീ യസ്സാതി വാ സുധീ. കവി വണ്ണേ, ഇ, ഇത്ഥിയം കവീ ച, കു സദ്ദേ വാ, ഇ, കവി. ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യത്തോ, അഞ്ജ ഗതിയം, തോ. ഭുജാദീനമന്തോ നോ ദ്വി ച. വിസിട്ഠോ അത്താ യസ്സാതി വാ ബ്യത്തോ. ചക്ഖ ദസ്സനേ, യു, വിചക്ഖണോ, വിചാരേതീതി വാ വിചക്ഖണോ, നേരുത്തോ. വിഗതോ സാരദോ ഏതസ്മാതി വിസാരദോ.

൨൨൯. മേധാ ധാരണാ മതി പഞ്ഞാ യസ്സാതി മേധാവീ, വീ. അതിസയമതിയുത്തതായ മതിമാ. പഞ്ഞായ യോഗതോ പഞ്ഞോ. വിസേസം ജാനാതി സീലേനാതി വിഞ്ഞൂ, രൂ. വിദ ഞാണേ, ഉരോ, വിദുരോ [വിദൂരോ (ക.)]. രൂപച്ചയേ വിദൂ. ധീയോഗാ ധീരോ, രോ. വിസിട്ഠദസ്സനസീലതായ വിപസ്സീ, ണീ. ദോസം ജാനാതീതി ദോസഞ്ഞൂ, രൂ. ബുജ്ഝതീതി ബുദ്ധോ, തോ. ദു ഗതിയം, അ, ഉസ്സാവോ [ദു ഗതിയം അബ്ബോ (സൂചി)], ദബ്ബോ. വിദ ഞാണേ, ദസു.

൨൩൦-൨൩൧. മഹിലാന്തം ഇത്ഥിസാമഞ്ഞേ. ഇസു ഇച്ഛായം, തോ, നദാദി. സീമസ്സ അന്തോ സീമന്തോ, കേസവേസോ, തംയോഗാ സീമന്തിനീ, ഇനീ. നരസ്സായം നാരീ, ഇദമത്ഥേ ണോ. തിട്ഠതി ഗബ്ഭോ യസ്സം, സാ ഥീ. ധാ ധാരണേ വാ, വണ്ണവികാരോ, ഈ. ബന്ധ ബന്ധനേ, ഊ, ബന്ധസ്സ വധാദേസോ ച [ണ്വാദി ൩], വധൂസദ്ദോ സുണിസാഭരിയാനമ്പി വാചകോ. വന സമ്ഭത്തിയം, തോ, ഇകാരാഗമോ ച. അങ്ഗ ഗമനത്ഥോ, യു, അങ്ഗനാ, വിസിട്ഠനാരിയമ്പി അങ്ഗനാ, തദാ കല്യാണങ്ഗനാരീലക്ഖണോപേതം പസത്ഥം ഹത്ഥപാദാദികമങ്ഗമസ്സത്ഥീതി അസ്സത്ഥ്യത്ഥേ അങ്ഗാ കല്യാണേ നപച്ചയോ [മോഗ്ഗല്ലാന ൪.൯൨]. വിരൂപേസുപി മദോ രാഗമദോ യസ്സാ സാ പമദാ, വിസിട്ഠനാരിയംപ്യത്ര പമദാ, തദാ പകട്ഠോ മദോ രൂപസോഭഗ്ഗജനിതോ ചേതോവികാരോ യസ്സാ സാ പമദാ. രൂപലാവണ്യസമ്പന്നതായ സുന്ദരീ, വിസിട്ഠായമ്പി. കമനീയവുത്തിതായ കന്താ, കമു കന്തിയം, തോ. കന്തിയോഗാ വാ കന്താ, വിസിട്ഠായമ്പി. രമയതി വിനോദയതി നായകം, സാ രമണീ, നന്ദാദീഹി യു, നദാദി, വിസിട്ഠായമ്പി. ദയ രക്ഖണേ, കമ്മനി തോ. അപ്പം ബലം യസ്സാ സാ അബലാ, അപ്പത്ഥോയം അകാരോ. മാതുയാ ഗാമോ വിയ ഗാമോ യസ്സാ സാ മാതുഗാമോ, മാതാ വിയ ഗച്ഛതീതി വാ മാതുഗാമോ, ഗമു ഗമനേ, ണോ, മാതാ വിയ ഗസതീതി വാ മാതുഗാമോ, ഗസ അദനേ, മോ, മാതാ വിയ ഗായതീതി വാ മാതുഗാമോ, ഗാ സദ്ദേ, മോ. മഹീ വിയ സുചിം അസുചിമ്പി ലാതീതി മഹിലാ, മഹന്തേസു ബഹൂസുപി രത്തചിത്തേസു ഇലതി ഗച്ഛതീതി വാ മഹിലാ, ഇല ഗമനേ, മഹ പൂജായം വാ, ഇരോ, ലത്തം, ആ, മഹിലാ. മഹേലാപ്യത്ര.

തികം വിസിട്ഠനാരിയമേവ. ലല വിലാസേ, നന്ദാദീഹി യു. ലല ഇച്ഛായന്തി ചുരാദിഗണതോ വാ യു. ഭയപകതി ഭീരു, ഭീ ഭയേ, രു, ‘‘ഭീരു അത്തേ ജനേ’ത്ഥിയ’’ന്തി രഭസോ. അതിസയിതകാമാ കാമിനീ, കാമോ സിങ്ഗാരരൂപോ മദോ യസ്സാത്ഥീതി ഇനീ, സബ്ബത്രേവം. വാമലോചനാ, ഭാവിനീ, നിതമ്ബിനീ, രാമാഇച്ചാദീനിപി വിസിട്ഠനാരീനാമാനി.

ദ്വയം പഠമവയസി വത്തമാനായം.

അട്ഠവസ്സാ ഭവേ ഗോരീ, ദസവസ്സാ തു കഞ്ഞകാ;

സമ്പത്തേ ദ്വാദസേ വസ്സേ, കുമാരീത്യ’ഭിധീയതേ [ചിന്താമണിടീകാ ൧൬.൮].

ഇഹ ത്വഭേദോപചാരേനേകത്തം. അഞ്ഞേ പനാഹു ‘‘കഞ്ഞാസദ്ദോയം പുമുനാഭിസമ്ബന്ധപുബ്ബകേ സമ്പയോഗേ നിവത്തേതീ’’തി. കുമാര കീളായം, ചുരാദി, കുമാരയതീതി കുമാരീ, അ, നദാദി, സകത്ഥേ കോ, ണ്വുനാ വാ സിദ്ധോ. കമനീയതേതി കഞ്ഞാ, കന ദിത്തികന്തിഗതീസു, യോ, ന്യസ്സ ഞത്തം, അ, ആ.

യുവസദ്ദതോ പാടിപദികതോതി, യുവതി. വരിത്ഥിപരിയായസാമഞ്ഞേപി യുവതിസദ്ദോ പകത്യന്തരമത്ഥീതി. തര തരണേ, യു, ഉത്തം, ഈ ച.

൨൩൨. സാഭിസേകാ ലദ്ധാഭിസേകാ രാജിത്ഥീ മഹേസീ നാമ, മഹ പൂജായം, കമ്മനി ഇസോ, ഇസ്സേ, തതോ ഈ, മഹതിയോ രാജിത്ഥിയോ ഈസതി അഭിഭവതീതി വാ മഹേസീ, ഈസ ഇസ്സരിയേ, ഈ. മഹേസിതോ അഞ്ഞാ രാജനാരിയോ ഭോഗിനിയോ ഭോഗയോഗാ, ഈ, ഇനീ ച. യാനാരീ പുരിസസ്സ സങ്കേതം യാതി, സാ ‘‘ധവത്ഥിനീ, അഭിസാരികാ’’തി ചോച്ചതേ. ധവം പതിം അത്ഥയതി ഇച്ഛതീതി ധവത്ഥിനീ, അത്ഥ യാചനിച്ഛാസു, ഇനീ, അസതീവിസേസോ. സര ഗതിയം, അഭിസരതി സങ്കേതന്തി, ണ്വു.

൨൩൩. ഛക്കം വേസിയം. ചതുസട്ഠികലാകുസലതായ, സീലരൂപാദിമത്തായ ച ഗണ്യതേ ആദീയതേ ഗണികാ, ഗണ സങ്ഖ്യാനേ, ണ്വു. വേസോ ആകപ്പോ, തേനാതിസോഭതേ, കമ്മവേസേഹി വാ ഇച്ഛീയതേതി. അതിസോഭനേ, ഇച്ഛത്ഥേ വാ യപച്ചയോ. വണ്ണസമ്പന്നാ ദാസീ വണ്ണദാസീ, ദാസിമ്പി ഹി വണ്ണസമ്പന്നം കേചി സാമികാ ധനലോഭേന ഗണികം കരോന്തി. നഗരം സോഭേതീതി നഗരസോഭിനീ. രൂപേന ഉപജീവതീതി രൂപൂപജീവിനീ. അതിസയവേസയുത്തതായ വേസീ.

ദ്വയം അസതീസാമഞ്ഞേ. കുലാനി അടതി നാസയതീതി കുലടാ. ബന്ധമനുബന്ധം കായതീതി ബന്ധകീ, നദാദി.

൨൩൪. ചതുക്കം ഉത്തമനാരിയം. വരോ ആരോഹോ സോണി യസ്സാ സാ വരാരോഹാ. ഉത്തമഗുണയോഗാ ഉത്തമാ. സോണിഗാരവേന മത്തഗജോ വിയ ബന്ധനഗാമിനീ മത്തകാസിനീ, കസ ഗതിയം. വരവണ്ണയോഗാ വരവണ്ണിനീ, ഇനീ.

‘‘സീതേ സുഖോണ്ഹസബ്ബങ്ഗീ, ഗിമ്ഹേ യാ സുഖസീതലാ;

ഭത്തു ഭത്താ ച യാ നാരീ, സാ ഭവേ വരവണ്ണിനീ’’തി. രുദ്ദോ;

ദ്വയം അഖണ്ഡിതചരിത്രായം. പതി സാമികോവ കമനീയോ യസ്സാ പതിബ്ബതാ, പതിമ്ഹി വതമസ്സാതി വാ പതിബ്ബതാ. അസ ഭുവി, അന്തോ, ഈ, ആദിലോപോ. സമേതീതി വാ സതീ, സമു ഉപസമേ, അന്തോ, ഈ.

