൬. അബ്യാകതവഗ്ഗോ

൧. അബ്യാകതസുത്തം

൫൪. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ വിചികിച്ഛാ നുപ്പജ്ജതി അബ്യാകതവത്ഥൂസൂ’’തി?

‘‘ദിട്ഠിനിരോധാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ വിചികിച്ഛാ നുപ്പജ്ജതി അബ്യാകതവത്ഥൂസു. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിഗതമേതം; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിഗതമേതം; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിഗതമേതം; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, ദിട്ഠിഗതമേതം. അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖു, പുഥുജ്ജനോ ദിട്ഠിം നപ്പജാനാതി, ദിട്ഠിസമുദയം നപ്പജാനാതി, ദിട്ഠിനിരോധം നപ്പജാനാതി, ദിട്ഠിനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനാതി. തസ്സ സാ ദിട്ഠി പവഡ്ഢതി, സോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയസാവകോ ദിട്ഠിം പജാനാതി, ദിട്ഠിസമുദയം പജാനാതി, ദിട്ഠിനിരോധം പജാനാതി, ദിട്ഠിനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി. തസ്സ സാ ദിട്ഠി നിരുജ്ഝതി, സോ പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. ഏവം ജാനം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ഏവം പസ്സം ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ബ്യാകരോതി; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ബ്യാകരോതി; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ബ്യാകരോതി; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ബ്യാകരോതി. ഏവം ജാനം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ഏവം പസ്സം ഏവം അബ്യാകരണധമ്മോ ഹോതി അബ്യാകതവത്ഥൂസു. ഏവം ജാനം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ഏവം പസ്സം ന ഛമ്ഭതി, ന കമ്പതി, ന വേധതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി അബ്യാകതവത്ഥൂസു.

‘‘‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, തണ്ഹാഗതമേതം…പേ… സഞ്ഞാഗതമേതം …പേ… മഞ്ഞിതമേതം…പേ… പപഞ്ചിതമേതം…പേ… ഉപാദാനഗതമേതം…പേ… ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, വിപ്പടിസാരോ ഏസോ; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, വിപ്പടിസാരോ ഏസോ; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, വിപ്പടിസാരോ ഏസോ; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, വിപ്പടിസാരോ ഏസോ. അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖു, പുഥുജ്ജനോ വിപ്പടിസാരം നപ്പജാനാതി, വിപ്പടിസാരസമുദയം നപ്പജാനാതി, വിപ്പടിസാരനിരോധം നപ്പജാനാതി, വിപ്പടിസാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനാതി. തസ്സ സോ വിപ്പടിസാരോ പവഡ്ഢതി, സോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയസാവകോ വിപ്പടിസാരം പജാനാതി, വിപ്പടിസാരസമുദയം പജാനാതി, വിപ്പടിസാരനിരോധം പജാനാതി, വിപ്പടിസാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി. തസ്സ സോ വിപ്പടിസാരോ നിരുജ്ഝതി, സോ പരിമുച്ചതി ജാതിയാ…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. ഏവം ജാനം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ഏവം പസ്സം ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ബ്യാകരോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ബ്യാകരോതി. ഏവം ജാനം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ഏവം പസ്സം ഏവം അബ്യാകരണധമ്മോ ഹോതി അബ്യാകതവത്ഥൂസു. ഏവം ജാനം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ഏവം പസ്സം ന ഛമ്ഭതി, ന കമ്പതി, ന വേധതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി അബ്യാകതവത്ഥൂസു. അയം ഖോ, ഭിക്ഖു, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ വിചികിച്ഛാ നുപ്പജ്ജതി അബ്യാകതവത്ഥൂസൂ’’തി. പഠമം.

