നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അങ്ഗുത്തരനികായോ

ഛക്കനിപാതപാളി

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ആഹുനേയ്യവഗ്ഗോ

൧. പഠമആഹുനേയ്യസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ഛഹി [ദീ. നി. ൩.൩൨൮; പടി. മ. ൩.൧൭]? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയആഹുനേയ്യസുത്തം

൨. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ഛഹി [ദീ. നി. ൩.൩൫൬]? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസതി [പരാമസതി (ക.)] പരിമജ്ജതി; യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി.

‘‘ദിബ്ബായ, സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതി – ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, യേ ദൂരേ സന്തികേ ച.

‘‘പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി. സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാതി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം…പേ… സദോസം വാ ചിത്തം… വീതദോസം വാ ചിത്തം… സമോഹം വാ ചിത്തം… വീതമോഹം വാ ചിത്തം… സംഖിത്തം വാ ചിത്തം… വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം… മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… സഉത്തരം വാ ചിത്തം… അനുത്തരം വാ ചിത്തം… സമാഹിതം വാ ചിത്തം… അസമാഹിതം വാ ചിത്തം… വിമുത്തം വാ ചിത്തം… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാതി.

‘‘അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ…. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഇന്ദ്രിയസുത്തം

൩. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ഛഹി? സദ്ധിന്ദ്രിയേന, വീരിയിന്ദ്രിയേന, സതിന്ദ്രിയേന, സമാധിന്ദ്രിയേന, പഞ്ഞിന്ദ്രിയേന, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. തതിയം.

൪. ബലസുത്തം

൪. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ഛഹി? സദ്ധാബലേന, വീരിയബലേന, സതിബലേന, സമാധിബലേന, പഞ്ഞാബലേന, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമആജാനീയസുത്തം

൫. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, ഖമോ സദ്ദാനം, ഖമോ ഗന്ധാനം, ഖമോ രസാനം, ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം, വണ്ണസമ്പന്നോ ച ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, ഖമോ സദ്ദാനം, ഖമോ ഗന്ധാനം, ഖമോ രസാനം, ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം, ഖമോ ധമ്മാനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയആജാനീയസുത്തം

൬. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, ഖമോ സദ്ദാനം, ഖമോ ഗന്ധാനം, ഖമോ രസാനം, ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം, ബലസമ്പന്നോ ച ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രൂപാനം …പേ… ഖമോ ധമ്മാനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. തതിയആജാനീയസുത്തം

൭. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, ഖമോ സദ്ദാനം, ഖമോ ഗന്ധാനം, ഖമോ രസാനം, ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം, ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രൂപാനം…പേ… ഖമോ ധമ്മാനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. സത്തമം.

൮. അനുത്തരിയസുത്തം

൮. [ദീ. നി. ൩.൩൨൭] ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അനുത്തരിയാനി. കതമാനി ഛ? ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം, പാരിചരിയാനുത്തരിയം, അനുസ്സതാനുത്തരിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ അനുത്തരിയാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തം

൯. [ദീ. നി. ൩.൩൨൭] ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സതിട്ഠാനാനി. കതമാനി ഛ? ബുദ്ധാനുസ്സതി, ധമ്മാനുസ്സതി, സങ്ഘാനുസ്സതി, സീലാനുസ്സതി, ചാഗാനുസ്സതി, ദേവതാനുസ്സതി – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി. നവമം.

൧൦. മഹാനാമസുത്തം

൧൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ, ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, അരിയസാവകോ ആഗതഫലോ വിഞ്ഞാതസാസനോ, സോ കതമേന വിഹാരേന ബഹുലം വിഹരതീ’’തി?

