൭. മഹാവഗ്ഗോ

൧. ഹിരീഓത്തപ്പസുത്തം

൬൫. [അ. നി. ൫.൨൪, ൧൬൮; ൨.൬.൫൦] ‘‘ഹിരോത്തപ്പേ, ഭിക്ഖവേ, അസതി ഹിരോത്തപ്പവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ; ഇന്ദ്രിയസംവരേ അസതി ഇന്ദ്രിയസംവരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി സീലം; സീലേ അസതി സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി ഫേഗ്ഗുപി സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഹിരോത്തപ്പേ അസതി ഹിരോത്തപ്പവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ; ഇന്ദ്രിയസംവരേ അസതി ഇന്ദ്രിയസംവരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി സീലം; സീലേ അസതി സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘ഹിരോത്തപ്പേ, ഭിക്ഖവേ, സതി ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ; ഇന്ദ്രിയസംവരേ സതി ഇന്ദ്രിയസംവരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി സീലം; സീലേ സതി സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ സതി നിബ്ബിദാവിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി ഫേഗ്ഗുപി സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഹിരോത്തപ്പേ സതി ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി. പഠമം.

൨. സത്തസൂരിയസുത്തം

൬൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി അമ്ബപാലിവനേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; അധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; അനസ്സാസികാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതും അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘സിനേരു, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബതരാജാ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി ആയാമേന, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി വിത്ഥാരേന, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി മഹാസമുദ്ദേ അജ്ഝോഗാള്ഹോ, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി മഹാസമുദ്ദാ അച്ചുഗ്ഗതോ. ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ബഹൂനി വസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതാനി ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സതി. ദേവേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അവസ്സന്തേ യേ കേചിമേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ ഓസധിതിണവനപ്പതയോ തേ ഉസ്സുസ്സന്തി വിസുസ്സന്തി, ന ഭവന്തി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ദുതിയോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. ദുതിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ യാ കാചി കുന്നദിയോ കുസോബ്ഭാ [കുസ്സുബ്ഭോ (സീ.), കുസ്സോബ്ഭാ (സ്യാ.)] താ ഉസ്സുസ്സന്തി വിസുസ്സന്തി, ന ഭവന്തി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന തതിയോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. തതിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ യാ കാചി മഹാനദിയോ, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, താ ഉസ്സുസ്സന്തി വിസുസ്സന്തി, ന ഭവന്തി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ചതുത്ഥോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. ചതുത്ഥസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ യേ തേ മഹാസരാ യതോ ഇമാ മഹാനദിയോ പവത്തന്തി, സേയ്യഥിദം – അനോതത്താ, സീഹപപാതാ, രഥകാരാ, കണ്ണമുണ്ഡാ, കുണാലാ, ഛദ്ദന്താ, മന്ദാകിനിയാ, താ ഉസ്സുസ്സന്തി വിസുസ്സന്തി, ന ഭവന്തി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന പഞ്ചമോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. പഞ്ചമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ യോജനസതികാനിപി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, ദ്വിയോജനസതികാനിപി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, തിയോജനസതികാനിപി, ചതുയോജനസതികാനിപി, പഞ്ചയോജനസതികാനിപി, ഛയോജനസതികാനിപി, സത്തയോജനസതികാനിപി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി; സത്തതാലമ്പി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം സണ്ഠാതി, ഛതാലമ്പി, പഞ്ചതാലമ്പി, ചതുതാലമ്പി, തിതാലമ്പി, ദ്വിതാലമ്പി, താലമത്തമ്പി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം സണ്ഠാതി; സത്തപോരിസമ്പി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം സണ്ഠാതി, ഛപോരിസമ്പി, പഞ്ചപോരിസമ്പി, ചതുപോരിസമ്പി, തിപോരിസമ്പി, ദ്വിപോരിസമ്പി, പോരിസമ്പി [പോരിസമത്തമ്പി (സ്യാ.)], അഡ്ഢപോരിസമ്പി, കടിമത്തമ്പി, ജണ്ണുകാമത്തമ്പി, ഗോപ്ഫകമത്തമ്പി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സരദസമയേ ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ തത്ഥ തത്ഥ ഗോപദേസു [ഗോപ്ഫകപദേസേസു (ക.)] ഉദകാനി ഠിതാനി ഹോന്തി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തത്ഥ തത്ഥ ഗോപ്ഫകമത്താനി [ഗോപദമത്താനി (സീ. സ്യാ.)] മഹാസമുദ്ദേ ഉദകാനി ഠിതാനി ഹോന്തി. പഞ്ചമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ അങ്ഗുലിപബ്ബമത്തമ്പി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ന ഹോതി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ഛട്ഠോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. ഛട്ഠസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ അയഞ്ച മഹാപഥവീ സിനേരു ച പബ്ബതരാജാ ധൂമായന്തി സംധൂമായന്തി സമ്പധൂമായന്തി [ധൂപായന്തി സന്ധൂപായന്തി സമ്പധൂപായന്തി (സീ. സ്യാ.)]. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭകാരപാകോ ആലേപിതോ [ആലിമ്പിതോ (സീ. സ്യാ.)] പഠമം ധൂമേതി സംധൂമേതി സമ്പധൂമേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛട്ഠസ്സ സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ അയഞ്ച മഹാപഥവീ സിനേരു ച പബ്ബതരാജാ ധൂമായന്തി സംധൂമായന്തി സമ്പധൂമായന്തി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന സത്തമോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. സത്തമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സൂരിയസ്സ പാതുഭാവാ അയഞ്ച മഹാപഥവീ സിനേരു ച പബ്ബതരാജാ ആദിപ്പന്തി പജ്ജലന്തി ഏകജാലാ ഭവന്തി. ഇമിസ്സാ ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാപഥവിയാ സിനേരുസ്സ ച പബ്ബതരാജസ്സ ഝായമാനാനം ദയ്ഹമാനാനം അച്ചി വാതേന ഖിത്താ യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി ഗച്ഛതി. സിനേരുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബതരാജസ്സ ഝായമാനസ്സ ദയ്ഹമാനസ്സ വിനസ്സമാനസ്സ മഹതാ തേജോഖന്ധേന അഭിഭൂതസ്സ യോജനസതികാനിപി കൂടാനി പലുജ്ജന്തി ദ്വിയോജനസതികാനിപി, തിയോജനസതികാനിപി, ചതുയോജനസതികാനിപി, പഞ്ചയോജനസതികാനിപി കൂടാനി പലുജ്ജന്തി. ഇമിസ്സാ ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാപഥവിയാ സിനേരുസ്സ ച പബ്ബതരാജസ്സ ഝായമാനാനം ദയ്ഹമാനാനം നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായതി ന മസി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാ ഝായമാനസ്സ ദയ്ഹമാനസ്സ നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായതി ന മസി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമിസ്സാ ച മഹാപഥവിയാ സിനേരുസ്സ ച പബ്ബതരാജസ്സ ഝായമാനാനം ദയ്ഹമാനാനം നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായതി ന മസി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അനസ്സാസികാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതും അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ മന്താ കോ സദ്ധാതാ – ‘അയഞ്ച പഥവീ സിനേരു ച പബ്ബതരാജാ ദയ്ഹിസ്സന്തി വിനസ്സിസ്സന്തി, ന ഭവിസ്സന്തീ’തി അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠപദേഹി?