൨. പുരിസഗതിസുത്തം

൫൫. ‘‘സത്ത ച [സത്ത (സീ.), സത്ത ച ഖോ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, പുരിസഗതിയോ ദേസേസ്സാമി അനുപാദാ ച പരിനിബ്ബാനം [പരിനിബ്ബാണം (സീ.)]. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സത്ത പുരിസഗതിയോ?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സതി ന മേ ഭവിസ്സതി, യദത്ഥി യം ഭൂതം തം പജഹാമീ’തി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതി, അത്ഥുത്തരി പദം സന്തം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ഹോതി, തസ്സ ന സബ്ബേന സബ്ബം മാനാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം ഭവരാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസംസന്തത്തേ [ദിവസസന്തത്തേ (സീ. സ്യാ.) മ. നി. ൨.൧൫൪] അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സതി ന മേ ഭവിസ്സതി, യദത്ഥി യം ഭൂതം തം പജഹാമീ’തി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതി, അത്ഥുത്തരി പദം സന്തം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ഹോതി, തസ്സ ന സബ്ബേന സബ്ബം മാനാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം ഭവരാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സതി ന മേ ഭവിസ്സതി, യദത്ഥി യം ഭൂതം തം പജഹാമീ’തി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതി, അത്ഥുത്തരി പദം സന്തം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ഹോതി, തസ്സ ന സബ്ബേന സബ്ബം മാനാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം ഭവരാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസംസന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസംസന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ അനുപഹച്ച തലം നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസംസന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഉപഹച്ച തലം നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസംസന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ പരിത്തേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ. സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ, ധൂമമ്പി ജനേയ്യ, അഗ്ഗിമ്പി ജനേത്വാ ധൂമമ്പി ജനേത്വാ തമേവ പരിത്തം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസംസന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ വിപുലേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ. സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ, ധൂമമ്പി ജനേയ്യ, അഗ്ഗിമ്പി ജനേത്വാ ധൂമമ്പി ജനേത്വാ തമേവ വിപുലം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സതി ന മേ ഭവിസ്സതി, യദത്ഥി യം ഭൂതം തം പജഹാമീ’തി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതി, അത്ഥുത്തരി പദം സന്തം സമ്മപഞ്ഞായ പസ്സതി. തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ഹോതി, തസ്സ ന സബ്ബേന സബ്ബം മാനാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം ഭവരാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസംസന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ മഹന്തേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ. സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ, ധൂമമ്പി ജനേയ്യ, അഗ്ഗിമ്പി ജനേത്വാ ധൂമമ്പി ജനേത്വാ തമേവ മഹന്തം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ ഗച്ഛമ്പി ദഹേയ്യ [ഡഹേയ്യ (അഞ്ഞത്ഥ)], ദായമ്പി ദഹേയ്യ, ഗച്ഛമ്പി ദഹിത്വാ ദായമ്പി ദഹിത്വാ ഹരിതന്തം വാ പഥന്തം വാ [പന്ഥന്തം വാ (സീ.) സ്യാമപോത്ഥകേ ഇദം ന ദിസ്സതി] സേലന്തം വാ ഉദകന്തം വാ രമണീയം വാ ഭൂമിഭാഗം ആഗമ്മ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ…പേ… സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത പുരിസഗതിയോ.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സതി ന മേ ഭവിസ്സതി, യദത്ഥി യം ഭൂതം തം പജഹാമീ’തി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതി, അത്ഥുത്തരി പദം സന്തം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ഹോതി, തസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം മാനാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, സബ്ബേന സബ്ബം ഭവരാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി. സോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത പുരിസഗതിയോ അനുപാദാ ച പരിനിബ്ബാന’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. തിസ്സബ്രഹ്മാസുത്തം

൫൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ദ്വേ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം ഗിജ്ഝകൂടം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ ഏകാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ വിമുത്താ’’തി. അപരാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ അനുപാദിസേസാ സുവിമുത്താ’’തി. ഇദമവോചും താ ദേവതാ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. അഥ ഖോ താ ദേവതാ ‘‘സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇമം, ഭിക്ഖവേ, രത്തിം ദ്വേ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം ഗിജ്ഝകൂടം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകാ ദേവതാ മം ഏതദവോച – ‘ഏതാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ വിമുത്താ’തി. അപരാ ദേവതാ മം ഏതദവോച – ‘ഏതാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ അനുപാദിസേസാ സുവിമുത്താ’തി. ഇദമവോചും, ഭിക്ഖവേ, താ ദേവതാ. ഇദം വത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായിംസൂ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കതമേസാനം ഖോ ദേവാനം ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി? തേന ഖോ പന സമയേന തിസ്സോ നാമ ഭിക്ഖു അധുനാകാലങ്കതോ അഞ്ഞതരം ബ്രഹ്മലോകം ഉപപന്നോ ഹോതി. തത്രാപി നം ഏവം ജാനന്തി – ‘‘തിസ്സോ ബ്രഹ്മാ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവം – ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അദ്ദസാ ഖോ തിസ്സോ ബ്രഹ്മാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘ഏഹി ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന; സ്വാഗതം, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന! ചിരസ്സം ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഇമം പരിയായമകാസി, യദിദം ഇധാഗമനായ. നിസീദ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഇദമാസനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. നിസീദി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. തിസ്സോപി ഖോ ബ്രഹ്മാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തിസ്സം ബ്രഹ്മാനം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച – ‘‘കതമേസാനം ഖോ, തിസ്സ, ദേവാനം ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി? ‘‘ബ്രഹ്മകായികാനം ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ദേവാനം ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി.

‘‘സബ്ബേസഞ്ഞേവ ഖോ, തിസ്സ, ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി? ‘‘ന ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, സബ്ബേസം ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി.

‘‘യേ ഖോ തേ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാ ബ്രഹ്മേന ആയുനാ സന്തുട്ഠാ ബ്രഹ്മേന വണ്ണേന ബ്രഹ്മേന സുഖേന ബ്രഹ്മേന യസേന ബ്രഹ്മേന ആധിപതേയ്യേന സന്തുട്ഠാ, തേ ഉത്തരി നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി. തേസം ന ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’തി. യേ ച ഖോ തേ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാ ബ്രഹ്മേന ആയുനാ അസന്തുട്ഠാ, ബ്രഹ്മേന വണ്ണേന ബ്രഹ്മേന സുഖേന ബ്രഹ്മേന യസേന ബ്രഹ്മേന ആധിപതേയ്യേന അസന്തുട്ഠാ, തേ ച ഉത്തരി നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനന്തി. തേസം ഏവം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി.

