൪. ചതുത്ഥപണ്ണാസകം

(൧൬) ൧. സദ്ധമ്മവഗ്ഗോ

൧. പഠമസമ്മത്തനിയാമസുത്തം

൧൫൧. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോപി സദ്ധമ്മം അഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? കഥം പരിഭോതി, കഥികം [കഥിതം (ക.)] പരിഭോതി, അത്താനം പരിഭോതി, വിക്ഖിത്തചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി, അനേകഗ്ഗചിത്തോ അയോനിസോ ച [അയോനിസോ (സ്യാ. കം.)] മനസി കരോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോപി സദ്ധമ്മം അഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കഥം പരിഭോതി, ന കഥികം പരിഭോതി, ന അത്താനം പരിഭോതി, അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി, ഏകഗ്ഗചിത്തോ യോനിസോ ച മനസി കരോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്ത’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയസമ്മത്തനിയാമസുത്തം

൧൫൨. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോപി സദ്ധമ്മം അഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? കഥം പരിഭോതി, കഥികം പരിഭോതി, അത്താനം പരിഭോതി, ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി ജളോ ഏളമൂഗോ, അനഞ്ഞാതേ അഞ്ഞാതമാനീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോപി സദ്ധമ്മം അഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കഥം പരിഭോതി, ന കഥികം പരിഭോതി, ന അത്താനം പരിഭോതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി അജളോ അനേളമൂഗോ, ന അനഞ്ഞാതേ അഞ്ഞാതമാനീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്ത’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. തതിയസമ്മത്തനിയാമസുത്തം

൧൫൩. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോപി സദ്ധമ്മം അഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? മക്ഖീ ധമ്മം സുണാതി മക്ഖപരിയുട്ഠിതോ, ഉപാരമ്ഭചിത്തോ [സഉപാരമ്ഭചിത്തോ (സ്യാ. കം.)] ധമ്മം സുണാതി രന്ധഗവേസീ, ധമ്മദേസകേ ആഹതചിത്തോ ഹോതി ഖീലജാതോ [ഖിലജാതോ (സ്യാ. പീ.)], ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി ജളോ ഏളമൂഗോ, അനഞ്ഞാതേ അഞ്ഞാതമാനീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോപി സദ്ധമ്മം അഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അമക്ഖീ ധമ്മം സുണാതി ന മക്ഖപരിയുട്ഠിതോ, അനുപാരമ്ഭചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി ന രന്ധഗവേസീ, ധമ്മദേസകേ അനാഹതചിത്തോ ഹോതി അഖീലജാതോ, പഞ്ഞവാ ഹോതി അജളോ അനേളമൂഗോ, ന അനഞ്ഞാതേ അഞ്ഞാതമാനീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്ത’’ന്തി. തതിയം.

൪. പഠമസദ്ധമ്മസമ്മോസസുത്തം

൧൫൪. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ന സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തി, ന സക്കച്ചം ധമ്മം പരിയാപുണന്തി, ന സക്കച്ചം ധമ്മം ധാരേന്തി, ന സക്കച്ചം ധാതാനം [ധതാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖന്തി, ന സക്കച്ചം അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തി, സക്കച്ചം ധമ്മം പരിയാപുണന്തി, സക്കച്ചം ധമ്മം ധാരേന്തി, സക്കച്ചം ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖന്തി, സക്കച്ചം അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസദ്ധമ്മസമ്മോസസുത്തം

൧൫൫. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ന പരിയാപുണന്തി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ന വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ന വിത്ഥാരേന പരം [പരേസം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), പരേ (?)] വാചേന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ന വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ന ചേതസാ അനുവിതക്കേന്തി അനുവിചാരേന്തി മനസാനുപേക്ഖന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ധമ്മം പരിയാപുണന്തി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരം വാചേന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേന്തി അനുവിചാരേന്തി മനസാനുപേക്ഖന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. തതിയസദ്ധമ്മസമ്മോസസുത്തം

൧൫൬. [അ. നി. ൪.൧൬൦] ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ദുഗ്ഗഹിതം സുത്തന്തം പരിയാപുണന്തി ദുന്നിക്ഖിത്തേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി ദുന്നയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ദുബ്ബചാ ഹോന്തി, ദോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ, അക്ഖമാ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ അനുസാസനിം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ ന സക്കച്ചം സുത്തന്തം പരം വാചേന്തി; തേസം അച്ചയേന ഛിന്നമൂലകോ സുത്തന്തോ ഹോതി അപ്പടിസരണോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ബാഹുലികാ ഹോന്തി സാഥലികാ ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാ പവിവേകേ നിക്ഖിത്തധുരാ, ന വീരിയം ആരഭന്തി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. തേസം പച്ഛിമാ ജനതാ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി. സാപി ഹോതി ബാഹുലികാ സാഥലികാ ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാ പവിവേകേ നിക്ഖിത്തധുരാ, ന വീരിയം ആരഭതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി. സങ്ഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിന്നേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അക്കോസാ ച ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിഭാസാ ച ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിക്ഖേപാ ച ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ചജനാ [പരിച്ചജാ (സ്യാ. കം.)] ച ഹോന്തി. തത്ഥ അപ്പസന്നാ ചേവ നപ്പസീദന്തി, പസന്നാനഞ്ച ഏകച്ചാനം അഞ്ഞഥത്തം ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സുഗ്ഗഹിതം സുത്തന്തം പരിയാപുണന്തി സുനിക്ഖിത്തേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി. സുനിക്ഖിത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി സുനയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സുവചാ ഹോന്തി സോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ, ഖമാ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ അനുസാസനിം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ സക്കച്ചം സുത്തന്തം പരം വാചേന്തി; തേസം അച്ചയേന ന ഛിന്നമൂലകോ [അച്ഛിന്നമൂലകോ (ക.) അ. നി. ൪.൧൬൦] സുത്തന്തോ ഹോതി സപ്പടിസരണോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ന ബാഹുലികാ ഹോന്തി ന സാഥലികാ, ഓക്കമനേ നിക്ഖിത്തധുരാ പവിവേകേ പുബ്ബങ്ഗമാ; വീരിയം ആരഭന്തി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. തേസം പച്ഛിമാ ജനതാ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി. സാപി ഹോതി ന ബാഹുലികാ ന സാഥലികാ, ഓക്കമനേ നിക്ഖിത്തധുരാ പവിവേകേ പുബ്ബങ്ഗമാ, വീരിയം ആരഭതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ സമ്മോദമാനോ അവിവദമാനോ ഏകുദ്ദേസോ ഫാസും വിഹരതി. സങ്ഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമഗ്ഗേ ന ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം അക്കോസാ ഹോന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിഭാസാ ഹോന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിക്ഖേപാ ഹോന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ചജനാ ഹോന്തി. തത്ഥ അപ്പസന്നാ ചേവ പസീദന്തി, പസന്നാനഞ്ച ഭിയ്യോഭാവോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുക്കഥാസുത്തം