[അ. നി. ൬.൫൪; ൭.൭൩] ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സുനേത്തോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി തിത്ഥകരോ കാമേസു വീതരാഗോ. സുനേത്തസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥുനോ അനേകാനി സാവകസതാനി അഹേസും. സുനേത്തോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേസി. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സുനേത്തസ്സ സത്ഥുനോ ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സാസനം ആജാനിംസു തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം ബ്രഹ്മലോകം ഉപപജ്ജിംസു. യേ ന സബ്ബേന സബ്ബം സാസനം ആജാനിംസു തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപ്പേകച്ചേ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ തുസിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ യാമാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ താവതിംസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഗഹപതിമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുനേത്തസ്സ സത്ഥുനോ ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ മേതം പതിരൂപം യോഹം സാവകാനം സമസമഗതിയോ അസ്സം അഭിസമ്പരായം, യംനൂനാഹം ഉത്തരി മേത്തം [ഉത്തരി മഗ്ഗം (ക.)] ഭാവേയ്യ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുനേത്തോ സത്ഥാ സത്ത വസ്സാനി മേത്തം ചിത്തം ഭാവേസി. സത്ത വസ്സാനി മേത്തം ചിത്തം ഭാവേത്വാ സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ നയിമം ലോകം പുനരാഗമാസി. സംവട്ടമാനേ സുദം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോതി. വിവട്ടമാനേ ലോകേ സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജതി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മാ ഹോതി മഹാബ്രഹ്മാ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ. ഛത്തിംസക്ഖത്തും ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സക്കോ അഹോസി ദേവാനമിന്ദോ. അനേകസതക്ഖത്തും രാജാ അഹോസി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ അഹേസും സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസി. സോ ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, സുനേത്തോ സത്ഥാ ഏവം ദീഘായുകോ സമാനോ ഏവം ചിരട്ഠിതികോ അപരിമുത്തോ അഹോസി – ‘ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, അപരിമുത്തോ ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു? ചതുന്നം ധമ്മാനം അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ. കതമേസം ചതുന്നം? അരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സീലസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ, അരിയസ്സ സമാധിസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ, അരിയായ പഞ്ഞായ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ, അരിയായ വിമുത്തിയാ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, അരിയം സീലം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, അരിയോ സമാധി അനുബോധോ പടിവിദ്ധോ, അരിയാ പഞ്ഞാ അനുബോധാ പടിവിദ്ധാ, അരിയാ വിമുത്തി അനുബോധാ പടിവിദ്ധാ, ഉച്ഛിന്നാ ഭവതണ്ഹാ, ഖീണാ ഭവനേത്തി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘സീലം സമാധി പഞ്ഞാ ച, വിമുത്തി ച അനുത്തരാ;

അനുബുദ്ധാ ഇമേ ധമ്മാ, ഗോതമേന യസസ്സിനാ.

‘‘ഇതി ബുദ്ധോ അഭിഞ്ഞായ, ധമ്മമക്ഖാസി ഭിക്ഖുനം;

ദുക്ഖസ്സന്തകരോ സത്ഥാ, ചക്ഖുമാ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. ദുതിയം;

൩. നഗരോപമസുത്തം

൬൭. ‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം [സുപരിക്ഖിത്തം (ക.)] ഹോതി, ചതുന്നഞ്ച ആഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അകരണീയം ബാഹിരേഹി പച്ചത്ഥികേഹി പച്ചാമിത്തേഹി.

‘‘കതമേഹി സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ഏസികാ ഹോതി ഗമ്ഭീരനേമാ [ഗമ്ഭീരനേമി (ക.)] സുനിഖാതാ അചലാ അസമ്പവേധീ [അസമ്പവേധി (സീ. സ്യാ.)]. ഇമിനാ പഠമേന നഗരപരിക്ഖാരേന സുപരിക്ഖതം ഹോതി രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ പരിഖാ ഹോതി ഗമ്ഭീരാ ചേവ വിത്ഥതാ ച. ഇമിനാ ദുതിയേന നഗരപരിക്ഖാരേന സുപരിക്ഖതം ഹോതി രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ അനുപരിയായപഥോ ഹോതി ഉച്ചോ ചേവ വിത്ഥതോ ച. ഇമിനാ തതിയേന നഗരപരിക്ഖാരേന സുപരിക്ഖതം ഹോതി രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും ആവുധം സന്നിചിതം ഹോതി സലാകഞ്ചേവ ജേവനികഞ്ച [ജേവനിയഞ്ച (സീ. അട്ഠ.)]. ഇമിനാ ചതുത്ഥേന നഗരപരിക്ഖാരേന സുപരിക്ഖതം ഹോതി രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹുബലകായോ പടിവസതി, സേയ്യഥിദം – ഹത്ഥാരോഹാ അസ്സാരോഹാ രഥികാ ധനുഗ്ഗഹാ ചേലകാ ചലകാ പിണ്ഡദായകാ ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താ പക്ഖന്ദിനോ മഹാനാഗാ സൂരാ ചമ്മയോധിനോ ദാസകപുത്താ. ഇമിനാ പഞ്ചമേന നഗരപരിക്ഖാരേന സുപരിക്ഖതം ഹോതി രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ദോവാരികോ ഹോതി പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ അഞ്ഞാതാനം നിവാരേതാ ഞാതാനം പവേസേതാ. ഇമിനാ ഛട്ഠേന നഗരപരിക്ഖാരേന സുപരിക്ഖതം ഹോതി രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ പാകാരോ ഹോതി ഉച്ചോ ചേവ വിത്ഥതോ ച വാസനലേപനസമ്പന്നോ ച. ഇമിനാ സത്തമേന നഗരപരിക്ഖാരേന സുപരിക്ഖതം ഹോതി രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഇമേഹി സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം ഹോതി.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം ആഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും തിണകട്ഠോദകം സന്നിചിതം ഹോതി അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും സാലിയവകം സന്നിചിതം ഹോതി അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും തിലമുഗ്ഗമാസാപരണ്ണം സന്നിചിതം ഹോതി അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും ഭേസജ്ജം സന്നിചിതം ഹോതി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം ലോണം അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ആഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം ഇമേഹി സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം ഹോതി, ഇമേസഞ്ച ചതുന്നം ആഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അകരണീയം ബാഹിരേഹി പച്ചത്ഥികേഹി പച്ചാമിത്തേഹി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യതോ അരിയസാവകോ സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ചതുന്നഞ്ച ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകരണീയോ മാരസ്സ അകരണീയോ പാപിമതോ. കതമേഹി സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി?