‘‘ഇധ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി. തമേനം തേ ദേവാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. യാവസ്സ കായോ ഠസ്സതി താവ നം ദക്ഖന്തി ദേവമനുസ്സാ. കായസ്സ ഭേദാ ന നം ദക്ഖന്തി ദേവമനുസ്സാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, തേസം ദേവാനം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു പഞ്ഞാവിമുത്തോ ഹോതി. തമേനം തേ ദേവാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ പഞ്ഞാവിമുത്തോ. യാവസ്സ കായോ ഠസ്സതി താവ നം ദക്ഖന്തി ദേവമനുസ്സാ. കായസ്സ ഭേദാ ന നം ദക്ഖന്തി ദേവമനുസ്സാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, തേസം ദേവാനം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു കായസക്ഖീ ഹോതി. തമേനം ദേവാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ കായസക്ഖീ. അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, തേസം ദേവാനം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ദിട്ഠിപ്പത്തോ ഹോതി…പേ… സദ്ധാവിമുത്തോ ഹോതി…പേ… ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി. തമേനം തേ ദേവാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ധമ്മാനുസാരീ. അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, തേസം ദേവാനം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തിസ്സസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവം – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ യാവതകോ അഹോസി തിസ്സേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘ന ഹി പന തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, തിസ്സോ ബ്രഹ്മാ സത്തമം അനിമിത്തവിഹാരിം പുഗ്ഗലം ദേസേതി’’. ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ! യം ഭഗവാ സത്തമം അനിമിത്തവിഹാരിം പുഗ്ഗലം ദേസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തമേനം തേ ദേവാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. ഏവം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, തേസം ദേവാനം ഞാണം ഹോതി – ‘സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി, അനുപാദിസേസേ വാ അനുപാദിസേസോ’’’തി. തതിയം.

൪. സീഹസേനാപതിസുത്തം

൫൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ സീഹോ സേനാപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സീഹോ സേനാപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സക്കാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സന്ദിട്ഠികം ദാനഫലം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി?

‘‘തേന ഹി, സീഹ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, ഇധ ദ്വേ പുരിസാ – ഏകോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, ഏകോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ. തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, കം നു ഖോ [കിം നു ഖോ (ക.)] അരഹന്തോ പഠമം അനുകമ്പന്താ അനുകമ്പേയ്യും – ‘യോ വാ സോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, യോ വാ സോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ’’’തി?

‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, കിന്തം [കിന്തി (ക.)] അരഹന്തോ പഠമം അനുകമ്പന്താ അനുകമ്പിസ്സന്തി! യോ ച ഖോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ തംയേവ അരഹന്തോ പഠമം അനുകമ്പന്താ അനുകമ്പേയ്യും’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, കം നു ഖോ അരഹന്തോ പഠമം ഉപസങ്കമന്താ ഉപസങ്കമേയ്യും – ‘യോ വാ സോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, യോ വാ സോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ’’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, കിന്തം അരഹന്തോ പഠമം ഉപസങ്കമന്താ ഉപസങ്കമിസ്സന്തി! യോ ച ഖോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ തംയേവ അരഹന്തോ പഠമം ഉപസങ്കമന്താ ഉപസങ്കമേയ്യും’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, കസ്സ നു ഖോ അരഹന്തോ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്താ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യും – ‘യോ വാ സോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, യോ വാ സോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ’’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, കിന്തം തസ്സ അരഹന്തോ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്താ പടിഗ്ഗണ്ഹിസ്സന്തി! യോ ച ഖോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ തസ്സേവ അരഹന്തോ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്താ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യും’’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, കസ്സ നു ഖോ അരഹന്തോ പഠമം ധമ്മം ദേസേന്താ ദേസേയ്യും – ‘യോ വാ സോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, യോ വാ സോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ’’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, കിന്തം തസ്സ അരഹന്തോ പഠമം ധമ്മം ദേസേന്താ ദേസേസ്സന്തി! യോ ച ഖോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ തസ്സേവ അരഹന്തോ പഠമം ധമ്മം ദേസേന്താ ദേസേയ്യും’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, കസ്സ നു ഖോ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛേയ്യ – ‘യോ വാ സോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, യോ വാ സോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ’’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, കിന്തം തസ്സ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛിസ്സതി! യോ ച ഖോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ തസ്സേവ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛേയ്യ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, കോ നു ഖോ യംയദേവ പരിസം ഉപസങ്കമേയ്യ, യദി ഖത്തിയപരിസം യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം യദി ഗഹപതിപരിസം യദി സമണപരിസം വിസാരദോ ഉപസങ്കമേയ്യ അമങ്കുഭൂതോ – ‘യോ വാ സോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, യോ വാ സോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ’’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, കിം സോ യംയദേവ പരിസം ഉപസങ്കമിസ്സതി, യദി ഖത്തിയപരിസം യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം യദി ഗഹപതിപരിസം യദി സമണപരിസം വിസാരദോ ഉപസങ്കമിസ്സതി അമങ്കുഭൂതോ! യോ ച ഖോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ സോ യംയദേവ പരിസം ഉപസങ്കമേയ്യ, യദി ഖത്തിയപരിസം യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം യദി ഗഹപതിപരിസം യദി സമണപരിസം വിസാരദോ ഉപസങ്കമേയ്യ അമങ്കുഭൂതോ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സീഹ, കോ നു ഖോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ – ‘യോ വാ സോ പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, യോ വാ സോ പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ’’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ കദരിയോ പരിഭാസകോ, കിം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതി! യോ ച ഖോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സദ്ധോ ദാനപതി അനുപ്പദാനരതോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ’’.