൧൫൭. ‘‘പഞ്ചന്നം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാനം കഥാ ദുക്കഥാ പുഗ്ഗലേ പുഗ്ഗലം [പുഗ്ഗലം പുഗ്ഗലം (സീ. പീ.)] ഉപനിധായ. കതമേസം പഞ്ചന്നം? അസ്സദ്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാകഥാ ദുക്കഥാ; ദുസ്സീലസ്സ സീലകഥാ ദുക്കഥാ; അപ്പസ്സുതസ്സ ബാഹുസച്ചകഥാ ദുക്കഥാ; മച്ഛരിസ്സ [മച്ഛരിയസ്സ (സീ. പീ. ക.)] ചാഗകഥാ ദുക്കഥാ; ദുപ്പഞ്ഞസ്സ പഞ്ഞാകഥാ ദുക്കഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, അസ്സദ്ധസ്സ സദ്ധാകഥാ ദുക്കഥാ? അസ്സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാകഥായ കച്ഛമാനായ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാസമ്പദം അത്തനി ന സമനുപസ്സതി [ന സമ്പസ്സതി (സീ.)], ന ച ലഭതി തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ അസ്സദ്ധസ്സ സദ്ധാകഥാ ദുക്കഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലസ്സ സീലകഥാ ദുക്കഥാ? ദുസ്സീലോ, ഭിക്ഖവേ, സീലകഥായ കച്ഛമാനായ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പദം അത്തനി ന സമനുപസ്സതി ന ച ലഭതി തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ ദുസ്സീലസ്സ സീലകഥാ ദുക്കഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസ്സുതസ്സ ബാഹുസച്ചകഥാ ദുക്കഥാ? അപ്പസ്സുതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹുസച്ചകഥായ കച്ഛമാനായ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സുതസമ്പദം അത്തനി ന സമനുപസ്സതി, ന ച ലഭതി തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ അപ്പസ്സുതസ്സ ബാഹുസച്ചകഥാ ദുക്കഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, മച്ഛരിസ്സ ചാഗകഥാ ദുക്കഥാ? മച്ഛരീ, ഭിക്ഖവേ, ചാഗകഥായ കച്ഛമാനായ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ചാഗസമ്പദം അത്തനി ന സമനുപസ്സതി ന ച ലഭതി തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ മച്ഛരിസ്സ ചാഗകഥാ ദുക്കഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുപ്പഞ്ഞസ്സ പഞ്ഞാകഥാ ദുക്കഥാ? ദുപ്പഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാകഥായ കച്ഛമാനായ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാസമ്പദം അത്തനി ന സമനുപസ്സതി, ന ച ലഭതി തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞസ്സ പഞ്ഞാകഥാ ദുക്കഥാ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം പുഗ്ഗലാനം കഥാ ദുക്കഥാ പുഗ്ഗലേ പുഗ്ഗലം ഉപനിധായ.

‘‘പഞ്ചന്നം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാനം കഥാ സുകഥാ പുഗ്ഗലേ പുഗ്ഗലം ഉപനിധായ. കതമേസം പഞ്ചന്നം? സദ്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാകഥാ സുകഥാ; സീലവതോ സീലകഥാ സുകഥാ; ബഹുസ്സുതസ്സ ബാഹുസച്ചകഥാ സുകഥാ; ചാഗവതോ ചാഗകഥാ സുകഥാ; പഞ്ഞവതോ പഞ്ഞാകഥാ സുകഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധസ്സ സദ്ധാകഥാ സുകഥാ? സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാകഥായ കച്ഛമാനായ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിത്ഥീയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാസമ്പദം അത്തനി സമനുപസ്സതി ലഭതി ച തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ സദ്ധസ്സ സദ്ധാകഥാ സുകഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ സീലകഥാ സുകഥാ? സീലവാ, ഭിക്ഖവേ, സീലകഥായ കച്ഛമാനായ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിത്ഥീയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പദം അത്തനി സമനുപസ്സതി, ലഭതി ച തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ സീലവതോ സീലകഥാ സുകഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ബഹുസ്സുതസ്സ ബാഹുസച്ചകഥാ സുകഥാ? ബഹുസ്സുതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹുസച്ചകഥായ കച്ഛമാനായ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിത്ഥീയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സുതസമ്പദം അത്തനി സമനുപസ്സതി, ലഭതി ച തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ ബഹുസ്സുതസ്സ ബാഹുസച്ചകഥാ സുകഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ചാഗവതോ ചാഗകഥാ സുകഥാ? ചാഗവാ, ഭിക്ഖവേ, ചാഗകഥായ കച്ഛമാനായ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിത്ഥീയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ചാഗസമ്പദം അത്തനി സമനുപസ്സതി, ലഭതി ച തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ ചാഗവതോ ചാഗകഥാ സുകഥാ.