ദ്വയം കാമരത്തരാജപുത്താദിനോ കുലസ്സ നിയതപതിയം. കുലാനുരൂപാ ഇത്ഥീ കുലിത്ഥീ, കുലം പാലേതി രക്ഖതീതി കുലപാലികാ, ണ്വു.

൨൩൫. ദ്വയം മതഭത്തികായം. വിഗതോ ധവോ ഭത്താ യസ്സാ വിധവാ. പതി സുഞ്ഞോ നട്ഠോ യസ്സാതി പതിസുഞ്ഞാ.

ദ്വയം അത്തിച്ഛായ പത്യന്വേസിനിയം കഞ്ഞായം. പതിം വരതി ഗവേസതീതി പതിമ്ബരാ, ദുതിയായാലോപോ. സയമേവ പതിം വരതീതി സയമ്ബരാ, പഠമായാലോപോ, വര പത്ഥനായം.

ചതുക്കം വിജാതായം. വിജനീ ഗബ്ഭവിമോക്ഖനേ, തോ, വിജായിത്ഥാതി വിജാതാ. സൂ അഭിസവേ, തോ. ജാതം അപച്ചം പുത്തോ ഏതിസ്സാതി ജാതാപച്ചാ. പസൂതാവ പസൂതികാ, കപച്ചയോ, ഇത്തഞ്ച.

൨൩൬. ദ്വയം ദൂതിയം. യാ പേസീയതേ, സാ ദൂതീ, ദു ഗമനേ,തി, ഈമ്ഹി ദൂതീ. സഞ്ചാരയതി യഥാഭിമതന്തി, ണ്വു.

തികം ദാസിയം. ദു കുച്ഛിതം അസതി ഭക്ഖതീതി ദാസീ, ഈ, ദീയന്തേ തായാതി വാ ദാസീ, ദാ ദാനേ, സോ, ഈ ച. ചിട പേസനേ, കമ്മനി ണോ, ഈ. കുടം ഉദകകുമ്ഭം ധാരേതീതി കുടധാരികാ, ണ്വു.

ദ്വയം സുഭാസുഭനിരൂപിനിയം സംവരികാദിമ്ഹി. വര ഗതിയം, കത്തരി ഇനീ. സുഭാസുഭസ്സ ഇക്ഖണം നിരൂപനം യസ്സാത്ഥീതി, ഇ, സകത്ഥേ കോ. ഇമേ ദ്വേ സദ്ദാ തുല്യത്ഥാ.

യാ സയം ഖത്തിയജാതി യസ്സ കസ്സചി ഭരിയാ, സാ ഖത്തിയാനീ, ഖത്തിയാ ച. ഖത്തിയസ്സാപച്ചം ഖത്തിയാനീ, ആനോ, ഈ. ണമ്ഹി ഖത്തിയാ.

൨൩൭. പജ്ജം അഗ്ഗിസക്ഖിപുബ്ബകതപാണിഗഹിതായം ഭരിയായം, അഞ്ഞത്ര തൂപചാരാ. ദാരയന്തേ യേനാതി ദാരോ, ദര വിദാരണേ, അകത്തരി ച കാരകേ സഞ്ഞായം ണോ. ജായതി പുത്തോ യായാതി ജായാ, ജന ജനനേ, യോ, ജനിസ്സ ജാ ച, ആ, ജയതീതി വാ ജായാ, ജി ജയേ, യോ, ജിസ്സ ജാ, ആ, ജായാ. കല സങ്ഖ്യാനേ, അത്തോ. ഘരം നേതീതി ഘരണീ, ണത്തം. ഭരിതബ്ബതോ ഭരിയാ, ഭര ഭരണേ, യോ. പിയായിതബ്ബതോ പിയാ,പീ തപ്പനകന്തീസു, യോ. പജം പുത്തം പാലേതീതി പജാപതി, പാ പാലനേ,തി, ആത്തം, രസ്സത്തഞ്ച. ദ്വിന്നം പൂരണീ ദുതിയാ. പഠമോ ഭത്താ, ഭരിയാ ദുതിയാ. സാമികസ്സ പാദേ പരിചരതീതി പാദപരിചാരികാ, ണ്വു. പതിനീ, പാണിഗഹിതാ, സഹധമ്മിനീതിപി തസ്സായേവ നാമാനി.

൨൩൮. തികം സഖിയം. തേസു തേസു കിച്ചേസു സഹ ഖായതി പകാസതീതി സഖീ, സഹപുബ്ബോ ഖാ പകാസനകഥനേസു, ഈ. അല ഭൂസനേ ആപുബ്ബോ, ഇ. വയസാ തുല്യാ വയസാ, തുല്യേ സഞ്ഞായം സോ [പാണിനി ൪.൪.൯൧ സുത്തേ യപച്ചയോ ദിസ്സതി].

ജരോവുച്ചതി ചോരസ്സാമികോ, തസ്സായം ജാരീ, ണോ, ഈ. സാമികം അതിക്കമ്മ അഞ്ഞത്ര ചരതീതി, ഇനീ.

൨൩൯. പുമേ തൂതി ലിങ്ഗന്തോ തുസദ്ദോ ന പുബ്ബം ഭജതേ. അര ഗമനേ, തു, അരസ്സുത്തം. രതിയാ ജായതീതി രജോ, തിലോപോ. പുപ്ഫ വികസനേ, പുപ്ഫം.

തികം രജസ്സലായം. ഉതുയോഗാഉതുനീ, ഇനീ. രജയോഗാ രജസ്സലാ, സലോ. പുപ്ഫവന്തതായ പുപ്ഫവതീ. ഥീധമ്മിനീ, അവീ, അത്തേയീ, മലിനീ, ഉതുമതീ, ഉദകീഇച്ചാദീനിപി തസ്സാ നാമാനി.

തികം ഗബ്ഭിനിയം. ഗരു അലഹുകോ ഗബ്ഭോ കുച്ഛി ഏതിസ്സാതി ഗരുഗബ്ഭാ. ആപന്നോ പത്തോ ഗബ്ഭട്ഠോ സത്തോ ഏതായാതി ആപന്നസത്താ. ഗബ്ഭയോഗാ ഗബ്ഭിനീ.

തികം യേന വേഠിതോ ഗബ്ഭോ കുച്ഛിയം തിട്ഠതി, തത്രാസയേതി ഖ്യാതേ. ഗബ്ഭോ ആസയതേ തിട്ഠത്യത്രാതി, ണോ. ജരം ഏതീതി ജലാബു. ഉ, രസ്സ ലോ, യസ്സ ബോ, ജരാപുബ്ബോ ഇ ഗതിയം. കലം ജരതം ലാതീതി കലലോ, കല സങ്ഖ്യാനേ വാ, അലോ.

൨൪൦-൨൪൧. സത്തകം ഭത്തരി. ധൂ കമ്പനേ, സന്താസം ധുനോതീതി ധവോ, അ. സം ഏതസ്സത്ഥീതി സാമികോ, ആമിപച്ചയോ, സകത്ഥേ കോ, ഇപച്ചയോ വാ, നിഗ്ഗഹീതസ്സ മോ, അസ്സ ച ദീഘോ, സാമികോ. ഭര ഭരണേ, ഭരതീതി ഭത്താ, രിതു. കമു ഇച്ഛായം, തോ, ‘‘പക്കമാദീഹി ന്തോ ചാ’’തി ന്തത്തം. പാ രക്ഖണേ, അതി, പതി. വര ഇച്ഛായം, അ, വരോ. പീ തപ്പനകന്തീസു, യോ.

രതികാരണത്താ പതിനോ ഉപ ഉപപതി, സമാസേ കതേ അഭിധാനതോ പുബ്ബനിപാതോ, അപ്പധാനഭൂതോ വാ പതി ഉപപതി. ജര വയോഹാനിമ്ഹി, ജീയന്തേ അനേനാതി ജാരോ, ദാരോ ച.

സത്തകം പുത്തേ. നരകേ ന പതന്ത്യനേന ജാതേനാതി അപച്ചം, പത ഗതിയം, യോ, ത്യസ്സ ചോ, ന പതതി ന വിച്ഛിന്ദതി വംസോ ഏതേനാതി വാ അപച്ചം, പുത്തേ, ധീതരി ച നിച്ചനപുംസകോയം. പൂ പവനേ. പുനാതി പിതരോ തേനാതി പുത്തോ. ‘‘ഛദാദീഹി തത്രണ’’തി തോ. പൂരേതീതി വാ പുത്തോ. അത്തതോ ജാതോ അത്രജോ, ‘‘അത്തജോ’’തിപി പാഠോ. സുയതേതി സുതോ. സു അഭിസവേ, സുണാതീതി വാ സുതോ, തോ, സു സവനേ. തനുമ്ഹാ ജാതോ തനുജോ, തനയോ ച, യോ, തനോതി മുദന്തി വാ തനയോ, അയോ. സൂയതേതി സൂനു, കമ്മനി നു, സൂ പസവേ.

പുത്താദയോ സൂനുപരിയന്താ ധീതരി വത്തമാനാ ഇത്ഥിയം വത്തന്തി. ദുഹിതാ, ധീതാ ച സദാ നാരിയമേവ. ദുഹ പപൂരണേ, രാതു, ഓത്താഭാവോ, ഇകാരാഗമോ ച. ധാ ധാരണേ, രാതു, ആസ്സീ. പുത്താദയോ ച തേ സാമഞ്ഞേനേവ കുണ്ഡഗോലകാദീനം വാചകാ. സവണ്ണായം തു ഊഢായം സജാതോ സയം ജനിതോ സുതോ ഓരസോ നാമ. സജാതസദ്ദേന കുണ്ഡകഗോലകഖത്താദിബ്യവച്ഛേദോ. ജീവതി ഭത്തരി ജാരജോ സുതോ കുണ്ഡാഖ്യോ. മതേ ഭത്തരി ജാരജോ ഗോലകാഖ്യോ. അരിയാസുദ്ദജോ സുതോ ഖത്താ നാമ [ഖത്താ അരിയാസുദ്ദാനം (അമര ൨൦.൩)]. ആദിനാ മാഗധാദീനം ഗഹണം. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘അമതേ ജാരജോ കുണ്ഡോ,

മതേ ഭത്തരി ഗോലകോ’’തി [അമര ൧൬.൩൬].

