൬. മഹാവഗ്ഗോ

൧. സോണസുത്തം

൫൫. [മഹാവ. ൨൪൩ ആഗതം] ഏവം, മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സോണോ രാജഗഹേ വിഹരതി സീതവനസ്മിം. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സോണസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘യേ ഖോ കേചി ഭഗവതോ സാവകാ ആരദ്ധവീരിയാ വിഹരന്തി, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ. അഥ ച പന മേ ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ കുലേ ഭോഗാ, സക്കാ ഭോഗാ ച ഭുഞ്ജിതും പുഞ്ഞാനി ച കാതും. യംനൂനാഹം സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജേയ്യം പുഞ്ഞാനി ച കരേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമ്മിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമ്മിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവം ഖോ – ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ അന്തരഹിതോ സീതവനേ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. ആയസ്മാപി ഖോ സോണോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സോണം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘നനു തേ, സോണ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘യേ ഖോ കേചി ഭഗവതോ സാവകാ ആരദ്ധവീരിയാ വിഹരന്തി, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ. അഥ ച പന മേ ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ കുലേ ഭോഗാ, സക്കാ ഭോഗാ [ഭോഗേ (മഹാവ. ൨൪൩)] ച ഭുഞ്ജിതും പുഞ്ഞാനി ച കാതും. യംനൂനാഹം സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജേയ്യം പുഞ്ഞാനി ച കരേയ്യ’’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, കുസലോ ത്വം പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ [ആഗാരികഭൂതോ (സ്യാ.), അഗാരികഭൂതോ (മഹാവ. ൨൪൩)] വീണായ തന്തിസ്സരേ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ അച്ചായതാ ഹോന്തി, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി കമ്മഞ്ഞാ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ അതിസിഥിലാ ഹോന്തി, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി കമ്മഞ്ഞാ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘യദാ പന തേ, സോണ, വീണായ തന്തിയോ ന അച്ചായതാ ഹോന്തി നാതിസിഥിലാ സമേ ഗുണേ പതിട്ഠിതാ, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി കമ്മഞ്ഞാ വാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, സോണ, അച്ചാരദ്ധവീരിയം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതി, അതിസിഥിലവീരിയം കോസജ്ജായ സംവത്തതി. തസ്മാതിഹ ത്വം, സോണ, വീരിയസമഥം അധിട്ഠഹം, ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝ, തത്ഥ ച നിമിത്തം ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സോണം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവം ഖോ – സീതവനേ അന്തരഹിതോ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ പാതുരഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ അപരേന സമയേന വീരിയസമഥം അധിട്ഠാസി, ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝി, തത്ഥ ച നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനാഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ സോണോ അരഹതം അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സോണസ്സ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമേയ്യം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, സോ ഛ ഠാനാനി അധിമുത്തോ ഹോതി – നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി, പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി, അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ [അബ്യാപജ്ഝാധിമുത്തോ (ക.) മഹാവ. ൨൪൪ പസ്സിതബ്ബം] ഹോതി, തണ്ഹാക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ ആയസ്മതോ ഏവമസ്സ – ‘കേവലംസദ്ധാമത്തകം നൂന അയമായസ്മാ നിസ്സായ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ഖീണാസവോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വുസിതവാ കതകരണീയോ കരണീയം അത്തനോ അസമനുപസ്സന്തോ കതസ്സ വാ പടിചയം ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ ആയസ്മതോ ഏവമസ്സ – ‘ലാഭസക്കാരസിലോകം നൂന അയമായസ്മാ നികാമയമാനോ പവിവേകാധിമുത്തോ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ഖീണാസവോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വുസിതവാ കതകരണീയോ കരണീയം അത്തനോ അസമനുപസ്സന്തോ കതസ്സ വാ പടിചയം ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ ആയസ്മതോ ഏവമസ്സ – ‘സീലബ്ബതപരാമാസം നൂന അയമായസ്മാ സാരതോ പച്ചാഗച്ഛന്തോ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ഖീണാസവോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വുസിതവാ കതകരണീയോ കരണീയം അത്തനോ അസമനുപസ്സന്തോ കതസ്സ വാ പടിചയം ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ തണ്ഹാക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ തണ്ഹാക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ തണ്ഹാക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ ഭുസാ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം [ആപാതം (ക.)] ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി. അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി ഠിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതി. ഭുസാ ചേപി സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി. അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി ഠിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, സേലോ പബ്ബതോ അച്ഛിദ്ദോ അസുസിരോ ഏകഗ്ഘനോ. അഥ പുരത്ഥിമായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി നേവ നം സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ, അഥ പച്ഛിമായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി…പേ… അഥ ഉത്തരായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി… അഥ ദക്ഖിണായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി നേവ നം സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം സമ്മാവിമുത്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭുസാ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി. അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി ഠിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതി. ഭുസാ ചേപി സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി. അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി ഠിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീ’’തി.

‘‘നേക്ഖമ്മം അധിമുത്തസ്സ, പവിവേകഞ്ച ചേതസോ;

അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തസ്സ, ഉപാദാനക്ഖയസ്സ ച.

‘‘തണ്ഹാക്ഖയാധിമുത്തസ്സ, അസമ്മോഹഞ്ച ചേതസോ;

ദിസ്വാ ആയതനുപ്പാദം, സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതി.

‘‘തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

കതസ്സ പടിചയോ നത്ഥി, കരണീയം ന വിജ്ജതി.

‘‘സേലോ യഥാ ഏകഗ്ഘനോ, വാതേന ന സമീരതി;

ഏവം രൂപാ രസാ സദ്ദാ, ഗന്ധാ ഫസ്സാ ച കേവലാ.