‘‘യോ സോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ആഗതഫലോ വിഞ്ഞാതസാസനോ, സോ ഇമിനാ വിഹാരേന ബഹുലം വിഹരതി. [അ. നി. ൧൧.൧൧] ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി തഥാഗതം ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ – ‘അരിയസാവകോ വിസമഗതായ പജായ സമപ്പത്തോ വിഹരതി, സബ്യാപജ്ജായ പജായ അബ്യാപജ്ജോ വിഹരതി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി ധമ്മം ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിത പാമോജ്ജം. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ – ‘അരിയസാവകോ വിസമഗതായ പജായ സമപ്പത്തോ വിഹരതി, സബ്യാപജ്ജായ പജായ അബ്യാപജ്ജോ വിഹരതി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ധമ്മാനുസ്സതിം ഭാവേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി സങ്ഘം ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ – ‘അരിയസാവകോ വിസമഗതായ പജായ സമപ്പത്തോ വിഹരതി, സബ്യാപജ്ജായ പജായ അബ്യാപജ്ജോ വിഹരതി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ സങ്ഘാനുസ്സതിം ഭാവേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ അത്തനോ സീലാനി അനുസ്സരതി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി. യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ സീലം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി സീലം ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ – ‘അരിയസാവകോ വിസമഗതായ പജായ സമപ്പത്തോ വിഹരതി, സബ്യാപജ്ജായ പജായ അബ്യാപജ്ജോ വിഹരതി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ സീലാനുസ്സതിം ഭാവേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ അത്തനോ ചാഗം അനുസ്സരതി – ‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ! യോഹം മച്ഛേരമലപരിയുട്ഠിതായ പജായ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസാമി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ’തി. യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ ചാഗം അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി ചാഗം ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ – ‘അരിയസാവകോ വിസമഗതായ പജായ സമപ്പത്തോ വിഹരതി, സബ്യാപജ്ജായ പജായ അബ്യാപജ്ജോ വിഹരതി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ചാഗാനുസ്സതിം ഭാവേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ദേവതാനുസ്സതിം ഭാവേതി – ‘സന്തി ദേവാ ചാതുമഹാരാജികാ [ചാതുമ്മഹാരാജികാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സന്തി ദേവാ താവതിംസാ, സന്തി ദേവാ യാമാ, സന്തി ദേവാ തുസിതാ, സന്തി ദേവാ നിമ്മാനരതിനോ, സന്തി ദേവാ പരനിമ്മിതവസവത്തിനോ, സന്തി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ, സന്തി ദേവാ തതുത്തരി [തതുത്തരിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), തദുത്തരി (ക.) അ. നി. ൬.൨൫; വിസുദ്ധി. ൧.൧൬൨ പസ്സിതബ്ബം]. യഥാരൂപായ സദ്ധായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ [തത്ഥ ഉപ്പന്നാ (സീ.), തത്ഥൂപപന്നാ (സ്യാ. കം.), തത്ഥുപപന്നാ (അ. നി. ൩.൭൧)], മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ സദ്ധാ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സീലേന സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപം സീലം സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സുതേന സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപം സുതം സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന ചാഗേന സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപോ ചാഗോ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ പഞ്ഞാ സംവിജ്ജതീ’തി. യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ അത്തനോ ച താസഞ്ച ദേവതാനം സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരതി നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി; ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി താ ദേവതാ ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ – ‘അരിയസാവകോ വിസമഗതായ പജായ സമപ്പത്തോ വിഹരതി, സബ്യാപജ്ജായ [സബ്യാപജ്ഝായ… അബ്യാപജ്ഝോ (ക.)] പജായ അബ്യാപജ്ജോ [സബ്യാപജ്ഝായ… അബ്യാപജ്ഝോ (ക.)] വിഹരതി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ദേവതാനുസ്സതിം ഭാവേതി’’’.

‘‘യോ സോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ആഗതഫലോ വിഞ്ഞാതസാസനോ, സോ ഇമിനാ വിഹാരേന ബഹുലം വിഹരതീ’’തി. ദസമം.

ആഹുനേയ്യവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ ആഹുനേയ്യാ ഇന്ദ്രിയ, ബലാനി തയോ ആജാനീയാ;

അനുത്തരിയ അനുസ്സതീ, മഹാനാമേന തേ ദസാതി.