‘‘കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞവതോ പഞ്ഞാകഥാ സുകഥാ? പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാകഥായ കച്ഛമാനായ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിത്ഥീയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാസമ്പദം അത്തനി സമനുപസ്സതി ലഭതി ച തതോനിദാനം പീതിപാമോജ്ജം. തസ്മാ പഞ്ഞവതോ പഞ്ഞാകഥാ സുകഥാ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം പുഗ്ഗലാനം കഥാ സുകഥാ പുഗ്ഗലേ പുഗ്ഗലം ഉപനിധായാ’’തി. സത്തമം.

൮. സാരജ്ജസുത്തം

൧൫൮. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സാരജ്ജം ഓക്കന്തോ [ഓക്കമന്തോ (ക.)] ഹോതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദുസ്സീലോ ഹോതി, അപ്പസ്സുതോ ഹോതി, കുസീതോ ഹോതി, ദുപഞ്ഞോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സാരജ്ജം ഓക്കന്തോ ഹോതി.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു വിസാരദോ ഹോതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു വിസാരദോ ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഉദായീസുത്തം

൧൫൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉദായീ മഹതിയാ ഗിഹിപരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം ഉദായിം മഹതിയാ ഗിഹിപരിസായ പരിവുതം ധമ്മം ദേസേന്തം നിസിന്നം. ദിസ്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, ഉദായീ മഹതിയാ ഗിഹിപരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി [ദേസേന്തോ നിസിന്നോ’’തി (സ്യാ.)].

‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, സുകരം പരേസം ധമ്മം ദേസേതും. പരേസം, ആനന്ദ, ധമ്മം ദേസേന്തേന പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. കതമേ പഞ്ച? ‘അനുപുബ്ബിം കഥം [ആനുപുബ്ബികഥം (സീ.), അനുപുബ്ബികഥം (സ്യാ. പീ. ക.)] കഥേസ്സാമീ’തി പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ; ‘പരിയായദസ്സാവീ കഥം കഥേസ്സാമീ’തി പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ; ‘അനുദ്ദയതം പടിച്ച കഥം കഥേസ്സാമീ’തി പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ; ‘ന ആമിസന്തരോ കഥം കഥേസ്സാമീ’തി പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ; ‘അത്താനഞ്ച പരഞ്ച അനുപഹച്ച കഥം കഥേസ്സാമീ’തി പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. ന ഖോ, ആനന്ദ, സുകരം പരേസം ധമ്മം ദേസേതും. പരേസം, ആനന്ദ, ധമ്മം ദേസേന്തേന ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുപ്പടിവിനോദയസുത്തം

൧൬൦. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നാ ദുപ്പടിവിനോദയാ. കതമേ പഞ്ച? ഉപ്പന്നോ രാഗോ ദുപ്പടിവിനോദയോ, ഉപ്പന്നോ ദോസോ ദുപ്പടിവിനോദയോ, ഉപ്പന്നോ മോഹോ ദുപ്പടിവിനോദയോ, ഉപ്പന്നം പടിഭാനം ദുപ്പടിവിനോദയം, ഉപ്പന്നം ഗമികചിത്തം ദുപ്പടിവിനോദയം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ഉപ്പന്നാ ദുപ്പടിവിനോദയാ’’തി. ദസമം.

സദ്ധമ്മവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

തയോ സമ്മത്തനിയാമാ, തയോ സദ്ധമ്മസമ്മോസാ;

ദുക്കഥാ ചേവ സാരജ്ജം, ഉദായിദുബ്ബിനോദയാതി.

(൧൭) ൨. ആഘാതവഗ്ഗോ

൧. പഠമആഘാതപടിവിനയസുത്തം

൧൬൧. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതപടിവിനയാ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ. കതമേ പഞ്ച? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ ജായേഥ, മേത്താ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവേതബ്ബാ; ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ ജായേഥ, കരുണാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവേതബ്ബാ; ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ ജായേഥ, ഉപേക്ഖാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവേതബ്ബാ; ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ ജായേഥ, അസതിഅമനസികാരോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആപജ്ജിതബ്ബോ; ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ ജായേഥ, കമ്മസ്സകതാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അധിട്ഠാതബ്ബാ – ‘കമ്മസ്സകോ അയമായസ്മാ കമ്മദായാദോ കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു കമ്മപ്പടിസരണോ, യം കമ്മം കരിസ്സതി കല്യാണം വാ പാപകം വാ തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സതീ’തി; ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ആഘാതപടിവിനയാ, യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയആഘാതപടിവിനയസുത്തം

൧൬൨. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ആഘാതപടിവിനയാ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ. കതമേ പഞ്ച? ഇധാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ ഹോതി പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ; ഏവരൂപേപി, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. ഇധ പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ഹോതി പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ; ഏവരൂപേപി, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. ഇധ പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ ഹോതി അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, ലഭതി ച കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം; ഏവരൂപേപി, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. ഇധ പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ ഹോതി അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, ന ച ലഭതി കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം; ഏവരൂപേപി, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. ഇധ പനാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, ലഭതി ച കാലേന വാ കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം; ഏവരൂപേപി, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ.