‘‘മാഗധോ സുദ്ദഖത്താജോ’’തി [അഭിധാനു ൫൦൩ ഗാഥാ] ച.

ഉരസാ മനസാ നിമ്മിതോ, ഉരസദ്ദാ തതിയന്താ നിമ്മിതത്ഥേ ണോ, നിവിട്ഠത്താ തേന നിമ്മിതോതി വുച്ചതി. ഉരസി ഭവോതി വാ ഓരസോ.

൨൪൨. ചതുക്കംപതിപതിനീനം യുഗേ, ‘‘ദാരാ പുമേ ബഹുത്തേ ച, ദം കലത്രേ നപുംസകേ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൬.൩൮] അമരമാലാ, ജംസദ്ദോ ത്വബ്യയോ ദാരവചനോ. തസ്മാ ‘‘ജമ്പതി, ദമ്പതീ’’തിപി ഭവിതബ്ബം, ഇധ പന കച്ചായനമതേനോദാഹടാ. ജായാ ച പതി ച ജായാപതി. ഇതരീതരയോഗദ്വന്ദോ. ജായാ ച പതി ച ജാനിപതി, തഥാ ജായമ്പതിആദയോ, ജായാസദ്ദസ്സ പതിമ്ഹി പരേ ജാനി, തുദഞ്ച, ജായഞ്ച യദാദിനാ.

തികം നപുംസകേ. വിഗതോ രാഗസ്സവോ യസ്മാ വസ്സവരോ. സു സവനേ, അരോ. പണ ബ്യവഹാരേ, ഡോ, പഡി ലിങ്ഗവേകല്യേ വാ, ഭൂവാദി. ന ഇത്ഥീ ന പുമാ നപുംസകം, നിരുത്തിനയേന ഇത്ഥിപുമാനം പുംസകഭാവോ, നസ്സ ച പകതി. തതിയാപകതി, സണ്ഡോ, കലീബന്തിപി തസ്സ നാമാനി. തതിയാ പകതി തതിയപ്പകാരോ, സമജാതികേ ഇത്ഥിപുരിസേ അപേക്ഖിത്വാ തതിയത്തം പകാരസ്സ. പഠമാ ഹി പകതി ഇത്ഥീ, ദുതിയാ പകതി പുരിസോ, ഇതരപകതി തതിയാ പകതി.

൨൪൩. ഛക്കം ഞാതിമത്തേ, ബന്ധുയേവ ബന്ധവോ, അ, ഉസ്സാവോ. ബന്ധതീതി ബന്ധു, ഉ. സസ്സ അത്തനോ ജനോ സജനോ. സമാനം ഗോത്തം കുലം അസ്സാതി സഗോത്തോ, സമാനസ്സ സഭാവോ. ഞാ അവബോധനേ, കമ്മേതി, ഞാതിയേവ ഞാതകോ, അത്തം, സകത്ഥേ കോ ച. സുസദ്ദോപ്യത്ര [സ്വ (അമര ൧൬.൩൬)].

ദ്വയം സത്തപുരിസാവധികേസു നികടഞാതീസു. ലോഹിതേന സമ്ബന്ധോ സാലോഹിതോ, സമ്ബന്ധസ്സ സാദേസോ, പുബ്ബനിപാതോ ച, സമാനം പിണ്ഡദാനം യസ്സ സപിണ്ഡോ, സനാഭയോപ്യത്ര [നാഭി സത്തപുരിസാവധികകുലേ (ചിന്താമണിടീകാ ൧൬.൩൩)]. തികം പിതരി. താ പാലനേ, തോ കത്തരി. ജനയതീതി ജനകോ, ണ്വു. പാ രക്ഖണേ, രിതു, അസ്സിത്തം.

൨൪൪. ഛക്കം മാതരി. അമ പൂജായം, കമ്മനി മോ, ബോ ച, അമ്മാ, അമ്ബാ. ജനയതീതി ജനനീ, യു, നദാദി. മാന പൂജായം, പുത്തം മാനേതീതി മാതാ, രാതു, പാതീതി വാ മാതാ, പാതിസ്സ മോ. ജനേതീതി ജനേത്തി,തി. ജനേതീതി ജനികാ, ണ്വു, ഇത്തം.

അപ്പധാനഭൂതാ മാതാ ഉപമാതാ, കുമാരേ ധാരേതീതി ധാതി. ധാ ധാരണേ,തി. ജായായ ഭരിയായ ഭാതികോ കനിട്ഠോ ച ജേട്ഠോ ച സാലോ നാമ, സസ്സ അത്തനോ ഏസാ സാ, ഭരിയാ, തസ്സാ ഭാതാ സാലോ, ജായായ ഭാതരി അലോ. സര ഗതിചിന്താഹിംസാസു വാ, ണോ, ലത്തം, സാല വിതക്കേ വാ, ചുരാദി.

൨൪൫. സാമിനോ ഭത്തു ഭഗിനീ നനന്ദാ നാമ, ന നന്ദതീതി നനന്ദാ, അത്താഭാവോ നസ്സ വിഭാസാധികാരാ. നന്ദ സമിദ്ധിയം, ഭൂവാദി.

ദ്വയം അയ്യികായം. മാതുയാ മാതാ മാതാമഹീ. പിതൂനം പിതരി ച മാതരി ച ആമഹം യദാദിനാ, നദാദി. അരഹ പൂജായം, ണ്വു, രഹസ്സ യോ, അയ ഗതിമ്ഹി വാ, ണ്വു, അയ്യികാ.

മാതുയാ ഭാതാ മാതുലോ നാമ, മാതുയാ ഭാതാ മാതുലോ, മാതു ഭാതരി ഉലപച്ചയോ. അസ്സ മാതുലസ്സ പജാപതി ജായാ മാതുലാനീ നാമ, മാതുലസ്സ ഭരിയാ മാതുലാനീ, മാതുലഭരിയായം ആനോ, നദാദി, അഥ വാ മാതുലസ്സ ഏസാ മാതുലാനീ, ഈ, അസ്സ ആനോ.

൨൪൬. ജായാപതീനം ദ്വിന്നം ജനനീ മാതാ സസ്സു വുത്താ, സസ ഗതിഹിംസാപാനേസു. തപ്പിതാ തേസം ജായാപതീനം പിതാ പന സസുരോ നാമ, സസധാതുമ്ഹാ ഉരോ. ഭഗിനിയാ പുത്തോ പന ഭാഗിനേയ്യോ നാമ, ഭഗിനിയാ അപച്ചം ഭാഗിനേയ്യോ, ണേയ്യോ.

൨൪൭. ദ്വയം സുതസ്സ, സുതായ ച പുത്തേസു. നഹ ബന്ധനേ, രിതു, നീ നയേ വാ. പുത്തസ്സ പുത്തോ പപുത്തോ, ത്തലോപോ, ഉസ്സത്തഞ്ച. സാമിഭാതാ ദേവരോ നാമ, അഥ വാ സാമിഭാതാ കനിട്ഠോ സാമിനോ ഭാതാ ദേവരോ നാമ. ജേട്ഠോ തു സസുരോ ഏവോച്ചതേ. ദിവു കീളായം, അരോ.

ദ്വയം ധീതുപതിമ്ഹി. ജന ജനനേ, രിതു, അസ്സാത്തം, നസ്സ മാദേസോ ച. ദ്വയം പിതുപിതരി. പിതുനോ പിതാ പിതാമഹോ.

൨൪൮. ഹുസാന്താനി പദേന പദേന നാമാനി. മാതുയാ ഭഗിനീ മാതുച്ഛാ, ച്ഛോ. പിതുനോ ഭഗിനീ പിതുച്ഛാ, പിതുഭഗിനീ പിതുച്ഛാ ഭവേത്യത്ഥോ.

പിതാമഹസദ്ദോ ന കേവലം ജനകപിതരമേവ വദതി, അഥ ഖോ ജനകപിതുപിതാദയോപീതി ഏത്ഥാപി ‘‘പപിതാമഹോ’’ ഇച്ചുദാഹടോ. പിതുനോ അയ്യകോ പയ്യകോ, തുലോപോ. സു സവനേ, ണ്ഹാ. ണിസമ്ഹി സുണിസാ. സമ്ഹി ഹുസാ, ഹത്തം. സബ്ബത്ര ‘‘ഇത്ഥിയമതോ ആപച്ചയോ’’തി ആ.

൨൪൯. ചതുക്കം ഏകോദരേ ഭാതരി. സമാനോദരേ ഠിതോ സോദരിയോ, സമാനസ്സ സോ. സമാനോ ഗബ്ഭോ സഗബ്ഭോ, തത്ര ഭവോ സഗബ്ഭോ, ണോ. സമാനോദരേ ജാതോ സോദരോ. സമാനോദരേ ജാതോ സഹജോ. സഹസദ്ദോ തുല്യവചനോ.

മാതാപിതൂ തേ ദ്വേ ജനാ പിതരോ വുച്ചന്തേ. ഉഭിന്നമ്പി ജനകബ്യപ്പദേസനിയതത്താ അഭേദവചനിച്ഛായം പിതുത്തമത്ഥേവ. നന്വഭേദാ ജാതി, തസ്സാ ചോഭയത്ര സത്താദേകത്തം, ന ച ജാതിയാ ലിങ്ഗസങ്ഖ്യാ ഭവന്തി, അദബ്ബത്താ ബഹുവചനം ന സിയാതി? നേസ ദോസോ, ന ഹി ജാതിപദത്ഥികസ്സ ന ദബ്ബം, ദബ്ബപദത്ഥികസ്സ വാ ന ജാതീതി. കിന്തുഭയേസംപ്യുഭയപദത്ഥോ ഇഹാത്ഥവിസേസോ. ജാതിപദത്ഥികസ്സ ജാതി പധാനഭൂതാ ദബ്ബം ഗുണഭൂതം, ദബ്ബപദത്ഥികസ്സ തു വിപരിയയോ, തത്ര ജാതിവചനിച്ഛായം ദബ്ബേ വിയ ലിങ്ഗസങ്ഖ്യാ വത്തബ്ബാ, തസ്സ ച ബഹുത്താ ബഹുവചനം. പുബ്ബേ വിയാഭേദവചനിച്ഛായം പുത്തോ ച ധീതാ ച പുത്താ വുച്ചന്തേ, ജഞ്ഞത്തഞ്ഹി പുത്തബ്യപദേസനിയതം ധീതരിപ്യത്ഥി, വിപരിയയേ തു ന ഭവത്യനഭിധാനതോ. ഭേദവചനിച്ഛായം പുത്തധീതരോതി ഭവതി.