൨. സാരണീയവഗ്ഗോ

൧. പഠമസാരണീയസുത്തം

൧൧. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സാരണീയാ [സാരാണീയാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. കതമേ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ലാഭാ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പി തഥാരൂപേഹി ലാഭേഹി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ഹോതി സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീ, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി തഥാരൂപേഹി സീലേഹി സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ ധമ്മാ സാരണീയാ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയസാരണീയസുത്തം

൧൨. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സാരണീയാ പിയകരണാ ഗരുകരണാ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തന്തി. കതമേ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി…പേ… മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ലാഭാ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പി തഥാരൂപേഹി ലാഭേഹി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ഹോതി സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീ, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി തഥാരൂപേഹി സീലേഹി സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ ധമ്മാ സാരണീയാ പിയകരണാ ഗരുകരണാ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. നിസ്സാരണീയസുത്തം

൧൩. ‘‘ഛയിമാ, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ. കതമാ ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘മേത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി [ഠസ്സതീതി (സബ്ബത്ഥ) ദീ. നി. ൩.൩൨൬ പസ്സിതബ്ബം], നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, ബ്യാപാദസ്സ യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തീ’’’തി [മേത്താചേതോവിമുത്തി (സബ്ബത്ഥ)].

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘കരുണാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ വിഹേസാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം കരുണായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ വിഹേസാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിഹേസായ യദിദം കരുണാചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘മുദിതാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ അരതി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം മുദിതായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ അരതി ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, അരതിയാ യദിദം മുദിതാചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘ഉപേക്ഖാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ രാഗോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം ഉപേക്ഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ രാഗോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, രാഗസ്സ യദിദം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘അനിമിത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ; അഥ ച പന മേ നിമിത്താനുസാരി വിഞ്ഞാണം ഹോതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ; അഥ ച പനസ്സ നിമിത്താനുസാരി വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, സബ്ബനിമിത്താനം യദിദം അനിമിത്താചേതോവിമുത്തീ’’’തി.

‘‘ഇധ പന ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘അസ്മീതി ഖോ മേ വിഗതം [വിഗതേ (സ്യാ.)], അയമഹമസ്മീതി ച [അയം ചകാരോ ദീ. നി. ൩.൩൨൬ നത്ഥി] ന സമനുപസ്സാമി; അഥ ച പന മേ വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവ’ന്തിസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ, ഏവം അവച; മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം അസ്മീതി വിഗതേ അയമഹമസ്മീതി ച ന സമനുപസ്സതോ; അഥ ച പനസ്സ വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലസ്സ യദിദം അസ്മീതി മാനസമുഗ്ഘാതോ’തി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ’’തി. തതിയം.

൪. ഭദ്ദകസുത്തം

൧൪. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘തഥാ തഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ [കാലംകിരിയാ (ക.) അ. നി. ൩.൧൧൦]. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കമ്മാരാമോ ഹോതി കമ്മരതോ കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ഭസ്സാരാമോ ഹോതി ഭസ്സരതോ ഭസ്സാരാമതം അനുയുത്തോ, നിദ്ദാരാമോ ഹോതി നിദ്ദാരതോ നിദ്ദാരാമതം അനുയുത്തോ, സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി സങ്ഗണികരതോ സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ, സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി സംസഗ്ഗരതോ സംസഗ്ഗാരാമതം അനുയുത്തോ, പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി പപഞ്ചരതോ പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു സക്കായാഭിരതോ നപ്പജഹാസി [ന പഹാസി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ’’’.

‘‘തഥാ തഥാവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ന കമ്മാരാമോ ഹോതി ന കമ്മരതോ ന കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ന ഭസ്സാരാമോ ഹോതി ന ഭസ്സരതോ ന ഭസ്സാരാമതം അനുയുത്തോ, ന നിദ്ദാരാമോ ഹോതി ന നിദ്ദാരതോ നിദ്ദാരാമതം അനുയുത്തോ, ന സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി ന സങ്ഗണികരതോ ന സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ, ന സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി ന സംസഗ്ഗരതോ ന സംസഗ്ഗാരാമതം അനുയുത്തോ, ന പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി ന പപഞ്ചരതോ ന പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു നിബ്ബാനാഭിരതോ പജഹാസി സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’’തി.

