൨. പുരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൯൮. ഛക്കം നഗരേ.

‘‘പട്ടനഞ്ച അധിട്ഠാനം, നഗരം പുടഭേദനം;

ഥിയോ പൂ നഗരീ പൂരിയോ, ഠാനീയം കബ്ബടം പുട’’ന്തി.

ഹി സിലോകപരിയായേസു വോപാലിതോ.

‘‘വിചിത്തദേവായതനം, പാസാദാപണമന്ദിരം;

നഗരം ദസ്സയേ വിദ്വാ, രാജമഗ്ഗോപസോഭിത’’ന്തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧.൨.൧]. –

നഗരലക്ഖണം. പു പാലനേ, പുര പാലനേതി ച, പുനാതി പുരേതി ച രക്ഖതി പരചക്കാ ദുഗ്ഗതായാതി പുരം, രോ, അ ച, പുര അഗ്ഗഗമനേതിപി ധാത്വത്ഥോ. നഗാ പാസാദാദയോ അസ്സ സന്തി നഗരം, രോ. വാകാരേന നഗരസദ്ദസ്സ പുല്ലിങ്ഗത്തം സമുച്ചിനോതി [നഗരിയോ വാ പത്തനം (അമര ൧.൨.൧) പക്ഖേ പത്തനസാഹചരിയാ നപുംസകത്തം. (ചിന്താമണിടീകാ ൧.൨.൧)], പുരസദ്ദസ്സാപീത്യാചരിയാ. അകുതോഭയത്താ ഠാനായ ഹിതം ഠാനീയം, ഈയോ. പണികാനം പുടാ ഭിജ്ജന്തേ അത്രാതി പുടഭേദനം.

നിച്ചനിവാസനട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇതരം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഥിയ’’മിച്ചാദി. രാജാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി രാജഠാനീ, യു, നദാദി, നിച്ചനിവാസനട്ഠാനേപി ‘‘ചതുരാസീതിനഗരസഹസ്സാനി കുസവതീരാജഠാനീപമുഖാനീ’’ത്യാദീസു [ദീ. നി. ൨.൨൬൩]. ദാരുക്ഖന്ധാദീഹി ആ സമന്തതോ വരന്തി പരിക്ഖിപീയന്തി ഏത്ഥാതി ഖന്ധാവാരോ, പത്ഥനത്ഥോ വരധാതു ആപുബ്ബത്താ പരിക്ഖിപനത്ഥോ ഹോതി. പഞ്ചകം നഗരേ, ‘‘ഖന്ധാവാരോ’’തി പന ഏകമേവ അചിരനിവാസനട്ഠാനസ്സ നാമം.

൧൯൯. മൂലപുരാ അഞ്ഞത്ര മൂലപുരം വജ്ജേത്വാ യം പുരമത്ഥി യോജനവിത്ഥിണ്ണപാകാരാദിപരിക്ഖിത്തം, തം മൂലപുരസ്സ തരുട്ഠാനിയസ്സ സാഖാസദിസത്താ സാഖാനഗരം നാമ.

൨൦൦-൨൦൧. സാദ്ധപജ്ജദ്വയേന മൂലപുരസ്സ നാമാനി. വാനരസീസം, തംസണ്ഠാനോ വാ പാസാണോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി ‘‘വാനരസീസ’’ന്തി വത്തബ്ബേ വസ്സ ബത്തം, വണ്ണവിപരിയയം, ദീഘം, ണത്തം, സസ്സ ലോപഞ്ച കത്വാ ‘‘ബാരാണസീ’’തി വുത്തം. സവത്ഥസ്സ ഇസിനോ നിവാസനട്ഠാനത്താ സാവത്ഥി, സബ്ബം ധനമേത്ഥ അത്ഥീതി വാ സാവത്ഥി [മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪], സബ്ബസ്സ സാവോ, ധനവാചകോ അത്ഥസദ്ദോ, ഇ. തിക്ഖത്തും വിസാലീഭൂതത്താ വേസാലീ, അസ്സത്ഥുത്ഥേ ഈ. മഥി ഹിംസായം, ഇലോ, അസ്സിത്തം, മിഥിലാ. അലം ഭൂസനമേത്ഥാതി ആളവീ, വീ, ളത്തഞ്ച. കുസ അവ്ഹാനേ, ‘‘ഖാദഥ പിവഥാ’’ത്യാദീഹി ദസഹി സദ്ദേഹി കോസന്തി ഏത്ഥാതി കോസമ്ബീ, ബോ, നദാദി, കുസമ്ബരുക്ഖവന്തതായ വാ കോസമ്ബീ, കുസമ്ബസ്സ ഇസിനോ അസ്സമതോ അവിദൂരേ മാപിതത്താതി ഏകേ [ഉദാ. അട്ഠ. ൩൫; മ. നി. ടീ. ൧.൧൪; ൨.൨൮൪]. ഉഗ്ഗം രിപും ജയതി യത്ഥ, സാ ഉജ്ജേനീ, യു, നദാദി. തക്ക ഊഹേ, ഊഹോ ഊനപൂരണം, തക്കനം തക്കോ, സോ സീലം സഭാവോ യത്ഥ സാ തക്കസീലാ, യോ ഹി പുരിസകാരേന ഊനോ, സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തമൂനം പൂരേതീതി. ചമ അദനേ, പോ, ചമ്പാ. സാനം ധനാനം ആകരം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം സാകരോ, സോ ഏവ സാഗലം. സംസുമാരസണ്ഠാനോ ഗിരി ഏത്ഥാതി സംസുമാരഗിരം, സംസുമാരോ ഗായതി ഏതസ്സ മാപിതകാലേതി വാ സംസുമാരഗിരം, ഗേ സദ്ദേ, ഇരോ. രാജൂനമേവ ആധിപച്ചവസേന പരിഗ്ഗഹിതബ്ബത്താ രാജഗഹം. ആദികാലേ കപിലനാമസ്സ ഇസിനോ നിവാസനട്ഠാനത്താ കപിലവത്ഥു, പുമനപുംസകേ.