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ഏസികാ ഹോതി ഗമ്ഭീരനേമാ സുനിഖാതാ അചലാ അസമ്പവേധീ അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം ‘ഇതിപി സോ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. സദ്ധേസികോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി; സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി; സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇമിനാ പഠമേന സദ്ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ പരിക്ഖാ ഹോതി ഗമ്ഭീരാ ചേവ വിത്ഥതാ ച അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഹിരീമാ ഹോതി, ഹിരീയതി കായദുച്ചരിതേന വചീദുച്ചരിതേന മനോദുച്ചരിതേന, ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. ഹിരീപരിക്ഖോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി; സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി; സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇമിനാ ദുതിയേന സദ്ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ അനുപരിയായപഥോ ഹോതി ഉച്ചോ ചേവ വിത്ഥതോ ച അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഓത്തപ്പീ ഹോതി, ഓത്തപ്പതി കായദുച്ചരിതേന വചീദുച്ചരിതേന മനോദുച്ചരിതേന, ഓത്തപ്പതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. ഓത്തപ്പപരിയായപഥോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി; സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി; സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇമിനാ തതിയേന സദ്ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും ആവുധം സന്നിചിതം ഹോതി സലാകഞ്ചേവ ജേവനികഞ്ച അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സുതാവുധോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി; സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി; സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇമിനാ ചതുത്ഥേന സദ്ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹുബലകായോ പടിവസതി, സേയ്യഥിദം – ഹത്ഥാരോഹാ അസ്സാരോഹാ രഥികാ ധനുഗ്ഗഹാ ചേലകാ ചലകാ പിണ്ഡദായകാ ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താ പക്ഖന്ദിനോ മഹാനാഗാ സൂരാ ചമ്മയോധിനോ ദാസകപുത്താ അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. വീരിയബലകായോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി; സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി; സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇമിനാ പഞ്ചമേന സദ്ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ദോവാരികോ ഹോതി പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ അഞ്ഞാതാനം നിവാരേതാ ഞാതാനം പവേസേതാ അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. സതിദോവാരികോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി; സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി; സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇമിനാ ഛട്ഠേന സദ്ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ പാകാരോ ഹോതി ഉച്ചോ ചേവ വിത്ഥതോ ച വാസനലേപനസമ്പന്നോ ച അബ്ഭന്തരാനം ഗുത്തിയാ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. പഞ്ഞാവാസനലേപനസമ്പന്നോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി; സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി; സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി. ഇമിനാ സത്തമേന സദ്ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇമേഹി സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും തിണകട്ഠോദകം സന്നിചിതം ഹോതി അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി അത്തനോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും സാലിയവകം സന്നിചിതം ഹോതി അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി അത്തനോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും തിലമുഗ്ഗമാസാപരണ്ണം സന്നിചിതം ഹോതി അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി അത്തനോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമേ നഗരേ ബഹും ഭേസജ്ജം സന്നിചിതം ഹോതി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം ലോണം അബ്ഭന്തരാനം രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ബാഹിരാനം പടിഘാതായ. ഏവമേവം ഖോ ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി അത്തനോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ. ഇമേസം ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേഹി സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ഇമേസഞ്ച ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകരണീയോ മാരസ്സ അകരണീയോ പാപിമതോ’’തി. തതിയം.

൪. ധമ്മഞ്ഞൂസുത്തം

൬൮. ‘‘സത്തഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി …പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി സത്തഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മഞ്ഞൂ ച ഹോതി അത്ഥഞ്ഞൂ ച അത്തഞ്ഞൂ ച മത്തഞ്ഞൂ ച കാലഞ്ഞൂ ച പരിസഞ്ഞൂ ച പുഗ്ഗലപരോപരഞ്ഞൂ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം ജാനാതി – സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം. നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം ജാനേയ്യ – സുത്തം ഗേയ്യം…പേ… അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം, നയിധ ‘ധമ്മഞ്ഞൂ’തി വുച്ചേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം ജാനാതി – സുത്തം ഗേയ്യം…പേ… അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം, തസ്മാ ‘ധമ്മഞ്ഞൂ’തി വുച്ചതി. ഇതി ധമ്മഞ്ഞൂ.

‘‘അത്ഥഞ്ഞൂ ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്സ തസ്സേവ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനാതി – ‘അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’തി. നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്സ തസ്സേവ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനേയ്യ – ‘അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’തി, നയിധ ‘അത്ഥഞ്ഞൂ’തി വുച്ചേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്സ തസ്സേവ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനാതി – ‘അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’തി, തസ്മാ ‘അത്ഥഞ്ഞൂ’തി വുച്ചതി. ഇതി ധമ്മഞ്ഞൂ, അത്ഥഞ്ഞൂ.

‘‘അത്തഞ്ഞൂ ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്താനം ജാനാതി – ‘ഏത്തകോമ്ഹി സദ്ധായ സീലേന സുതേന ചാഗേന പഞ്ഞായ പടിഭാനേനാ’തി. നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്താനം ജാനേയ്യ – ‘ഏത്തകോമ്ഹി സദ്ധായ സീലേന സുതേന ചാഗേന പഞ്ഞായ പടിഭാനേനാ’തി, നയിധ ‘അത്തഞ്ഞൂ’തി വുച്ചേയ്യ. യസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്താനം ജാനാതി – ‘ഏത്തകോമ്ഹി സദ്ധായ സീലേന സുതേന ചാഗേന പഞ്ഞായ പടിഭാനേനാ’തി, തസ്മാ ‘അത്തഞ്ഞൂ’തി വുച്ചതി. ഇതി ധമ്മഞ്ഞൂ, അത്ഥഞ്ഞൂ, അത്തഞ്ഞൂ.

‘‘മത്തഞ്ഞൂ ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മത്തം ജാനാതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം പടിഗ്ഗഹണായ. നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മത്തം ജാനേയ്യ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം പടിഗ്ഗഹണായ, നയിധ ‘മത്തഞ്ഞൂ’തി വുച്ചേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മത്തം ജാനാതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം പടിഗ്ഗഹണായ, തസ്മാ ‘മത്തഞ്ഞൂ’തി വുച്ചതി. ഇതി ധമ്മഞ്ഞൂ, അത്ഥഞ്ഞൂ, അത്തഞ്ഞൂ, മത്തഞ്ഞൂ.

‘‘കാലഞ്ഞൂ ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു, കാലം ജാനാതി – ‘അയം കാലോ ഉദ്ദേസസ്സ, അയം കാലോ പരിപുച്ഛായ, അയം കാലോ യോഗസ്സ, അയം കാലോ പടിസല്ലാനസ്സാ’തി. നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലം ജാനേയ്യ – ‘അയം കാലോ ഉദ്ദേസസ്സ, അയം കാലോ പരിപുച്ഛായ, അയം കാലോ യോഗസ്സ, അയം കാലോ പടിസല്ലാനസ്സാ’തി, നയിധ ‘കാലഞ്ഞൂ’തി വുച്ചേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലം ജാനാതി – ‘അയം കാലോ ഉദ്ദേസസ്സ, അയം കാലോ പരിപുച്ഛായ, അയം കാലോ യോഗസ്സ, അയം കാലോ പടിസല്ലാനസ്സാ’തി, തസ്മാ ‘കാലഞ്ഞൂ’തി വുച്ചതി. ഇതി ധമ്മഞ്ഞൂ, അത്ഥഞ്ഞൂ, അത്തഞ്ഞൂ, മത്തഞ്ഞൂ, കാലഞ്ഞൂ.

‘‘പരിസഞ്ഞൂ ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരിസം ജാനാതി – ‘അയം ഖത്തിയപരിസാ, അയം ബ്രാഹ്മണപരിസാ, അയം ഗഹപതിപരിസാ, അയം സമണപരിസാ. തത്ഥ ഏവം ഉപസങ്കമിതബ്ബം, ഏവം ഠാതബ്ബം, ഏവം കത്തബ്ബം, ഏവം നിസീദിതബ്ബം, ഏവം ഭാസിതബ്ബം, ഏവം തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബ’ന്തി. നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരിസം ജാനേയ്യ – ‘അയം ഖത്തിയപരിസാ…പേ… ഏവം തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബ’ന്തി, നയിധ ‘പരിസഞ്ഞൂ’തി വുച്ചേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരിസം ജാനാതി – ‘അയം ഖത്തിയപരിസാ, അയം ബ്രാഹ്മണപരിസാ, അയം ഗഹപതിപരിസാ, അയം സമണപരിസാ. തത്ഥ ഏവം ഉപസങ്കമിതബ്ബം, ഏവം ഠാതബ്ബം, ഏവം കത്തബ്ബം, ഏവം നിസീദിതബ്ബം, ഏവം ഭാസിതബ്ബം, ഏവം തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബ’ന്തി, തസ്മാ ‘പരിസഞ്ഞൂ’തി വുച്ചതി. ഇതി ധമ്മഞ്ഞൂ, അത്ഥഞ്ഞൂ, അത്തഞ്ഞൂ, മത്തഞ്ഞൂ, കാലഞ്ഞൂ, പരിസഞ്ഞൂ.