൨൫൦. സസ്സു ച സസുരോ ച സസുരാതി വുച്ചന്തേ. തദപച്ചോഹനസമ്ബന്ധിനിബന്ധനാ ഹി ബ്യപ്പദേസോ സസ്സുയമ്പി ഠിതോ. ഭേദവചനിച്ഛായം തു പുബ്ബേ വിയ പച്ചത്ഥം സദ്ദനിവേസോ. ഭാതാ ച ഭഗിനീ ച ഭാതരോ വുച്ചന്തേ. ഏകഗബ്ഭോസിതത്തം ഭാതുബ്യപ്പദേസനിയതം ഭഗിനിയംപ്യത്ഥി. തതോ ഏകഗബ്ഭോസിതത്തസ്സാഭേദവചനിച്ഛായം ഉഭോ ഭാതരോ വുച്ചന്തേ. ഏത്ഥ ച സബ്ബത്രാപി വിരൂപേകസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുവിധോ ഹി ഏകസേസോ സരൂപാസരൂപവസേന. തത്ര സരൂപേകസേസേ ബഹുവചനമേവ, ഇതരത്ര പന ദ്വിവചനം, യഥാ പുരിസോ ച പുരിസോ ച പുരിസാ, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപം, മാതാ ച പിതാ ച പിതരോതി.

ബാല്യയോബ്ബനവുഡ്ഢത്താനി തീണി വയാനി. തത്ര തികം ബാല്യേ. ദ്വയം യോബ്ബനേ. ബാലസ്സ ഭാവോ ബാലത്തം, ത്തം. താപച്ചയേ ബാലതാ. ണ്യമ്ഹി ബാല്യം, അഥ വാ ബല പാണനേ, ബലന്തി അസ്സസിതപസ്സസിതമത്തേന പണന്തീതി ബാലാ, ബല്യന്തേ സംവരീയന്തേതി വാ ബാലാ, ബല സംവരണേ. തേസം ഭാവോ ബാലത്താദി. യുവസ്സ ഭാവോ യോബ്ബഞ്ഞം, യോബ്ബനഞ്ച, ഭാവേ ണ്യോ, ണോ ച, അഥ വാ യു മിസ്സനേ, യു, ഉസ്സ ഉവാദേസോ, വുദ്ധി. തേസം ഭാവോ യോബ്ബഞ്ഞാദി.

൨൫൧. യേ ജരാകതാ സുക്കാ കേസാദയോ, തേ പലിതം നാമ സിയും, തേസം വാ യം സുക്കത്തം, തം പലിതം നാമ. പച പാകേ, ഇതോ, ചസ്സ ലത്തഞ്ച.

ദ്വയം വലിപലിതാദിമതി കായപരിപാകേ. ജീയന്തി വുഡ്ഢാ ഭവന്തി അസ്സം ജരാ, ജര വയോഹാനിമ്ഹി, ജരാ ഏവ ജരതാ, സകത്ഥേ താപച്ചയോ. വിസ്സസാതിപി ജരായ നാമം. വിസേസേന സംസതേ അധോ പാതയതീതി വിസ്സസാ. സംസതി’രയം പമാദത്ഥോ, അവസംസനത്ഥോ ച, ഇഹ അവസംസനത്ഥോ, നിഗ്ഗഹീതലോപോ, ദ്വിത്തഞ്ച.

ബാല്യയോബ്ബനവുഡ്ഢത്താനി പുബ്ബേ വുത്താനി. ഇദാനി തബ്ബതിനാമാന്യാഹ. തത്ര അദ്ധം ഛാപസാമഞ്ഞേ. പുഥ, പഥ വിത്ഥാരേ, ഉകോ, പുഥുകോ, പല ഗമനേ, ണ്വു, അസ്സിത്തം, ദ്വിത്തഞ്ച, പില്ലകോ. ഛുപ സമ്ഫസ്സേ, ഉസ്സാത്തം, ഛാപോ. കുമാര കീളായം, കുമാരോ. ബല പാണനേ, ണോ, ബാലോ, പൂ പവനേ, തോ, സകത്ഥേ കോ, പോതകോ, ഇത്ഥിയം പോതകീ. പോതോ, സാവോ, സാവകോ, അബ്ഭകോ, ഡിമ്ഭോ, സുസുകോ, സുസുഇച്ചാദീനിപി ഛാപസാമഞ്ഞത്ഥാനി.

൨൫൨. ബാലസാമഞ്ഞവാചകാനി ദസ്സേത്വാ വിസേസബാലനാമാനി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അഥു’’ച്ചാദി. ഉത്താനോ, ഉത്താനം വാ സയതീതി ഉത്താനസയോ. കപച്ചയേ ഉത്താനസേയ്യകോ. ഥനം പിവതീതി ഥനപോ, ഡിമ്ഭസദ്ദോപ്യത്ര.

൨൫൩. സത്തകം തരുണേ.

ആസോളസാ ഭവേ ബാലോ,

തരുണോ തു തതോ ഭവേ;

വുദ്ധോ തു സത്തത്യായുമ്ഹാ,

തീണി വയാനി ലക്ഖയേ.

തര തരണേ, ഉണോ. വയസി യോബ്ബനേ തിട്ഠതീതി വയട്ഠോ, തോ, ‘‘വയോ ബാല്യാദി പക്ഖീ ച, യോബ്ബനഞ്ച വയോ ക്വചീ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൬.൪൨] രുദ്ദോ, ദഹ ഭസ്മീകരണേ, അരോ, യു മിസ്സനേ, അ, ഉവാദേസോ, സിസ്സാകാരോ. സസ പ്ലുതഗതിമ്ഹി, ഉ, അസ്സുത്തം, സുസു, തരുണസ്സ വാ പാടിപദികസ്സ സുസ്വാദേസോ. മനുനോ അപച്ചം മാനവോ, വണ്ണവികാരോ, നസ്സ ണത്തം, മാണവോ. കുച്ഛായം കപച്ചയോ, മാണവകോതി സിദ്ധം. വുത്തഞ്ച –

‘‘അപച്ചേ കുച്ഛിതേ മൂള്ഹേ, മനുതോസ്സഗ്ഗികോ മതോ’’തി [മഹാഭാസ്സ ൪.൧.൧൬൧] ദര വിദാരണേ, ണ്വു.

ദ്വയം സുഖവഡ്ഢിതേ കുമാരേ, സുഖോ കുമാരോ സുകുമാരോ, ഖലോപോ, സുഖേന ഏധതി വദ്ധതീതി സുഖേധിതോ. ‘‘സുഖോചിതോ’’തിപി പാഠോ, സുഖം ഉചിതം സമ്പിണ്ഡിതം ഏത്ഥാതി സുഖോചിതോ, ഉച സമവായേ.

൨൫൪-൨൫൫. ദ്വിപാദേന വുഡ്ഢസ്സ നാമാനി. ആയുമഹത്തം ലാതീതി മഹല്ലകോ, ണ്വു, ദ്വിത്തം. വഡ്ഢ വഡ്ഢനേ, കത്തരി തോ, തസ്സ ഢോ, ഡ്ഢസ്സ ഡോ, അസ്സുത്തം, ധാ ഗതിനിവത്തിയം, ഇരോ, ധസ്സ ഥത്തം, ഇസ്സ ഏത്തം. ജര വയോഹാനിമ്ഹി, കത്തരി തോ, തസ്സ ഇന്നാദേസോ, ധാത്വന്തലോപോ, ണത്തഞ്ച, ജിണ്ണോ, സകത്ഥേ കമ്ഹി ജിണ്ണകോ. പകതം വയോ യോബ്ബനമസ്സാതി പവയോതിപി വുഡ്ഢസ്സ നാമം.

വലിനന്താനി പാദേന നാമാനി. തത്ര തികം ജേട്ഠഭാതരി. അഗ്ഗേ പുരേ കാലേ, പുബ്ബേ ച കാലേ ജായതീതി അഗ്ഗജോ, പുബ്ബജോ ച. അയഞ്ച വുഡ്ഢോ അയഞ്ച വുഡ്ഢോ, അയമിമേസം വിസേസേന വുഡ്ഢോതി ജേട്ഠോ, വുഡ്ഢസദ്ദാ ഇട്ഠപച്ചയോ, ‘‘വുഡ്ഢസ്സ ജോ ഇയിട്ഠേസൂ’’തി വുഡ്ഢസ്സ ജോ. അലോപേ പരസ്സാസവണ്ണത്തം.

തികം പച്ഛാജാതേ ഭാതരി. അയഞ്ച യുവാ അയഞ്ച യുവാ, അയമിമേസം വിസേസേന യുവാതി കനിട്ഠോ, കനിയോ [കണിട്ഠോ കണിയോ (ക.)] ച. ഇയിട്ഠേസു യുവസദ്ദസ്സ കനാദേസോ [കണാദേസോ (ക.)]. അനു പച്ഛാകാലേ ജാതോ അനുജോ. ജഘഞ്ഞേ പച്ഛാകാലേ ജാതോ ജഘഞ്ഞജോ. അപരസ്മിം പച്ഛാകാലേ ജാതോ അപരജോതി ദ്വേപ്യത്ര.

വലി സിഥിലം തചോ ചമ്മം യസ്സ വലിത്തചോ, ദ്വിത്തം. വലി ചമ്മമേതസ്സത്ഥീതി വലിനോ, ഇനോ. ഉത്താനസയാദയോ വലിനന്താ വാച്ചലിങ്ഗത്താ തീസു ലിങ്ഗേസു വത്തന്തി, യഥാ – ഉത്താനസയോ ബാലോ, ഉത്താനസയാ കുമാരീ, ഉത്താനസയം നപുംസകം.