‘‘യോ പപഞ്ചമനുയുത്തോ, പപഞ്ചാഭിരതോ മഗോ;

വിരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തരം.

‘‘യോ ച പപഞ്ചം ഹിത്വാന, നിപ്പപഞ്ചപദേ രതോ;

ആരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി. ചതുത്ഥം;

൫. അനുതപ്പിയസുത്തം

൧൫. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തഥാ തഥാവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനുതപ്പാ ഹോതി. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനുതപ്പാ ഹോതി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കമ്മാരാമോ ഹോതി കമ്മരതോ കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ഭസ്സാരാമോ ഹോതി…പേ… നിദ്ദാരാമോ ഹോതി… സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി… സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി… പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി പപഞ്ചരതോ പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനുതപ്പാ ഹോതി. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു സക്കായാഭിരതോ നപ്പജഹാസി സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ’’’.

‘‘തഥാ തഥാവുസോ, ഭിക്ഖു വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനനുതപ്പാ ഹോതി. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനനുതപ്പാ ഹോതി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ന കമ്മാരാമോ ഹോതി ന കമ്മരതോ ന കമ്മാരാമതം അനുയുത്തോ, ന ഭസ്സാരാമോ ഹോതി…പേ… ന നിദ്ദാരാമോ ഹോതി… ന സങ്ഗണികാരാമോ ഹോതി… ന സംസഗ്ഗാരാമോ ഹോതി… ന പപഞ്ചാരാമോ ഹോതി ന പപഞ്ചരതോ ന പപഞ്ചാരാമതം അനുയുത്തോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു തഥാ തഥാ വിഹാരം കപ്പേതി യഥാ യഥാസ്സ വിഹാരം കപ്പയതോ കാലകിരിയാ അനനുതപ്പാ ഹോതി. അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു നിബ്ബാനാഭിരതോ പജഹാസി സക്കായം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’’തി.

‘‘യോ പപഞ്ചമനുയുത്തോ, പപഞ്ചാഭിരതോ മഗോ;

വിരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തരം.

‘‘യോ ച പപഞ്ചം ഹിത്വാന, നിപ്പപഞ്ചപദേ രതോ;

ആരാധയീ സോ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി. പഞ്ചമം;

൬. നകുലപിതുസുത്തം

൧൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ [സുംസുമാരഗിരേ (സീ. പീ.), സംസുമാരഗിരേ (കത്ഥചി)] ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന നകുലപിതാ ഗഹപതി ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ നകുലപിതരം ഗഹപതിം ഏതദവോച –

‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, സാപേക്ഖോ [സാപേഖോ (പീ. ക.)] കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ. സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന സക്ഖിസ്സതി [ന സക്ഖിസ്സതി (സീ. സ്യാ. കം.), സക്കോതി (പീ. ക.)] ദാരകേ പോസേതും, ഘരാവാസം സന്ധരിതു’ന്തി [സന്ധരിതുന്തി (ക.), സണ്ഠരിതും (സ്യാ.)]. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. കുസലാഹം, ഗഹപതി, കപ്പാസം കന്തിതും വേണിം ഓലിഖിതും. സക്കോമഹം, ഗഹപതി, തവച്ചയേന ദാരകേ പോസേതും, ഘരാവാസം സന്ധരിതും. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന അഞ്ഞം ഘരം [ഭത്താരം (സ്യാ. കം.), വീരം (സീ.)] ഗമിസ്സതീ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ത്വഞ്ചേവ ഖോ, ഗഹപതി, ജാനാസി അഹഞ്ച, യം നോ [യദാ തേ (സീ.), യഥാ (സ്യാ.), യഥാ നോ (പീ.)] സോളസവസ്സാനി ഗഹട്ഠകം ബ്രഹ്മചരിയം സമാചിണ്ണം [സമാദിന്നം (സീ.)]. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന ന ദസ്സനകാമാ ഭവിസ്സതി ഭഗവതോ ന ദസ്സനകാമാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അഹഞ്ഹി, ഗഹപതി, തവച്ചയേന ദസ്സനകാമതരാ ചേവ ഭവിസ്സാമി ഭഗവതോ, ദസ്സനകാമതരാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ മമച്ചയേന സീലേസു [നകുലമാതാ… ന സീലേസു (സീ. പീ.)] പരിപൂരകാരിനീ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനിയോ, അഹം താസം അഞ്ഞതരാ. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ – തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതു. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ ലാഭിനീ [നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ ന ലാഭിനീ (പീ.)] അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സാ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ലാഭിനിയോ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, അഹം താസം അഞ്ഞതരാ. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ – തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതു. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ, ഗഹപതി, സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ.

‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏവമസ്സ – ‘ന നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഓഗാധപ്പത്താ പതിഗാധപ്പത്താ അസ്സാസപ്പത്താ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഗഹപതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഓഗാധപ്പത്താ പതിഗാധപ്പത്താ അസ്സാസപ്പത്താ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തി, അഹം താസം അഞ്ഞതരാ. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – അയം സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ – തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതു. തസ്മാതിഹ ത്വം, ഗഹപതി, മാ സാപേക്ഖോ കാലമകാസി. ദുക്ഖാ ഗഹപതി സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ; ഗരഹിതാ ച ഭഗവതാ സാപേക്ഖസ്സ കാലകിരിയാ’’തി.

അഥ ഖോ നകുലപിതുനോ ഗഹപതിസ്സ നകുലമാതരാ [നകുലമാതായ (സീ. സ്യാ.), നകുലമാതുയാ (ക.)] ഗഹപതാനിയാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിയമാനസ്സ സോ ആബാധോ ഠാനസോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. വുട്ഠഹി [വുട്ഠാതി (ക.)] ച നകുലപിതാ ഗഹപതി തമ്ഹാ ആബാധാ; തഥാ പഹീനോ ച പന നകുലപിതുനോ ഗഹപതിസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസി. അഥ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ [‘‘ഗിലാനഭാവതോ വുട്ഠായ ഠിതോ, ഭാവപ്പധാനോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ’’തി ടീകാസംവണ്ണനാ] അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നകുലപിതരം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! യസ്സ തേ നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ അനുകമ്പികാ അത്ഥകാമാ ഓവാദികാ അനുസാസികാ. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, മമ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനിയോ, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ താസം അഞ്ഞതരാ. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, മമ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ലാഭിനിയോ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സ, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ താസം അഞ്ഞതരാ. യാവതാ ഖോ, ഗഹപതി, മമ സാവികാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഓഗാധപ്പത്താ പതിഗാധപ്പത്താ അസ്സാസപ്പത്താ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തി, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ താസം അഞ്ഞതരാ. ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! യസ്സ തേ നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ അനുകമ്പികാ അത്ഥകാമാ ഓവാദികാ അനുസാസികാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സോപ്പസുത്തം