‘‘യാനിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സന്ദിട്ഠികാനി ദാനഫലാനി അക്ഖാതാനി, നാഹം ഏത്ഥ ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമി. അഹമ്പി ഏതാനി ജാനാമി. അഹം, ഭന്തേ, ദായകോ ദാനപതി, മം അരഹന്തോ പഠമം അനുകമ്പന്താ അനുകമ്പന്തി. അഹം, ഭന്തേ, ദായകോ ദാനപതി, മം അരഹന്തോ പഠമം ഉപസങ്കമന്താ ഉപസങ്കമന്തി. അഹം, ഭന്തേ, ദായകോ ദാനപതി, മയ്ഹം അരഹന്തോ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്താ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. അഹം, ഭന്തേ, ദായകോ ദാനപതി, മയ്ഹം അരഹന്തോ പഠമം ധമ്മം ദേസേന്താ ദേസേന്തി. അഹം, ഭന്തേ, ദായകോ ദാനപതി, മയ്ഹം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘സീഹോ സേനാപതി ദായകോ കാരകോ സങ്ഘുപട്ഠാകോ’തി. അഹം, ഭന്തേ, ദായകോ ദാനപതി യംയദേവ പരിസം ഉപസങ്കമാമി, യദി ഖത്തിയപരിസം…പേ… യദി സമണപരിസം വിസാരദോ ഉപസങ്കമാമി അമങ്കുഭൂതോ. യാനിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സന്ദിട്ഠികാനി ദാനഫലാനി അക്ഖാതാനി, നാഹം ഏത്ഥ ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമി. അഹമ്പി ഏതാനി ജാനാമി. യഞ്ച ഖോ മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘ദായകോ, സീഹ, ദാനപതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഏതാഹം ന ജാനാമി, ഏത്ഥ ച പനാഹം, ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, സീഹ; ഏവമേതം, സീഹ! ദായകോ, സീഹ, ദാനപതി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. അരക്ഖേയ്യസുത്തം

൫൮. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി, തീഹി ച അനുപവജ്ജോ. കതമാനി ചത്താരി തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി? പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ; നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ – ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ; നത്ഥി തഥാഗതസ്സ വചീദുച്ചരിതം യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ – ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധമനോസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ; നത്ഥി തഥാഗതസ്സ മനോദുച്ചരിതം യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ – ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധാജീവോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ; നത്ഥി തഥാഗതസ്സ മിച്ഛാആജീവോ യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ – ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. ഇമാനി ചത്താരി തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി.

‘‘കതമേഹി തീഹി അനുപവജ്ജോ? സ്വാക്ഖാതധമ്മോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ. തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹധമ്മേന പടിചോദേസ്സതി – ‘ഇതിപി ത്വം ന സ്വാക്ഖാതധമ്മോ’തി. നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി. ഏതമഹം [ഏതംപഹം (സീ. സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമി.

‘‘സുപഞ്ഞത്താ ഖോ പന മേ, ഭിക്ഖവേ, സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ. യഥാപടിപന്നാ മമ സാവകാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹധമ്മേന പടിചോദേസ്സതി – ‘ഇതിപി തേ ന സുപഞ്ഞത്താ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ. യഥാപടിപന്നാ തവ സാവകാ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’തി. നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമി.

‘‘അനേകസതാ ഖോ പന മേ, ഭിക്ഖവേ, സാവകപരിസാ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹധമ്മേന പടിചോദേസ്സതി – ‘ഇതിപി തേ ന അനേകസതാ സാവകപരിസാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’തി. നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമി. ഇമേഹി തീഹി അനുപവജ്ജോ.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി, ഇമേഹി ച തീഹി അനുപവജ്ജോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. കിമിലസുത്തം

൫൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കിമിലായം വിഹരതി നിചുലവനേ [വേളുവനേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൫.൨൦൨; ൭.൪൦]. അഥ ഖോ ആയസ്മാ കിമിലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ കിമിലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധ, കിമില, തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ സത്ഥരി അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, ധമ്മേ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, സങ്ഘേ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, സിക്ഖായ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, സമാധിസ്മിം അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, അപ്പമാദേ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, പടിസന്ഥാരേ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ. അയം ഖോ, കിമില, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി.

‘‘കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, കിമില, തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ സത്ഥരി സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, ധമ്മേ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, സങ്ഘേ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, സിക്ഖായ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, സമാധിസ്മിം സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, അപ്പമാദേ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, പടിസന്ഥാരേ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ. അയം ഖോ, കിമില, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സത്തധമ്മസുത്തം

൬൦. ‘‘സത്തഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നചിരസ്സേവ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ. കതമേഹി സത്തഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി, പടിസല്ലീനോ ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, സതിമാ ഹോതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നചിരസ്സേവ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി. സത്തമം.