൨൫൬. പഞ്ചകം മത്ഥകേ. സി സയേ, സോ, ദീഘോ ച, അങ്ഗേസു ഉത്തമങ്ഗത്താ ഉത്തമങ്ഗം, ഉത്തമോ ച തം അങ്ഗഞ്ചാതിപി ഉത്തമങ്ഗം. സീസഞ്ച ഉത്തമങ്ഗഞ്ച സീസോത്തമങ്ഗാനി. സി സേവായം, രോ, സേവന്തി ഏതേനാതി സിരോ. മുദ തോസേ, ധോ. സിസ്സാകാരോ. മസ ആമസനേ, ത്ഥോ, സകത്ഥേ കോ ച, മസി പരിമാണേ വാ.

പജ്ജദ്ധം കേസേ. കേ മത്ഥകേ സേതി തിട്ഠതീതി കേസോ. സത്തമിയാലോപോ, കതി ഛേദനേ, അലോ, അസ്സുത്തം. വല സംവരണേ, കമ്മനി ണപച്ചയോ, വാലോ. ഉത്തമങ്ഗേ സീസേ രുഹതീതി ഉത്തമങ്ഗരുഹോ. മുദ്ധനി ജായതീതി മുദ്ധജോ. വാലോ ച ഉത്തമങ്ഗരുഹോ ച മുദ്ധജോ ചേതി ഇതരീതരയോഗദ്വന്ദോ. ചികുരോ, കചോതിപ്യത്ര. ചി ചയനേ, കുര സദ്ദേ, അനേകത്ഥത്താ ഛേദനേ. വഡ്ഢമാനോ ചികരീയതേതി ചികുരോ, കച ബന്ധനേ, അ.

൨൫൭. കുസുമഗബ്ഭാ കേസാ കേസചൂളാ മുത്തികാദിനാ ബഹി സംയതാ സന്ഥതാ ധമ്മിലോ നാമ. ഏകതോ കത്വാ ധരീയതി ബന്ധീയതീതി ധമ്മിലോ, കമ്മനി ഇലോ. ധമ്മേന നാനാദേസിയമനുസ്സാനം സമാചാരേന ഇലതീതി വാ ധമ്മിലോ, ഇല ഗമനേ.

ദ്വയം കുമാരാനം സിഖാപഞ്ചകേ, ചൂളത്തയേതി കേചി. കാകാനം പക്ഖസണ്ഠാനത്താ കാകപക്ഖോ. സിഖാ ഏവ സിഖണ്ഡകോ, സകത്ഥേ കോ. സിഖാസിഖണ്ഡസദ്ദാനമഭേദത്തായേവ ഹി ‘‘സിഖണ്ഡീ, സിഖീ ചാ’’തി മോരോ വുത്തോ.

പാസോ, ഹത്ഥോ ച ഇമേ ദ്വേ കേസചയേ കേസപരിയായതോ പരേ ഹുത്വാ കേസാനം കലാപേ വത്തന്തി, ന കേവലാ, യഥാ – കേസപാസോ കേസഹത്ഥോ ഇച്ചാദി. പാ രക്ഖണേ, പാതി രക്ഖതി അവയവേതി പാസോ, സോ, പസ ബന്ധനേതി കേചി, ണോ. ഹന ഗതിയം, അവയവാ നിഹനന്തി ഏത്ഥാതി ഹത്ഥോ, ഥോ, പക്ഖോപ്യത്ര.

താപസാനം വതീനം തഹിം കേസചയേ ജടാസദ്ദോ വുച്ചതി, ജട ജടനേ, ജട സങ്ഘാതേ വാ, ‘‘ഇത്ഥിയമതിയവോ വാ’’തി അ.

൨൫൮. പോസിതഭത്താദീഹി യാ ബന്ഝതേ, തത്ര വേണീ, പവേണീ ച. വീ പജനേ, പജനം ഗബ്ഭവിമോക്ഖോ, വീ തന്തസന്താനേ വാ, ണീ. പക്ഖേ പവേണീ.

ദ്വയം സീസമജ്ഝട്ഠചൂളായം. ചൂള സഞ്ചോദനേ, ചൂള ഹാവകരണേ വാ, അ. സിഖാ വുത്താ. കേസപാസീപ്യത്ര, നദാദി.

നാരീനം കേസമജ്ഝമ്ഹി പദ്ധതി ഉജുഗതമഗ്ഗോ സീമന്തോതി മതോ കഥിതോ. സീമസ്സ അന്തോ സീമന്തോ, സീ സയേ വാ, അന്തോ, മജ്ഝേ മകാരവണ്ണാഗമോ.

൨൫൯. തികം ലോമേ. ലൂ ഛേദനേ, വഡ്ഢമാനം ലൂയതേതി ലോമം, മോ. തനുമ്ഹി രുഹതീതി തനുരുഹം, അ. രുഹ ജനനേ, രൂഹ പാതുഭാവേ വാ, മോ, ഹലോപോ, ഓത്തഞ്ച, ലൂ ഛേദനേ വാ, മോ, ലസ്സ രത്തം, രോമം. അക്ഖിമ്ഹി ജാതം ലോമം പമ്ഹം, പഖുമഞ്ചോച്ചതേ. പമിനോതി തേനാതി പമ്ഹം,പപുബ്ബോ മാ പരിമാണേ, ഹപച്ചയോ. അക്ഖിനോ പക്ഖദ്വയേ ജാതം പഖുമം, ഉമോ, കലോപോ ച.

പുമമുഖേ പുരിസാനം മുഖേ വുത്തം [പവുട്ഠം (ക.)] ലോമം മസ്സു നാമ, മസ ആമസനേ, സു, മസ്സു.

തികം ഭമുമ്ഹി. ഭമ അനവട്ഠാനേ, ഊ, മലോപോ, ഭൂ. ഉമ്ഹി ഭമു, കപച്ചയേ ഭമുകോ. ഭമുകസഹചരണതോ ഭമു പുല്ലിങ്ഗോ.

൨൬൦. തികം നേത്തോദകേ. ഖിപ പേരണേ, പോ, ഇസ്സത്തം. നേത്തേ ജാതം ജലം നേത്തജലം. അസ അധോപതനേ, സു, അസ്സു. നേത്തജലഞ്ച അസ്സു ചാതി ദ്വന്ദോ. അസ്സു നപുംസകേ.

ദ്വയം അക്ഖിപുത്തലികായം. നേത്തേ ദിസ്സമാനാ താരാ നേത്തതാരാ. കഞ്ഞാസദ്ദതോ തദ്ധിതോ അപച്ചയോ, കഞ്ഞാസദ്ദസ്സ കനീനാദേസോ, ഇത്ഥികതാകാരപരേ കേ പുബ്ബോ അകാരോ ഇകാരമാപജ്ജതേ [കാതന്ത ൨.൨.൬൫], കനീനികാ. താരകാപ്യത്ര.

ഛക്കം മുഖവിവരേ, കവയോ പന തദുപലക്ഖിതേപി സമുദായേ യുജ്ജന്തേ. വദ വിയത്തിയം വാചായം, കരണേ യു. മു ബന്ധനേ, ഖോ, ഓത്താഭാവോ നിപാതനാ, മുഖം. സബ്ബധരകതേ പന ഖഞ്ഞതേതി ധാതുനാ മുഖന്തി നിപാതിതം, ഖനു അവദാരണേ. തുഡി തോഡനേ, അ. തനു വിത്ഥാരേ വാ, ഡോ, അസ്സുത്തം. വദതി തേനാതി വത്തം, തോ, വുച്ചതേ അനേനാതി വാ വത്തം. വദ വിയത്തിയം വാചായം, തോ. ലപ വചനേ, കരണേ യു. ആനന്തി അസന്തി അനേനാതി ആനനം, അന പാണനേ, യു. അസ്സംപ്യത്ര. അസ ഭക്ഖനേ. കരണേ സോ.

൨൬൧. അഡ്ഢം ദന്തേ. ദ്വീസു ഠാനേസു ദ്വിക്ഖത്തും വാ ജായതേതി ദ്വിജോ. ലപനേ മുഖേ ജായതീതി ലപനജോ. ദാ അവഖണ്ഡനേ, ദായതി ഭക്ഖമനേനാതി ദന്തോ, അന്തോ, ദസ അദനേ വാ, ദസന്തി ഭോജ്ജമനേനാതി ദന്തോ, അന്തോ, ധാത്വന്തലോപോ. ദമു ദമനേ വാ, തോ. ദംസ ദംസനേ, ദംസതേ വിലിഖ്യതേ ഭക്ഖമനേനാതി ദംസനോ, യു. രദ വിലേഖനേ, യു, രദനോ. അമ്ഹി രദോ.

ദന്തഭേദസ്മിം ദന്തവിസേസേ ദാഠാസദ്ദോ. ഇത്ഥിലിങ്ഗോയം. ദംസധാതുതോ ഠോ, ദംസിസ്സ ച ദാ, ദാഠാ, മുദ്ധജദുതിയോയം. അക്ഖികോടീസു വാമദക്ഖിണനേത്താനം അന്തേസു അപാങ്ഗോ വത്തതി, സരീരങ്ഗസങ്ഖാതസ്സ കണ്ണസ്സ അപ സമീപം അപാങ്ഗോ.

൨൬൨. ചതുക്കം ഓട്ഠേ. ദന്തേ ആവരതി ഛാദയതീതി ദന്താവരണം. ഉസ ദാഹേ, തോ, ‘‘സാദിസന്തപുച്ഛഭന്ജഹംസാദീഹി ട്ഠോ’’തി സഹാദിബ്യഞ്ജനേന ട്ഠോ, ഓത്തദ്വിത്താനി, ഓട്ഠോ. ഗദ്രഭേപ്യയം. അഥ വാ ഉസ ദാഹേ, ട്ഠോ, ഓത്തദ്വിത്താദി, ഉഭയത്രാപി മുദ്ധജദുതിയോ, ഈസം കിഞ്ചി കാലം ധാരേതി ഭക്ഖമേത്ഥാതി അധരോ, ഈസത്ഥോ ഹ്യത്ര അകാരോ.

