൮. പുരിസിന്ദ്രിയഞാണസുത്തം

൬൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന ദണ്ഡകപ്പകം നാമ കോസലാനം നിഗമോ തദവസരി. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. തേ ച ഭിക്ഖൂ ദണ്ഡകപ്പകം പവിസിംസു ആവസഥം പരിയേസിതും.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന അചിരവതീ നദീ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അചിരവതിയാ നദിയാ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നു ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി [ചൂളവ. ൩൪൮; അ. നി. ൮.൭ പസ്സിതബ്ബം], ഉദാഹു കേനചിദേവ പരിയായേനാ’തി? ‘‘ഏവം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ബ്യാകത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന അചിരവതീ നദീ തേനുപസങ്കമിം ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അചിരവതിയാ നദിയാ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസിം ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ആനന്ദ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നു ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോതി, ഉദാഹു കേനചിദേവ പരിയായേനാ’തി? ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചം – ‘ഏവം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ബ്യാകത’’’ന്തി.

‘‘സോ വാ [സോ ച (സ്യാ.)] ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു നവോ ഭവിസ്സതി അചിരപബ്ബജിതോ, ഥേരോ വാ പന ബാലോ അബ്യത്തോ. കഥഞ്ഹി നാമ യം മയാ ഏകംസേന ബ്യാകതം തത്ഥ ദ്വേജ്ഝം ആപജ്ജിസ്സതി! നാഹം, ആനന്ദ, അഞ്ഞം ഏകപുഗ്ഗലമ്പി സമനുപസ്സാമി, യോ ഏവം മയാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ ബ്യാകതോ, യഥയിദം ദേവദത്തോ. യാവകീവഞ്ചാഹം, ആനന്ദ, ദേവദത്തസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി സുക്കധമ്മം അദ്ദസം; നേവ താവാഹം ദേവദത്തം ബ്യാകാസിം – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി. യതോ ച ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ദേവദത്തസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി സുക്കധമ്മം ന അദ്ദസം; അഥാഹം ദേവദത്തം ബ്യാകാസിം – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ഗൂഥകൂപോ സാധികപോരിസോ പൂരോ ഗൂഥസ്സ സമതിത്തികോ. തത്ര പുരിസോ സസീസകോ നിമുഗ്ഗോ അസ്സ. തസ്സ കോചിദേവ പുരിസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ അത്ഥകാമോ ഹിതകാമോ യോഗക്ഖേമകാമോ തമ്ഹാ ഗൂഥകൂപാ ഉദ്ധരിതുകാമോ. സോ തം ഗൂഥകൂപം സമന്താനുപരിഗച്ഛന്തോ നേവ പസ്സേയ്യ തസ്സ പുരിസസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി ഗൂഥേന അമക്ഖിതം, യത്ഥ തം ഗഹേത്വാ ഉദ്ധരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, യതോ ദേവദത്തസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി സുക്കധമ്മം ന അദ്ദസം; അഥാഹം ദേവദത്തം ബ്യാകാസിം – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി. സചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, സുണേയ്യാഥ തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണാനി വിഭജിസ്സാമീ’’തി [വിഭജന്തസ്സാതി (സീ. സ്യാ. പീ.)]?

‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ യം ഭഗവാ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണാനി വിഭജേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ കുസലാ കുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബീജാനി അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരദാനി സുഖസയിതാനി സുഖേത്തേ സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ഇമാനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ കുസലാ കുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ അകുസലാ അകുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബീജാനി അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരദാനി സുഖസയിതാനി പുഥുസിലായ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ അകുസലാ അകുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി സുക്കോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തകാളകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബീജാനി ഖണ്ഡാനി പൂതീനി വാതാതപഹതാനി സുഖേത്തേ സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി സുക്കോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തകാളകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സക്കാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അപരേപി തയോ പുഗ്ഗലാ സപ്പടിഭാഗാ പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘സക്കാ, ആനന്ദാ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘ഇധാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, അങ്ഗാരാനി ആദിത്താനി സമ്പജ്ജലിതാനി സജോതിഭൂതാനി പുഥുസിലായ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി അങ്ഗാരാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ പന, ആനന്ദ, സായന്ഹസമയം [സായന്ഹസമയേ (സ്യാ. ക.)] സൂരിയേ ഓഗച്ഛന്തേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ആലോകോ അന്തരധായിസ്സതി അന്ധകാരോ പാതുഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ, പനാനന്ദ, അഭിദോ അദ്ധരത്തം ഭത്തകാലസമയേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ആലോകോ അന്തരഹിതോ അന്ധകാരോ പാതുഭൂതോ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, അങ്ഗാരാനി ആദിത്താനി സമ്പജ്ജലിതാനി സജോതിഭൂതാനി സുക്ഖേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ഇമാനി അങ്ഗാരാനി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ പനാനന്ദ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം [രത്തിപച്ചൂസസമയേ (ക.)] സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, അന്ധകാരോ അന്തരധായിസ്സതി, ആലോകോ പാതുഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ പനാനന്ദ, അഭിദോ മജ്ഝന്ഹികേ ഭത്തകാലസമയേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, അന്ധകാരോ അന്തരഹിതോ ആലോകോ പാതുഭൂതോ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി അകുസലോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തസുക്കേഹി അനവജ്ജേഹി ധമ്മേഹി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, അങ്ഗാരാനി സീതാനി നിബ്ബുതാനി സുക്ഖേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി അങ്ഗാരാനി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി അകുസലോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തസുക്കേഹി അനവജ്ജേഹി ധമ്മേഹി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘തത്രാനന്ദ, യേ തേ പുരിമാ തയോ പുഗ്ഗലാ തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഏകോ അപരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ പരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ ആപായികോ നേരയികോ. തത്രാനന്ദ, യേമേ പച്ഛിമാ തയോ പുഗ്ഗലാ ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഏകോ പരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ അപരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ പരിനിബ്ബാനധമ്മോ’’തി. അട്ഠമം.