സാകോ രാജൂനം യുദ്ധാദീസു സത്തി സഞ്ജാതാ ഏത്ഥാതി സാകേതം, ‘‘സാകോ സത്തിമ്ഹി ഭൂപാലേ, ദുമദീപന്തരേസു ചേ’’തി നാനത്ഥസങ്ഗഹേ. സഞ്ജാതത്ഥേ ഇതോ, സാകോ നാമ രാജാ, ദുമോ വാ ഏത്ഥ ആദികാലേ സഞ്ജാതോതി വാ സാകേതം. ഇന്ദം പരമിസ്സരിയഭാവം പാപുണന്തി ഏത്ഥാതി ഇന്ദപത്തം, ഇന്ദോ വാ സക്കോ ദേവരാജാ, സോ പത്തോ ഏത്ഥാതി ഇന്ദപത്തം. ഉക്കം ധാരയതി ഏതസ്സ മാപിതകാലേതി ഉക്കട്ഠാ, വണ്ണവികാരോ. യസ്സ മാപിതട്ഠാനേ പാടലീനാമകോ ഏകോ തരുണരുക്ഖോ അത്ഥീതി തം പാടലിപുത്തകം, അഥ വാ പടലി നാമ ഏകോ ഗാമണീ, തസ്സ പുത്തോ ഏത്ഥ വസതിആദികാലേതി പാടലിപുത്തകം. ചേതിയരട്ഠേ ഉത്തമത്താ ചേതുത്തരം, ‘‘ജേതുത്തര’’ന്തി പാഠേ പന വണ്ണവികാരോ, വേരിജയട്ഠാനത്താ ജേതഞ്ച തം ഉത്തമത്താ ഉത്തരഞ്ചേതി വാ ജേതുത്തരം. യസ്സ മാപിതകാലേ ദീപോ ദിപ്പതി, തം സങ്കസ്സം, കാസ ദിത്തിയം, ദ്വിത്തം, സമ്മാ കസന്തി ഏത്ഥാതി വാ സങ്കസ്സം, കസ വിലേഖനേ, യസ്സ മാപിതകാലേ നിമിത്തമോലോകേന്താ ബ്രാഹ്മണാ കുസഹത്ഥം നരം പസ്സിത്വാ മാപേന്തി, തം കുസിനാരം. ആദിനാ മഥുര [മധുര, മാധുര (ക.)] പാസാണപുരസോണികാദയോപ്യനേകപുരവിസേസാ സങ്ഗഹിതാ.

൨൦൨. ചതുക്കം അബ്ഭന്തരഗാമമഗ്ഗേ. രഥസ്സ ഹിതാ രച്ഛാ, പബ്ബജ്ജാദി. വിസയന്തേ പകാസയന്തേ വിക്കയേന ദബ്ബാനി യസ്സം, സാ വിസിഖാ, വിപുബ്ബോ സി സേവായം, ഖോ, വിസന്തി ഏത്ഥാതി വാ വിസിഖാ, വിസ പവേസനേ, ഖോ. രഥസ്സ ഹിതാ രഥികാ, ഇകോ. വീ ഗമനേ, ഥി, വീഥി.

അനിബ്ബിദ്ധാ രച്ഛന്തരേന മജ്ഝേ അനിബ്ബിദ്ധാ രച്ഛാ ബ്യൂഹോ നാമ. ബ്യൂഹേതി സമ്പിണ്ഡേതി ജനേ അഞ്ഞത്ര ഗന്തുമപ്പദാനവസേനാതി ബ്യൂഹോ, ഊഹ സമ്പിണ്ഡനേ വിപുബ്ബത്താ. ന നിബ്ബിജ്ഝതേ രച്ഛന്തരേനാതി അനിബ്ബിദ്ധോ, വിധ സമ്പഹാരേ, അ. നിബ്ബിദ്ധാ രച്ഛന്തരേന രച്ഛാ പഥോ, അദ്ധീതി ച വുച്ചതി. പഥ ഗമനേ, പഥോ. അദ ഗമനേ,തി, അദ്ധി.

൨൦൩. ചതുക്കം ചച്ചരേ. ചതുന്നം പഥാനം സമാഹാരോ ചതുക്കം, ചര ഗതിഭക്ഖനേസു, ചരോ, രസ്സ ചോ, ചച്ചരം, അങ്ഗണവാചകോ ചായം. ദ്വിന്നം, ചതുന്നം വാ മഗ്ഗാനം സന്ധി മഗ്ഗസന്ധി. സിങ്ഘ ഘായനേ, ആടകോ.