‘‘ഇട്ഠാ ധമ്മാ അനിട്ഠാ ച, നപ്പവേധേന്തി താദിനോ;

ഠിതം ചിത്തം വിപ്പമുത്തം [വിമുതഞ്ച (ക.) മഹാവ. ൨൪൪; കഥാ. ൨൬൬], വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീ’’തി. പഠമം;

൨. ഫഗ്ഗുനസുത്തം

൫൬. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഫഗ്ഗുനോ [ഫേഗ്ഗുനോ (ക.), ഫഗ്ഗുണോ (സീ. സ്യാ.)] ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, ഫഗ്ഗുനോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേനായസ്മാ ഫഗ്ഗുനോ തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ഫഗ്ഗുനോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ഫഗ്ഗുനോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന മഞ്ചകേ സമധോസി [സമഞ്ചോപി (സീ. സ്യാ. പീ.), സം + ധൂ + ഈ = സമധോസി]. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഫഗ്ഗുനം ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഫഗ്ഗുന, മാ ത്വം മഞ്ചകേ സമധോസി. സന്തിമാനി ആസനാനി പരേഹി പഞ്ഞത്താനി, തത്ഥാഹം നിസീദിസ്സാമീ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഫഗ്ഗുനം ഏതദവോച –

‘‘കച്ചി തേ, ഫഗ്ഗുന, ഖമനീയം കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി തേ ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹേന സിഖരേന മുദ്ധനി [മുദ്ധാനം (സീ. പീ.)] അഭിമത്ഥേയ്യ [അഭിമട്ഠേയ്യ (സ്യാ.)]; ഏവമേവം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി [ഹനന്തി (സീ. പീ.), ഓഹനന്തി (സ്യാ.)] ഊഹനന്തി. ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹേന വരത്തക്ഖണ്ഡേന സീസവേഠനം ദദേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ. ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛിം പരികന്തേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ ദുബ്ബലതരം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസുയാ സന്താപേയ്യും സമ്പരിതാപേയ്യും; ഏവമേവം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ. ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഫഗ്ഗുനം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഫഗ്ഗുനോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ കാലമകാസി. തമ്ഹി ചസ്സ സമയേ മരണകാലേ ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസീദിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, ഫഗ്ഗുനോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ കാലമകാസി. തമ്ഹി ചസ്സ സമയേ മരണകാലേ ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസീദിംസൂ’’തി.

‘‘കിം ഹാനന്ദ, ഫഗ്ഗുനസ്സ [ഫേഗ്ഗുനസ്സ ആനന്ദ (ക.)] ഭിക്ഖുനോ ഇന്ദ്രിയാനി ന വിപ്പസീദിസ്സന്തി! ഫഗ്ഗുനസ്സ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം അവിമുത്തം അഹോസി. തസ്സ തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം വിമുത്തം.

‘‘ഛയിമേ, ആനന്ദ, ആനിസംസാ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ [ധമ്മസവണേ (സീ.)] കാലേന അത്ഥുപപരിക്ഖായ. കതമേ ഛ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം അവിമുത്തം ഹോതി. സോ തമ്ഹി സമയേ മരണകാലേ ലഭതി തഥാഗതം ദസ്സനായ. തസ്സ തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തസ്സ തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. അയം, ആനന്ദ, പഠമോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം അവിമുത്തം ഹോതി. സോ തമ്ഹി സമയേ മരണകാലേ ന ഹേവ ഖോ [നോ ച ഖോ (ക.)] ലഭതി തഥാഗതം ദസ്സനായ, അപി ച ഖോ തഥാഗതസാവകം ലഭതി ദസ്സനായ. തസ്സ തഥാഗതസാവകോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തസ്സ തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. അയം, ആനന്ദ, ദുതിയോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം അവിമുത്തം ഹോതി. സോ തമ്ഹി സമയേ മരണകാലേ ന ഹേവ ഖോ ലഭതി തഥാഗതം ദസ്സനായ, നപി തഥാഗതസാവകം ലഭതി ദസ്സനായ; അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി. തസ്സ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ മനസാനുപേക്ഖതോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. അയം, ആനന്ദ, തതിയോ ആനിസംസോ കാലേന അത്ഥുപപരിക്ഖായ.

‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം വിമുത്തം ഹോതി, അനുത്തരേ ച ഖോ ഉപധിസങ്ഖയേ ചിത്തം അവിമുത്തം ഹോതി. സോ തമ്ഹി സമയേ മരണകാലേ ലഭതി തഥാഗതം ദസ്സനായ. തസ്സ തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തസ്സ തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ ചിത്തം വിമുച്ചതി. അയം, ആനന്ദ, ചതുത്ഥോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം വിമുത്തം ഹോതി, അനുത്തരേ ച ഖോ ഉപധിസങ്ഖയേ ചിത്തം അവിമുത്തം ഹോതി. സോ തമ്ഹി സമയേ മരണകാലേ ന ഹേവ ഖോ ലഭതി തഥാഗതം ദസ്സനായ, അപി ച ഖോ തഥാഗതസാവകം ലഭതി ദസ്സനായ. തസ്സ തഥാഗതസാവകോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തസ്സ തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ ചിത്തം വിമുച്ചതി. അയം, ആനന്ദ, പഞ്ചമോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി ഓരമ്ഭാഗിയേഹി സംയോജനേഹി ചിത്തം വിമുത്തം ഹോതി, അനുത്തരേ ച ഖോ ഉപധിസങ്ഖയേ ചിത്തം അവിമുത്തം ഹോതി. സോ തമ്ഹി സമയേ മരണകാലേ ന ഹേവ ഖോ ലഭതി തഥാഗതം ദസ്സനായ, നപി തഥാഗതസാവകം ലഭതി ദസ്സനായ; അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി. തസ്സ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ മനസാനുപേക്ഖതോ അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ ചിത്തം വിമുച്ചതി. അയം, ആനന്ദ, ഛട്ഠോ ആനിസംസോ കാലേന അത്ഥുപപരിക്ഖായ. ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, ഛ ആനിസംസാ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന അത്ഥുപപരിക്ഖായാ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഛളഭിജാതിസുത്തം

൫൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പൂരണേന, ഭന്തേ, കസ്സപേന ഛളഭിജാതിയോ പഞ്ഞത്താ – കണ്ഹാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, നീലാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, ലോഹിതാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, ഹലിദ്ദാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, സുക്കാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, പരമസുക്കാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ.

‘‘തത്രിദം, ഭന്തേ, പൂരണേന കസ്സപേന കണ്ഹാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, ഓരബ്ഭികാ സൂകരികാ സാകുണികാ മാഗവികാ ലുദ്ദാ മച്ഛഘാതകാ ചോരാ ചോരഘാതകാ ബന്ധനാഗാരികാ യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി കുരൂരകമ്മന്താ.

‘‘തത്രിദം, ഭന്തേ, പൂരണേന കസ്സപേന നീലാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, ഭിക്ഖൂ കണ്ടകവുത്തികാ യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി കമ്മവാദാ ക്രിയവാദാ.