‘‘അ പുമേ മാധവേ ഞേയ്യോ,

പടിസേധേ തദബ്യയം;

ഈസത്ഥേ ച വിരുദ്ധത്ഥേ,

സദിസത്ഥേ പയോഗതോ’’തി. –

ഹി ഏകക്ഖരകോസേ വുത്തം. ദസനേ ദന്തേ ഛാദയതീതി ദസനച്ഛദോ. ഏത്ഥ കേചി അധരസദ്ദേന ഹേട്ഠിമോട്ഠമേവാഹു, തേസം വചനം ‘‘നേത്തന്താധരപാണിപാദയുഗലേഹി’’ച്ചാദീഹി മഹാകവിപയോഗേഹി അസംസന്ദനതോ ന ഗഹേതബ്ബം.

തികം കപോലേ. ഗഡി വദനേകദേസേ, അ, ധാതുപ്പക്രിയത്ഥഞ്ഹി ധാതുപാഠവചനം, സബ്ബത്രാപ്യേവം. കേന ജലേന പൂരിയതേതി കപോലോ, അലോ, കപ അച്ഛാദനേ വാ, ഓലോ, കപോലോ, നദാദി. ഗണ്ഡീ. അധരാ അധോഭാഗോ ചുബുകം നാമ, ചിബുകംപ്യത്ര. ചിബു ഓലമ്ബകേ, ണ്വു, അസ്സുത്തം.

൨൬൩. ദ്വയം ഗീവായ പുരോഭാഗേ. ഗല അദനേ, കരണേ അ, ഗില ഗിലനേ വാ, ഗിലതി അനേനാതി ഗലോ, ഇസ്സത്തം. കണ സദ്ദത്ഥോ ദണ്ഡകോ ധാതു, ഠോ, കണ്ഠോ, മുദ്ധജദുതിയോയം.

തികം ഏകത്ഥം. ഗാ സദ്ദേ, ഈവോ. കം സീസം ധരതീതി കന്ധരാ. സിരം ധരതീതി സിരോധരാ, സിരോ ധിയ്യതേ അസ്സന്തി വാ സിരോധരാ, ധാ ഗതിനിവത്തിയം, അരോ.

സുവണ്ണമയോ ആലിങ്ഗോ മുരജഭേദോ, തേന സന്നിഭാ സദിസാ യാ ഗീവാ, സാ കമ്ബുഗീവാ മതാ, മഹാപുരിസലക്ഖണമേതം. അഥ വാ യാ ഗീവാ തീഹി ലേഖാഹി അങ്കിതാ ലക്ഖിതാ, സാ കമ്ബുഗീവാ മതാ, മഹാപുരിസലക്ഖണമേതഞ്ച. കമ്ബു വുച്ചതി സുവണ്ണം, കമ്ബുമയേന ആലിങ്ഗേന സന്നിഭാ ഗീവാ കമ്ബുഗീവാ, കമ്ബ സംവരണേ, ഉ, കമ്ബു.

൨൬൪. തികം ഖന്ധേ. അന ഗതിയം, സോ. ഭുജാനം സിരോ മത്ഥകം ഭുജസിരോ. കം മത്ഥകം ദധാതീതി കന്ധോ, സോ ഏവ ഖന്ധോ കകാരസ്സ ഖകാരകരണവസേന, ഖമതി ഭാരന്തി വാ ഖന്ധോ, ഖമു സഹനേ, തോ, തസ്സ ധോ, മസ്സ നോ, നിഗ്ഗഹീതം വാ. തസ്സന്ധി തസ്സ ഖന്ധസ്സ മജ്ഝം ജത്തു നാമ, യം ഖന്ധാനം മജ്ഝേ തിട്ഠതി. ജന ജനനേ, ജര വയോഹാനിമ്ഹി വാ, തു, ജത്തു, തം നപുംസകം.

ദ്വയം ബാഹുമൂലേ. ബാഹൂനം ഭുജാനം മൂലം ബാഹുമൂലം. കച ബന്ധനേ, ഛോ. അസ്സ കച്ഛസ്സ അധോഭാഗട്ഠാനം പസ്സം വുച്ചതി, ദിസ പേക്ഖനേ, അപച്ചയോ, ദിസസ്സ പസ്സാദേസോ.

൨൬൫. തികം ബാഹുമ്ഹി. വഹതി അനേനാതി വാഹു, വാഹു ഏവ ബാഹു, കു [ണ്വാദി ൬]. ഭുഞ്ജതേ അനേനാതി ഭുജോ. ഭുജ പാലനജ്ഝോഹാരേസു. ബാഹു ച ഭുജോ ചേതി ദ്വന്ദോ, ഏതേ ദ്വേ ദ്വീസു, ഇത്ഥിയം ഭുജാ. വഹതി യായാതി ബാഹാ. അപരോസദ്ദോപ്യത്ര [അ പാരോസദ്ദോപ്യത്ര (ക.), അ പവേട്ഠസദ്ദോപ്യത്ര (?)].

തികം ഹത്ഥേ. ഹസ ഹസനേ, ഥോ. ഹര ഹരണേ വാ. നക്ഖത്തേപ്യയം. കര കരണേ, അ. പണ ബ്യവഹാരഥുതീസു, ഇ. പാ രക്ഖനേ വാ, ണി. കരോ ച പാണി ച കരപാണയോ. പഞ്ചസാഖോ, സയോപ്യത്ര.

പകോട്ഠന്തോ ഹത്ഥഗണ്ഠി മണിബന്ധോ നാമ. പകോട്ഠോ നാമ ആമണിബന്ധം കപ്പരസ്സ അധോഭാഗോ. മണിവികതിം ബന്ധതി ഏത്ഥാതി മണിബന്ധോ. കുസ അക്കോസേ, ഠോ, പകോട്ഠോ.

ദ്വയം ഭുജമജ്ഝഗണ്ഠിമ്ഹി. കപു ഹിംസായം, അരോ. കുപ്പരോതിപി പാഠോ, തദാ അസ്സുത്തം. കപു ഹിംസായം, ഓണി, കപോണി, ഇത്ഥിയം. കഫോണീപ്യത്ര, തത്ഥ പസ്സ ഫത്തം.

൨൬൬. പാണിസ്സ പാണിതലസ്സ സമ്ബന്ധീനം മണിബന്ധകനിട്ഠാനം ദ്വിന്നം അന്തരം ബഹിട്ഠാനം കരഭോ വുച്ചതി, യേന കുമാരകാ സത്ഥം കത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരന്തി, കര ഹിംസായം, അഭോ, കര കരണേ വാ.

ദ്വയം അങ്ഗുലിമത്തേ. കരസ്സ പാണിസ്സ സാഖാ കരസാഖാ. അഗി ഗത്യത്ഥോ, അങ്ഗ ഗമനത്ഥോ വാ, ഉലി. ഇത്ഥിലിങ്ഗോയം [(നദാദി) (ക.)], അങ്ഗുലി.

താ അങ്ഗുലിയോ പഞ്ചപ്പഭേദാ, യഥാ – അങ്ഗുട്ഠോ തജ്ജനീ മജ്ഝിമാ അനാമികാ കനിട്ഠാ ചേതി കമാ സിയും. അങ്ഗ ഗമനത്ഥോ, അസ്സുത്തം, അഗ്ഗേ പുരേ തിട്ഠതീതി വാ അങ്ഗുട്ഠോ, നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, അസ്സുത്തഞ്ച. തജ്ജ ഹിംസായം, തജ്ജേതി യായ, സാ തജ്ജനീ, യു, നദാദി. മജ്ഝേ തിട്ഠതീതി മജ്ഝിമാ. നത്ഥി നാമമസ്സാതി അനാമികാ, സകത്ഥേ കോ. അതിസയേന ഖുദ്ദകാതി കനിട്ഠാ. യുവപ്പാനം കന, കണ വാ ഇയിട്ഠേസു.

൨൬൭. തജ്ജന്യാദീഹി യുതേ അങ്ഗുട്ഠേ തതേ പസാരിതേ സതി പദേസാദികാ ചതസ്സോ സഞ്ഞാ കമതോ സിയും, യഥാ – തജ്ജനീയുതേ അങ്ഗുട്ഠേ തതേ പദേസോ. ദിസ പേക്ഖനേ. മജ്ഝിമയുതേ അങ്ഗുട്ഠേ തതേ താലോ, തല പതിട്ഠായം. അനാമികാസഹിതേ അങ്ഗുട്ഠേ തതേ ഗോകണ്ണോ, ഗോകണ്ണസദിസത്താ, തപ്പമാണത്താ വാ ഗോകണ്ണോ, അഥ വാ ഗോകണ്ണോ നാമ ഏകോ മിഗവിസേസോ, തക്കണ്ണസദിസപ്പമാണത്താ ഗോകണ്ണോ, താലോ ച ഗോകണ്ണോ ച താലഗോകണ്ണാ. ലിങ്ഗഭേദാ ‘‘താലഗോകണ്ണവിദത്ഥീ’’തി ന വുത്തം, കനിട്ഠായുതേ അങ്ഗുട്ഠേ തതേ വിദത്ഥി, വിതനോതീതി വിതത്ഥി, വിതത്ഥി ഏവ വിദത്ഥി, തനു വിത്ഥാരേ,തി, തസ്സ ഥോ. വിദത്ഥി. ‘‘കമാ തതോ’’തിപി പാഠോ.

കുഞ്ചിതോ സങ്കോചിതോ പാണി പസതാഖ്യോ, പപുബ്ബോ സര ഗതിയം, തോ. പമാണപ്പകരണതോ വിതതഞ്ജലിയേവായം കവീഹി ഇച്ഛിതോ. സമ്പുടഞ്ജലി പനായം, പസാരിതസഹിതാ [പസാരിതസഹിതത്താ (ക.)] യസ്സ അങ്ഗുലിയോ ഭവന്തീതി.

കുഞ്ചിതോ ച തതങ്ഗുട്ഠോ, സപതാകോതി സമ്മതോ;

പതാകേഹി തു ഹത്ഥേഹി, സമ്പുടഞ്ജലി ഇച്ഛിതോ.

ദേവതാനം ഗരൂനഞ്ച, പിതൂനഞ്ചേ’ച്ഛിതോ പുരേ;

അത്ഥപ്പകരണാദീഹി, ഭേദോ ഞേയ്യോ തഹിം തഹിം.