‘‘പുഗ്ഗലപരോപരഞ്ഞൂ ച കഥം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ [സബ്ബത്ഥപി ഇധ ആരമ്ഭേ ‘‘ഭിക്ഖുനോ’’ ത്വേവ ദിസ്സതി] ദ്വയേന പുഗ്ഗലാ വിദിതാ ഹോന്തി. ദ്വേ പുഗ്ഗലാ – ഏകോ അരിയാനം ദസ്സനകാമോ, ഏകോ അരിയാനം ന ദസ്സനകാമോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ അരിയാനം ന ദസ്സനകാമോ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ അരിയാനം ദസ്സനകാമോ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ അരിയാനം ദസ്സനകാമാ – ഏകോ സദ്ധമ്മം സോതുകാമോ, ഏകോ സദ്ധമ്മം ന സോതുകാമോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധമ്മം ന സോതുകാമോ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധമ്മം സോതുകാമോ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ സദ്ധമ്മം സോതുകാമാ – ഏകോ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, ഏകോ അനോഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി. യ്വായം പുഗ്ഗലോ അനോഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഓഹിതസോതാ ധമ്മം സുണന്തി [സുണന്താ (ക.)] – ഏകോ സുത്വാ ധമ്മം ധാരേതി, ഏകോ സുത്വാ ധമ്മം ന ധാരേതി. യ്വായം പുഗ്ഗലോ സുത്വാ ന ധമ്മം ധാരേതി, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ സുത്വാ ധമ്മം ധാരേതി, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ സുത്വാ ധമ്മം ധാരേന്തി [ധാരേന്താ (ക.)] – ഏകോ ധാതാനം [ധതാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി, ഏകോ ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥം ന ഉപപരിക്ഖതി. യ്വായം പുഗ്ഗലോ ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥം ന ഉപപരിക്ഖതി, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖന്തി [ഉപപരിക്ഖന്താ (ക.)] – ഏകോ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ, ഏകോ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ന ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ന ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നാ – ഏകോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ നോ പരഹിതായ, ഏകോ അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ പരഹിതായ ച. യ്വായം പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ നോ പരഹിതായ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. യ്വായം പുഗ്ഗലോ അത്ഥഹിതായ ച പടിപന്നോ പരഹിതായ ച, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ [ഭിക്ഖുനാ (സീ. സ്യാ.)] ദ്വയേന പുഗ്ഗലാ വിദിതാ ഹോന്തി. ഏവം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുഗ്ഗലപരോപരഞ്ഞൂ ഹോതി. ‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പാരിച്ഛത്തകസുത്തം

൬൯. ‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ പണ്ഡുപലാസോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി – ‘പണ്ഡുപലാസോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ നചിരസ്സേവ ദാനി പന്നപലാസോ ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ പന്നപലാസോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി – ‘പന്നപലാസോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ നചിരസ്സേവ ദാനി ജാലകജാതോ ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ ജാലകജാതോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി – ‘ജാലകജാതോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ നചിരസ്സേവ ദാനി ഖാരകജാതോ ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ ഖാരകജാതോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി – ‘ഖാരകജാതോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ നചിരസ്സേവ ദാനി കുടുമലകജാതോ [കുഡുമലകജാതോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ കുടുമലകജാതോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി – ‘കുടുമലകജാതോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ നചിരസ്സേവ ദാനി കോരകജാതോ [കോകാസകജാതോ (സീ. സ്യാ.), കോസകജാതോ (ക.)] ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ കോരകജാതോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി – ‘കോരകജാതോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ നചിരസ്സേവ ദാനി സബ്ബഫാലിഫുല്ലോ [സബ്ബപാലിഫുല്ലോ (സീ. പീ.)] ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ സബ്ബഫാലിഫുല്ലോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ പാരിച്ഛത്തകസ്സ കോവിളാരസ്സ മൂലേ ദിബ്ബേ ചത്താരോ മാസേ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേന്തി.

‘‘സബ്ബഫാലിഫുല്ലസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പാരിച്ഛത്തകസ്സ കോവിളാരസ്സ സമന്താ പഞ്ഞാസയോജനാനി ആഭായ ഫുടം ഹോതി, അനുവാതം യോജനസതം ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, അയമാനുഭാവോ പാരിച്ഛത്തകസ്സ കോവിളാരസ്സ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ അരിയസാവകോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ ചേതേതി, പണ്ഡുപലാസോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതി ദേവാനംവ താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി, പന്നപലാസോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതി ദേവാനംവ താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ജാലകജാതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതി ദേവാനംവ താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഖാരകജാതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതി ദേവാനംവ താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, കുടുമലകജാതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതി ദേവാനംവ താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, കോരകജാതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതി ദേവാനംവ താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതി ദേവാനംവ താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ.

‘‘തസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഭുമ്മാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേന്തി – ‘ഏസോ ഇത്ഥന്നാമോ ആയസ്മാ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആയസ്മതോ സദ്ധിവിഹാരികോ അമുകമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. ഭുമ്മാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ…പേ… താവതിംസാ ദേവാ… യാമാ ദേവാ… തുസിതാ ദേവാ… നിമ്മാനരതീ ദേവാ… പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവാ… ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേന്തി – ‘ഏസോ ഇത്ഥന്നാമോ ആയസ്മാ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആയസ്മതോ സദ്ധിവിഹാരികോ അമുകമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. ഇതിഹ തേന ഖണേന തേന മുഹുത്തേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ [സാധുകാരസദ്ദോ (സീ. അട്ഠ., ക. അട്ഠ.)] അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, അയമാനുഭാവോ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സക്കച്ചസുത്തം