‘‘തത്രിദം, ഭന്തേ, പൂരണേന കസ്സപേന ലോഹിതാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, നിഗണ്ഠാ ഏകസാടകാ.

‘‘തത്രിദം, ഭന്തേ, പൂരണേന കസ്സപേന ഹലിദ്ദാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, ഗിഹീ ഓദാതവസനാ അചേലകസാവകാ.

‘‘തത്രിദം, ഭന്തേ, പൂരണേന കസ്സപേന സുക്കാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, ആജീവകാ ആജീവകിനിയോ.

‘‘തത്രിദം, ഭന്തേ, പൂരണേന കസ്സപേന പരമസുക്കാഭിജാതി പഞ്ഞത്താ, നന്ദോ വച്ഛോ കിസോ സംകിച്ചോ മക്ഖലി ഗോസാലോ. പൂരണേന, ഭന്തേ, കസ്സപേന ഇമാ ഛളഭിജാതിയോ പഞ്ഞത്താ’’തി.

‘‘കിം പനാനന്ദ, പൂരണസ്സ കസ്സപസ്സ സബ്ബോ ലോകോ ഏതദബ്ഭനുജാനാതി ഇമാ ഛളഭിജാതിയോ പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, പുരിസോ ദലിദ്ദോ അസ്സകോ അനാള്ഹികോ, തസ്സ അകാമകസ്സ ബിലം ഓലഗ്ഗേയ്യും – ‘ഇദം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, മംസഞ്ച ഖാദിതബ്ബം, മൂലഞ്ച അനുപ്പദാതബ്ബ’ന്തി. ഏവമേവം ഖോ, ആനന്ദ, പൂരണേന കസ്സപേന അപ്പടിഞ്ഞായ ഏതേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം ഇമാ ഛളഭിജാതിയോ പഞ്ഞത്താ, യഥാ തം ബാലേന അബ്യത്തേന അഖേത്തഞ്ഞുനാ അകുസലേന.

‘‘അഹം ഖോ പനാനന്ദ, ഛളഭിജാതിയോ പഞ്ഞാപേമി. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമാ ചാനന്ദ, ഛളഭിജാതിയോ? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതി. ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ സുക്കം ധമ്മം അഭിജായതി. ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി. ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതി. ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ സുക്കം ധമ്മം അഭിജായതി. ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതി? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി – ചണ്ഡാലകുലേ വാ നേസാദകുലേ വാ വേനകുലേ [വേണകുലേ (സബ്ബത്ഥ)] വാ രഥകാരകുലേ വാ പുക്കുസകുലേ വാ, ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ കസിരവുത്തികേ, യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതി. സോ ച ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ ബവ്ഹാബാധോ കാണോ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, ന ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ സുക്കം ധമ്മം അഭിജായതി? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി – ചണ്ഡാലകുലേ വാ…പേ… സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന സുചരിതം ചരതി, വാചായ സുചരിതം ചരതി, മനസാ സുചരിതം ചരതി. സോ കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ സുക്കം ധമ്മം അഭിജായതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി – ചണ്ഡാലകുലേ വാ…പേ… സോ ച ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ. സോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതി? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി – ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ, അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ പഹൂതജാതരൂപരജതേ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ പഹൂതധനധഞ്ഞേ. സോ ച ഹോതി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ സുക്കം ധമ്മം അഭിജായതി? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി – ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ…പേ… സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന സുചരിതം ചരതി, വാചായ സുചരിതം ചരതി, മനസാ സുചരിതം ചരതി. സോ കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ സുക്കം ധമ്മം അഭിജായതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി – ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ, അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ പഹൂതജാതരൂപരജതേ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ പഹൂതധനധഞ്ഞേ. സോ ച ഹോതി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോ അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനം അഭിജായതി. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, ഛളഭിജാതിയോ’’തി. തതിയം.

൪. ആസവസുത്തം

൫൮. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ യേ ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ തേ സംവരേന പഹീനാ ഹോന്തി, യേ ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാ തേ പടിസേവനായ പഹീനാ ഹോന്തി, യേ ആസവാ അധിവാസനാ പഹാതബ്ബാ തേ അധിവാസനായ പഹീനാ ഹോന്തി, യേ ആസവാ പരിവജ്ജനാ പഹാതബ്ബാ തേ പരിവജ്ജനായ പഹീനാ ഹോന്തി, യേ ആസവാ വിനോദനാ പഹാതബ്ബാ തേ വിനോദനായ പഹീനാ ഹോന്തി, യേ ആസവാ ഭാവനാ പഹാതബ്ബാ തേ ഭാവനായ പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ യേ സംവരേന പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ വിഹരതി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരം അസംവുതസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരം സംവുതസ്സ വിഹരതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ സോതിന്ദ്രിയ…പേ… ഘാനിന്ദ്രിയ… ജിവ്ഹിന്ദ്രിയ… കായിന്ദ്രിയ… മനിന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ വിഹരതി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മനിന്ദ്രിയസംവരം അസംവുതസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, മനിന്ദ്രിയസംവരം സംവുതസ്സ വിഹരതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ യേ സംവരേന പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാ യേ പടിസേവനായ പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതി – ‘യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായ, ഉണ്ഹസ്സ പടിഘാതായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം [ഡംസ… സിരിംസപസമ്ഫസ്സാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ) മ. നി. ൧.൨൩] പടിഘാതായ, യാവദേവ ഹിരികോപീനപടിച്ഛാദനത്ഥം’. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ പിണ്ഡപാതം പടിസേവതി – ‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ, വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ച’ [ഫാസുവിഹാരോ ചാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ സേനാസനം പടിസേവതി – ‘യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായ, ഉണ്ഹസ്സ പടിഘാതായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം പടിഘാതായ, യാവദേവ ഉതുപരിസ്സയവിനോദനപടിസല്ലാനാരാമത്ഥം’. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പടിസേവതി – ‘യാവദേവ ഉപ്പന്നാനം വേയ്യാബാധികാനം വേദനാനം പടിഘാതായ, അബ്യാബജ്ഝപരമതായാ’തി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പടിസേവതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, പടിസേവതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാ യേ പടിസേവനായ പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ അധിവാസനാ പഹാതബ്ബാ യേ അധിവാസനായ പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ, ജിഘച്ഛായ, പിപാസായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം, ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം, ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അനധിവാസതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, അധിവാസതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ അധിവാസനാ പഹാതബ്ബാ യേ അധിവാസനായ പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പരിവജ്ജനാ പഹാതബ്ബാ യേ പരിവജ്ജനായ പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതി, ചണ്ഡം അസ്സം പരിവജ്ജേതി, ചണ്ഡം ഗോണം പരിവജ്ജേതി, ചണ്ഡം കുക്കുരം പരിവജ്ജേതി, അഹിം ഖാണും കണ്ടകട്ഠാനം സോബ്ഭം പപാതം ചന്ദനികം ഓളിഗല്ലം, യഥാരൂപേ അനാസനേ നിസിന്നം, യഥാരൂപേ അഗോചരേ ചരന്തം, യഥാരൂപേ പാപകേ മിത്തേ ഭജന്തം വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ പാപകേസു ഠാനേസു ഓകപ്പേയ്യും, സോ തഞ്ച അനാസനം തഞ്ച അഗോചരം തേ ച പാപകേ മിത്തേ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ പരിവജ്ജേതി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അപരിവജ്ജയതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, പരിവജ്ജയതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പരിവജ്ജനാ പഹാതബ്ബാ യേ പരിവജ്ജനായ പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ വിനോദനാ പഹാതബ്ബാ യേ വിനോദനായ പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി, പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അവിനോദയതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, വിനോദയതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ വിനോദനാ പഹാതബ്ബാ യേ വിനോദനായ പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ഭാവനാ പഹാതബ്ബാ യേ ഭാവനായ പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം, പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അഭാവയതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഭാവയതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ഭാവനാ പഹാതബ്ബാ യേ ഭാവനായ പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദാരുകമ്മികസുത്തം