‘‘തത്രാവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, കഥം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പംസുകൂലികോ രഥിയായ നന്തകം ദിസ്വാ വാമേന പാദേന നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ദക്ഖിണേന പാദേന പത്ഥരിത്വാ [വിത്ഥാരേത്വാ (സീ. പീ.)], യോ തത്ഥ സാരോ തം പരിപാതേത്വാ ആദായ പക്കമേയ്യ; ഏവമേവം ഖ്വാവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, യാസ്സ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ ന സാസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ, യാ ച ഖ്വാസ്സ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ സാസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ. ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ.

‘‘തത്രാവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ, കഥം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പോക്ഖരണീ സേവാലപണകപരിയോനദ്ധാ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ. സോ തം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഇതിചിതി ച സേവാലപണകം അപവിയൂഹിത്വാ അഞ്ജലിനാ പിവിത്വാ പക്കമേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ, യാസ്സ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ ന സാസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ, യാ ച ഖ്വാസ്സ പരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ സാസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ. ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ.

‘‘തത്രാവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ലഭതി ച കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, കഥം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പരിത്തം ഗോപദേ [ഗോപദകേ (സീ. സ്യാ.)] ഉദകം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘ഇദം ഖോ പരിത്തം ഗോപദേ ഉദകം. സചാഹം അഞ്ജലിനാ വാ പിവിസ്സാമി ഭാജനേന വാ ഖോഭേസ്സാമിപി തം ലോളേസ്സാമിപി തം അപേയ്യമ്പി തം കരിസ്സാമി. യംനൂനാഹം ചതുക്കുണ്ഡികോ [ചതുഗുണ്ഡികോ (സീ.), ചതുകുണ്ഡികോ (സ്യാ. കം. പീ.), ചതുകോണ്ഡികോ (ദീ. നി. ൩.൭)] നിപതിത്വാ ഗോപീതകം പിവിത്വാ പക്കമേയ്യ’ന്തി. സോ ചതുക്കുണ്ഡികോ നിപതിത്വാ ഗോപീതകം പിവിത്വാ പക്കമേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ലഭതി ച കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, യാസ്സ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ ന സാസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ; യാപിസ്സ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ ന സാപിസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ. യഞ്ച ഖോ സോ ലഭതി കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, തമേവസ്സ [തദേവസ്സ (സീ. സ്യാ.)] തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബം. ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ.

‘‘തത്രാവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ന ച ലഭതി കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, കഥം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പുരിസോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ. തസ്സ പുരതോപിസ്സ ദൂരേ ഗാമോ പച്ഛതോപിസ്സ ദൂരേ ഗാമോ. സോ ന ലഭേയ്യ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ന ലഭേയ്യ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ന ലഭേയ്യ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം, ന ലഭേയ്യ ഗാമന്തനായകം. തമേനം അഞ്ഞതരോ പുരിസോ പസ്സേയ്യ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ. സോ തസ്മിം പുരിസേ കാരുഞ്ഞംയേവ ഉപട്ഠാപേയ്യ, അനുദ്ദയംയേവ ഉപട്ഠാപേയ്യ, അനുകമ്പംയേവ ഉപട്ഠാപേയ്യ – ‘അഹോ വതായം പുരിസോ ലഭേയ്യ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ലഭേയ്യ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ലഭേയ്യ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം, ലഭേയ്യ ഗാമന്തനായകം! തം കിസ്സ ഹേതു? മായം [അയം (ക.)] പുരിസോ ഇധേവ അനയബ്യസനം ആപജ്ജീ’തി [ആപജ്ജേയ്യ (ക.)]! ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ന ച ലഭതി കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, ഏവരൂപേപി [ഏവരൂപേ (പീ.)], ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ കാരുഞ്ഞംയേവ ഉപട്ഠാപേതബ്ബം അനുദ്ദയായേവ ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ അനുകമ്പായേവ ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ – ‘അഹോ വത അയമായസ്മാ കായദുച്ചരിതം പഹായ കായസുചരിതം ഭാവേയ്യ, വചീദുച്ചരിതം പഹായ വചീസുചരിതം ഭാവേയ്യ, മനോദുച്ചരിതം പഹായ മനോസുചരിതം ഭാവേയ്യ! തം കിസ്സ ഹേതു? മായം ആയസ്മാ [അയമായസ്മാ (ക.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജീ’തി [ഉപപജ്ജതീതി (ക.)]! ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ.

‘‘തത്രാവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ലഭതി ച കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, കഥം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ? സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പോക്ഖരണീ അച്ഛോദകാ സാതോദകാ സീതോദകാ [അച്ഛോദികാ സാതോദികാ സീതോദികാ (സീ.)] സേതകാ [സേതോദകാ (ക.)] സുപതിത്ഥാ രമണീയാ നാനാരുക്ഖേഹി സഞ്ഛന്നാ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഘമ്മാഭിതത്തോ ഘമ്മപരേതോ കിലന്തോ തസിതോ പിപാസിതോ. സോ തം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ ന്ഹാത്വാ ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ തത്ഥേവ രുക്ഖച്ഛായായ നിസീദേയ്യ വാ നിപജ്ജേയ്യ വാ.

ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ലഭതി ച കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, യാപിസ്സ പരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ സാപിസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ; യാപിസ്സ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ സാപിസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബാ; യമ്പി ലഭതി കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദം, തമ്പിസ്സ തസ്മിം സമയേ മനസി കാതബ്ബം. ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. സമന്തപാസാദികം, ആവുസോ, പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ ചിത്തം പസീദതി.