൮. പചലായമാനസുത്തം

൬൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ മഗധേസു കല്ലവാളപുത്തഗാമേ [കല്ലവാലമുത്തഗാമേ (സ്യാ.)] പചലായമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം മഗധേസു കല്ലവാളപുത്തഗാമേ പചലായമാനം നിസിന്നം. ദിസ്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവം – ഭഗ്ഗേസു സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ അന്തരഹിതോ മഗധേസു കല്ലവാളപുത്തഗാമേ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച –

‘‘പചലായസി നോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, പചലായസി നോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹ, മോഗ്ഗല്ലാന, യഥാസഞ്ഞിസ്സ തേ വിഹരതോ തം മിദ്ധം ഓക്കമതി, തം സഞ്ഞം മാ മനസാകാസി [മാ മനസികാസി (സീ.), മനസി കരേയ്യാസി (സ്യാ.), മനസാകാസി (ക.)], തം സഞ്ഞം മാ ബഹുലമകാസി [തം സഞ്ഞം ബഹുലം കരേയ്യാസി (സ്യാ.), തം സഞ്ഞം ബഹുലമകാസി (ക.)]. ഠാനം ഖോ പനേതം, മോഗ്ഗല്ലാന, വിജ്ജതി യം തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ’’.

‘‘നോ ചേ തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ, തതോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേയ്യാസി അനുവിചാരേയ്യാസി, മനസാ അനുപേക്ഖേയ്യാസി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ.

‘‘നോ ചേ തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ, തതോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരേയ്യാസി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ.

‘‘നോ ചേ തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ, തതോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഉഭോ കണ്ണസോതാനി ആവിഞ്ഛേയ്യാസി [ആവിഞ്ജേയ്യാസി (സീ. സ്യാ.)], പാണിനാ ഗത്താനി അനുമജ്ജേയ്യാസി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ.

‘‘നോ ചേ തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ, തതോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഉട്ഠായാസനാ ഉദകേന അക്ഖീനി അനുമജ്ജിത്വാ [പനിഞ്ജിത്വാ (ക.)] ദിസാ അനുവിലോകേയ്യാസി, നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി ഉല്ലോകേയ്യാസി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ.

‘‘നോ ചേ തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ, തതോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരേയ്യാസി, ദിവാസഞ്ഞം അധിട്ഠഹേയ്യാസി – യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന [വിവട്ടേന (സ്യാ.), മിദ്ധവിഗതേന (ക.)] ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേയ്യാസി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ.

‘‘നോ ചേ തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ, തതോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ [പച്ഛാപുരേ തഥാസഞ്ഞീ (കത്ഥചി)] ചങ്കമം അധിട്ഠഹേയ്യാസി അന്തോഗതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി അബഹിഗതേന മാനസേന. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ.

‘‘നോ ചേ തേ ഏവം വിഹരതോ തം മിദ്ധം പഹീയേഥ, തതോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേയ്യാസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. പടിബുദ്ധേന ച [പടിബുദ്ധേനേവ (സ്യാ.)] തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഖിപ്പഞ്ഞേവ പച്ചുട്ഠാതബ്ബം – ‘ന സേയ്യസുഖം ന പസ്സസുഖം ന മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരിസ്സാമീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ഉച്ചാസോണ്ഡം പഗ്ഗഹേത്വാ കുലാനി ഉപസങ്കമിസ്സാമീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, സിക്ഖിതബ്ബം. സചേ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ഉച്ചാസോണ്ഡം പഗ്ഗഹേത്വാ കുലാനി ഉപസങ്കമതി, സന്തി ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, കുലേസു കിച്ചകരണീയാനി. യേഹി മനുസ്സാ ആഗതം ഭിക്ഖും ന മനസി കരോന്തി, തത്ര ഭിക്ഖുസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കോസു നാമ ഇദാനി മം ഇമസ്മിം കുലേ പരിഭിന്ദി, വിരത്തരൂപാ ദാനിമേ മയി മനുസ്സാ’തി. ഇതിസ്സ അലാഭേന മങ്കുഭാവോ, മങ്കുഭൂതസ്സ ഉദ്ധച്ചം, ഉദ്ധതസ്സ അസംവരോ, അസംവുതസ്സ ആരാ ചിത്തം സമാധിമ്ഹാ.