൭൦. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സത്ഥാരം ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യ. ധമ്മം ഖോ, ഭിക്ഖു…പേ… സങ്ഘം ഖോ, ഭിക്ഖു…പേ… സിക്ഖം ഖോ, ഭിക്ഖു…പേ… സമാധിം ഖോ, ഭിക്ഖു…പേ… അപ്പമാദം ഖോ, ഭിക്ഖു…പേ… പടിസന്ഥാരം ഖോ, ഭിക്ഖു സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ ഖോ മേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ, യംനൂനാഹം ഇമേ ധമ്മേ ഗന്ത്വാ [ഗഹേത്വാ (ക.)] ഭഗവതോ ആരോചേയ്യം. ഏവം മേ ഇമേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ ചേവ ഭവിസ്സന്തി പരിസുദ്ധസങ്ഖാതതരാ ച. സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസോ സുവണ്ണനിക്ഖം അധിഗച്ഛേയ്യ പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം ഖോ മേ സുവണ്ണനിക്ഖോ പരിസുദ്ധോ പരിയോദാതോ, യംനൂനാഹം ഇമം സുവണ്ണനിക്ഖം ഗന്ത്വാ [ഗഹേത്വാ (ക.)] കമ്മാരാനം ദസ്സേയ്യം. ഏവം മേ അയം സുവണ്ണനിക്ഖോ സകമ്മാരഗതോ പരിസുദ്ധോ ചേവ ഭവിസ്സതി പരിസുദ്ധസങ്ഖാതതരോ ച. ഏവമേവം [ഖോ (ക.)] മേ ഇമേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ, യംനൂനാഹം ഇമേ ധമ്മേ ഗന്ത്വാ [ഗഹേത്വാ (ക.)] ഭഗവതോ ആരോചേയ്യം. ഏവം മേ ഇമേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ ചേവ ഭവിസ്സന്തി പരിസുദ്ധസങ്ഖാതതരാ ചാ’’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘കിം നു ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യാ’തി? അഥ ഖോ തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘സത്ഥാരം ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യ. ധമ്മം ഖോ, ഭിക്ഖു …പേ… പടിസന്ഥാരം ഖോ, ഭിക്ഖു സക്കത്വാ…പേ… കുസലം ഭാവേയ്യാ’തി. അഥ ഖോ തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘ഇമേ ഖോ മേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ, യംനൂനാഹം ഇമേ ധമ്മേ ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേയ്യം. ഏവം മേ ഇമേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ ചേവ ഭവിസ്സന്തി പരിസുദ്ധസങ്ഖാതതരാ ച. സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസോ സുവണ്ണനിക്ഖം അധിഗച്ഛേയ്യ പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം. തസ്സ ഏവമസ്സ – അയം ഖോ മേ സുവണ്ണനിക്ഖോ പരിസുദ്ധോ പരിയോദാതോ, യംനൂനാഹം ഇമം സുവണ്ണനിക്ഖം ഗന്ത്വാ കമ്മാരാനം ദസ്സേയ്യം. ഏവം മേ അയം സുവണ്ണനിക്ഖോ സകമ്മാരഗതോ പരിസുദ്ധോ ചേവ ഭവിസ്സതി പരിസുദ്ധസങ്ഖാതതരോ ച. ഏവമേവം മേ ഇമേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ, യംനൂനാഹം ഇമേ ധമ്മേ ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേയ്യം. ഏവം മേ ഇമേ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ ചേവ ഭവിസ്സന്തി പരിസുദ്ധസങ്ഖാതതരാ ചാ’’’തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സത്ഥാരം ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യ. ധമ്മം ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യ. സങ്ഘം ഖോ…പേ… സിക്ഖം ഖോ… സമാധിം ഖോ… അപ്പമാദം ഖോ… പടിസന്ഥാരം ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അകുസലം പജഹേയ്യ, കുസലം ഭാവേയ്യാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേപി സോ അഗാരവോ’’.

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേപി സോ അഗാരവോ.

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായപി സോ അഗാരവോ.

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിം സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിമ്പി സോ അഗാരവോ.

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിം അഗാരവോ അപ്പമാദേ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിം അഗാരവോ അപ്പമാദേപി സോ അഗാരവോ.

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിം അഗാരവോ അപ്പമാദേ അഗാരവോ പടിസന്ഥാരേ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ…പേ… അപ്പമാദേ അഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സോ അഗാരവോ.

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേപി സോ സഗാരവോ…പേ….

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ…പേ. … അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേ അഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ…പേ… അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സോ സഗാരവോ.

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേപി സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേപി സോ സഗാരവോ…പേ….

‘‘സോ വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ…പേ… അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേ സഗാരവോ സങ്ഘേ സഗാരവോ സിക്ഖായ സഗാരവോ സമാധിസ്മിം സഗാരവോ അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സോ സഗാരവോ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സാധു ഖോ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഇമസ്സ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസി. സോ വത, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി…പേ… യോ സോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിം അഗാരവോ അപ്പമാദേപി സോ അഗാരവോ.

‘‘സോ വത, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിം അഗാരവോ അപ്പമാദേ അഗാരവോ പടിസന്ഥാരേ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ സങ്ഘേ അഗാരവോ സിക്ഖായ അഗാരവോ സമാധിസ്മിം അഗാരവോ അപ്പമാദേ അഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സോ അഗാരവോ.

‘‘സോ വത, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേ അഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി…പേ… യോ സോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേപി സോ സഗാരവോ …പേ….

‘‘സോ വത, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേ സഗാരവോ…പേ… അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേ അഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യോ സോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ…പേ… അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സോ സഗാരവോ.

‘‘സോ വത, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേപി സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. യോ സോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ ധമ്മേപി സോ സഗാരവോ…പേ….

‘‘സോ വത, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ…പേ… അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സോ സഗാരവോ ഭവിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. യോ സോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ…പേ… അപ്പമാദേ സഗാരവോ പടിസന്ഥാരേപി സോ സഗാരവോ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖോ, സാരിപുത്ത, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ഭാവനാസുത്തം

൭൧. ‘‘ഭാവനം അനനുയുത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ നേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘അഭാവിതത്താ’തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ അഭാവിതത്താ? ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം, ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, പഞ്ചന്നം ബലാനം, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ. താനസ്സു കുക്കുടിയാ ന സമ്മാ അധിസയിതാനി, ന സമ്മാ പരിസേദിതാനി, ന സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. കിഞ്ചാപി തസ്സാ കുക്കുടിയാ ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജേയ്യു’ന്തി, അഥ ഖോ അഭബ്ബാവ തേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി ന സമ്മാ അധിസയിതാനി, ന സമ്മാ പരിസേദിതാനി, ന സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനം അനനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ നേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘അഭാവിതത്താ’തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ അഭാവിതത്താ? ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം, ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, പഞ്ചന്നം ബലാനം, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘ഭാവനം അനുയുത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘ഭാവിതത്താ’തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ ഭാവിതത്താ? ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം, ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, പഞ്ചന്നം ബലാനം, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ. താനസ്സു കുക്കുടിയാ സമ്മാ അധിസയിതാനി, സമ്മാ പരിസേദിതാനി, സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. കിഞ്ചാപി തസ്സാ കുക്കുടിയാ ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജേയ്യു’ന്തി, അഥ ഖോ ഭബ്ബാവ തേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി സമ്മാ അധിസയിതാനി, സമ്മാ പരിസേദിതാനി, സമ്മാ പരിഭാവിതാനി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനം അനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘ഭാവിതത്താ’തിസ്സ വചനീയം. കിസ്സ ഭാവിതത്താ? ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം…പേ… അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഫലഗണ്ഡസ്സ [പലഗണ്ഡസ്സ (?)] വാ ഫലഗണ്ഡന്തേവാസികസ്സ വാ ദിസ്സന്തേവ [ഖീയന്തേ (ക.)] വാസിജടേ [ദിസ്സന്തി അങ്ഗുലിപദാനി (സീ.), അങ്ഗുലപദാനി ദിസ്സന്തി അങ്ഗുലപദം (ക.)] അങ്ഗുലിപദാനി ദിസ്സതി [ദിസ്സന്തി (സ്യാ.)] അങ്ഗുട്ഠപദം [ദിസ്സന്തി അങ്ഗുലിപദാനി (സീ.), അങ്ഗുലപദാനി ദിസ്സന്തി അങ്ഗുലപദം (ക.)]. നോ ച ഖ്വസ്സ ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘ഏത്തകം മേ അജ്ജ വാസിജടസ്സ ഖീണം, ഏത്തകം ഹിയ്യോ, ഏത്തകം പരേ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഖീണേ ‘ഖീണ’ന്തേവ ഞാണം ഹോതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനം അനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘ഏത്തകം മേ അജ്ജ ആസവാനം ഖീണം, ഏത്തകം ഹിയ്യോ, ഏത്തകം പരേ’തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഖീണേ ‘ഖീണ’ന്തേവ ഞാണം ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാമുദ്ദികായ നാവായ വേത്തബന്ധനബദ്ധായ [വേത്തബന്ധായ (ക.)] ഛ മാസാനി ഉദകേ പരിയാദായ ഹേമന്തികേന ഥലേ ഉക്ഖിത്തായ വാതാതപപരേതാനി ബന്ധനാനി, താനി പാവുസ്സകേന മേഘേന അഭിപ്പവുട്ഠാനി അപ്പകസിരേനേവ പരിഹായന്തി [പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി (സീ. സ്യാ.)], പൂതികാനി ഭവന്തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനം അനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ അപ്പകസിരേനേവ സംയോജനാനി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, പൂതികാനി ഭവന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്തം