ദ്വയം വപ്പസ്സോപരി ഇട്ഠകാദിരചിതേ വേഠനേ. വപ്പം നാമ ദുഗ്ഗനഗരേ പരിഖാമത്തികം കൂടം [കുടിം (ക.)] കത്വാ ഗോഹി, ഹത്ഥീഹി ച വിമദ്ദാപേത്വാ തിംസഹത്ഥപ്പമാണം പാകാരസ്സ ഹേട്ഠിമതലം, തഥാ ഹത്ഥസതം തതോ ഉദ്ധരിത്വാ പംസുനാ വപ്പം കാരയേ, തസ്സോപരി പാകാരന്തി, പകുബ്ബന്തി തന്തി പാകാരോ, സമന്തതോ കരീയതേതി വാ പാകാരോ, അകത്തരി ച കാരകേ സഞ്ഞായം ണോ, രസ്സസ്സ ദീഘതാ. വു സംവരണേ, വുണോതീതി വരണോ, യു, രാഗമോ ച. ‘‘സാലോ’’തിപി പാകാരസ്സ നാമം.

ദ്വയം രാജഭവനസാമഞ്ഞേ. സബ്ബഗേഹാനം വിസേസേന പകാസനതോ ഉദ്ദാപോ, ദീപ പകാസനേ, ഈസ്സാകാരോ. സങ്ഗമ്മ കരോന്തി തന്തി ഉപകാരികാ, ണ്വു. കേ പച്ചയേ ഥീകതാകാരപരേ പുബ്ബോ അകാരോ ദീഘം [കാതന്ത ൨.൨.൬൫], അകാദേസോപി ഹി ‘‘കോ’’തി വുച്ചതി, യഥാ ദേവദത്തോ ‘‘ദത്തോ’’തി. കപച്ചയോ വാ.

൨൦൪. ദ്വയം ഗേഹാദിനോ മത്തികേട്ഠകാദിമയഭിത്തിയം. കുട ഛേദനേ, കുടതി ഛിന്ദതി മഗ്ഗന്തി കുട്ടം. ഭിദി ദ്വിധാകരണേ,തി, ഭിത്തി. ഗുന്നം വാചാനം പുരം ഗോപുരം. ദ്വാരസമീപേ കതോ കോട്ഠകോ ദ്വാരകോട്ഠകോ, കുസ അക്കോസേ, ഠകോ, കോട്ഠകോതി ഗേഹവിസേസോ.

ദ്വയം ഇന്ദഖീലേ. ഇസ ഇച്ഛായം, ഏസ ഗവേസനേ വാ, ഇകോ. ഇന്ദസ്സ സക്കസ്സ ഖീലോ കണ്ടകോ ഇന്ദഖീലോ. ദ്വയം ദ്വാരപസ്സോപസാലായം’ഹമ്യാദിപിട്ഠേ ച വാതകുടികായം. അഡ്ഡ അതിക്കമഹിംസാസു, അ. ആലകപച്ചയേ അട്ടാലകോ.

൨൦൫. ഉപരി മാലാദിയുത്തം സോഭനഥമ്ഭദ്വയമുഭയതോ നിഖനിത്വാ യം ബഹിദ്വാരം കപ്പീയതേ, തം തോരണം. തുര വാരണേ, യു, ഥവന്താ വാ രണന്ത്യത്രാതി തോരണം, തു അഭിത്ഥവേ. രണ സദ്ദത്ഥോ, വണ്ണവികാരോ. ദ്വാരസ്സ ബഹി ബഹിദ്വാരം. പരി സമന്തതോ ഖഞ്ഞതേതി പരിഖാ. ദീഘഭാവേന യുത്താ ദീഘികാ.

൨൦൬-൨൦൭. സദുമന്തം ഗേഹേ. മന്ദ മോദനഥുതിജളത്തേസു, മന്ദന്തേ യത്ഥാതി മന്ദിരം, ഇരോ. സീദന്തി തത്ഥാതി സദനം, യു. സദ വിസരണഗത്യാവസാനേസു. ന ഗച്ഛന്തീതി അഗാ, ഥമ്ഭാദയോ, തേ രാതി ഗണ്ഹാതീതി അഗാരം. രസ്സസ്സ ദീഘത്തേ ആഗാരം. ചി ചയേ, നിചീയതേ ഛാദീയതേതി നികായോ, യമ്ഹി ചിസ്സ കാദേസോ നിപാതനാ. ലീ സിലേസനേ, ണോ, നിലയോ, ആലയോ ച. വസ നിവാസേ, ആവസന്ത്യത്രാതി ആവാസോ, ണോ. ഭൂ സത്തായം, ഭവന്ത്യത്രാതി ഭവനം. വിസന്തി തന്തി വേസ്മം, മോ. കിത നിവാസേ, അധികരണേ യു, നികേതനം. നിവിസന്തി, നിവസന്തി വാ യത്ര, തം നിവേസനം. ഘര സേചനേ, ഘരതി കിലേസമേത്ഥാതി ഘരം, ഗയ്ഹതീതി വാ ഘരം, ണോ. ഗഹസ്സ ഘരാദേസോ. ഗണ്ഹാതി പുരിസേന ആനീതം ധനന്തി ഗഹം. അധികരണേ ഥോ, ആവസഥോ. സര ഗതിചിന്താഹിംസാസു, സരന്തി ചിന്തേന്തി ഏത്ഥ സുഭാസുഭകമ്മാനി, സരതി വാ സൂരിയസന്താപാദികന്തി സരണം. സി സേവായം, ണോ, പതിസ്സയോ. ഉച സമവായേ, ഓകം. സല ഗമനേ, ‘‘ഇത്ഥിയമതിയവോ വാ’’തി അ, സാലാ, സരധാതുമ്ഹി സതി ലത്തമേവ വിസേസോ. ചി ചയേ, കമ്മനി ണോ, ചയോ. കുട ഛേദനേ, ഇ. വസ നിവാസേ,തി. ഉപധസ്സ ഏത്തേ ഗേഹം. സദധാതുമ്ഹാ ഉമോ, സദുമം.