‘‘തസ്മാതിഹ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന വിഗ്ഗാഹികകഥം കഥേസ്സാമീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, സിക്ഖിതബ്ബം. വിഗ്ഗാഹികായ, മോഗ്ഗല്ലാന, കഥായ സതി കഥാബാഹുല്ലം പാടികങ്ഖം, കഥാബാഹുല്ലേ സതി ഉദ്ധച്ചം, ഉദ്ധതസ്സ അസംവരോ, അസംവുതസ്സ ആരാ ചിത്തം സമാധിമ്ഹാ [നാഹം മോഗ്ഗലാന സബ്ബേഹേവ സമഗ്ഗം വണ്ണയാമി ഗഹട്ഠേഹി. പബ്ബജിതേഹി ഖോ അഹം മോഗ്ഗല്ലാന സമഗ്ഗം വണ്ണയാമി (ക.)]. നാഹം, മോഗ്ഗല്ലാന, സബ്ബേഹേവ സംസഗ്ഗം വണ്ണയാമി. ന പനാഹം, മോഗ്ഗല്ലാന, സബ്ബേഹേവ സംസഗ്ഗം ന വണ്ണയാമി. സഗഹട്ഠപബ്ബജിതേഹി ഖോ അഹം, മോഗ്ഗല്ലാന, സംസഗ്ഗം ന വണ്ണയാമി [നാഹം മോഗ്ഗല്ലാന സബ്ബേഹേവ സമഗ്ഗം വണ്ണയാമി ഗഹട്ഠേഹി, പബ്ബജിതേഹി ഖോ അഹം മോഗ്ഗല്ലാന സമഗ്ഗം വണ്ണയാമി (ക.)]. യാനി ച ഖോ താനി സേനാസനാനി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി [മനുസ്സരാഹസേയ്യകാനി (സീ. സ്യാ.)] പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനി തഥാരൂപേഹി സേനാസനേഹി സംസഗ്ഗം [സമഗ്ഗം (ക.)] വണ്ണയാമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സംഖിത്തേന തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതി അച്ചന്തനിട്ഠോ അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി?

‘‘ഇധ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി – ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി; ഏവഞ്ചേതം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി – ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി. സോ സബ്ബം ധമ്മം അഭിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം അഭിഞ്ഞായ സബ്ബം ധമ്മം പരിജാനാതി. സബ്ബം ധമ്മം പരിഞ്ഞായ യംകിഞ്ചി വേദനം വേദിയതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ. സോ താസു വേദനാസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. സോ താസു വേദനാസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ ന കിഞ്ചി [ന ച കിഞ്ചി (സീ. സ്യാ. ക.) മ. നി. ൧.൩൯൦ പസ്സിതബ്ബം] ലോകേ ഉപാദിയതി, അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏത്താവതാ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു സംഖിത്തേന തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതി അച്ചന്തനിട്ഠോ അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. മേത്തസുത്തം

൬൨. [ഇതിവു. ൨൨ ഇതിവുത്തകേപി] ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനം ഭായിത്ഥ. സുഖസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, അധിവചനം യദിദം പുഞ്ഞാനി [യദിദം പുഞ്ഞന്തി (സീ.), യദിദം പുഞ്ഞാനി (ക.)]. അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം [ഭിക്ഖവേ ദീഘരത്തം ഇട്ഠം (സ്യാ.), ഭിക്ഖവേ ദീഘരത്തം പുഞ്ഞാനം ഇട്ഠം (?)], ഭിക്ഖവേ, ദീഘരത്തം കതാനം പുഞ്ഞാനം ദീഘരത്തം ഇട്ഠം [ഭിക്ഖവേ ദീഘരത്തം ഇട്ഠം (സ്യാ.), ഭിക്ഖവേ ദീഘരത്തം പുഞ്ഞാനം ഇട്ഠം (?)] കന്തം മനാപം വിപാകം പച്ചനുഭൂതം. സത്ത വസ്സാനി മേത്തം ചിത്തം ഭാവേസിം. സത്ത വസ്സാനി മേത്തം ചിത്തം ഭാവേത്വാ സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ നയിമം ലോകം പുനാഗമാസിം. സംവട്ടമാനേ സുദാഹം [സംവട്ടമാനസ്സുദാഹം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമി, വിവട്ടമാനേ ലോകേ സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജാമി.

‘‘തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മാ ഹോമി മഹാബ്രഹ്മാ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ. ഛത്തിംസക്ഖത്തും ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, സക്കോ അഹോസിം ദേവാനമിന്ദോ; അനേകസതക്ഖത്തും രാജാ അഹോസിം ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമാനി സത്ത രതനാനി അഹേസും, സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനം, ഹത്ഥിരതനം, അസ്സരതനം, മണിരതനം, ഇത്ഥിരതനം, ഗഹപതിരതനം, പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പന മേ, ഭിക്ഖവേ, പുത്താ അഹേസും സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസി’’ന്തി [അജ്ഝാവസന്തി (സ്യാ.) അജ്ഝാവസതി (സീ. ക.)].

‘‘പസ്സ പുഞ്ഞാനം വിപാകം, കുസലാനം സുഖേസിനോ [സുഖേസിനം (സീ.)];

മേത്തം ചിത്തം വിഭാവേത്വാ, സത്ത വസ്സാനി ഭിക്ഖവോ [ഭിക്ഖവേ (ക.)];

സത്തസംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ, നയിമം ലോകം പുനാഗമിം [പുനാഗമം (സ്യാ.)].

‘‘സംവട്ടമാനേ ലോകമ്ഹി, ഹോമി ആഭസ്സരൂപഗോ;

വിവട്ടമാനേ ലോകസ്മിം, സുഞ്ഞബ്രഹ്മൂപഗോ അഹും.