൭൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം [സഞ്ജോതിഭൂതം (സ്യാ.)]. ദിസ്വാന മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അമും മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം – യം അമും മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ, യം വാ ഖത്തിയകഞ്ഞം വാ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞം വാ ഗഹപതികഞ്ഞം വാ മുദുതലുനഹത്ഥപാദം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, വരം – യം ഖത്തിയകഞ്ഞം വാ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞം വാ ഗഹപതികഞ്ഞം വാ മുദുതലുനഹത്ഥപാദം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ, ദുക്ഖഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യം അമും മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ’’തി.

‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഏതദേവ തസ്സ വരം ദുസ്സീലസ്സ പാപധമ്മസ്സ അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരസ്സ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തസ്സ അസ്സമണസ്സ സമണപടിഞ്ഞസ്സ അബ്രഹ്മചാരിസ്സ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞസ്സ അന്തോപൂതികസ്സ അവസ്സുതസ്സ കസമ്ബുജാതസ്സ യം അമും മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ. തം കിസ്സ ഹേതു? തതോനിദാനഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ.

‘‘യഞ്ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോ…പേ… കസമ്ബുജാതോ ഖത്തിയകഞ്ഞം വാ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞം വാ ഗഹപതികഞ്ഞം വാ മുദുതലുനഹത്ഥപാദം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദതി വാ ഉപനിപജ്ജതി വാ, തഞ്ഹി തസ്സ [തം ഹിസ്സ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം – യം ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹായ വാലരജ്ജുയാ ഉഭോ ജങ്ഘാ വേഠേത്വാ ഘംസേയ്യ – സാ ഛവിം ഛിന്ദേയ്യ ഛവിം ഛേത്വാ ചമ്മം ഛിന്ദേയ്യ ചമ്മം ഛേത്വാ മംസം ഛിന്ദേയ്യ മംസം ഛേത്വാ ന്ഹാരും ഛിന്ദേയ്യ ന്ഹാരും ഛേത്വാ അട്ഠിം ഛിന്ദേയ്യ അട്ഠിം ഛേത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച തിട്ഠേയ്യ, യം വാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ അഭിവാദനം സാദിയേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, വരം – യം ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ അഭിവാദനം സാദിയേയ്യ, ദുക്ഖഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യം ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹായ വാലരജ്ജുയാ…പേ… അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച തിട്ഠേയ്യാ’’തി.

‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഏതദേവ തസ്സ വരം ദുസ്സീലസ്സ…പേ… കസമ്ബുജാതസ്സ യം ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹായ വാലരജ്ജുയാ ഉഭോ ജങ്ഘാ വേഠേത്വാ…പേ… അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച തിട്ഠേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തതോനിദാനഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യഞ്ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലോ…പേ… കസമ്ബുജാതോ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ അഭിവാദനം സാദിയതി, തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം – യം ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹായ സത്തിയാ തേലധോതായ പച്ചോരസ്മിം പഹരേയ്യ, യം വാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ അഞ്ജലികമ്മം സാദിയേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, വരം – യം ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ അഞ്ജലികമ്മം സാദിയേയ്യ, ദുക്ഖഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യം ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹായ സത്തിയാ തേലധോതായ പച്ചോരസ്മിം പഹരേയ്യാ’’തി.

‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഏതദേവ തസ്സ വരം ദുസ്സീലസ്സ…പേ… കസമ്ബുജാതസ്സ യം ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹായ സത്തിയാ തേലധോതായ പച്ചോരസ്മിം പഹരേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തതോനിദാനഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യഞ്ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ…പേ… കസമ്ബുജാതോ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ അഞ്ജലികമ്മം സാദിയതി, തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം – യം ബലവാ പുരിസോ തത്തേന അയോപട്ടേന ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന കായം സമ്പലിവേഠേയ്യ, യം വാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം ചീവരം പരിഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, വരം – യം ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ…പേ… സദ്ധാദേയ്യം ചീവരം പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ദുക്ഖഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യം ബലവാ പുരിസോ തത്തേന അയോപട്ടേന ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന കായം സമ്പലിവേഠേയ്യാ’’തി.

‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഏതദേവ തസ്സ വരം ദുസ്സീലസ്സ…പേ… കസമ്ബുജാതസ്സ യം ബലവാ പുരിസോ തത്തേന അയോപട്ടേന ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന കായം സമ്പലിവേഠേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തതോനിദാനഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യഞ്ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലോ…പേ… കസമ്ബുജാതോ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി, തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം – യം ബലവാ പുരിസോ തത്തേന അയോസങ്കുനാ മുഖം വിവരിത്വാ തത്തം ലോഹഗുളം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം മുഖേ പക്ഖിപേയ്യ – തം തസ്സ ഓട്ഠമ്പി ദഹേയ്യ [ഡഹേയ്യ (കത്ഥചി)] മുഖമ്പി ദഹേയ്യ ജിവ്ഹമ്പി ദഹേയ്യ കണ്ഠമ്പി ദഹേയ്യ ഉരമ്പി [മ. നി. ൩.൨൭൦ ദേവദൂതസുത്തേ പന ‘‘ഉദരമ്പി’’ ഇതി വിദേസപാഠോ ദിസ്സതി] ദഹേയ്യ അന്തമ്പി അന്തഗുണമ്പി ആദായ അധോഭാഗാ [അധോഭാഗം (ക.)] നിക്ഖമേയ്യ, യം വാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, വരം – യം ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ദുക്ഖഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യം ബലവാ പുരിസോ തത്തേന അയോസങ്കുനാ മുഖം വിവരിത്വാ തത്തം ലോഹഗുളം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം മുഖേ പക്ഖിപേയ്യ – തം തസ്സ ഓട്ഠമ്പി ദഹേയ്യ മുഖമ്പി ദഹേയ്യ ജിവ്ഹമ്പി ദഹേയ്യ കണ്ഠമ്പി ദഹേയ്യ ഉരമ്പി ദഹേയ്യ അന്തമ്പി അന്തഗുണമ്പി ആദായ അധോഭാഗം നിക്ഖമേയ്യാ’’തി.

‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഏതദേവ തസ്സ വരം ദുസ്സീലസ്സ…പേ… കസമ്ബുജാതസ്സ യം ബലവാ പുരിസോ തത്തേന അയോസങ്കുനാ മുഖം വിവരിത്വാ തത്തം ലോഹഗുളം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം മുഖേ പക്ഖിപേയ്യ – തം തസ്സ ഓട്ഠമ്പി ദഹേയ്യ മുഖമ്പി ദഹേയ്യ ജിവ്ഹമ്പി ദഹേയ്യ കണ്ഠമ്പി ദഹേയ്യ ഉരമ്പി ദഹേയ്യ അന്തമ്പി അന്തഗുണമ്പി ആദായ അധോഭാഗം നിക്ഖമേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തതോനിദാനഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യഞ്ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ…പേ… കസമ്ബുജാതോ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, തഞ്ഹി തസ്സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം – യം ബലവാ പുരിസോ സീസേ വാ ഗഹേത്വാ ഖന്ധേ വാ ഗഹേത്വാ തത്തം അയോമഞ്ചം വാ അയോപീഠം വാ അഭിനിസീദാപേയ്യ വാ അഭിനിപജ്ജാപേയ്യ വാ, യം വാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം മഞ്ചപീഠം [മഞ്ചം വാ പീഠം വാ (ക.)] പരിഭുജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, വരം – യം ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം മഞ്ചപീഠം പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ദുക്ഖഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യം ബലവാ പുരിസോ സീസേ വാ ഗഹേത്വാ ഖന്ധേ വാ ഗഹേത്വാ തത്തം അയോമഞ്ചം വാ അയോപീഠം വാ അഭിനിസീദാപേയ്യ വാ അഭിനിപജ്ജാപേയ്യ വാ’’തി.

‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഏതദേവ തസ്സ വരം ദുസ്സീലസ്സ…പേ… കസമ്ബുജാതസ്സ യം ബലവാ പുരിസോ സീസേ വാ ഗഹേത്വാ ഖന്ധേ വാ ഗഹേത്വാ തത്തം അയോമഞ്ചം വാ അയോപീഠം വാ അഭിനിസീദാപേയ്യ വാ അഭിനിപജ്ജാപേയ്യ വാ. തം കിസ്സ ഹേതു? തതോനിദാനഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യഞ്ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ…പേ… കസമ്ബുജാതോ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം മഞ്ചപീഠം പരിഭുഞ്ജതി. തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം – യം ബലവാ പുരിസോ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ തത്തായ ലോഹകുമ്ഭിയാ പക്ഖിപേയ്യ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ – സോ തത്ഥ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചമാനോ സകിമ്പി ഉദ്ധം ഗച്ഛേയ്യ സകിമ്പി അധോ ഗച്ഛേയ്യ സകിമ്പി തിരിയം ഗച്ഛേയ്യ, യം വാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം വിഹാരം പരിഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, വരം – യം ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം വിഹാരം പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ദുക്ഖഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യം ബലവാ പുരിസോ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ തത്തായ ലോഹകുമ്ഭിയാ പക്ഖിപേയ്യ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ – സോ തത്ഥ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചമാനോ സകിമ്പി ഉദ്ധം ഗച്ഛേയ്യ സകിമ്പി അധോ ഗച്ഛേയ്യ സകിമ്പി തിരിയം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

‘‘ആരോചയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഏതദേവ തസ്സ വരം ദുസ്സീലസ്സ പാപധമ്മസ്സ…പേ… കസമ്ബുജാതസ്സ യം ബലവാ പുരിസോ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ…പേ… സകിമ്പി തിരിയം ഗച്ഛേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തതോനിദാനഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യഞ്ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ…പേ… കസമ്ബുജാതോ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം വാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം വാ സദ്ധാദേയ്യം വിഹാരം പരിഭുഞ്ജതി. തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘യേസഞ്ച [യേസം (?)] മയം പരിഭുഞ്ജാമ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം [… പരിക്ഖാരാനം (സീ. സ്യാ. ക.)] തേസം തേ കാരാ മഹപ്ഫലാ ഭവിസ്സന്തി മഹാനിസംസാ, അമ്ഹാകഞ്ചേവായം പബ്ബജ്ജാ അവഞ്ഝാ ഭവിസ്സതി സഫലാ സഉദ്രയാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം – ‘അത്തത്ഥം വാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതും; പരത്ഥം വാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതും; ഉഭയത്ഥം വാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതു’’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ [ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… (ക.)]. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗഞ്ഛി [ഉഗ്ഗച്ഛി (ക.)]. സട്ഠിമത്താ ഭിക്ഖൂ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിംസു – ‘‘സുദുക്കരം ഭഗവാ, സുദുക്കരം ഭഗവാ’’തി. സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂതി. അട്ഠമം.

൯. സുനേത്തസുത്തം

൭൩. [അ. നി. ൬.൫൪; ൭.൬൬] ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സുനേത്തോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി തിത്ഥകരോ കാമേസു വീതരാഗോ. സുനേത്തസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥുനോ അനേകാനി സാവകസതാനി അഹേസും. സുനേത്തോ സത്ഥാ സാവകാനം ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേസി. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ [യേ ഖോ ഭിക്ഖവേ (സീ. സ്യാ.)], സുനേത്തസ്സ സത്ഥുനോ ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ചിത്താനി നപ്പസാദേസും തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിംസു. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സുനേത്തസ്സ സത്ഥുനോ ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ചിത്താനി പസാദേസും തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിംസു.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, മൂഗപക്ഖോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി…പേ… അരനേമി നാമ സത്ഥാ അഹോസി…പേ… കുദ്ദാലകോ [കുദ്ദാലോ (സീ. സ്യാ.)] നാമ സത്ഥാ അഹോസി…പേ… ഹത്ഥിപാലോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി…പേ… ജോതിപാലോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി…പേ… അരകോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി തിത്ഥകരോ കാമേസു വീതരാഗോ. അരകസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥുനോ അനേകാനി സാവകസതാനി അഹേസും. അരകോ നാമ സത്ഥാ സാവകാനം ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേസി. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അരകസ്സ സത്ഥുനോ ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ചിത്താനി നപ്പസാദേസും, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിംസു. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അരകസ്സ സത്ഥുനോ ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ചിത്താനി പസാദേസും, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിംസു.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, യോ ഇമേ സത്ത സത്ഥാരേ തിത്ഥകരേ കാമേസു വീതരാഗേ അനേകസതപരിവാരേ സസാവകസങ്ഘേ പദുട്ഠചിത്തോ അക്കോസേയ്യ പരിഭാസേയ്യ, ബഹും സോ അപുഞ്ഞം പസവേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ സത്ത സത്ഥാരേ തിത്ഥകരേ കാമേസു വീതരാഗേ അനേകസതപരിവാരേ സസാവകസങ്ഘേ പദുട്ഠചിത്തോ അക്കോസേയ്യ പരിഭാസേയ്യ, ബഹും സോ അപുഞ്ഞം പസവേയ്യ. യോ ഏകം ദിട്ഠിസമ്പന്നം പുഗ്ഗലം പദുട്ഠചിത്തോ അക്കോസതി പരിഭാസതി, അയം തതോ ബഹുതരം അപുഞ്ഞം പസവതി. തം കിസ്സ ഹേതു? നാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ ബഹിദ്ധാ ഏവരൂപിം ഖന്തിം വദാമി യഥാമം സബ്രഹ്മചാരീസു’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന നോ സബ്രഹ്മചാരീസു [ന ത്വേവ അമ്ഹം സബ്രഹ്മചാരീസു (സ്യാ.) അങ്ഗുത്തരനികായേ അഞ്ഞഥാ ദിസ്സതി] ചിത്താനി പദുട്ഠാനി ഭവിസ്സന്തീ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. അരകസുത്തം

