(൧൫) ൫. തികണ്ഡകീവഗ്ഗോ

൧. അവജാനാതിസുത്തം

൧൪൧. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ദത്വാ അവജാനാതി, സംവാസേന അവജാനാതി, ആധേയ്യമുഖോ [ആദിയ്യമുഖോ (സീ.), ആദേയ്യമുഖോ (സ്യാ. കം.), ആദിയമുഖോ (പീ.) അട്ഠകഥായ പഠമസംവണ്ണനാനുരൂപം. പു. പ. ൧൯൩ പസ്സിതബ്ബം] ഹോതി, ലോലോ ഹോതി, മന്ദോ മോമൂഹോ ഹോതി [മന്ദോ ഹോതി മോമൂഹോ (സീ.)].

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദത്വാ അവജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ദേമി; അയം പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’തി. തമേനം ദത്വാ അവജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദത്വാ അവജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സംവാസേന അവജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവസതി ദ്വേ വാ തീണി വാ വസ്സാനി. തമേനം സംവാസേന അവജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സംവാസേന അവജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആധേയ്യമുഖോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരസ്സ വണ്ണേ വാ അവണ്ണേ വാ ഭാസിയമാനേ തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ അധിമുച്ചിതാ [അധിമുച്ചിതോ (സ്യാ.)] ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആധേയ്യമുഖോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ലോലോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇത്തരസദ്ധോ ഹോതി ഇത്തരഭത്തീ ഇത്തരപേമോ ഇത്തരപ്പസാദോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ലോലോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ മന്ദോ മോമൂഹോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ന ജാനാതി, സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ന ജാനാതി, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ന ജാനാതി, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ന ജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ മന്ദോ മോമൂഹോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. പഠമം.

൨. ആരഭതിസുത്തം

൧൪൨. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതി; തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

[പു. പ. ൧൯൧] ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരഭതി, ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി; തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ആരഭതി, വിപ്പടിസാരീ ഹോതി; തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി; തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി; തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ [ആരബ്ഭജാ (പീ. ക.), ആരഭജാ (സ്യാ. കം.)] ആസവാ സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ പവഡ്ഢന്തി [സംവഡ്ഢന്തി (ക.)], സാധു വതായസ്മാ ആരമ്ഭജേ ആസവേ പഹായ വിപ്പടിസാരജേ ആസവേ പടിവിനോദേത്വാ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു [ഭാവേതും (സീ. പീ.)]; ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ ആസവാ സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ ന പവഡ്ഢന്തി, സാധു വതായസ്മാ ആരമ്ഭജേ ആസവേ പഹായ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു; ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ന ആരഭതി വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ ആസവാ ന സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ പവഡ്ഢന്തി, സാധു വതായസ്മാ വിപ്പടിസാരജേ ആസവേ പടിവിനോദേത്വാ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു; ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’’ തി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ന ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ ആസവാ ന സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ ന പവഡ്ഢന്തി, സാധു വതായസ്മാ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു; ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന ഏവം ഓവദിയമാനാ ഏവം അനുസാസിയമാനാ അനുപുബ്ബേന ആസവാനം ഖയം പാപുണന്തീ’’തി [പു. പ. ൧൯൧]. ദുതിയം.

൩. സാരന്ദദസുത്തം

൧൪൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസി. തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചമത്താനം ലിച്ഛവിസതാനം സാരന്ദദേ ചേതിയേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘പഞ്ചന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. കതമേസം പഞ്ചന്നം? ഹത്ഥിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, അസ്സരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, മണിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, ഇത്ഥിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, ഗഹപതിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. ഇമേസം പഞ്ചന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മി’’ന്തി.

അഥ ഖോ തേ ലിച്ഛവീ മഗ്ഗേ പുരിസം ഠപേസും [പേസേസും (സ്യാ. ക.)] – ‘‘യദാ ത്വം [യഥാ ത്വം (സീ. പീ.)], അമ്ഭോ പുരിസ, പസ്സേയ്യാസി ഭഗവന്തം, അഥ അമ്ഹാകം ആരോചേയ്യാസീ’’തി. അദ്ദസാ ഖോ സോ പുരിസോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം; ദിസ്വാന യേന തേ ലിച്ഛവീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ലിച്ഛവീ ഏതദവോച – ‘‘അയം സോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഗച്ഛതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ; യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ ലിച്ഛവീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ തേ ലിച്ഛവീ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘സാധു, ഭന്തേ, യേന സാരന്ദദം ചേതിയം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന സാരന്ദദം ചേതിയം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ തേ ലിച്ഛവീ ഏതദവോച – ‘‘കായ നുത്ഥ, ലിച്ഛവീ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘പഞ്ചന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. കതമേസം പഞ്ചന്നം? ഹത്ഥിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, അസ്സരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, മണിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, ഇത്ഥിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, ഗഹപതിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. ഇമേസം പഞ്ചന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മി’’’ന്തി.