൫൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. അഥ ഖോ ദാരുകമ്മികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ദാരുകമ്മികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അപി നു തേ, ഗഹപതി, കുലേ ദാനം ദീയതീ’’തി? ‘‘ദീയതി മേ, ഭന്തേ, കുലേ ദാനം. തഞ്ച ഖോ യേ തേ ഭിക്ഖൂ ആരഞ്ഞികാ പിണ്ഡപാതികാ പംസുകൂലികാ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ, തഥാരൂപേസു മേ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂസു ദാനം ദീയതീ’’തി.

‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ ഏതം, ഗഹപതി, തയാ ഗിഹിനാ കാമഭോഗിനാ പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തേന, കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തേന, മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയന്തേന, ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തേന ഇമേ വാ അരഹന്തോ ഇമേ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നാതി.

‘‘ആരഞ്ഞികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി ഉദ്ധതോ ഉന്നളോ ചപലോ മുഖരോ വികിണ്ണവാചോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകതിന്ദ്രിയോ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. ആരഞ്ഞികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി അനുദ്ധതോ അനുന്നളോ അചപലോ അമുഖരോ അവികിണ്ണവാചോ ഉപട്ഠിതസ്സതി സമ്പജാനോ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സംവുതിന്ദ്രിയോ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ഗാമന്തവിഹാരീ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി ഉദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. ഗാമന്തവിഹാരീ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി അനുദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘പിണ്ഡപാതികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി ഉദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. പിണ്ഡപാതികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി അനുദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘നേമന്തനികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി ഉദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. നേമന്തനികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി അനുദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘പംസുകൂലികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി ഉദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. പംസുകൂലികോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി അനുദ്ധതോ…പേ… ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ഗഹപതിചീവരധരോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി ഉദ്ധതോ ഉന്നളോ ചപലോ മുഖരോ വികിണ്ണവാചോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകതിന്ദ്രിയോ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന ഗാരയ്ഹോ. ഗഹപതിചീവരധരോ ചേപി, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഹോതി അനുദ്ധതോ അനുന്നളോ അചപലോ അമുഖരോ അവികിണ്ണവാചോ ഉപട്ഠിതസ്സതി സമ്പജാനോ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സംവുതിന്ദ്രിയോ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പാസംസോ.

‘‘ഇങ്ഘ ത്വം, ഗഹപതി, സങ്ഘേ ദാനം [ദാനാനി (ക.)] ദേഹി. സങ്ഘേ തേ ദാനം ദദതോ ചിത്തം പസീദിസ്സതി. സോ ത്വം പസന്നചിത്തോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സസീ’’തി. ‘‘ഏസാഹം, ഭന്തേ, അജ്ജതഗ്ഗേ സങ്ഘേ ദാനം ദസ്സാമീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഹത്ഥിസാരിപുത്തസുത്തം

൬൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാ സന്നിപതിതാ അഭിധമ്മകഥം കഥേന്തി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അഭിധമ്മകഥം കഥേന്താനം അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം ചിത്തം ഹത്ഥിസാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘മായസ്മാ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അഭിധമ്മകഥം കഥേന്താനം അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേസി, യാവ കഥാപരിയോസാനം ആയസ്മാ ചിത്തോ ആഗമേതൂ’’തി. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മതോ ചിത്തസ്സ ഹത്ഥിസാരിപുത്തസ്സ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോചും – ‘‘മായസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം ചിത്തം ഹത്ഥിസാരിപുത്തം അപസാദേസി, പണ്ഡിതോ ആയസ്മാ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ. പഹോതി ചായസ്മാ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അഭിധമ്മകഥം കഥേതു’’ന്തി.

‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ, പരസ്സ ചേതോപരിയായം അജാനന്തേഹി. ഇധാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ താവദേവ സോരതസോരതോ ഹോതി, നിവാതനിവാതോ ഹോതി, ഉപസന്തുപസന്തോ ഹോതി, യാവ സത്ഥാരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം. യതോ ച ഖോ സോ വപകസ്സതേവ സത്ഥാരാ, വപകസ്സതി ഗരുട്ഠാനിയേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി, സോ സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രഞ്ഞാ രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി. തസ്സ സംസട്ഠസ്സ വിസ്സത്ഥസ്സ പാകതസ്സ ഭസ്സമനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഗോണോ കിട്ഠാദോ ദാമേന വാ ബദ്ധോ [ആരാമേ വാ ബന്ധോ (ക.)] വജേ വാ ഓരുദ്ധോ. യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘ന ദാനായം ഗോണോ കിട്ഠാദോ പുനദേവ കിട്ഠം ഓതരിസ്സതീ’തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ, ആവുസോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’. ‘‘ഠാനഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യം സോ ഗോണോ കിട്ഠാദോ ദാമം വാ ഛേത്വാ വജം വാ ഭിന്ദിത്വാ, അഥ പുനദേവ കിട്ഠം ഓതരേയ്യാതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ താവദേവ സോരതസോരതോ ഹോതി, നിവാതനിവാതോ ഹോതി, ഉപസന്തുപസന്തോ ഹോതി യാവ സത്ഥാരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം. യതോ ച ഖോ സോ വപകസ്സതേവ സത്ഥാരാ, വപകസ്സതി ഗരുട്ഠാനിയേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി, സോ സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രഞ്ഞാ രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി. തസ്സ സംസട്ഠസ്സ വിസ്സത്ഥസ്സ പാകതസ്സ ഭസ്സമനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി പഠമസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ചാതുമഹാപഥേ ഥുല്ലഫുസിതകോ ദേവോ വസ്സന്തോ [ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ (ക.)] രജം അന്തരധാപേയ്യ, ചിക്ഖല്ലം പാതുകരേയ്യ. യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘ന ദാനി അമുസ്മിം [അമുകസ്മിം (ക.)] ചാതുമഹാപഥേ പുനദേവ രജോ പാതുഭവിസ്സതീ’തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ, ആവുസോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’. ‘‘ഠാനഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യം അമുസ്മിം ചാതുമഹാപഥേ മനുസ്സാ വാ അതിക്കമേയ്യും, ഗോപസൂ വാ അതിക്കമേയ്യും, വാതാതപോ വാ സ്നേഹഗതം പരിയാദിയേയ്യ, അഥ പുനദേവ രജോ പാതുഭവേയ്യാതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി പഠമസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ മഹന്തം തളാകം. തത്ഥ ഥുല്ലഫുസിതകോ ദേവോ വുട്ഠോ സിപ്പിസമ്ബുകമ്പി സക്ഖരകഠലമ്പി അന്തരധാപേയ്യ. യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘ന ദാനി അമുസ്മിം തളാകേ പുനദേവ സിപ്പിസമ്ബുകാ വാ സക്ഖരകഠലാ വാ പാതുഭവിസ്സന്തീ’തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ, ആവുസോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’. ‘‘ഠാനഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യം അമുസ്മിം തളാകേ മനുസ്സാ വാ പിവേയ്യും, ഗോപസൂ വാ പിവേയ്യും, വാതാതപോ വാ സ്നേഹഗതം പരിയാദിയേയ്യ, അഥ പുനദേവ സിപ്പിസമ്ബുകാപി സക്ഖരകഠലാപി പാതുഭവേയ്യുന്തി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി തതിയസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പുരിസം പണീതഭോജനം ഭുത്താവിം ആഭിദോസികം ഭോജനം നച്ഛാദേയ്യ. യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘ന ദാനി അമും പുരിസം പുനദേവ ഭോജനം ഛാദേസ്സതീ’തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ, ആവുസോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’. ‘‘ഠാനഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, അമും പുരിസം പണീതഭോജനം ഭുത്താവിം യാവസ്സ സാ ഓജാ കായേ ഠസ്സതി താവ ന അഞ്ഞം ഭോജനം ഛാദേസ്സതി. യതോ ച ഖ്വസ്സ സാ ഓജാ അന്തരധായിസ്സതി, അഥ പുനദേവ തം ഭോജനം ഛാദേയ്യാതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി തതിയസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി.

‘‘ഇധ, പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പബ്ബതസങ്ഖേപേ ഉദകരഹദോ നിവാതോ വിഗതഊമികോ. യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘ന ദാനി അമുസ്മിം ഉദകരഹദേ പുനദേവ ഊമി പാതുഭവിസ്സതീ’തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ, ആവുസോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’. ‘‘ഠാനഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി. സാ തസ്മിം ഉദകരഹദേ ഊമിം ജനേയ്യ. യാ പച്ഛിമായ ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ…പേ… യാ ഉത്തരായ ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ… യാ ദക്ഖിണായ ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി. സാ തസ്മിം ഉദകരഹദേ ഊമിം ജനേയ്യാതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി…പേ… സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി.

‘‘ഇധ, പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി അനിമിത്തസ്സ ചേതോസമാധിസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രഞ്ഞാ രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി. തസ്സ സംസട്ഠസ്സ വിസ്സത്ഥസ്സ പാകതസ്സ ഭസ്സമനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ ഏകരത്തിം വാസം ഉപഗച്ഛേയ്യ. തത്ര [തത്ഥ (സീ. പീ.)] ഹത്ഥിസദ്ദേന അസ്സസദ്ദേന രഥസദ്ദേന പത്തിസദ്ദേന ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദേന ചീരികസദ്ദോ [ചിരിളികാസദ്ദോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അന്തരധായേയ്യ [അന്തരധാപേയ്യ (സ്യാ. പീ. ക.)]. യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘ന ദാനി അമുസ്മിം വനസണ്ഡേ പുനദേവ ചീരികസദ്ദോ പാതുഭവിസ്സതീ’തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ, ആവുസോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’. ‘‘ഠാനഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യം സോ രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ തമ്ഹാ വനസണ്ഡാ പക്കമേയ്യ, അഥ പുനദേവ ചീരികസദ്ദോ പാതുഭവേയ്യാതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ‘ലാഭിമ്ഹി അനിമിത്തസ്സ ചേതോസമാധിസ്സാ’തി സംസട്ഠോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രഞ്ഞാ രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി. തസ്സ സംസട്ഠസ്സ വിസ്സത്ഥസ്സ പാകതസ്സ ഭസ്സമനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ അപരേന സമയേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അഥ ഖോ ചിത്തസ്സ ഹത്ഥിസാരിപുത്തസ്സ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോചും – ‘‘കിം നു ഖോ ആയസ്മതാ മഹാകോട്ഠികേന ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – ‘ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ലാഭീ, അഥ ച പന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീ’തി; ഉദാഹു ദേവതാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘ചിത്തോ, ഭന്തേ, ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം ലാഭീ, അഥ ച പന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീ’’’തി? ‘‘ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ മേ, ആവുസോ – ‘ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം ലാഭീ, അഥ ച പന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീ’തി. ദേവതാപി മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘ചിത്തോ, ഭന്തേ, ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം ലാഭീ, അഥ ച പന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ചിത്തസ്സ ഹത്ഥിസാരിപുത്തസ്സ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ചിത്തോ, ഭന്തേ, ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം ലാഭീ, അഥ ച പന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതീ’’തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തോ ചിരം സരിസ്സതി [പദിസ്സതി (ക.)] നേക്ഖമ്മസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ നചിരസ്സേവ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ അരഹതം അഹോസീതി. ഛട്ഠം.