‘‘ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ച ആഘാതപടിവിനയാ, യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ’’തി. ദുതിയം.

൩. സാകച്ഛസുത്തം

൧൬൩. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

[അ. നി. ൫.൬൫-൬൬] ‘‘പഞ്ചഹാവുസോ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം സാകച്ഛോ സബ്രഹ്മചാരീനം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, സീലസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, സമാധിസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, പഞ്ഞാസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം സാകച്ഛോ സബ്രഹ്മചാരീന’’ന്തി. തതിയം.

൪. സാജീവസുത്തം

൧൬൪. [അ. നി. ൫.൬൫] തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ‘‘പഞ്ചഹി, ആവുസോ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലംസാജീവോ സബ്രഹ്മചാരീനം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, സീലസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, സമാധിസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, പഞ്ഞാസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി; അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദാകഥായ ച ആഗതം പഞ്ഹം ബ്യാകത്താ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലംസാജീവോ സബ്രഹ്മചാരീന’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ഹപുച്ഛാസുത്തം

൧൬൫. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, പരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, സബ്ബോ സോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന. കതമേഹി പഞ്ചഹി? മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ [മോമുഹത്താ (സീ.)] പരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ പരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, പരിഭവം പരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, അഞ്ഞാതുകാമോ പരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, അഥ വാ പനേവംചിത്തോ [അഥ വാ പകുപ്പന്തോ (സീ. പീ.)] പരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി – ‘സചേ മേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമ്മദേവ ബ്യാകരിസ്സതി ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ [നോ ച (സ്യാ.)] മേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമ്മദേവ ബ്യാകരിസ്സതി അഹമസ്സ സമ്മദേവ ബ്യാകരിസ്സാമീ’തി. യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, പരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, സബ്ബോ സോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന. അഹം ഖോ പനാവുസോ, ഏവംചിത്തോ പരം പഞ്ഹം പുച്ഛാമി – ‘സചേ മേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമ്മദേവ ബ്യാകരിസ്സതി ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ മേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമ്മദേവ ബ്യാകരിസ്സതി, അഹമസ്സ സമ്മദേവ ബ്യാകരിസ്സാമീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. നിരോധസുത്തം

൧൬൬. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി [സമാപജ്ജേയ്യപി വുട്ഠഹേയ്യപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – അത്ഥേതം ഠാനം. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ, അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം [കബളിംകാരാഹാരഭക്ഖാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഉദായീ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അനവകാസോ യം സോ ഭിക്ഖു അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – നത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാനം. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ, അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അനവകാസോ യം സോ ഭിക്ഖു അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – നത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യാവതതിയകമ്പി [യാവതതിയമ്പി (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഖോ മേ ആയസ്മാ ഉദായീ പടിക്കോസതി, ന ച മേ കോചി ഭിക്ഖു അനുമോദതി. യംനൂനാഹം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാനം. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ, അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഉദായീ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അനവകാസോ യം സോ ഭിക്ഖു അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – നത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാനം. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ, അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അനവകാസോ യം സോ ഭിക്ഖു അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – നത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഭഗവതോപി ഖോ മേ സമ്മുഖാ ആയസ്മാ ഉദായീ യാവതതിയകം പടിക്കോസതി, ന ച മേ കോചി ഭിക്ഖു അനുമോദതി. യംനൂനാഹം തുണ്ഹീ അസ്സ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ആമന്തേസി – ‘‘കം പന ത്വം, ഉദായി, മനോമയം കായം പച്ചേസീ’’തി? ‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, ദേവാ അരൂപിനോ സഞ്ഞാമയാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ തുയ്ഹം, ഉദായി, ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന! ത്വമ്പി നാമ ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞസീ’’തി! അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘അത്ഥി നാമ, ആനന്ദ, ഥേരം ഭിക്ഖും വിഹേസിയമാനം അജ്ഝുപേക്ഖിസ്സഥ. ന ഹി നാമ, ആനന്ദ, കാരുഞ്ഞമ്പി ഭവിസ്സതി ഥേരമ്ഹി [ബ്യത്തമ്ഹി (സ്യാ. കം. ക.)] ഭിക്ഖുമ്ഹി വിഹേസിയമാനമ്ഹീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാനം. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ, അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി – അത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ യേനായസ്മാ ഉപവാണോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉപവാണം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാവുസോ ഉപവാണ, അഞ്ഞേ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ വിഹേസേന്തി. മയം തേന ന മുച്ചാമ. അനച്ഛരിയം ഖോ, പനേതം ആവുസോ ഉപവാണ, യം ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഏതദേവ ആരബ്ഭ ഉദാഹരേയ്യ യഥാ ആയസ്മന്തംയേവേത്ഥ ഉപവാണം പടിഭാസേയ്യ. ഇദാനേവ അമ്ഹാകം സാരജ്ജം ഓക്കന്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഉപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉപവാണം ഏതദവോച –

‘‘കതീഹി നു ഖോ, ഉപവാണ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഥേരോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’’തി? ‘‘പഞ്ചഹി, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഥേരോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭന്തേ, ഥേരോ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; കല്യാണവാചോ ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗലായ [അനേലഗളായ (സ്യാ. കം.)] അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഥേരോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഉപവാണ! ഇമേഹി ഖോ, ഉപവാണ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഥേരോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ച. ഇമേ ചേ, ഉപവാണ, പഞ്ച ധമ്മാ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ന സംവിജ്ജേയ്യും, തം സബ്രഹ്മചാരീ ന സക്കരേയ്യും ന ഗരും കരേയ്യും ന മാനേയ്യും ന പൂജേയ്യും ഖണ്ഡിച്ചേന പാലിച്ചേന വലിത്തചതായ. യസ്മാ ച ഖോ, ഉപവാണ, ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സംവിജ്ജന്തി, തസ്മാ തം സബ്രഹ്മചാരീ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ചോദനാസുത്തം

൧൬൭. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ചോദകേന, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’.