‘‘കാമാധിമുത്താനം വത, ഭോ, ലിച്ഛവീനം [കാമാധിമുത്താനം വത വോ ലിച്ഛവീനം (സീ.), കാമാധിമുത്താനം വത വോ ലിച്ഛവീ (സ്യാ.), കാമാധിമുത്താനംവ വോ ലിച്ഛവീ (?)] കാമംയേവ ആരബ്ഭ അന്തരാകഥാ ഉദപാദി. പഞ്ചന്നം, ലിച്ഛവീ, രതനാനം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. കതമേസം പഞ്ചന്നം? തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, തഥാഗതപ്പവേദിതസ്സ ധമ്മവിനയസ്സ ദേസേതാ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, തഥാഗതപ്പവേദിതസ്സ ധമ്മവിനയസ്സ ദേസിതസ്സ വിഞ്ഞാതാ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, തഥാഗതപ്പവേദിതസ്സ ധമ്മവിനയസ്സ ദേസിതസ്സ വിഞ്ഞാതാ [വിഞ്ഞാതസ്സ (സീ. പീ.) അ. നി. ൫.൧൯൫] ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, കതഞ്ഞൂ കതവേദീ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. ഇമേസം ഖോ, ലിച്ഛവീ, പഞ്ചന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. തികണ്ഡകീസുത്തം

൧൪൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാകേതേ വിഹരതി തികണ്ഡകീവനേ [കണ്ഡകീവനേ (സം. നി. ൫.൯൦൨)]. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ [അപ്പടിക്കൂലേ പടിക്കൂലസഞ്ഞീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വിഹരേയ്യ. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പടികൂലഞ്ച അപ്പടികൂലഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യ സതോ സമ്പജാനോ.

‘‘കിഞ്ച [കഥഞ്ച (സീ. പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ? ‘മാ മേ രജനീയേസു ധമ്മേസു രാഗോ ഉദപാദീ’തി – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ? ‘മാ മേ ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ദോസോ ഉദപാദീ’തി – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ? ‘മാ മേ രജനീയേസു ധമ്മേസു രാഗോ ഉദപാദി, മാ മേ ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ദോസോ ഉദപാദീ’തി – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ? ‘മാ മേ ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ദോസോ ഉദപാദി, മാ മേ രജനീയേസു ധമ്മേസു രാഗോ ഉദപാദീ’തി – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച പടികൂലഞ്ച അപ്പടികൂലഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യ? ‘സതോ സമ്പജാനോ മാ മേ ക്വചനി [ക്വചിനി (സീ. സ്യാ. പീ.)] കത്ഥചി കിഞ്ചനം [കിഞ്ചന (സീ. പീ.)] രജനീയേസു ധമ്മേസു രാഗോ ഉദപാദി, മാ മേ ക്വചനി കത്ഥചി കിഞ്ചനം ദോസനീയേസു ധമ്മേസു ദോസോ ഉദപാദി, മാ മേ ക്വചനി കത്ഥചി കിഞ്ചനം മോഹനീയേസു ധമ്മേസു മോഹോ ഉദപാദീ’തി – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച പടികൂലഞ്ച അപ്പടികൂലഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യ സതോ സമ്പജാനോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. നിരയസുത്തം

൧൪൫. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതീ ഹോതി, അദിന്നാദായീ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി, മുസാവാദീ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. മിത്തസുത്തം

൧൪൬. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു മിത്തോ ന സേവിതബ്ബോ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? കമ്മന്തം കാരേതി, അധികരണം ആദിയതി, പാമോക്ഖേസു ഭിക്ഖൂസു പടിവിരുദ്ധോ ഹോതി, ദീഘചാരികം അനവത്ഥചാരികം [അവത്ഥാനചാരികം (സ്യാ.)] അനുയുത്തോ വിഹരതി, നപ്പടിബലോ ഹോതി കാലേന കാലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതും സമാദപേതും സമുത്തേജേതും സമ്പഹംസേതും. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു മിത്തോ ന സേവിതബ്ബോ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു മിത്തോ സേവിതബ്ബോ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കമ്മന്തം കാരേതി, ന അധികരണം ആദിയതി, ന പാമോക്ഖേസു ഭിക്ഖൂസു പടിവിരുദ്ധോ ഹോതി, ന ദീഘചാരികം അനവത്ഥചാരികം അനുയുത്തോ വിഹരതി, പടിബലോ ഹോതി കാലേന കാലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതും സമാദപേതും സമുത്തേജേതും സമ്പഹംസേതും. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു മിത്തോ സേവിതബ്ബോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അസപ്പുരിസദാനസുത്തം