ദ്വയം മുഖരഹിതദേവകുലസദിസേ യഞ്ഞായതനേ. ചിത പൂജായം, കമ്മനി ഇയോ. യത യതനേ, ആയതന്തി വായമന്തി ഏത്ഥ ഫലകാമാതി ആയതനം, അഥ വാ ആയന്തീതി ആയാനി, താനി തനോതീതി ആയതനം, ഫലകാരകന്ത്യത്ഥോ. ഏത്ഥ തുസദ്ദോ സമാഗതാനം ദ്വിന്നം പുബ്ബാപരഗമനത്ഥോ. ‘‘ചേതിയായതനാനി ചാ’’തിപി പാഠോ.

൨൦൮. ദ്വയം ദേവാനം, നരപതീനഞ്ച ഇട്ഠകാദിമയേ ഭവനേ. അഞ്ഞസ്സാപി സാദിസ്യാ. പസീദന്തി നയനമനാന്യത്രാതി പാസാദോ. യു മിസ്സനേ, പോ, ദീഘോ ച, ദീഘവിധാനസാമത്ഥിയാ ഓത്താഭാവോ.

ദ്വയം രാജതോ അഞ്ഞേസം ധനീനം ബ്യവഹാരകാദീനം ഭവനേ. മുണ്ഡോ ഛദനമേതസ്സ, ന പാസാദസ്സ വിയാതി മുണ്ഡച്ഛദോ, ദ്വിത്തം. ഹര ഹരണേ, യോ, യമ്ഹി മിആഗമോ ച.

ദുഗ്ഗപുരദ്വാരേ വാ, യത്ഥ കത്ഥചി വാ മത്തികാദിമയേ ഗജകുമ്ഭമ്ഹി യോ യൂപോ പാസാദോ പതിട്ഠിതോ, സോ ഹത്ഥിനഖോ നാമ, ഹത്ഥിസ്സേവ നഖോ യസ്സാതി ഹത്ഥിനഖോ, നഖസദ്ദേന വാ നഖസഹിതോ പാസാദോ ഗയ്ഹതേ.

൨൦൯. സുപണ്ണസ്സ ഗരുളസ്സ വങ്കേന പക്ഖേന സദിസഛദനം ഗേഹം സുവണ്ണവങ്കച്ഛദനം. വങ്ക ഗമനേ. ഏകപസ്സേയേവ ഛദനതോ അഡ്ഢയോഗോ.

ഏകേനേവ കൂടേന യുത്തോ അനേകകോണോ പതിസ്സയവിസേസോ മാളോ നാമ, വട്ടാകാരേന കതസേനാസനന്തി കേചി. മാ മാനേ, ളോ, മാളോ.

ചതുരസ്സോ പതിസ്സയവിസേസോ പാസാദോ നാമ, ആയതചതുരസ്സപാസാദോതി കേചി.

൨൧൦. സന്തേഹി ഭാതി ദിബ്ബതീതി സഭായം, സഭാ ച, പുരിമേ യപച്ചയോ, സന്തസ്സ സാദേസോ തൂഭയത്ര. മണ്ഡാ രവിരംസയോ, തേ പിവതി നാസയതീതി മണ്ഡപോ, വാസദ്ദേന മണ്ഡപപദസ്സ പുല്ലിങ്ഗത്തം സമുച്ചിനോതി, ജനാനം ആലയോ സന്നിപാതട്ഠാനം ജനാലയോ. ആസനത്ഥായ കതാ സാലാ ആസനസാലാ. പടിക്കമന്തി ഏത്ഥാതി പടിക്കമനം, കമു പദവിക്ഖേപേ, അധികരണേ യു.

൨൧൧. ജിനസ്സ വാസഭൂതം ഭവനം ഗന്ധകുടി നാമ, ദിബ്ബഗന്ധേഹി പരിഭാവിതാ കുടി ഗന്ധകുടി.

തികം പാകട്ഠാനേ. രസാനി സന്ത്യസ്സം രസവതീ, പചനം പാകോ, തസ്സ ഠാനം പാകട്ഠാനം. മഹന്താനി ബഹൂനി അസിതബ്ബാനി സന്തേത്ഥ മഹാനസം, അസ ഭക്ഖനേ, യു, വണ്ണവിപരിയയോ.