യഥാ ജലഞ്ജലിം ദദാതി, അഞ്ജലിനാ പിവതി, ദേവോയം കതഞ്ജലിരിതി. പുടഞ്ജലിസ്സ വാ വക്ഖമാനത്താ ഇധ വിതതഞ്ജലിയേവ.

൨൬൮. തികം സപ്പകോട്ഠേ വിതതകരേ. രമു കീളായം, തനോ, മലോപോ, രതനം, മണിബുദ്ധാദീസു ച. കുക ആദാനേ, ഉ, ദ്വിത്തം. ഹസ ധാതുമ്ഹാ ഥോ, തോ വാ, ഹത്ഥോ, ഹത്ഥസഹിതത്താ വാ പകോട്ഠോ ഹത്ഥോ.

ദ്വയം സമ്പുടഞ്ജലിമ്ഹി. കരമയോ പുടോ കരപുടോ, അഞ്ജ ബ്യത്തിഗതികന്തീസു, അലി, അഞ്ജലി. കരപുടോ ച അഞ്ജലി ചേതി കരപുടഞ്ജലീ.

ദ്വയം നഖേ. കരേ ജായതി രുഹതീതി കരജോ. നത്ഥി ഖം ഇന്ദ്രിയം ഏത്ഥാതി നഖോ, സഞ്ഞാസദ്ദത്താ ന അത്തം, അവിസയത്താ വാ. പുനബ്ഭവോ, കരരുഹോ, നഖരോതിപി നഖസ്സ നാമാനി.

ദ്വയം പുടങ്ഗുലികരേതിഖ്യാതേ മുട്ഠിമ്ഹി. ഖട ഇച്ഛായം, ണ്വു, ഖദ ഹിംസായം വാ, ദസ്സ ടോ. മു ബന്ധനേ,തി, തസ്സ ഠോ, ദ്വിത്തം.

൨൬൯. പസ്സദ്വയവിത്ഥതാ പസ്സദ്വയേപി വിതതാ പസാരിതാ സഹകരാ സപാണയോ ദ്വേ ബാഹൂ ബ്യാമോ നാമ, ബ്യാമീയതേ അനേനാതി ബ്യാമോ, വിപുബ്ബോ യാമ അഞ്ഛേ. ഉദ്ധം ഉപരി തതാ വിതതാ ഭുജാ ച പോസോ ച തേസം സമുദിതാനം പമാണസദിസം പമാണം യസ്സ തസ്മിം ഉദ്ധന്തതഭുജപോസപ്പമാണേ പോരിസസദ്ദോ വത്തതി. ഭുജസദ്ദേന സഹകരാ ഭുജാ ഗയ്ഹതേ, ഏകസ്സ പമാണസദ്ദസ്സ ലോപോ, പുരിസസ്സ പമാണം പോരിസം. പുരിസസദ്ദോ ചേത്ഥ സകരഭുജപുരിസം വദതി, തീസു, യഥാ – പോരിസം ജലം, പോരിസോ ഹത്ഥീ, പോരിസീ യട്ഠി.

൨൭൦. ദ്വയം ഉരസി. ഉസ ദാഹേ, രോ, സലോപോ, അര ഗതിമ്ഹി വാ, അസ്സുകാരോ. ഹര ഹരണേ, യോ, രസ്സ ദോ. കോളം [കോട്ഠ (ക.)], ഭുജന്തരം, വക്ഖോതിപി ഉരോനാമാനി. തികം ഉരോജേ. തനു വിത്ഥാരേ, തനോതി ഇച്ഛന്തി ഥനോ, തസ്സ ഥോ, ഥന ദേവസദ്ദേ, ഥന ചോരിയേ വാ. കുച സങ്കോചനേ, കുചോ. പയോ ഖീരം ധാരേതീതി പയോധരോ. കുചോ ച പയോധരോ ചാതി ദ്വന്ദോ.

ഥനഗ്ഗസ്മിം ഥനസ്സ അഗ്ഗേ ചൂചുകം, നപുംസകേ. ‘‘ചൂചുകോ സോ കുചാനന’’ന്തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൬.൭൭] തു രതനകോസോ, ചു ചവനേ, ഉകോ, ദ്വിത്തം, ദീഘോ ച, ചൂചുകം, ചന്ചു ഗതിയം വാ, ഉകോ, നലോപോ, അസ്സൂകാരോ, ചൂചുകം.

ദ്വയം പിട്ഠേ കായസ്സ പച്ഛാഭാഗേ. പിട സദ്ദസങ്ഘാതേസു, തോ. ഇതരത്ര തി, പിസു സേചനേ വാ.

൨൭൧. തികം തനുമജ്ഝേ. മജ്ഝേ ഭവോ മജ്ഝോ. ലഗ സങ്ഗേ, അ. മജ്ഝേ ഭവം മജ്ഝിമം. ചതുക്കം ഉദരേ. കുസ അക്കോസേ, ഛി, സസ്സ ചോ. ഗഹ ഉപാദാനേ, അനി, ഈമ്ഹി ഗഹണീ, ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി വാ ഗഹണീ, ഗബ്ഭാസയസഞ്ഞിതോ മാതുകുച്ഛിപ്പദേസോ, തേജോധാതുമ്ഹി പന യഥാഭുത്താഹാരസ്സ വിപാചനവസേന ഗണ്ഹനതോ അഛഡ്ഡനതോ ഗഹണീ. ഉപുബ്ബോ ദര ഗമനേ. ഉദരതി ഉദ്ധം ഗച്ഛതി വായു യത്രാതി ഉദരം. ഗു സദ്ദേ, അഭോ, ദ്വിത്താദി, ഗബ്ഭോ. പിചണ്ഡ ജഠര തുന്ദാപ്യത്ര.

കുച്ഛിസമ്ഭവേ കുച്ഛിട്ഠേ കോട്ഠോ, അന്തോ ചാതി ഇമേ ദ്വേ വത്തന്തി, കുസ അക്കോസേ, തോ, ഠോ വാ. അമ ഗമനത്ഥോ, തോ.

൨൭൨. ചതുക്കം കടിയം. ഹനധാതുമ്ഹാ യു, ഹസ്സ ദ്വിത്തം, ഹസ്സ ജോ, ഹനസ്സ ഘോ ച, ജഘനം. നിച്ഛയേന തമതീതി നിതമ്ബോ, തമുധാതുമ്ഹാ ബോ. സൂ പസവേ, ണി. കട വസ്സാവരണേസു, കട്യതേ ആവരീയതേ വത്ഥാദീഹി കടി, ഇ, ഏതേ ദ്വേ നാരിയം. ഏത്ഥ ച ജഘനസദ്ദേന ഇത്ഥികടിയാ അഗ്ഗഭാഗോ, നിതമ്ബസദ്ദേന ഇത്ഥികടിയാ പച്ഛാഭാഗോ, സേസദ്വയേന കടിസാമഞ്ഞം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, വുത്തഞ്ച ‘‘പച്ഛാ നിതമ്ബോ ഥീകട്യാ, ജഘനം തു പുരോ ഭവേ’’തി [അമര ൧൬.൭൪].

൨൭൩. ലിങ്ഗന്തം ലിങ്ഗസാമഞ്ഞേ. അങ്ഗേ സരീരേ ജായതീതി അങ്ഗജാതം, അങ്ഗസദ്ദോ സരീരവാചകോ, അങ്ഗമേതസ്സത്ഥീതി കത്വാ. രഹസി ഠാനേ ജാതം അങ്ഗം രഹസ്സങ്ഗം, സത്തമിയാലോപോ, ഇസ്സത്തം, സസ്സ ദ്വിത്തഞ്ച. വത്ഥേന ഗുയ്ഹിതബ്ബന്തി വത്ഥഗുയ്ഹം. മിഹ സേചനേ, കരണേ യു, മിഹതി രേതോമുത്താനി യേനാതി മേഹനം. നിപുബ്ബോ മിഹ സേചനേ, തോ, നിമിത്തം. ഉത്തമങ്ഗത്താ വരങ്ഗം. വജ ഗതിയം, അസ്സീകാരോ, പച്ചയേഹി വിനാ ജായതീതി വാ ബീജം, വിരഹത്തജോതകോ ഹ്യേത്ഥ വികാരോ. ഫല നിപ്ഫത്തിയം, ഫലതി ഏതേന പുത്തന്തി ഫലം. ലിങ്ഗതി ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി വിഭാഗം ഗച്ഛതി യേനാതി ലിങ്ഗം.ലിങ്ഗ ഗമനേ, ലീനം അപാകടം അങ്ഗന്തി വാ ലിങ്ഗം. ഏതേസു ബീജഫലസദ്ദാ അണ്ഡേപി വത്തന്തി.

ദ്വയം പുരിസലിങ്ഗപസിബ്ബകേ. അമ ഗമനേ, ഡോ, അണസദ്ദത്ഥോ വാ, ഡോ, അഡി അണ്ഡത്ഥേ വാ, തോ. കുസ അക്കോസേ, ണോ. അണ്ഡസദ്ദോ ചേത്ഥ ബീജേപി, അണ്ഡകോസോതി സമുദിതമ്പി കോസസ്സ നാമം, ‘‘കുക്കുടച്ഛാപകസ്സേവ അണ്ഡകോസമ്ഹാ’’തി [പാരാ. ൧൩, ൧൪] ഹി വുത്തം, അമരകോസേപി [അമരകോസേ ൧൬.൭൬] അണ്ഡകോസോതി സമുദിതേനേവ നാമം വുത്തം. ഏത്ഥ ച അണ്ഡസ്സ ബീജസ്സ കോസോ അണ്ഡകോസോതി വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ.

ദ്വയം ഇത്ഥിയാ അങ്ഗജാതേ. യു മിസ്സനേ, അധികരണേനി, യോനി, ഇത്ഥിയം പുമേ ചായം, ഇത്ഥീ ച പുമാ ച ഇത്ഥിപുമം, തസ്മിം. ഭജന്തി അസ്മിന്തി ഭഗം. മാരമന്ദിര മാരകൂപാ ചാത്ര.

൨൭൪-൨൭൫. തികം ഇത്ഥിപുരിസാനം സമ്ഭവേ. സുചിസ്സ പടിപക്ഖോ അസുചി, ഇകാരന്തോ, ദ്വീസു, സമ്ഭവലിങ്ഗോ വാ. സംപുബ്ബാ ഭൂധാതുമ്ഹാ അ. സക സാമത്ഥിയം, തോ, തസ്സ കോ, അസ്സുത്തം, സുച സോകേ വാ, കോ.