‘‘കതമേ പഞ്ച? കാലേന വക്ഖാമി, നോ അകാലേന; ഭൂതേന വക്ഖാമി, നോ അഭൂതേന; സണ്ഹേന വക്ഖാമി, നോ ഫരുസേന; അത്ഥസംഹിതേന വക്ഖാമി, നോ അനത്ഥസംഹിതേന; മേത്തചിത്തോ [മേത്തചിത്തേന (സീ. പീ. ക.) ചൂളവ. ൪൦൦ പസ്സിതബ്ബം] വക്ഖാമി, നോ ദോസന്തരോ [ദോസന്തരേന (സീ. പീ. ക.)]. ചോദകേന, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ.

‘‘ഇധാഹം, ആവുസോ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം പസ്സാമി അകാലേന ചോദിയമാനം നോ കാലേന കുപിതം, അഭൂതേന ചോദിയമാനം നോ ഭൂതേന കുപിതം, ഫരുസേന ചോദിയമാനം നോ സണ്ഹേന കുപിതം, അനത്ഥസംഹിതേന ചോദിയമാനം നോ അത്ഥസംഹിതേന കുപിതം, ദോസന്തരേന ചോദിയമാനം നോ മേത്തചിത്തേന കുപിതം.

‘‘അധമ്മചുദിതസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ [ഉപദഹിതബ്ബോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] – ‘അകാലേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ കാലേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; അഭൂതേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ ഭൂതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; ഫരുസേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ സണ്ഹേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; അനത്ഥസംഹിതേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ അത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; ദോസന്തരേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ മേത്തചിത്തേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായാ’തി. അധമ്മചുദിതസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ.

‘‘അധമ്മചോദകസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ – ‘അകാലേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ [ചുദിതോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] നോ കാലേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; അഭൂതേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ ഭൂതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; ഫരുസേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ സണ്ഹേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; അനത്ഥസംഹിതേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ അത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; ദോസന്തരേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ മേത്തചിത്തേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായാ’തി. അധമ്മചോദകസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഥാ ന അഞ്ഞോപി ഭിക്ഖു അഭൂതേന ചോദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാതി.

‘‘ഇധ പനാഹം, ആവുസോ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം പസ്സാമി കാലേന ചോദിയമാനം നോ അകാലേന കുപിതം, ഭൂതേന ചോദിയമാനം നോ അഭൂതേന കുപിതം, സണ്ഹേന ചോദിയമാനം നോ ഫരുസേന കുപിതം, അത്ഥസംഹിതേന ചോദിയമാനം നോ അനത്ഥസംഹിതേന കുപിതം, മേത്തചിത്തേന ചോദിയമാനം നോ ദോസന്തരേന കുപിതം.

‘‘ധമ്മചുദിതസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ – ‘കാലേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ അകാലേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; ഭൂതേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ അഭൂതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; സണ്ഹേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ ഫരുസേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; അത്ഥസംഹിതേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ അനത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; മേത്തചിത്തേനായസ്മാ ചുദിതോ നോ ദോസന്തരേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായാ’തി. ധമ്മചുദിതസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ.

‘‘ധമ്മചോദകസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ – ‘കാലേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ അകാലേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; ഭൂതേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ അഭൂതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; സണ്ഹേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ ഫരുസേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; അത്ഥസംഹിതേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ അനത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; മേത്തചിത്തേന തേ, ആവുസോ, ചോദിതോ നോ ദോസന്തരേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായാ’തി. ധമ്മചോദകസ്സ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഥാ അഞ്ഞോപി ഭിക്ഖു ഭൂതേന ചോദിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാതി.

‘‘ചുദിതേന, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേന ദ്വീസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാതബ്ബം – സച്ചേ ച, അകുപ്പേ ച. മം ചേപി [പഞ്ചഹി (സ്യാ. ക.)], ആവുസോ, പരേ ചോദേയ്യും കാലേന വാ അകാലേന വാ ഭൂതേന വാ അഭൂതേന വാ സണ്ഹേന വാ ഫരുസേന വാ അത്ഥസംഹിതേന വാ അനത്ഥസംഹിതേന വാ മേത്തചിത്താ [മേത്തചിത്തേന (സീ. പീ. ക.) മ. നി. ൧.൨൨൭ പസ്സിതബ്ബം] വാ ദോസന്തരാ [ദോസന്തരേന (സീ. പീ. ക.)] വാ, അഹമ്പി ദ്വീസുയേവ ധമ്മേസു പതിട്ഠഹേയ്യം – സച്ചേ ച, അകുപ്പേ ച. സചേ ജാനേയ്യം – ‘അത്ഥേസോ മയി ധമ്മോ’തി, ‘അത്ഥീ’തി നം വദേയ്യം – ‘സംവിജ്ജതേസോ മയി ധമ്മോ’തി. സചേ ജാനേയ്യം – ‘നത്ഥേസോ മയി ധമ്മോ’തി, ‘നത്ഥീ’തി നം വദേയ്യം – ‘നേസോ ധമ്മോ മയി സംവിജ്ജതീ’തി.