൨൧൨. സുവണ്ണകാരാദിസിപ്പീനം കമ്മസാലാ ആവേസനം. ആവിസന്ത്യസ്മിം ആവേസനം, യു. പാനമന്ദിരം സുരാപാനത്ഥം കതമന്ദിരം സോണ്ഡാ നാമ, കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം വിചാരേത്വാ അത്തനാ ഇച്ഛിതവത്ഥുകാരണാ സബ്ബം ദേയ്യധമ്മം സനോന്തീതി സോണ്ഡാ, സന ദാനേ, തനാദി. ഡോ, അസ്സോത്തം, വണ്ണവികാരോ ച, തേസം ഏസാ വസതി സോണ്ഡാ. പാനസദ്ദസന്നിധാനാ സുരാസോണ്ഡായേവിധ ഗഹിതാ. വച്ചസ്സ ഗൂഥസ്സ വിസജ്ജനട്ഠാനം വച്ചട്ഠാനം. വച്ചസ്സ വിസജ്ജനട്ഠാനാ കുടി വച്ചകുടി. മുനീനം ഇസീനം വസനട്ഠാനം അസ്സമോ നാമ, ആ കോധം സമേന്തി ഏത്ഥാതി അസ്സമോ, ആ ഭുസോ സമേന്തി ഏത്ഥ രാഗാദയോതി വാ അസ്സമോ.

൨൧൩. തികം പണ്യവിക്കയസാലായം. പണ ബ്യവഹാരേ, പണിതബ്ബാതി പണ്യാ, വത്ഥാദയോ, തേ ഏത്ഥ വിക്കിണന്തീതി പണ്യവിക്കയോ, കീ ദബ്ബവിനിമയേ, സോ ഏവ സാലാ ഗേഹന്തി പണ്യവിക്കയസാലാ. ആപണയന്തേ ബ്യവഹരന്തേ അസ്മിന്തി ആപണോ, ണോ. പണ്യാനം വിക്കയായ നീയമാനാനം വീഥി പന്ഥോ പണ്യവീഥികാ. വസ അച്ഛാദനേ, തോ, ഉദകം വസിതം അച്ഛാദനം കതമനേനാതി ഉദോസിതോ, വസ്സോത്തം, ഭണ്ഡട്ഠപനസ്സ സാലാ ഭണ്ഡസാലാ. കമു പദവിക്ഖേപേ, ചങ്കമത്യത്രാതി ചങ്കമനം, ചങ്കമോ ച, ദ്വിത്താദി.

൨൧൪. ജലന്തി ഏത്ഥാതി ജന്താ, ജല ദിത്തിയം, അന്തോ, ‘‘ഇത്ഥിയമതിയവോ വാ’’തി അ, ആ, ലലോപോ, ജനേത്യത്ര അഗ്ഗിന്തി വാ ജന്താ, ജന ജനനേ, അന്തോ, സാ ഏവ ഘരം ജന്താഘരം. അഗ്ഗിനോ സാലാ അഗ്ഗിസാലാ. പാ പിവനേ, പപിവന്ത്യസ്സന്തി പപാ, അ. പാനീയട്ഠാ സാലാ പാനീയസാലാ, സാ ഏവ പാനീയസാലികാ.

ഗസ ഗമനേ, ഭോ, സസ്സ ബോ. അവതി രക്ഖതീതി ഓവരകോ, അരോ, സകത്ഥേ കോ, അസ്സോത്തഞ്ച. വസനം വാസോ, തദത്ഥം അഗാരം വാസാഗാരം. സയതി ഏത്ഥാതി സയനീ, യു, നദാദി, സാ ഏവ ഗഹം സയനിഗ്ഗഹം.

൨൧൫. ചതുക്കം രാജിത്ഥാഗാരേ, തദത്ഥിയതോ [തദട്ഠിയതോ (ക.)] ഉപചാരേന രാജിത്ഥീസുപി. രാജിത്ഥീനമഗാരം ഇത്ഥാഗാരം. അവരുന്ധീയന്തേ രാജിത്ഥിയോ അനേനാതി ഓരോധോ, രുധ ആവരണേ. സുദ്ധാ കാമാപഗമത്താ പരിസുദ്ധാ രക്ഖകാ അന്തേ സമീപേ യസ്സാതി സുദ്ധന്തോ. അന്തേ അബ്ഭന്തരേ പുരം ഗേഹം അന്തേപുരം, പുരസ്സ അന്തേതി വാ അന്തേപുരം. ‘‘അന്തോപുര’’ന്തിപി പാഠോ.

രഞ്ഞം രാജൂനം അസബ്ബവിസയട്ഠാനം സബ്ബേഹ്യസാധാരണട്ഠാനം ‘‘കച്ഛന്തര’’ന്തി മതം കഥിതം, യം ‘‘പമദവന’’ന്തി വുച്ചതി, പമദവനം നാമ ഉപകാരികാസന്നിഹിതം വാ പുരസന്നിഹിതം വാ അന്തേപുരോചിതം, യത്ര അന്തേപുരസഹിതോ ഏവ രാജാ വിഹരതി, നാഞ്ഞജനപ്പവേസോ [അമര ൧൪.൩]. പമദാനം വനം പമദവനം. നിപാതനാ യാകാരാനം [ഈകാര ആകാരാനന്തി അത്ഥോ] ഇത്ഥിഗതാനം രസ്സോ ക്വചീതിരസ്സോ. കച്ഛസ്സ പകോട്ഠസ്സ അന്തരം അബ്ഭന്തരം കച്ഛന്തരം. പകോട്ഠം നാമ അബ്ഭന്തരദ്വാരം.