൭. മജ്ഝേസുത്തം

൬൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാനം ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘വുത്തമിദം, ആവുസോ, ഭഗവതാ പാരായനേ മേത്തേയ്യപഞ്ഹേ –

[ചൂളനി. തിസ്സമിത്തേയ്യമാണവപുച്ഛാ ൬൭] ‘‘യോ ഉഭോന്തേ വിദിത്വാന, മജ്ഝേ മന്താ ന ലിപ്പതി [ന ലിമ്പതി (ക.)];

തം ബ്രൂമി മഹാപുരിസോതി, സോധ സിബ്ബിനി [സിബ്ബനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മച്ചഗാ’’തി.

‘‘കതമോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഏകോ അന്തോ, കതമോ ദുതിയോ അന്തോ, കിം മജ്ഝേ, കാ സിബ്ബിനീ’’തി? ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഫസ്സോ ഖോ, ആവുസോ, ഏകോ അന്തോ, ഫസ്സസമുദയോ ദുതിയോ അന്തോ, ഫസ്സനിരോധോ മജ്ഝേ, തണ്ഹാ സിബ്ബിനീ; തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനാതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ [അഭിജാനിത്വാ (ക.)] പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ [പരിജാനിത്വാ (ക.)] ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അതീതം ഖോ, ആവുസോ, ഏകോ അന്തോ, അനാഗതം ദുതിയോ അന്തോ, പച്ചുപ്പന്നം മജ്ഝേ, തണ്ഹാ സിബ്ബിനീ; തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനാതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സുഖാ, ആവുസോ, വേദനാ ഏകോ അന്തോ, ദുക്ഖാ വേദനാ ദുതിയോ അന്തോ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ മജ്ഝേ, തണ്ഹാ സിബ്ബിനീ; തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനാതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘നാമം ഖോ, ആവുസോ, ഏകോ അന്തോ, രൂപം ദുതിയോ അന്തോ, വിഞ്ഞാണം മജ്ഝേ, തണ്ഹാ സിബ്ബിനീ; തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനാതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഛ ഖോ, ആവുസോ, അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഏകോ അന്തോ, ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി ദുതിയോ അന്തോ, വിഞ്ഞാണം മജ്ഝേ, തണ്ഹാ സിബ്ബിനീ; തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഏത്താവതാ ഖോ ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനാതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സക്കായോ ഖോ, ആവുസോ, ഏകോ അന്തോ, സക്കായസമുദയോ ദുതിയോ അന്തോ, സക്കായനിരോധോ മജ്ഝേ, തണ്ഹാ സിബ്ബിനീ; തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനാതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ [സബ്ബത്ഥപി ഏവമേവ ദിസ്സതി] ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. ആയാമാവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ യാവതകോ അഹോസി സബ്ബേഹേവ സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ, തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസും. ‘‘കസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുഭാസിത’’ന്തി? ‘‘സബ്ബേസം വോ, ഭിക്ഖവേ, സുഭാസിതം പരിയായേന, അപി ച യം മയാ സന്ധായ ഭാസിതം പാരായനേ മേത്തേയ്യപഞ്ഹേ –

‘‘യോ ഉഭോന്തേ വിദിത്വാന, മജ്ഝേ മന്താ ന ലിപ്പതി;

തം ബ്രൂമി മഹാപുരിസോതി, സോധ സിബ്ബിനിമച്ചഗാ’’തി.

‘‘തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഫസ്സോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകോ അന്തോ, ഫസ്സസമുദയോ ദുതിയോ അന്തോ, ഫസ്സനിരോധോ മജ്ഝേ, തണ്ഹാ സിബ്ബിനീ; തണ്ഹാ ഹി നം സിബ്ബതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനാതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. പുരിസിന്ദ്രിയഞാണസുത്തം

൬൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന ദണ്ഡകപ്പകം നാമ കോസലാനം നിഗമോ തദവസരി. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. തേ ച ഭിക്ഖൂ ദണ്ഡകപ്പകം പവിസിംസു ആവസഥം പരിയേസിതും.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന അചിരവതീ നദീ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അചിരവതിയാ നദിയാ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നു ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി [ചൂളവ. ൩൪൮; അ. നി. ൮.൭ പസ്സിതബ്ബം], ഉദാഹു കേനചിദേവ പരിയായേനാ’തി? ‘‘ഏവം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ബ്യാകത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന അചിരവതീ നദീ തേനുപസങ്കമിം ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അചിരവതിയാ നദിയാ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസിം ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ആനന്ദ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നു ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോതി, ഉദാഹു കേനചിദേവ പരിയായേനാ’തി? ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചം – ‘ഏവം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ബ്യാകത’’’ന്തി.

‘‘സോ വാ [സോ ച (സ്യാ.)] ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു നവോ ഭവിസ്സതി അചിരപബ്ബജിതോ, ഥേരോ വാ പന ബാലോ അബ്യത്തോ. കഥഞ്ഹി നാമ യം മയാ ഏകംസേന ബ്യാകതം തത്ഥ ദ്വേജ്ഝം ആപജ്ജിസ്സതി! നാഹം, ആനന്ദ, അഞ്ഞം ഏകപുഗ്ഗലമ്പി സമനുപസ്സാമി, യോ ഏവം മയാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ ബ്യാകതോ, യഥയിദം ദേവദത്തോ. യാവകീവഞ്ചാഹം, ആനന്ദ, ദേവദത്തസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി സുക്കധമ്മം അദ്ദസം; നേവ താവാഹം ദേവദത്തം ബ്യാകാസിം – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി. യതോ ച ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ദേവദത്തസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി സുക്കധമ്മം ന അദ്ദസം; അഥാഹം ദേവദത്തം ബ്യാകാസിം – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ഗൂഥകൂപോ സാധികപോരിസോ പൂരോ ഗൂഥസ്സ സമതിത്തികോ. തത്ര പുരിസോ സസീസകോ നിമുഗ്ഗോ അസ്സ. തസ്സ കോചിദേവ പുരിസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ അത്ഥകാമോ ഹിതകാമോ യോഗക്ഖേമകാമോ തമ്ഹാ ഗൂഥകൂപാ ഉദ്ധരിതുകാമോ. സോ തം ഗൂഥകൂപം സമന്താനുപരിഗച്ഛന്തോ നേവ പസ്സേയ്യ തസ്സ പുരിസസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി ഗൂഥേന അമക്ഖിതം, യത്ഥ തം ഗഹേത്വാ ഉദ്ധരേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, യതോ ദേവദത്തസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തമ്പി സുക്കധമ്മം ന അദ്ദസം; അഥാഹം ദേവദത്തം ബ്യാകാസിം – ‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’തി. സചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, സുണേയ്യാഥ തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണാനി വിഭജിസ്സാമീ’’തി [വിഭജന്തസ്സാതി (സീ. സ്യാ. പീ.)]?

‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ യം ഭഗവാ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണാനി വിഭജേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ കുസലാ കുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബീജാനി അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരദാനി സുഖസയിതാനി സുഖേത്തേ സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ഇമാനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ കുസലാ കുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ അകുസലാ അകുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബീജാനി അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരദാനി സുഖസയിതാനി പുഥുസിലായ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്ഹാ തസ്സ അകുസലാ അകുസലം പാതുഭവിസ്സതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി സുക്കോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തകാളകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബീജാനി ഖണ്ഡാനി പൂതീനി വാതാതപഹതാനി സുഖേത്തേ സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി സുക്കോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തകാളകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സക്കാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അപരേപി തയോ പുഗ്ഗലാ സപ്പടിഭാഗാ പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘സക്കാ, ആനന്ദാ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘ഇധാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, അങ്ഗാരാനി ആദിത്താനി സമ്പജ്ജലിതാനി സജോതിഭൂതാനി പുഥുസിലായ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി അങ്ഗാരാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ പന, ആനന്ദ, സായന്ഹസമയം [സായന്ഹസമയേ (സ്യാ. ക.)] സൂരിയേ ഓഗച്ഛന്തേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ആലോകോ അന്തരധായിസ്സതി അന്ധകാരോ പാതുഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ, പനാനന്ദ, അഭിദോ അദ്ധരത്തം ഭത്തകാലസമയേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ആലോകോ അന്തരഹിതോ അന്ധകാരോ പാതുഭൂതോ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, അകുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ കുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം പരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, അങ്ഗാരാനി ആദിത്താനി സമ്പജ്ജലിതാനി സജോതിഭൂതാനി സുക്ഖേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, ഇമാനി അങ്ഗാരാനി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ പനാനന്ദ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം [രത്തിപച്ചൂസസമയേ (ക.)] സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, അന്ധകാരോ അന്തരധായിസ്സതി, ആലോകോ പാതുഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി വാ പനാനന്ദ, അഭിദോ മജ്ഝന്ഹികേ ഭത്തകാലസമയേ, ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, അന്ധകാരോ അന്തരഹിതോ ആലോകോ പാതുഭൂതോ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അന്തരഹിതാ, കുസലാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭൂതാ. അത്ഥി ച ഖ്വസ്സ അകുസലമൂലം അസമുച്ഛിന്നം, തമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ ആയതിം അപരിഹാനധമ്മോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആനന്ദ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി അകുസലോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തസുക്കേഹി അനവജ്ജേഹി ധമ്മേഹി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, അങ്ഗാരാനി സീതാനി നിബ്ബുതാനി സുക്ഖേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിക്ഖിത്താനി. ജാനേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, നയിമാനി അങ്ഗാരാനി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, ഇധേകച്ചം പുഗ്ഗലം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമസ്സ ഖോ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാ കുസലാപി ധമ്മാ അകുസലാപി ധമ്മാ’തി. തമേനം അപരേന സമയേന ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘നത്ഥി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിത്തുദനമത്തോപി അകുസലോ ധമ്മോ, സമന്നാഗതോയം പുഗ്ഗലോ ഏകന്തസുക്കേഹി അനവജ്ജേഹി ധമ്മേഹി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയഞാണം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതം ഹോതി. ഏവമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ആയതിം ധമ്മസമുപ്പാദോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ഹോതി.

‘‘തത്രാനന്ദ, യേ തേ പുരിമാ തയോ പുഗ്ഗലാ തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഏകോ അപരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ പരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ ആപായികോ നേരയികോ. തത്രാനന്ദ, യേമേ പച്ഛിമാ തയോ പുഗ്ഗലാ ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഏകോ പരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ അപരിഹാനധമ്മോ, ഏകോ പരിനിബ്ബാനധമ്മോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. നിബ്ബേധികസുത്തം

൬൩. ‘‘നിബ്ബേധികപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച സോ, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബേധികപരിയായോ ധമ്മപരിയായോ? കാമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ, കാമാനം നിദാനസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ, കാമാനം വേമത്തതാ വേദിതബ്ബാ, കാമാനം വിപാകോ വേദിതബ്ബോ, കാമനിരോധോ [കാമാനം നിരോധോ (ക.) ഏവം വേദനാനിരോധോ-ഇച്ചാദീസുപി] വേദിതബ്ബോ, കാമനിരോധഗാമിനീ [കാമാനം നിരോധഗാമിനീ (ക.) ഏവം വേദനാനിരോധഗാമിനീ-ഇച്ചാദീസുപി] പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

‘‘വേദനാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ, വേദനാനം നിദാനസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ, വേദനാനം വേമത്തതാ വേദിതബ്ബാ, വേദനാനം വിപാകോ വേദിതബ്ബോ, വേദനാനിരോധോ വേദിതബ്ബോ, വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

‘‘സഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ, സഞ്ഞാനം നിദാനസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ, സഞ്ഞാനം വേമത്തതാ വേദിതബ്ബാ, സഞ്ഞാനം വിപാകോ വേദിതബ്ബോ, സഞ്ഞാനിരോധോ വേദിതബ്ബോ, സഞ്ഞാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

‘‘ആസവാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ, ആസവാനം നിദാനസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ, ആസവാനം വേമത്തതാ വേദിതബ്ബാ, ആസവാനം വിപാകോ വേദിതബ്ബോ, ആസവനിരോധോ വേദിതബ്ബോ, ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

‘‘കമ്മം, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബം, കമ്മാനം നിദാനസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ, കമ്മാനം വേമത്തതാ വേദിതബ്ബാ, കമ്മാനം വിപാകോ വേദിതബ്ബോ, കമ്മനിരോധോ വേദിതബ്ബോ, കമ്മനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