൧൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ…പേ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകസ്സപോ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകച്ചായനോ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകോട്ഠികോ [മഹാകോട്ഠിതോ (സീ. പീ.)] … ആയസ്മാപി ഖോ മഹാചുന്ദോ… ആയസ്മാപി ഖോ മഹാകപ്പിനോ… ആയസ്മാപി ഖോ അനുരുദ്ധോ… ആയസ്മാപി ഖോ രേവതോ… ആയസ്മാപി ഖോ ആനന്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി. തേപി ഖോ ആയസ്മന്തോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഉട്ഠായാസനാ യഥാവിഹാരം അഗമംസു. യേ പന തത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം തേ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ കാകച്ഛമാനാ സുപിംസു. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തേ ഭിക്ഖൂ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ കാകച്ഛമാനേ സുപന്തേ. ദിസ്വാ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘കഹം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ? കഹം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ? കഹം മഹാകസ്സപോ? കഹം മഹാകച്ചായനോ? കഹം മഹാകോട്ഠികോ? കഹം മഹാചുന്ദോ? കഹം മഹാകപ്പിനോ? കഹം അനുരുദ്ധോ? കഹം രേവതോ? കഹം ആനന്ദോ? കഹം നു ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ സാവകാ ഗതാ’’തി? ‘‘തേപി ഖോ, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഉട്ഠായാസനാ യഥാവിഹാരം അഗമംസൂ’’തി. ‘‘കേന നോ [കേന നോ (ക.), കേ നു (കത്ഥചി)] തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ നാഗതാതി [ഭിക്ഖൂ നവാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഭിക്ഖൂ ഗതാതി (?)] യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ കാകച്ഛമാനാ സുപഥ? തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ [മുദ്ധാഭിസിത്തോ (ക.)] യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം രജ്ജം കാരേന്തോ ജനപദസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം രജ്ജം കാരേന്തോ ജനപദസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘രട്ഠികോ…പേ… പേത്തണികോ… സേനാപതികോ… ഗാമഗാമണികോ [ഗാമഗാമികോ (സീ. പീ.)] … പൂഗഗാമണികോ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം പൂഗഗാമണികത്തം കാരേന്തോ പൂഗസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘പൂഗഗാമണികോ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരന്തോ യാവജീവം പൂഗഗാമണികത്തം വാ കാരേന്തോ പൂഗസ്സ വാ പിയോ മനാപോ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയം അനനുയുത്തോ അവിപസ്സകോ കുസലാനം ധമ്മാനം പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം [ബോധപക്ഖിയാനം (സീ.), ബോധപക്ഖികാനം (പീ.)] ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യാവദത്ഥം സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയം അനനുയുത്തോ അവിപസ്സകോ കുസലാനം ധമ്മാനം പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തോ’’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ ഭവിസ്സാമ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ, ജാഗരിയം അനുയുത്താ, വിപസ്സകാ കുസലാനം ധമ്മാനം, പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം, ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. സത്തമം.

൮. മച്ഛബന്ധസുത്തം

൧൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ മച്ഛികം മച്ഛബന്ധം മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനം. ദിസ്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അമും മച്ഛികം മച്ഛബന്ധം മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാന’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘മച്ഛികോ മച്ഛബന്ധോ മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘മച്ഛികോ മച്ഛബന്ധോ മച്ഛേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മച്ഛേ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ [വധായാനീതേ (സ്യാ. കം.), വധായ നീതേ (ക.)] പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ നേവ ഹത്ഥിയായീ ഹോതി ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘ഗോഘാതകോ ഗാവോ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘ഗോഘാതകോ ഗാവോ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഗാവോ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ നേവ ഹത്ഥിയായീ ഹോതി ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസതി’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ – ‘ഓരബ്ഭികോ…പേ… സൂകരികോ [സോകരികോ (സ്യാ.)] …പേ… സാകുണികോ…പേ… മാഗവികോ മഗേ [മിഗേ (സ്യാ. കം.)] വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാപി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം – ‘മാഗവികോ മഗേ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണമാനോ തേന കമ്മേന തേന ആജീവേന ഹത്ഥിയായീ വാ അസ്സയായീ വാ രഥയായീ വാ യാനയായീ വാ ഭോഗഭോഗീ വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസന്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഗേ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ നേവ ഹത്ഥിയായീ ഹോതി ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസതി. തേ ഹി (നാമ) [( ) ബഹൂസു നത്ഥി] സോ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതേ പാണേ വജ്ഝേ വധായുപനീതേ പാപകേന മനസാനുപേക്ഖമാനോ [മനസാനുപേക്ഖതി, തസ്മാ സോ (സ്യാ. ക.)] നേവ ഹത്ഥിയായീ ഭവിസ്സതി [ഹോതി (സ്യാ. ക.)] ന അസ്സയായീ ന രഥയായീ ന യാനയായീ ന ഭോഗഭോഗീ, ന മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അജ്ഝാവസിസ്സതി [അജ്ഝാവസതി (സ്യാ. ക.)]. കോ പന വാദോ യം മനുസ്സഭൂതം വജ്ഝം വധായുപനീതം പാപകേന മനസാനുപേക്ഖതി! തഞ്ഹി തസ്സ [തം ഹിസ്സ (പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമമരണസ്സതിസുത്തം

൧൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ [നാദികേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൮.൭൩] വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘മരണസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. ഭാവേഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, മരണസ്സതി’’ന്തി?