൧൪൭. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസദാനാനി. കതമാനി പഞ്ച? അസക്കച്ചം ദേതി, അചിത്തീകത്വാ [അചിത്തികത്വാ (പീ.), അചിതിം കത്വാ (സ്യാ.), അചിത്തിം കത്വാ (ക.)] ദേതി, അസഹത്ഥാ ദേതി, അപവിദ്ധം [അപവിട്ടം (സ്യാ. കം.)] ദേതി, അനാഗമനദിട്ഠികോ ദേതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച അസപ്പുരിസദാനാനി.

‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസദാനാനി. കതമാനി പഞ്ച? സക്കച്ചം ദേതി, ചിത്തീകത്വാ ദേതി, സഹത്ഥാ ദേതി, അനപവിദ്ധം ദേതി, ആഗമനദിട്ഠികോ ദേതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സപ്പുരിസദാനാനീ’’തി. സത്തമം.

൮. സപ്പുരിസദാനസുത്തം

൧൪൮. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസദാനാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധായ ദാനം ദേതി, സക്കച്ചം ദാനം ദേതി, കാലേന ദാനം ദേതി, അനുഗ്ഗഹിതചിത്തോ [അനഗ്ഗഹിതചിത്തോ (സീ.)] ദാനം ദേതി, അത്താനഞ്ച പരഞ്ച അനുപഹച്ച ദാനം ദേതി.

‘‘സദ്ധായ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദാനം ദത്വാ യത്ഥ യത്ഥ തസ്സ ദാനസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തതി, അഡ്ഢോ ച ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ, അഭിരൂപോ ച ഹോതി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ.

‘‘സക്കച്ചം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദാനം ദത്വാ യത്ഥ യത്ഥ തസ്സ ദാനസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തതി, അഡ്ഢോ ച ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി പുത്താതി വാ ദാരാതി വാ ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി [കമ്മകാരാതി (ക.)] വാ, തേപി സുസ്സൂസന്തി സോതം ഓദഹന്തി അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി.

‘‘കാലേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദാനം ദത്വാ യത്ഥ യത്ഥ തസ്സ ദാനസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തതി, അഡ്ഢോ ച ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ; കാലാഗതാ ചസ്സ അത്ഥാ പചുരാ ഹോന്തി.

‘‘അനുഗ്ഗഹിതചിത്തോ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദാനം ദത്വാ യത്ഥ യത്ഥ തസ്സ ദാനസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തതി, അഡ്ഢോ ച ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ; ഉളാരേസു ച പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഭോഗായ ചിത്തം നമതി.

‘‘അത്താനഞ്ച പരഞ്ച അനുപഹച്ച ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദാനം ദത്വാ യത്ഥ യത്ഥ തസ്സ ദാനസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തതി, അഡ്ഢോ ച ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ; ന ചസ്സ കുതോചി ഭോഗാനം ഉപഘാതോ ആഗച്ഛതി അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ രാജതോ വാ ചോരതോ വാ അപ്പിയതോ വാ ദായാദതോ വാ [അപ്പിയതോ വാ ദായാദതോ വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), അപ്പിയദായാദതോ വാ (ക.)]. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സപ്പുരിസദാനാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമസമയവിമുത്തസുത്തം

൧൪൯. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? കമ്മാരാമതാ, ഭസ്സാരാമതാ, നിദ്ദാരാമതാ, സങ്ഗണികാരാമതാ, യഥാവിമുത്തം ചിത്തം ന പച്ചവേക്ഖതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ന കമ്മാരാമതാ, ന ഭസ്സാരാമതാ, ന നിദ്ദാരാമതാ, ന സങ്ഗണികാരാമതാ, യഥാവിമുത്തം ചിത്തം പച്ചവേക്ഖതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയസമയവിമുത്തസുത്തം

൧൫൦. [കഥാ. ൨൬൭] ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? കമ്മാരാമതാ, ഭസ്സാരാമതാ, നിദ്ദാരാമതാ, ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ന കമ്മാരാമതാ, ന ഭസ്സാരാമതാ, ന നിദ്ദാരാമതാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ദസമം.

തികണ്ഡകീവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.