‘‘ഏവമ്പി ഖോ തേ [ഏവമ്പി ഖോ (ക.)], സാരിപുത്ത, വുച്ചമാനാ അഥ ച പനിധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ന പദക്ഖിണം ഗണ്ഹന്തീ’’തി.

‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ജീവികത്ഥാ ന സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ സഠാ മായാവിനോ കേതബിനോ [കേടുഭിനോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുനോ ജാഗരിയം അനനുയുത്താ സാമഞ്ഞേ അനപേക്ഖവന്തോ സിക്ഖായ ന തിബ്ബഗാരവാ ബാഹുലികാ സാഥലികാ ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാ പവിവേകേ നിക്ഖിത്തധുരാ കുസീതാ ഹീനവീരിയാ മുട്ഠസ്സതിനോ അസമ്പജാനാ അസമാഹിതാ വിബ്ഭന്തചിത്താ ദുപ്പഞ്ഞാ ഏളമൂഗാ, തേ മയാ ഏവം വുച്ചമാനാ ന പദക്ഖിണം ഗണ്ഹന്തി.

‘‘യേ പന തേ, ഭന്തേ, കുലപുത്താ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ അസഠാ അമായാവിനോ അകേതബിനോ അനുദ്ധതാ അനുന്നളാ അചപലാ അമുഖരാ അവികിണ്ണവാചാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ ജാഗരിയം അനുയുത്താ സാമഞ്ഞേ അപേക്ഖവന്തോ സിക്ഖായ തിബ്ബഗാരവാ ന ബാഹുലികാ ന സാഥലികാ ഓക്കമനേ നിക്ഖിത്തധുരാ പവിവേകേ പുബ്ബങ്ഗമാ ആരദ്ധവീരിയാ പഹിതത്താ ഉപട്ഠിതസ്സതിനോ സമ്പജാനാ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ പഞ്ഞവന്തോ അനേളമൂഗാ, തേ മയാ ഏവം വുച്ചമാനാ പദക്ഖിണം ഗണ്ഹന്തീതി.

‘‘യേ തേ, സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ജീവികത്ഥാ ന സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ സഠാ മായാവിനോ കേതബിനോ ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുനോ ജാഗരിയം അനനുയുത്താ സാമഞ്ഞേ അനപേക്ഖവന്തോ സിക്ഖായ ന തിബ്ബഗാരവാ ബാഹുലികാ സാഥലികാ ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാ പവിവേകേ നിക്ഖിത്തധുരാ കുസീതാ ഹീനവീരിയാ മുട്ഠസ്സതിനോ അസമ്പജാനാ അസമാഹിതാ വിബ്ഭന്തചിത്താ ദുപ്പഞ്ഞാ ഏളമൂഗാ, തിട്ഠന്തു തേ.

‘‘യേ പന, തേ സാരിപുത്ത, കുലപുത്താ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ അസഠാ അമായാവിനോ അകേതബിനോ അനുദ്ധതാ അനുന്നളാ അചപലാ അമുഖരാ അവികിണ്ണവാചാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ ജാഗരിയം അനുയുത്താ സാമഞ്ഞേ അപേക്ഖവന്തോ സിക്ഖായ തിബ്ബഗാരവാ ന ബാഹുലികാ ന സാഥലികാ ഓക്കമനേ നിക്ഖിത്തധുരാ പവിവേകേ പുബ്ബങ്ഗമാ ആരദ്ധവീരിയാ പഹിതത്താ ഉപട്ഠിതസ്സതിനോ സമ്പജാനാ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ പഞ്ഞവന്തോ അനേളമൂഗാ, തേ ത്വം, സാരിപുത്ത, വദേയ്യാസി. ഓവദ, സാരിപുത്ത, സബ്രഹ്മചാരീ; അനുസാസ, സാരിപുത്ത, സബ്രഹ്മചാരീ – ‘അസദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേത്വാ സദ്ധമ്മേ പതിട്ഠാപേസ്സാമി സബ്രഹ്മചാരീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, സാരിപുത്ത, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. സത്തമം.

൮. സീലസുത്തം

൧൬൮. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ആവുസോ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി …പേ… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സീലവതോ, ആവുസോ, സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ സതി നിബ്ബിദാവിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ, സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി…പേ… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ സതി നിബ്ബിദാവിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി [അ. നി. ൫.൧൬൮; ൬.൫൦; ൭.൬൫]. അട്ഠമം.

൯. ഖിപ്പനിസന്തിസുത്തം

൧൬൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം [സാരാണീയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി, കുസലേസു ധമ്മേസു സുഗ്ഗഹിതഗ്ഗാഹീ ച, ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹാതി, ഗഹിതഞ്ചസ്സ നപ്പമുസ്സതീ’’തി? ‘‘ആയസ്മാ ഖോ ആനന്ദോ ബഹുസ്സുതോ. പടിഭാതു ആയസ്മന്തംയേവ ആനന്ദ’’ന്തി. ‘‘തേനഹാവുസോ സാരിപുത്ത, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു അത്ഥകുസലോ ച ഹോതി, ധമ്മകുസലോ ച, ബ്യഞ്ജനകുസലോ ച, നിരുത്തികുസലോ ച, പുബ്ബാപരകുസലോ ച. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, സുഗ്ഗഹിതഗ്ഗാഹീ ച, ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹാതി, ഗഹിതഞ്ചസ്സ നപ്പമുസ്സതീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ! അബ്ഭുതം, ആവുസോ!! യാവ സുഭാസിതം ചിദം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന. ഇമേഹി ച മയം പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ധാരേമ – ‘ആയസ്മാ ആനന്ദോ അത്ഥകുസലോ ധമ്മകുസലോ ബ്യഞ്ജനകുസലോ നിരുത്തികുസലോ പുബ്ബാപരകുസലോ’’’തി. നവമം.