൨൧൬. ദ്വയം ഇട്ഠകാദിരചിതേ ആരോഹനേ. ഉപാനേന സഹ വത്തതേതി സോപാനോ, സോപാനം വാ നപുംസകേപി. ആരൂയ്ഹതേ യേന തം ആരോഹനം, യു, രുഹ ജനനേ.

ദ്വയം കട്ഠാദിരചിതായം. നിച്ഛയേന സയന്തി പാകാരാദികമേതായാതി നിസ്സേണീ, സി സേവായം, ണീ, നദാദി. ഉദ്ധമാരോഹതേ ഏതായാതി അധിരോഹിണീ, സാസദ്ദോ ദ്വിന്നമ്പി ഇത്ഥിലിങ്ഗത്തം ജോതേതി.

൨൧൭. പഞ്ചകം ജാലകേ. വാതം പിവതീതി വാതപാനം. ഗവം അക്ഖി ഗവക്ഖോ, സമാസന്തത്താ അ, സഞ്ഞാസദ്ദതോ പുല്ലിങ്ഗത്തം, അക്ഖി സദ്ദേ വാ, ഗവം അക്ഖി ഗവക്ഖീതി വിഗ്ഗഹോ. ജല ദിത്തിയം, ജാലം. സീഹരൂപയുത്തം പഞ്ജരം സീഹപഞ്ജരം. ആലോകാനം ആതപാനം പവിസനട്ഠാനം സന്ധി ഛിദ്ദന്തി ആലോകസന്ധി, ആലോകീയന്തി ഏതേനാതി ആലോകോ, സോ ഏവ സന്ധീതി വാ ആലോകസന്ധി.

ദ്വയം ലങ്ഗിയം. ലഗി ഗത്യത്ഥോ, അ, നദാദി. പരി പുനപ്പുനം ഗമനാഗമനവസേന ഹന്തീതി പലിഘോ, ണോ. കപിരൂപമത്ഥകത്താ കപിസീസോ. അഗ്ഗളം നാമ കവാടകോ [കവാടഫലവിധാരണോ (ക.)], തസ്സ ഥമ്ഭോ അഗ്ഗളത്ഥമ്ഭോ, ‘‘അഗ്ഗളം തീസു കല്ലോലേ, ദണ്ഡേ ചാന്തകവാടേസൂ’’തി രഭസോ, ഇത്ഥിയമതോ ആപച്ചയോ, അഗ്ഗളാ. നിസ്സേസതോ അബ്ബതി വസ്സോദകമനേനാതി നിബ്ബം, അബ്ബ ഗതിഹിംസാസു. ഛദ്ദസ്സ ഛദനസ്സ കോടി ഹേട്ഠിമാവസാനം ഛദ്ദകോടി, തസ്സം.

൨൧൮. തികം ഗേഹച്ഛദനേ. ഛാദേതി ഏതേനാതി ഛദനം, ഛദ സംവരണേ, ചുരാദി. പടഗമനേ, ‘‘പട്യാദീഹ്യല’’ന്തി അലോ. ഛാദേതി ഏതേനാതി ഛദ്ദം, ദ്വിത്താദി.

തികം ഗേഹങ്ഗണേ. അജ ഗതിമ്ഹി, ഇരോ, അജിരം. ചര ഗതിഭക്ഖനേസു, ചരോ. അങ്ഗ ഗമനേ, കരണാധികരണേസു യു, വണ്ണവികാരോ, ണത്തം.

പഞ്ചകം ഗേഹദ്വാരതോ ബഹിപകോട്ഠകേ, വീഥിയം ദ്വാരപിണ്ഡകേ ച. അലിന്ദോ ത്വഞ്ഞപിണ്ഡകേപിച്ഛതേ. പഠമം ഹനന്തി ഗച്ഛന്തി ഏത്ഥാതി പഘാണോ, പഘണോ ച, ഹനസ്സ ഘണാദേസോ. അലി സഖാ ഇന്ദോ ഏത്ഥാതി അലിന്ദോ, ‘‘ഗേഹേകദേസേ അലിന്ദോ, പഘാണോ പഘണോഭവേ’’തി [ചിന്താമണിടീകാ ൧൨.൧൨] അമരമാലായം. ആലിന്ദോ, ദീഘാദി. പധാനം മുഖം പമുഖം, ഗേഹസ്സ ഹി ചതൂസു മുഖേസു തദേവ പധാനം, യത്ഥ സാധുജനാപി ആഗന്തുകാപി നിസീദന്തി. ദ്വാരം ബന്ധതി പിദഹതി ഏത്ഥാതി ദ്വാരബന്ധനം.

൨൧൯. ദ്വയം ദ്വാരബാഹായം. പീഠാനി ലോഹവികതിആദീഹി സങ്ഘടീയന്തി ഏത്ഥാതി പീഠസങ്ഘാടകം, പീഠേഹി സങ്ഘടീയതീതി വാ പീഠസങ്ഘാടകം, ഘട ഘടനേ. ദ്വിഭാഗേന ബാഹാസദിസത്താ ബാഹാ, ദ്വാരസ്സ ബാഹാ ദ്വാരബാഹാ. ‘‘കപാടം, കവാട’’ന്തിപി ദ്വാരബാഹായ നാമാനി, കം വാതം പാടയതി, വാടയതി ചേതി കമ്മനി ണോ, ഇത്ഥിയം കപാടീ.