൭൪. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അരകോ നാമ സത്ഥാ അഹോസി തിത്ഥകരോ കാമേസു വീതരാഗോ. അരകസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥുനോ അനേകാനി സാവകസതാനി അഹേസും. അരകോ സത്ഥാ സാവകാനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – അപ്പകം, ബ്രാഹ്മണ, ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം [ലഹുസം (ടീകാ)] ബഹുദുക്ഖം ബഹുപായാസം മന്തായം [മന്തായ (സബ്ബത്ഥ) ടീകാ പസ്സിതബ്ബാ] ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദു സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികം ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഉസ്സാവബിന്ദൂപമം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം ബഹുദുക്ഖം ബഹുപായാസം മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകബുബ്ബുളം [ഉദകപുപ്ഫുളം (ക.)] ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികം ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഉദകബുബ്ബുളൂപമം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം ബഹുദുക്ഖം ബഹുപായാസം മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, ഉദകേ ദണ്ഡരാജി ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഉദകേ ദണ്ഡരാജൂപമം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം…പേ… നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, നദീ പബ്ബതേയ്യാ ദൂരങ്ഗമാ സീഘസോതാ ഹാരഹാരിനീ, നത്ഥി സോ ഖണോ വാ ലയോ വാ മുഹുത്തോ വാ യം സാ [യായ (ക.)] ആവത്തതി [ഥരതി (സീ.), ധരതി (സ്യാ.), അവതിട്ഠേയ്യ (?)], അഥ ഖോ സാ ഗച്ഛതേവ വത്തതേവ സന്ദതേവ; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, നദീപബ്ബതേയ്യൂപമം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം…പേ… നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, ബലവാ പുരിസോ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഖേളപിണ്ഡം സംയൂഹിത്വാ അകസിരേനേവ വമേയ്യ [പതാപേയ്യ (ക.)]; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഖേളപിണ്ഡൂപമം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം…പേ… നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, ദിവസംസന്തത്തേ അയോകടാഹേ മംസപേസി [മംസപേസീ (സീ. സ്യാ.)] പക്ഖിത്താ ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മംസപേസൂപമം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം…പേ… നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, ഗാവീ വജ്ഝാ ആഘാതനം നീയമാനാ യം യദേവ പാദം ഉദ്ധരതി, സന്തികേവ ഹോതി വധസ്സ സന്തികേവ മരണസ്സ; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഗോവജ്ഝൂപമം [ഗാവീവജ്ഝൂപമം (സീ. സ്യാ.)] ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം ബഹുദുക്ഖം ബഹുപായാസം മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണ’’ന്തി.

‘‘തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന മനുസ്സാനം സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി, പഞ്ചവസ്സസതികാ കുമാരികാ അലംപതേയ്യാ അഹോസി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന മനുസ്സാനം ഛളേവ ആബാധാ അഹേസും – സീതം, ഉണ്ഹം, ജിഘച്ഛാ, പിപാസാ, ഉച്ചാരോ, പസ്സാവോ. സോ ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, അരകോ സത്ഥാ ഏവം ദീഘായുകേസു മനുസ്സേസു ഏവം ചിരട്ഠിതികേസു ഏവം അപ്പാബാധേസു സാവകാനം ഏവം ധമ്മം ദേസേസ്സതി – ‘അപ്പകം, ബ്രാഹ്മണ, ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം ബഹുദുക്ഖം ബഹുപായാസം മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണ’’’ന്തി.

‘‘ഏതരഹി തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘അപ്പകം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം ബഹുദുക്ഖം ബഹുപായാസം മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണ’ന്തി. ഏതരഹി, ഭിക്ഖവേ, യോ ചിരം ജീവതി സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ. വസ്സസതം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ജീവന്തോ തീണിയേവ ഉതുസതാനി ജീവതി – ഉതുസതം ഹേമന്താനം, ഉതുസതം ഗിമ്ഹാനം, ഉതുസതം വസ്സാനം. തീണി ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഉതുസതാനി ജീവന്തോ ദ്വാദസ [ദ്വാദസം (സീ. ക.)] യേവ മാസസതാനി ജീവതി – ചത്താരി മാസസതാനി ഹേമന്താനം, ചത്താരി മാസസതാനി ഗിമ്ഹാനം, ചത്താരി മാസസതാനി വസ്സാനം. ദ്വാദസ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മാസസതാനി ജീവന്തോ ചതുവീസതിയേവ അദ്ധമാസസതാനി ജീവതി – അട്ഠദ്ധമാസസതാനി ഹേമന്താനം, അട്ഠദ്ധമാസസതാനി ഗിമ്ഹാനം, അട്ഠദ്ധമാസസതാനി വസ്സാനം. ചതുവീസതി ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധമാസസതാനി ജീവന്തോ ഛത്തിംസംയേവ രത്തിസഹസ്സാനി ജീവതി – ദ്വാദസ രത്തിസഹസ്സാനി ഹേമന്താനം, ദ്വാദസ രത്തിസഹസ്സാനി ഗിമ്ഹാനം, ദ്വാദസ രത്തിസഹസ്സാനി വസ്സാനം. ഛത്തിംസം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, രത്തിസഹസ്സാനി ജീവന്തോ ദ്വേസത്തതിയേവ [ദ്വേസത്തതിഞ്ഞേവ (സ്യാ.), ദ്വേസത്തതിഞ്ചേവ (ക.)] ഭത്തസഹസ്സാനി ഭുഞ്ജതി – ചതുവീസതി ഭത്തസഹസ്സാനി ഹേമന്താനം, ചതുവീസതി ഭത്തസഹസ്സാനി ഗിമ്ഹാനം, ചതുവീസതി ഭത്തസഹസ്സാനി വസ്സാനം സദ്ധിം മാതുഥഞ്ഞായ സദ്ധിം ഭത്തന്തരായേന.

‘‘തത്രിമേ ഭത്തന്തരായാ കപിമിദ്ധോപി ഭത്തം ന ഭുഞ്ജതി, ദുക്ഖിതോപി ഭത്തം ന ഭുഞ്ജതി, ബ്യാധിതോപി ഭത്തം ന ഭുഞ്ജതി, ഉപോസഥികോപി ഭത്തം ന ഭുഞ്ജതി, അലാഭകേനപി ഭത്തം ന ഭുഞ്ജതി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ വസ്സസതായുകസ്സ മനുസ്സസ്സ ആയുപി സങ്ഖാതോ [സങ്ഖാതം (?)], ആയുപ്പമാണമ്പി സങ്ഖാതം, ഉതൂപി സങ്ഖാതാ, സംവച്ഛരാപി സങ്ഖാതാ, മാസാപി സങ്ഖാതാ, അദ്ധമാസാപി സങ്ഖാതാ, രത്തിപി സങ്ഖാതാ, ദിവാപി സങ്ഖാതാ, ഭത്താപി സങ്ഖാതാ, ഭത്തന്തരായാപി സങ്ഖാതാ. യം, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാരാ കരണീയം സാവകാനം ഹിതേസിനാ അനുകമ്പകേന അനുകമ്പം ഉപാദായ; കതം വോ തം മയാ ഏതാനി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖമൂലാനി ഏതാനി സുഞ്ഞാഗാരാനി. ഝായഥ, ഭിക്ഖവേ, മാ പമാദത്ഥ; മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹുവത്ഥ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി. ദസമം.

മഹാവഗ്ഗോ സത്തമോ.