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം രത്തിന്ദിവം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം ദിവസം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകപിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ സങ്ഖാദിത്വാ [സങ്ഖരിത്വാ (ക.)] അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകം ആലോപം സങ്ഖാദിത്വാ [സംഹരിത്വാ (ക.)] അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭാവേസി മരണസ്സതി’’ന്തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം അസ്സസിത്വാ വാ പസ്സസാമി പസ്സസിത്വാ വാ അസ്സസാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി മരണസ്സതി’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘യോ ചായം [യ്വായം (പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം രത്തിന്ദിവം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം [യോപായം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം ദിവസം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകപിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ പമത്താ വിഹരന്തി ദന്ധം മരണസ്സതിം ഭാവേന്തി ആസവാനം ഖയായ.

‘‘യോ ച ഖ്വായം [യോപായം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം ഏകം ആലോപം സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി – ‘അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം യദന്തരം അസ്സസിത്വാ വാ പസ്സസാമി പസ്സസിത്വാ വാ അസ്സസാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസി കരേയ്യം, ബഹു വത മേ കതം അസ്സാ’തി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അപ്പമത്താ വിഹരന്തി തിക്ഖം മരണസ്സതിം ഭാവേന്തി ആസവാനം ഖയായ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘അപ്പമത്താ വിഹരിസ്സാമ, തിക്ഖം മരണസ്സതിം ഭാവേസ്സാമ ആസവാനം ഖയായാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തം

൨൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘മരണസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, മരണസ്സതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിവസേ നിക്ഖന്തേ രത്തിയാ പതിഹിതായ [പടിഗതായ (ക.) അ. നി. ൮.൭൪] ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ബഹുകാ ഖോ മേ പച്ചയാ മരണസ്സ – അഹി വാ മം ഡംസേയ്യ, വിച്ഛികോ വാ മം ഡംസേയ്യ, സതപദീ വാ മം ഡംസേയ്യ; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ, സോ മമസ്സ അന്തരായോ. ഉപക്ഖലിത്വാ വാ പപതേയ്യം, ഭത്തം വാ മേ ഭുത്തം ബ്യാപജ്ജേയ്യ, പിത്തം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സേമ്ഹം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സത്ഥകാ വാ മേ വാതാ കുപ്പേയ്യും; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ, സോ മമസ്സ അന്തരായോ’തി. തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം – ‘അത്ഥി നു ഖോ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു രത്തിം കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’’’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു രത്തിം കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേന ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘നത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു രത്തിം കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം അഹോരത്താനുസിക്ഖിനാ കുസലേസു ധമ്മേസു.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രത്തിയാ നിക്ഖന്തായ ദിവസേ പതിഹിതേ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ബഹുകാ ഖോ മേ പച്ചയാ മരണസ്സ – അഹി വാ മം ഡംസേയ്യ, വിച്ഛികോ വാ മം ഡംസേയ്യ, സതപദീ വാ മം ഡംസേയ്യ; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ സോ മമസ്സ അന്തരായോ. ഉപക്ഖലിത്വാ വാ പപതേയ്യം, ഭത്തം വാ മേ ഭുത്തം ബ്യാപജ്ജേയ്യ, പിത്തം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സേമ്ഹം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സത്ഥകാ വാ മേ വാതാ കുപ്പേയ്യും; തേന മേ അസ്സ കാലകിരിയാ സോ മമസ്സ അന്തരായോ’തി. തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം – ‘അത്ഥി നു ഖോ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു ദിവാ കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’’’തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു ദിവാ കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തചേലോ വാ ആദിത്തസീസോ വാ തസ്സേവ ചേലസ്സ വാ സീസസ്സ വാ നിബ്ബാപനായ അധിമത്തം ഛന്ദഞ്ച വായാമഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച ഉസ്സോള്ഹിഞ്ച അപ്പടിവാനിഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേന ഭിക്ഖുനാ തേസംയേവ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച കരണീയം.