ദ്വയം ഗേഹാദീനം കൂടേ. കുട ഛേദനേ, കമ്മനി ണോ. നയ ഗമനത്ഥോ, കേ സീസേ നയതീതി കണ്ണീകാ, ണ്വു, ഇത്തം, ണത്തഞ്ച.

൨൨൦. ദ്വയം ദ്വാരേ. ദ്വേ അരന്ത്യത്രാതി ദ്വാരം, ദുജ്ജനേ വാരയന്ത്യസ്മാ രക്ഖകാതി വാ ദ്വാരം, ഉലോപോ. പടിഹരന്തി അപനേന്തി ഏതസ്മാ രക്ഖകാ അഞ്ഞാതന്തി പടിഹരോ, പടിപക്ഖേ ഹരതി ഏതസ്മാതി വാ പടിഹരോ, രസ്സസ്സ ദീഘത്തേ പടിഹാരോ.

ചതുക്കം ഉമ്മാരേ, യം ‘‘ദ്വാരപിണ്ഡികാ’’തി വുച്ചതി. ഉര ഗതിമ്ഹി, മാരോ കരണേ. ദേഹം നേതി പവേസേനാതി ദേഹനീ, ‘‘ദേഹലീ’’തിപി പാഠോ, ദേഹം ലാതി പവേസേനാതി ദേഹലീ. ഇല ഗതിമ്ഹി, ണ്വു. ഇന്ദോ ഏവ പാദം ഖിപതി ഏത്ഥാതി ഇന്ദഖീലോ, ഖിപ പേരണേ. പസ്സ ലോപോ, അഥ വാ ഇം ഗമനം ദദാതീതി ഇന്ദോ, ദ്വാരം, തത്ഥ ഠപിതോ ഖീലോ കണ്ടകോതി ഇന്ദഖീലോ, വേഗഗഭിഘാതനതോ ഹി സോ ഖീലോ വിയ ഹോതി.

ഥമ്ഭ പടിബന്ധനേ, ഥമ്ഭോ, ധാരേതീതി വാ ഥമ്ഭോ, ധര ധരണേ, രമ്ഭപച്ചയോ, വണ്ണവികാരോ ച. ഥു അഭിത്ഥവേ, ഉണോ, യു വാ, ധാരേതീതി വാ ഥൂണോ, യു, രലോപോ, അസ്സൂ.

അഡ്ഢേന്ദുപാസാണേ അദ്ധചന്ദാകാരേ പാസാണേ പടികാസദ്ദോ വത്തതി. പട ഗതിയം, ണ്വു. ഇത്ഥികതാകാരപരേ കേ അസ്സിത്തം. ഗജി സദ്ദേ, ണ്വു, അസ്സിത്തം, ബിന്ദാഗമോ ച. ഇസ ഇച്ഛായം, ഠകോ.

൨൨൧. വലഭീതി ചൂളാ, ‘‘സിഖായം വലഭീ ചൂളേ’’തി രുദ്ദോ [രസ്സന്താ ച, സിഖായം വളഭിയം ചൂളേതി രുദ്ദോ (ചിന്താമണിടീകാ ൧൨.൧൫)]. തച്ഛാദനേ ദാരുമ്ഹി കട്ഠേ ഗോപാനസീ മതാ. വങ്കേതി ദാരുവിസേസനം. ഗം വസ്സോദകം, സൂരിയാദികിരണഞ്ച പിവന്തി വിനാസയന്തി അബ്ഭന്തരമപ്പവേസനവസേനാതി ഗോപാനാ, ഇട്ഠകാദയോ, താനി സിനോന്തി ബന്ധന്തി ഏത്ഥാതി ഗോപാനസീ.

സോധാദിഗേഹേസു ഛേകപക്ഖാവാസത്ഥം യോ ബഹി കരിയ കട്ഠേകദേസോ ഠപീയതേ, സോ വിടങ്കോ. കപോതേ പാലയതീതി കപോതപാലികാ, കമ്മനി ണ്വു. ടകി നിവാസഗതീസു. വിനോ പക്ഖിനോ ടങ്കന്തി ഏത്ഥാതി വിടങ്കോ. ണോ.

൨൨൨. ദ്വയം കുഞ്ചികാഛിദ്ദേ. കുഞ്ചികായ വിവരം ഛിദ്ദം കുഞ്ചികാവിവരം. താളസ്സ പവേസനട്ഠാനഭൂതോ ഛിഗ്ഗളോ ഛിദ്ദം താളച്ഛിഗ്ഗളോ.

തികം കുഞ്ചികായം. കുഞ്ച കോടില്യേ, ണ്വു. തായതി രക്ഖതീതി താലോ. അലോ, തലതി തിട്ഠതി ഏതേനാതി വാ താലോ, തല പതിട്ഠായം. അവാപുരതി വിവരതി യേനാതി അവാപുരണം, വര സംവരണേ, യു, വസ്സ പോ, ഉത്തം, ഉപസഗ്ഗസ്സ ദീഘതാ ച, ‘‘അപാരുതാ തേസം അമതസ്സ ദ്വാരാ’’തി [ദീ. നി. ൨.൭൧; മ. നി. ൧.൨൮൩] വചനതോ പുര, പാര സംവരണേതിപി ധാത്വത്ഥം പഠന്തി. അവപുബ്ബോ വു സംവരണേതിപി ധാത്വത്ഥേ പന സതി വസ്സ രത്തം, ഉപസഗ്ഗസ്സ ദീഘതാ ച, ‘‘അപാരുതാ, സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ’’ത്യാദീസു പന പകാരവണ്ണാഗമേന സിദ്ധോ. വിദ ലാഭേ, ഇമ്ഹി വേദികാ, സകത്ഥേ കോ. ഇതരത്ഥ ഇയേവ.