‘‘ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബം, ദുക്ഖസ്സ നിദാനസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ, ദുക്ഖസ്സ വേമത്തതാ വേദിതബ്ബാ, ദുക്ഖസ്സ വിപാകോ വേദിതബ്ബോ, ദുക്ഖനിരോധോ വേദിതബ്ബോ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

‘‘‘കാമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ, കാമാനം നിദാനസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ, കാമാനം വേമത്തതാ വേദിതബ്ബാ, കാമാനം വിപാകോ വേദിതബ്ബോ, കാമനിരോധോ വേദിതബ്ബോ, കാമനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം [മ. നി. ൧.൧൬൬; സം. നി. ൪.൨൬൮]? പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കാമഗുണാ – ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. അപി ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നേതേ കാമാ കാമഗുണാ നാമേതേ [തേ കാമഗുണാ നാമ നേതേ കാമാ (ക.)] അരിയസ്സ വിനയേ വുച്ചന്തി –

[കഥാ. ൫൧൪] ‘‘സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ,

നേതേ [ന തേ (സ്യാ.)] കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ;

സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ,

തിട്ഠന്തി ചിത്രാനി തഥേവ ലോകേ;

അഥേത്ഥ ധീരാ വിനയന്തി ഛന്ദ’’ന്തി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, കാമാനം നിദാനസമ്ഭവോ? ഫസ്സോ, ഭിക്ഖവേ, കാമാനം നിദാനസമ്ഭവോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, കാമാനം വേമത്തതാ? അഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, കാമോ രൂപേസു, അഞ്ഞോ കാമോ സദ്ദേസു, അഞ്ഞോ കാമോ ഗന്ധേസു, അഞ്ഞോ കാമോ രസേസു, അഞ്ഞോ കാമോ ഫോട്ഠബ്ബേസു. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനം വേമത്തതാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, കാമാനം വിപാകോ? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കാമയമാനോ തജ്ജം തജ്ജം അത്തഭാവം അഭിനിബ്ബത്തേതി പുഞ്ഞഭാഗിയം വാ അപുഞ്ഞഭാഗിയം വാ, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനം വിപാകോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, കാമനിരോധോ? ഫസ്സനിരോധോ [ഫസ്സനിരോധാ (സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, കാമനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ കാമനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി.

‘‘യതോ ഖോ [യതോ ച ഖോ (ബഹൂസു)], ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം കാമേ പജാനാതി, ഏവം കാമാനം നിദാനസമ്ഭവം പജാനാതി, ഏവം കാമാനം വേമത്തതം പജാനാതി, ഏവം കാമാനം വിപാകം പജാനാതി, ഏവം കാമനിരോധം പജാനാതി, ഏവം കാമനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി, സോ ഇമം നിബ്ബേധികം ബ്രഹ്മചരിയം പജാനാതി കാമനിരോധം. കാമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ…പേ… കാമനിരോധഗാമിനീ [സബ്ബത്ഥപി ഏവമേവ ദിസ്സതി] പടിപദാ വേദിതബ്ബാതി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘വേദനാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ…പേ… വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാതി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനം നിദാനസമ്ഭവോ? ഫസ്സോ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനം നിദാനസമ്ഭവോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനം വേമത്തതാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സാമിസാ സുഖാ വേദനാ, അത്ഥി നിരാമിസാ സുഖാ വേദനാ, അത്ഥി സാമിസാ ദുക്ഖാ വേദനാ, അത്ഥി നിരാമിസാ ദുക്ഖാ വേദനാ, അത്ഥി സാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, അത്ഥി നിരാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനം വേമത്തതാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനം വിപാകോ? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേദിയമാനോ [വേദയമാനോ (സ്യാ. കം.) അ. നി. ൪.൨൩൩] തജ്ജം തജ്ജം അത്തഭാവം അഭിനിബ്ബത്തേതി പുഞ്ഞഭാഗിയം വാ അപുഞ്ഞഭാഗിയം വാ, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനം വിപാകോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനിരോധോ? ഫസ്സനിരോധോ [ഫസ്സനിരോധാ (സ്യാ. കം. ക.)], ഭിക്ഖവേ, വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം വേദനം പജാനാതി, ഏവം വേദനാനം നിദാനസമ്ഭവം പജാനാതി, ഏവം വേദനാനം വേമത്തതം പജാനാതി, ഏവം വേദനാനം വിപാകം പജാനാതി, ഏവം വേദനാനിരോധം പജാനാതി, ഏവം വേദനാനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി. സോ ഇമം നിബ്ബേധികം ബ്രഹ്മചരിയം പജാനാതി വേദനാനിരോധം. വേദനാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ…പേ… വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാതി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘സഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബാ…പേ… സഞ്ഞാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വേദിതബ്ബാതി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛയിമാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ – രൂപസഞ്ഞാ, സദ്ദസഞ്ഞാ, ഗന്ധസഞ്ഞാ, രസസഞ്ഞാ, ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, ധമ്മസഞ്ഞാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനം നിദാനസമ്ഭവോ? ഫസ്സോ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനം നിദാനസമ്ഭവോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനം വേമത്തതാ? അഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ രൂപേസു, അഞ്ഞാ സഞ്ഞാ സദ്ദേസു [അഞ്ഞാ ഭിക്ഖവേ രൂപേസു സഞ്ഞാ അഞ്ഞാ സദ്ദേസു സഞ്ഞാ (ക.) ഏവം സേസേസുപി], അഞ്ഞാ സഞ്ഞാ ഗന്ധേസു, അഞ്ഞാ സഞ്ഞാ രസേസു, അഞ്ഞാ സഞ്ഞാ ഫോട്ഠബ്ബേസു, അഞ്ഞാ സഞ്ഞാ ധമ്മേസു. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനം വേമത്തതാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനം വിപാകോ? വോഹാരവേപക്കം [വോഹാരവേപക്കാഹം (സ്യാ. പീ.), വോഹാരപക്കാഹം (സീ.)], ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞം [സഞ്ഞാ (സ്യാ. പീ.)] വദാമി. യഥാ യഥാ നം സഞ്ജാനാതി തഥാ തഥാ വോഹരതി, ഏവം സഞ്ഞീ അഹോസിന്തി [അഹോസീതി (ക.)]. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനം വിപാകോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനിരോധോ? ഫസ്സനിരോധോ, [ഫസ്സനിരോധാ (സ്യാ. ക.)] ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സഞ്ഞാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.