‘‘സചേ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘നത്ഥി മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീനാ, യേ മേ അസ്സു ദിവാ കാലം കരോന്തസ്സ അന്തരായായാ’തി, തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം അഹോരത്താനുസിക്ഖിനാ കുസലേസു ധമ്മേസു. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മരണസ്സതി ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’’തി. ദസമം.

സാരണീയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ സാരണീ നിസാരണീയം, ഭദ്ദകം അനുതപ്പിയം;

നകുലം സോപ്പമച്ഛാ ച, ദ്വേ ഹോന്തി മരണസ്സതീതി.

൩. അനുത്തരിയവഗ്ഗോ

൧. സാമകസുത്തം

൨൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി സാമഗാമകേ പോക്ഖരണിയായം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം പോക്ഖരണിയം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘തയോമേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കമ്മാരാമതാ, ഭസ്സാരാമതാ, നിദ്ദാരാമതാ – ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, തയോ ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇദമവോച സാ ദേവതാ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. അഥ ഖോ സാ ദേവതാ ‘‘സമനുഞ്ഞോ മേ സത്ഥാ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇമം, ഭിക്ഖവേ, രത്തിം അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം പോക്ഖരണിയം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാ ദേവതാ മം ഏതദവോച – ‘തയോമേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കമ്മാരാമതാ, ഭസ്സാരാമതാ, നിദ്ദാരാമതാ – ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, തയോ ധമ്മാ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’തി. ഇദമവോച, ഭിക്ഖവേ, സാ ദേവതാ. ഇദം വത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി. തേസം വോ [ഖോ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, അലാഭാ തേസം ദുല്ലദ്ധം, യേ വോ ദേവതാപി ജാനന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി പരിഹായമാനേ’’.

‘‘അപരേപി, ഭിക്ഖവേ, തയോ പരിഹാനിയേ ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ പരിഹാനിയാ ധമ്മാ? സങ്ഗണികാരാമതാ, ദോവചസ്സതാ, പാപമിത്തതാ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പരിഹാനിയാ ധമ്മാ’’.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി. പഠമം.

൨. അപരിഹാനിയസുത്തം

൨൨. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അപരിഹാനിയേ ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥ…പേ… കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ഛ അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ? ന കമ്മാരാമതാ, ന ഭസ്സാരാമതാ, ന നിദ്ദാരാമതാ, ന സങ്ഗണികാരാമതാ, സോവചസ്സതാ, കല്യാണമിത്തതാ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം ന പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി ന പരിഹായിംസു കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം ന പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി ന പരിഹായിസ്സന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി. യേപി ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി ന പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേതേ ഇമേഹേവ ഛഹി ധമ്മേഹി ന പരിഹായന്തി കുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഭയസുത്തം

൨൩. ‘‘‘ഭയ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘രോഗോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘ഗണ്ഡോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘സങ്ഗോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം; ‘പങ്കോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭയ’ന്തി കാമാനമേതം അധിവചനം? കാമരാഗരത്തായം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോ ദിട്ഠധമ്മികാപി ഭയാ ന പരിമുച്ചതി, സമ്പരായികാപി ഭയാ ന പരിമുച്ചതി, തസ്മാ ‘ഭയ’ന്തി കാമാനമേതം അധിവചനം. കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖന്തി…പേ… രോഗോതി… ഗണ്ഡോതി… സങ്ഗോതി… പങ്കോതി കാമാനമേതം അധിവചനം? കാമരാഗരത്തായം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോ ദിട്ഠധമ്മികാപി പങ്കാ ന പരിമുച്ചതി, സമ്പരായികാപി പങ്കാ ന പരിമുച്ചതി, തസ്മാ ‘പങ്കോ’തി കാമാനമേതം അധിവചന’’ന്തി.

‘‘ഭയം ദുക്ഖം രോഗോ ഗണ്ഡോ, സങ്ഗോ പങ്കോ ച ഉഭയം;