‘‘സത്തക്ഖത്തും മഹാബ്രഹ്മാ, വസവത്തീ തദാ അഹും;

ഛത്തിംസക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജമകാരയിം.

‘‘ചക്കവത്തീ അഹും രാജാ, ജമ്ബുമണ്ഡസ്സ [ജമ്ബുദീപസ്സ (സീ.), ജമ്ബുസണ്ഡസ്സ (സ്യാ.)] ഇസ്സരോ;

മുദ്ധാവസിത്തോ [മുദ്ധാഭിസിത്തോ (ക.)] ഖത്തിയോ, മനുസ്സാധിപതീ അഹും.

‘‘അദണ്ഡേന അസത്ഥേന, വിജേയ്യ പഥവിം ഇമം;

അസാഹസേന കമ്മേന [ധമ്മേന (സീ. സ്യാ.)], സമേന അനുസാസി തം.

‘‘ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ, അസ്മിം പഥവിമണ്ഡലേ;

മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ, അഡ്ഢേ അജായിഹം കുലേ.

‘‘സബ്ബകാമേഹി സമ്പന്നേ [സമ്പുണ്ണേ (ക.)], രതനേഹി ച സത്തഹി;

ബുദ്ധാ സങ്ഗാഹകാ ലോകേ, തേഹി ഏതം സുദേസിതം.

‘‘ഏസോ ഹേതു മഹന്തസ്സ, പഥബ്യോ മേ ന വിപജ്ജതി [ഏസ ഹേതു മഹന്തസ്സ, പുഥബ്യോ യേന വുച്ചതി (സീ. സ്യാ.)];

പഹൂതവിത്തൂപകരണോ, രാജാ ഹോതി [ഹോമി (സീ. സ്യാ.)] പതാപവാ.

‘‘ഇദ്ധിമാ യസവാ ഹോതി [ഹോമി (സീ. സ്യാ.)], ജമ്ബുമണ്ഡസ്സ [ജമ്ബുസണ്ഡസ്സ (സീ. സ്യാ.)] ഇസ്സരോ;

കോ സുത്വാ നപ്പസീദേയ്യ, അപി കണ്ഹാഭിജാതിയോ.

‘‘തസ്മാ ഹി അത്തകാമേന [അത്ഥകാമേന (സ്യാ. ക.)], മഹത്തമഭികങ്ഖതാ;

സദ്ധമ്മോ ഗരുകാതബ്ബോ, സരം ബുദ്ധാനസാസന’’ന്തി. നവമം;

൧൦. ഭരിയാസുത്തം

൬൩. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. തേന ഖോ പന സമയേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനേ മനുസ്സാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ ഹോന്തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കിം നു തേ, ഗഹപതി, നിവേസനേ മനുസ്സാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി? ‘‘അയം, ഭന്തേ, സുജാതാ ഘരസുണ്ഹാ അഡ്ഢകുലാ ആനീതാ. സാ നേവ സസ്സും ആദിയതി, ന സസുരം ആദിയതി, ന സാമികം ആദിയതി, ഭഗവന്തമ്പി ന സക്കരോതി ന ഗരും കരോതി ന മാനേതി ന പൂജേതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സുജാതം ഘരസുണ്ഹം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി, സുജാതേ’’തി! ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സുജാതാ ഘരസുണ്ഹാ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സുജാതം ഘരസുണ്ഹം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സത്ത ഖോ ഇമാ, സുജാതേ, പുരിസസ്സ ഭരിയായോ. കതമാ സത്ത? വധകസമാ, ചോരീസമാ, അയ്യസമാ, മാതാസമാ, ഭഗിനീസമാ, സഖീസമാ, ദാസീസമാ. ഇമാ ഖോ, സുജാതേ, സത്ത പുരിസസ്സ ഭരിയായോ. താസം ത്വം കതമാ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം [നാഹം (സ്യാ.)], ഭന്തേ, ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാഹം ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ജാനേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, സുജാതേ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സുജാതാ ഘരസുണ്ഹാ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പദുട്ഠചിത്താ അഹിതാനുകമ്പിനീ,

അഞ്ഞേസു രത്താ അതിമഞ്ഞതേ പതിം;

ധനേന കീതസ്സ വധായ ഉസ്സുകാ,

യാ ഏവരൂപാ പുരിസസ്സ ഭരിയാ;

‘വധാ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി.

‘‘യം ഇത്ഥിയാ വിന്ദതി സാമികോ ധനം,

സിപ്പം വണിജ്ജഞ്ച കസിം അധിട്ഠഹം;

അപ്പമ്പി തസ്സ അപഹാതുമിച്ഛതി,

യാ ഏവരൂപാ പുരിസസ്സ ഭരിയാ;

‘ചോരീ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി.

‘‘അകമ്മകാമാ അലസാ മഹഗ്ഘസാ,

ഫരുസാ ച ചണ്ഡീ ദുരുത്തവാദിനീ;

ഉട്ഠായകാനം അഭിഭുയ്യ വത്തതി,

യാ ഏവരൂപാ പുരിസസ്സ ഭരിയാ;

‘അയ്യാ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി.

