൧൧. കോധനസുത്തം

൬൪. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സപത്തകന്താ സപത്തകരണാ കോധനം ആഗച്ഛന്തി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ദുബ്ബണ്ണോ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ വണ്ണവതായ നന്ദതി. കോധനോയം [കോധനായം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, കിഞ്ചാപി സോ ഹോതി സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഓദാതവത്ഥവസനോ [ഓദാതവസനോ (ക.)]; അഥ ഖോ സോ ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ദുക്ഖം സയേയ്യാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ സുഖസേയ്യായ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, കിഞ്ചാപി സോ പല്ലങ്കേ സേതി ഗോനകത്ഥതേ പടലികത്ഥതേ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണേ സഉത്തരച്ഛദേ ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനേ; അഥ ഖോ സോ ദുക്ഖഞ്ഞേവ സേതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന പചുരത്ഥോ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ പചുരത്ഥതായ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, അനത്ഥമ്പി ഗഹേത്വാ ‘അത്ഥോ മേ ഗഹിതോ’തി മഞ്ഞതി, അത്ഥമ്പി ഗഹേത്വാ ‘അനത്ഥോ മേ ഗഹിതോ’തി മഞ്ഞതി. തസ്സിമേ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപച്ചനീകാ ഗഹിതാ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി കോധാഭിഭൂതസ്സ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന ഭോഗവാ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഭോഗവതായ നന്ദതി. കോധനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ കോധാഭിഭൂതസ്സ കോധപരേതസ്സ, യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ഭോഗാ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതാ ബാഹാബലപരിചിതാ സേദാവക്ഖിത്താ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ, തേപി രാജാനോ രാജകോസം പവേസേന്തി കോധാഭിഭൂതസ്സ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന യസവാ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ യസവതായ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, യോപിസ്സ സോ ഹോതി യസോ അപ്പമാദാധിഗതോ, തമ്ഹാപി ധംസതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന മിത്തവാ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ മിത്തവതായ നന്ദതി. കോധനം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലം കോധാഭിഭൂതം കോധപരേതം, യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, തേപി ആരകാ പരിവജ്ജന്തി കോധാഭിഭൂതം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഛട്ഠോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ സുഗതിഗമനേ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ…പേ… കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, സത്തമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ധമ്മാ സപത്തകന്താ സപത്തകരണാ കോധനം ആഗച്ഛന്തി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ’’തി.

‘‘കോധനോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി, അഥോ ദുക്ഖമ്പി സേതി സോ;

അഥോ അത്ഥം ഗഹേത്വാന, അനത്ഥം അധിപജ്ജതി [അധിഗച്ഛതി (സീ.), പടിപജ്ജതി (സ്യാ.)].

‘‘തതോ കായേന വാചായ, വധം കത്വാന കോധനോ;

കോധാഭിഭൂതോ പുരിസോ, ധനജാനിം നിഗച്ഛതി.

‘‘കോധസമ്മദസമ്മത്തോ, ആയസക്യം [ആയസക്ഖം (സ്യാ.)] നിഗച്ഛതി;

ഞാതിമിത്താ സുഹജ്ജാ ച, പരിവജ്ജന്തി കോധനം.

[ഇതിവു. ൮൮ ഇതിവുത്തകേപി] ‘‘അനത്ഥജനനോ കോധോ, കോധോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം കോധോ സഹതേ നരം.

‘‘യം കുദ്ധോ ഉപരോധേതി, സുകരം വിയ ദുക്കരം;

പച്ഛാ സോ വിഗതേ കോധേ, അഗ്ഗിദഡ്ഢോവ തപ്പതി.

‘‘ദുമ്മങ്കുയം പദസ്സേതി [സദസ്സേതി (സീ.), പഠമം ദസ്സേതി (സ്യാ.)], ധൂമം ധൂമീവ പാവകോ;

യതോ പതായതി കോധോ, യേന കുജ്ഝന്തി മാനവാ.

‘‘നാസ്സ ഹിരീ ന ഓത്തപ്പം [ന അസ്സ ഹിരീ ഓത്തപ്പഞ്ച (ക.)], ന വാചോ ഹോതി ഗാരവോ;

കോധേന അഭിഭൂതസ്സ, ന ദീപം ഹോതി കിഞ്ചനം.

‘‘തപനീയാനി കമ്മാനി, യാനി ധമ്മേഹി ആരകാ;

താനി ആരോചയിസ്സാമി, തം സുണാഥ യഥാ തഥം.

‘‘കുദ്ധോ ഹി പിതരം ഹന്തി, ഹന്തി കുദ്ധോ സമാതരം;

കുദ്ധോ ഹി ബ്രാഹ്മണം ഹന്തി, ഹന്തി കുദ്ധോ പുഥുജ്ജനം.

‘‘യായ മാതു ഭതോ പോസോ, ഇമം ലോകം അവേക്ഖതി;

തമ്പി പാണദദിം സന്തിം, ഹന്തി കുദ്ധോ പുഥുജ്ജനോ.

‘‘അത്തൂപമാ ഹി തേ സത്താ, അത്താ ഹി പരമോ [പരമം (സീ. സ്യാ.)] പിയോ;

ഹന്തി കുദ്ധോ പുഥുത്താനം, നാനാരൂപേസു മുച്ഛിതോ.

‘‘അസിനാ ഹന്തി അത്താനം, വിസം ഖാദന്തി മുച്ഛിതാ;

രജ്ജുയാ ബജ്ഝ മീയന്തി, പബ്ബതാമപി കന്ദരേ.

‘‘ഭൂനഹച്ചാനി [ഭൂതഹച്ചാനി (സീ. സ്യാ.)] കമ്മാനി, അത്തമാരണിയാനി ച;

കരോന്താ നാവബുജ്ഝന്തി [കരോന്തോ നാവബുജ്ഝതി (ക.)], കോധജാതോ പരാഭവോ.

‘‘ഇതായം കോധരൂപേന, മച്ചുപാസോ ഗുഹാസയോ;

തം ദമേന സമുച്ഛിന്ദേ, പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാ.

‘‘യഥാ മേതം [ഏകമേതം (സ്യാ.), ഏകമേതം (സീ.)] അകുസലം, സമുച്ഛിന്ദേഥ പണ്ഡിതോ;

തഥേവ ധമ്മേ സിക്ഖേഥ, മാ നോ ദുമ്മങ്കുയം അഹു.

‘‘വീതകോധാ അനായാസാ, വീതലോഭാ അനുസ്സുകാ [അനിസ്സുകാ (സീ. സ്യാ.) തദട്ഠകഥാസു പന ‘‘അനുസ്സുകാ’’ ത്വേവ ദിസ്സതി];

ദന്താ കോധം പഹന്ത്വാന, പരിനിബ്ബന്തി അനാസവാ’’തി [പരിനിബ്ബിസ്സഥനാസവാതി (സ്യാ.), പരിനിബ്ബിംസു അനാസവാതി (ക.)]. ഏകാദസമം;

അബ്യാകതവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.