൧൦. ഭദ്ദജിസുത്തം

൧൭൦. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദജി യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഭദ്ദജിം ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ ഭദ്ദജി, ദസ്സനാനം അഗ്ഗം, കിം സവനാനം അഗ്ഗം, കിം സുഖാനം അഗ്ഗം, കിം സഞ്ഞാനം അഗ്ഗം, കിം ഭവാനം അഗ്ഗ’’ന്തി?

‘‘അത്ഥാവുസോ, ബ്രഹ്മാ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ, യോ തം ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, ഇദം ദസ്സനാനം അഗ്ഗം. അത്ഥാവുസോ, ആഭസ്സരാ നാമ ദേവാ സുഖേന അഭിസന്നാ പരിസന്നാ. തേ കദാചി കരഹചി ഉദാനം ഉദാനേന്തി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി! യോ തം സദ്ദം സുണാതി, ഇദം സവനാനം അഗ്ഗം. അത്ഥാവുസോ, സുഭകിണ്ഹാ നാമ ദേവാ. തേ സന്തംയേവ തുസിതാ സുഖം പടിവേദേന്തി, ഇദം സുഖാനം അഗ്ഗം. അത്ഥാവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ ദേവാ, ഇദം സഞ്ഞാനം അഗ്ഗം. അത്ഥാവുസോ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാ ദേവാ, ഇദം ഭവാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ‘‘സമേതി ഖോ ഇദം ആയസ്മതോ ഭദ്ദജിസ്സ, യദിദം ബഹുനാ ജനേനാ’’തി?

‘‘ആയസ്മാ ഖോ, ആനന്ദോ, ബഹുസ്സുതോ. പടിഭാതു ആയസ്മന്തംയേവ ആനന്ദ’’ന്തി. ‘‘തേനഹാവുസോ ഭദ്ദജി, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദജി ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘യഥാ പസ്സതോ ഖോ, ആവുസോ, അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ഇദം ദസ്സനാനം അഗ്ഗം. യഥാ സുണതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ഇദം സവനാനം അഗ്ഗം. യഥാ സുഖിതസ്സ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ഇദം സുഖാനം അഗ്ഗം. യഥാ സഞ്ഞിസ്സ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ഇദം സഞ്ഞാനം അഗ്ഗം. യഥാ ഭൂതസ്സ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ഇദം ഭവാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ദസമം.

ആഘാതവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ ആഘാതവിനയാ, സാകച്ഛാ സാജീവതോ പഞ്ഹം;

പുച്ഛാ നിരോധോ ചോദനാ, സീലം നിസന്തി ഭദ്ദജീതി.

(൧൮) ൩. ഉപാസകവഗ്ഗോ

൧. സാരജ്ജസുത്തം

൧൭൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ സാരജ്ജം ഓക്കന്തോ ഹോതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതീ ഹോതി, അദിന്നാദായീ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി, മുസാവാദീ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ സാരജ്ജം ഓക്കന്തോ ഹോതി.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ വിസാരദോ ഹോതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ വിസാരദോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. വിസാരദസുത്തം

൧൭൨. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ അവിസാരദോ അഗാരം അജ്ഝാവസതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ അവിസാരദോ അഗാരം അജ്ഝാവസതി.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ വിസാരദോ അഗാരം അജ്ഝാവസതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ വിസാരദോ അഗാരം അജ്ഝാവസതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. നിരയസുത്തം

൧൭൩. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. തതിയം.

൪. വേരസുത്തം

൧൭൪. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ച, ഗഹപതി, ഭയാനി വേരാനി അപ്പഹായ ‘ദുസ്സീലോ’ ഇതി വുച്ചതി, നിരയഞ്ച ഉപപജ്ജതി. കതമാനി പഞ്ച? പാണാതിപാതം, അദിന്നാദാനം, കാമേസുമിച്ഛാചാരം, മുസാവാദം, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം – ഇമാനി ഖോ, ഗഹപതി, പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി അപ്പഹായ ‘ദുസ്സീലോ’ ഇതി വുച്ചതി, നിരയഞ്ച ഉപപജ്ജതി.

‘‘പഞ്ച, ഗഹപതി, ഭയാനി വേരാനി പഹായ ‘സീലവാ’ ഇതി വുച്ചതി, സുഗതിഞ്ച ഉപപജ്ജതി. കതമാനി പഞ്ച? പാണാതിപാതം, അദിന്നാദാനം, കാമേസുമിച്ഛാചാരം, മുസാവാദം, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം – ഇമാനി ഖോ, ഗഹപതി, പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി പഹായ ‘സീലവാ’ ഇതി വുച്ചതി, സുഗതിഞ്ച ഉപപജ്ജതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, പാണാതിപാതീ പാണാതിപാതപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നേവ ദിട്ഠധമ്മികം ഭയം വേരം പസവതി, ന സമ്പരായികം ഭയം വേരം പസവതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, അദിന്നാദായീ…പേ….

‘‘യം, ഗഹപതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ…പേ….

‘‘യം, ഗഹപതി, മുസാവാദീ…പേ….

‘‘യം, ഗഹപതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ നേവ ദിട്ഠധമ്മികം ഭയം വേരം പസവതി, ന സമ്പരായികം ഭയം വേരം പസവതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതീ’’തി.

‘‘യോ പാണമതിപാതേതി, മുസാവാദഞ്ച ഭാസതി;

ലോകേ അദിന്നം ആദിയതി, പരദാരഞ്ച ഗച്ഛതി;

സുരാമേരയപാനഞ്ച, യോ നരോ അനുയുഞ്ജതി.