‘‘യാ സബ്ബദാ ഹോതി ഹിതാനുകമ്പിനീ,

മാതാവ പുത്തം അനുരക്ഖതേ പതിം;

തതോ ധനം സമ്ഭതമസ്സ രക്ഖതി,

യാ ഏവരൂപാ പുരിസസ്സ ഭരിയാ;

‘മാതാ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി.

‘‘യഥാപി ജേട്ഠാ ഭഗിനീ കനിട്ഠകാ [കണിട്ഠാ (സീ.), കനിട്ഠാ (സ്യാ.)],

സഗാരവാ ഹോതി സകമ്ഹി സാമികേ;

ഹിരീമനാ ഭത്തുവസാനുവത്തിനീ,

യാ ഏവരൂപാ പുരിസസ്സ ഭരിയാ;‘ഭഗിനീ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി.

‘‘യാചീധ ദിസ്വാന പതിം പമോദതി,

സഖീ സഖാരംവ ചിരസ്സമാഗതം;

കോലേയ്യകാ സീലവതീ പതിബ്ബതാ,

യാ ഏവരൂപാ പുരിസസ്സ ഭരിയാ;

‘സഖീ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി.

‘‘അക്കുദ്ധസന്താ വധദണ്ഡതജ്ജിതാ,

അദുട്ഠചിത്താ പതിനോ തിതിക്ഖതി;

അക്കോധനാ ഭത്തുവസാനുവത്തിനീ,

യാ ഏവരൂപാ പുരിസസ്സ ഭരിയാ;

‘ദാസീ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി.

‘‘യാചീധ ഭരിയാ വധകാതി വുച്ചതി,

‘ചോരീ ച അയ്യാ’തി ച യാ പവുച്ചതി;

ദുസ്സീലരൂപാ ഫരുസാ അനാദരാ,

കായസ്സ ഭേദാ നിരയം വജന്തി താ.

‘‘യാചീധ മാതാ ഭഗിനീ സഖീതി ച,

‘ദാസീ ച ഭരിയാ’തി ച സാ പവുച്ചതി;

സീലേ ഠിതത്താ ചിരരത്തസംവുതാ,

കായസ്സ ഭേദാ സുഗതിം വജന്തി താ’’തി.

‘‘ഇമാ ഖോ, സുജാതേ, സത്ത പുരിസസ്സ ഭരിയായോ. താസം ത്വം കതമാ’’തി? ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദാസീസമം സാമികസ്സ ഭരിയം ധാരേതൂ’’തി. ദസമം.

൧൧. കോധനസുത്തം

൬൪. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സപത്തകന്താ സപത്തകരണാ കോധനം ആഗച്ഛന്തി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ദുബ്ബണ്ണോ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ വണ്ണവതായ നന്ദതി. കോധനോയം [കോധനായം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, കിഞ്ചാപി സോ ഹോതി സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഓദാതവത്ഥവസനോ [ഓദാതവസനോ (ക.)]; അഥ ഖോ സോ ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ദുക്ഖം സയേയ്യാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ സുഖസേയ്യായ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, കിഞ്ചാപി സോ പല്ലങ്കേ സേതി ഗോനകത്ഥതേ പടലികത്ഥതേ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണേ സഉത്തരച്ഛദേ ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനേ; അഥ ഖോ സോ ദുക്ഖഞ്ഞേവ സേതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന പചുരത്ഥോ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ പചുരത്ഥതായ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, അനത്ഥമ്പി ഗഹേത്വാ ‘അത്ഥോ മേ ഗഹിതോ’തി മഞ്ഞതി, അത്ഥമ്പി ഗഹേത്വാ ‘അനത്ഥോ മേ ഗഹിതോ’തി മഞ്ഞതി. തസ്സിമേ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപച്ചനീകാ ഗഹിതാ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി കോധാഭിഭൂതസ്സ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന ഭോഗവാ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഭോഗവതായ നന്ദതി. കോധനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ കോധാഭിഭൂതസ്സ കോധപരേതസ്സ, യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ഭോഗാ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതാ ബാഹാബലപരിചിതാ സേദാവക്ഖിത്താ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ, തേപി രാജാനോ രാജകോസം പവേസേന്തി കോധാഭിഭൂതസ്സ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന യസവാ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ യസവതായ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ, യോപിസ്സ സോ ഹോതി യസോ അപ്പമാദാധിഗതോ, തമ്ഹാപി ധംസതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം ന മിത്തവാ അസ്സാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ മിത്തവതായ നന്ദതി. കോധനം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലം കോധാഭിഭൂതം കോധപരേതം, യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, തേപി ആരകാ പരിവജ്ജന്തി കോധാഭിഭൂതം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഛട്ഠോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ വതായം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ സുഗതിഗമനേ നന്ദതി. കോധനോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ…പേ… കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, സത്തമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ധമ്മാ സപത്തകന്താ സപത്തകരണാ കോധനം ആഗച്ഛന്തി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ’’തി.

‘‘കോധനോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി, അഥോ ദുക്ഖമ്പി സേതി സോ;

അഥോ അത്ഥം ഗഹേത്വാന, അനത്ഥം അധിപജ്ജതി [അധിഗച്ഛതി (സീ.), പടിപജ്ജതി (സ്യാ.)].