൨൨൩. സങ്ഘാടാദയോ മന്ദിരങ്ഗാ ഗേഹങ്ഗവിസേസാ. സമ്മാ ഘടേന്തി ഏത്ഥ ഗോപാനസ്യാദയോതി സങ്ഘാടോ, പുബ്ബപച്ഛിമദക്ഖിണുത്തരായാമവസേന ഥമ്ഭാനമുപരി ഠിതോ കട്ഠവിസേസോ, തേ പന പുബ്ബപച്ഛിമയാമാ തയോ കട്ഠാ, ദക്ഖിണുത്തരയാമാ പന ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ തയോ കട്ഠാ, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന പഞ്ചസത്തനവാദയോപി. ദ്വിന്നം പക്ഖാനം അപതനത്ഥം ബന്ധനതോ പാസോ വിയാതി പക്ഖപാസോ. തുലതി സങ്ഘാടേസു പതിട്ഠതീതി തുലാ, തല പതിട്ഠായം, അസ്സുത്തം, പക്ഖാനം വാ സമവാഹിതഭാവകരണതോ തുലയതി മിനാതി ഏതായാതി തുലാ, തുല ഉമ്മാനേ.

തികം സമ്മജ്ജനിയം. മുജി സോധനേ, യു. മജ്ജ സംസുദ്ധിയം, യു. സുധ സുദ്ധിയം, സബ്ബത്ര കരണേ യു.

൨൨൪. തികം സങ്കാരഛഡ്ഡനപ്പദേസേ. കട ഛഡ്ഡനമദ്ദനേസു, സങ്കടന്തി ഏത്ഥാതി സങ്കടീരം, ഈരോ, ‘‘സങ്കടോ’’തി വാ സങ്കാരോ വുച്ചതി, തം ഈരയന്തി ഖിപന്തി ഏത്ഥാതി സങ്കടീരം, ഈര ഖേപേ. സങ്കാരസ്സ ഠാനം സങ്കാരട്ഠാനം. സങ്കാരം കടതി ഛഡ്ഡേതി ഏത്ഥാതി സങ്കാരകൂടം, അസ്സൂ, സകത്ഥേ കോ.

ചതുക്കം സമ്മജ്ജനിയാ നിരാകതേ [നിരസ്സതേ (ക.)] ഥുസാദിമ്ഹി. നാനാവിധേ സങ്കാരേ രാസീകരണവസേന കചതി ബന്ധതി ഏതേനാതി കചോ, സോ ഏത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബോതി കചവരോ, വര ഇച്ഛായം. ഉച്ഛിട്ഠോ കലാപോ സമൂഹോ ഉക്ലാപോ, കസ്സാകാരലോപോ. നാനാവിധേഹി തിണാദീഹി സങ്കരീയതേ മിസ്സീകരീയതേതി സങ്കാരോ, ണോ. അവകരോതിപ്യത്ര. അവകരീയതേ നിരസ്സതേതി, അ. ‘‘സമ്മജ്ജോ മജ്ജനീ ചേവ, സങ്കാരോ’വകരോ മതോ’’തി ഹലായുധോ. കസ വിലേഖനേ, അമ്ബു.

൨൨൫. ഘരാദിഭൂമി ഘരഖേത്തവിഹാരാദീനം യോ ഭൂമിപ്പദേസോ വത്ഥു നാമ, തം നപുംസകേ, വസന്തി ഏത്ഥാതി വത്ഥു, രത്ഥു. ഗസ മദനേ, ഗസന്തി ഏത്ഥാതി ഗാമോ, മോ. സംവസന്ത്യത്രാതി സംവസഥോ, അഥോ.

പാകടോ ഖ്യാതോ ഗാമോ, സോ നിഗമോ നാമ, അതിരേകോ ഗാമോ നിഗമോ, ഭുസത്ഥോ നി, സഞ്ഞാസദ്ദത്താ രസ്സോ.

ഉപഭുഞ്ജിതബ്ബഭോഗമനുസ്സാദീഹി ( ) [(ഇഭ്യോ) (?)] വഡ്ഢിതോ അധികോ ഗാമോ നിഗമതോപി അധികതരത്താ ‘‘അധിഭൂ’’തി ഈരിതോ കഥിതോ, അധികോ ഭവതീതി അധിഭൂ.

൨൨൬. ദ്വയം ഗാമാദിപരിയന്തഭാഗേ. സി ബന്ധനേ, മോ. പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ആദീയതേതി മരിയാദാ, പസ്സ മോ.

ദ്വയം ആഭീരകുടിയം [ഘോസോ ആഭീരപല്ലീ സിയാ (അമര ൧൨.൨൦)]. ഘു സദ്ദേ, ഘോസന്ത്യത്രാതി ഘോസോ. ഗോപാലാനം ഗാമോ ഗോപാലഗാമകോ, സകത്ഥേ കോ.

പുരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.