ദ്വയം വച്ചമഗ്ഗേ. പുനന്തി അനേനാതി പായു. പൂ പവനേ, ഉ, ഊസ്സായോ, പയ ഗമനത്ഥോ വാ, പയതി വച്ചമനേനാതി പായു, കരണേ ഉ, അയം പുരിസേ പുല്ലിങ്ഗേ വത്തതി. ഗുദ കീളായം, അ. അപാനംപ്യത്ര.

അട്ഠകം വച്ചേ. ഗൂഥ കരീസോസ്സഗ്ഗേ, ഗുപ ഗോപനേ വാ, ഥോ. കിര വികിരണേ, ഈസോ, കരീസം. വര വരണസമ്ഭത്തീസു, ചോ, ഗൂഥഞ്ച കരീസഞ്ച വച്ചഞ്ചേതി ദ്വന്ദോ, താനി വികപ്പേന പുമേ വത്തന്തി, നിച്ചം നപുംസകേ, പുല്ലിങ്ഗത്തം തേസം കത്ഥചിയേവ, സബ്ബത്ര നപുംസകത്തമേവ ബഹുലന്ത്യത്ഥോ. മല ചലനേ, അ, മല ധാരണേ വാ. സക സത്തിയം, സസ്സ ഛോ. ഉച്ചാരീയതേ ജഹ്യതേതി ഉച്ചാരോ, ഉപുബ്ബോ ചരധാതു ചജനേ, ഉക്ഖിപനേ ച വത്തതി. മിഹ സേചനേ, ലോ, വണ്ണവിപരിയയോ, ളത്തഞ്ച. അവകരീയതേതി ഉക്കാരോ, അവസ്സുത്തം, കിര വിക്ഖിപനേ. സമലംപ്യത്ര. സമു ഉപസമേ, അലോ.

ദ്വയം മുത്തേ. സു സവനേ, സവനം സന്ദനം, ചുരാദി, ണോ. മുച മോചനേ, തോ, മുത്ത പസ്സാവേ വാ. ഉച്ചതേ കഥീയതേ. ഗോമുത്തേ ഗവം സമ്ബന്ധിനി മുത്തേ പൂതിമുത്തസദ്ദോ വത്തതി. അജ്ജ പവത്തമ്പി ഹി തം ദുഗ്ഗന്ധഭാവേന പൂതിമുത്തന്ത്വേവ വുച്ചതി, യഥാ ‘‘പൂതികായോ’’തി. അസ്സാദീനം മലേ ഛകണസദ്ദോ, സക സത്തിയം, യു, സസ്സ ഛോ.

൨൭൬. നാഭിയാ അധോഭാഗോ വത്ഥി നാമ, സോ ദ്വീസു. വത്ഥി മുത്തപുടം. ‘‘മുത്താസയപുടോ വത്ഥി’’രിതി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൬.൭൩] രതനമാലാ. വസതി മുത്തമേത്ഥാതി വത്ഥി, വസ നിവാസേ,തി, തസ്സ ഥോ, ത്ഥിപച്ചയേന വാ സിദ്ധം. ഉച്ഛങ്ഗം അങ്കഞ്ച ഇമേ ദ്വേ ഉഭോ സദ്ദാ പുമേ വത്തന്തി. ഉസ്സജ്ജതി ഏത്ഥാതി ഉച്ഛങ്ഗം, സജ സങ്ഗേ, സസ്സ ഛോ, ദ്വിത്തം. അങ്ക ഗമനത്ഥോ, അ, അങ്കോ, അഥ വാ അങ്ക ലക്ഖണേ, അ, അങ്കോ, ‘‘ഉച്ഛങ്ഗചിഹനേസ്വ’ങ്കോ’’തി അമരകോസേ [അമര കോസേ ൨൩.൪].

ദ്വയം ജാണൂപരിഭാഗേ. അര ഗമനേ, ഉ, അസ്സൂകാരോ. സന്ജ സങ്ഗേ, ആസജ്ജതി വത്ഥമത്രാതി സത്ഥി, ഥി. ഊരു ച സത്ഥി ചേതി ദ്വന്ദോ, നപുംസകേപി.

തികം ജാണുമ്ഹി, ഊരുനോ പബ്ബം ഗണ്ഠി ഊരുപബ്ബം. ജന ജനനേ, ണു. ദ്വിത്തേ ജണ്ണു.

൨൭൭. ദ്വയം പാദഗണ്ഠിമ്ഹി. ഗുപ രക്ഖണേ ഫോ, സകത്ഥേ കോ. പാദസ്സ ഗണ്ഠി പാദഗണ്ഠി. ഘുടികാപ്യത്ര. ഘുട പരിവത്തനേ, ഘുട്യതേ അനേനേതി ഘുടികാ, ണ്വു.

ദ്വയം പാദസ്സ പച്ഛാഭാഗേ ഗോപ്ഫകസ്സാധോ ഭാഗേ. പുമേ തൂതി ത്വന്തം ലിങ്ഗപദം. പസ ബാധനഫുസനേസു,തി, തസ്സ ണോ, സസ്സ ഹോ, വണ്ണവിപരിയയോ, ണിപച്ചയേന വാ സിദ്ധം. സകാരവണ്ണാഗമേ വുദ്ധിയഞ്ച പാസണ്ഹി. ഏലിപ്യത്ര, ഇല ഗതിയം,തി, തലോപോ.

ദ്വയം പാദഗ്ഗേ. പാദസ്സ അഗ്ഗം പാദഗ്ഗം. പകട്ഠം പദം പപദന്തി കമ്മധാരയോ. ‘‘പപദോ’’തിപി പാഠോ. തികം പാദേ. പദ ഗതിമ്ഹി, ണോ, പജ്ജതേതി പാദോ. പജ്ജതേ ഗച്ഛതീതി, അ. ചരമ്ഹാ കരണേ യു, ചരണം, ഇദം പുമേ വികപ്പേന, നിച്ചം നപുംസകേ. അങ്ഘിപ്യത്ര, അഹി ഗതിയം. ഇ, ഹസ്സ ഘോ.

൨൭൮. ദ്വയം ഹത്ഥാദ്യവയവേ. അങ്ഗി ഗത്യത്ഥോ, അ. അവപുബ്ബോ യു മിസ്സനേ, അ. പതീകോ, അപഘനോപ്യത്ര. പതിപുബ്ബാ ഇമ്ഹാ കോ. അപപുബ്ബാ ഹനിമ്ഹാ അ, ഘനാദേസോ ച.

ദ്വയം പസ്സട്ഠിമ്ഹി. പാ രക്ഖണേ, സു, ളികാരവണ്ണാഗമോ, സകത്ഥേ കോ, പസ്സ ഫോ. അളാഗമേ ഫാസുകാ. ‘‘പാസുളികാ, പാസുകാ’’തിപി പാഠോ. ഫുസ സമ്ഫസ്സേതിപി ധാതു, തദാ ഉപച്ചയാദി.

ദ്വയം അട്ഠിമത്തേ. അസു ഖേപനേ, ഇ, സസ്സ ട്ഠോ, അട്ഠി, ഇദം പണ്ഡകേ നപുംസകേ വത്തതി. ധാ ധാരണേ, തു, ഇത്ഥീ. കീകസം, കുല്ലംപ്യത്ര. ഗലസ്സ കണ്ഠസ്സ ഹേട്ഠിമന്തേ ജാതമട്ഠി ഗലന്തട്ഠി. അക ഗമനേ, ഖോ, സകത്ഥേ കോ.

൨൭൯-൨൮൦. ദ്വയം സിരസോട്ഠിഖണ്ഡേ. സമുദിതേ തു കരോടി, ഇത്ഥീ [അമര ൧൬.൬൯]. കപു സാമത്ഥിയേ, അരോ, കം സീസം പാലേതീതി വാ കപ്പരോ, രസ്സോ, ലസ്സ രത്തഞ്ച. കം പാലയതീതി, കമ്മാദിമ്ഹി ണോ. ‘‘സിരോട്ഠിമ്ഹി കപാലോ’ഥീ, ഘടാദിസകലേപിചേ’’തി രുദ്ദോ [ചിന്താമണിടീകാ ൧൬.൬൮]. കപാലോ അഥീതി [അനിത്ഥീതി അത്ഥോ] ഛേദോ. കപാലസദ്ദോ വികപ്പേന പുല്ലിങ്ഗോ. കഡി ഛേദേ, അരോ. മഹതീ സിരാ മഹാസിരാ, സിരാതി ച. സി ബന്ധനേ, രോ.

തികം സുസിരവത്യം വായുവഹന്തസിരായം. തിവിധാ ഹി കായസിരാ ഏകാ വായുവഹാ, അപരാ സുത്തമിവാട്ഠിബന്ധിനീ, അഞ്ഞാ ആഹാരവാഹിനീ അന്തഖ്യാ. തത്ര തതിയേന പഠമാ, പഠമദുതിയേഹി ദുതിയാ ച ദീപിതാ, തതിയാ പന പരതോ വക്ഖതി. നഹ ബന്ധനേ, അരു. സി ബന്ധനേ, രോ. ധമ സദ്ദേ, യു. നദാദി, അനി വാ, ധമനീ.

തതിയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘രസഗ്ഗസാ’’ത്യാദി. രസം ഗസതീതി രസഗ്ഗസാ, ഗസ അദനേ. രസം ഹരതി നേതീതി രസഹരണീ, യു, നദാദി.

തികം മംസേ. മന ഞാണേ, സോ. മിസ സദ്ദേ, ആപുബ്ബോ ആമസനേ വാ. പിസ അവയവേ, തോ. പലലം, കബ്ബംപ്യത്ര.

ദ്വയം ആതപാദിനാ സുക്ഖമംസേ. തിലിങ്ഗകന്തൂതി ത്വന്തം ലിങ്ഗപദം. വല, വല്ല സംവരണേ, ഊരോ, ഇത്ഥിയം ‘‘ഇത്ഥിയമതോ ആപച്ചയോ’’തി ആ, വല്ലൂരാ. ഉദ്ധം തത്തം ഉത്തത്തം. തപ സന്താപേ, തോ.