നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അങ്ഗുത്തരനികായോ

പഞ്ചകനിപാതപാളി

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. സേഖബലവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സേഖബലാനി [സേക്ഖബലാനി (ക.)]. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, ഹിരീബലം [ഹിരിബലം (സീ. പീ.)], ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം [വിരിയബലം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], പഞ്ഞാബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സേഖബലാനി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘സദ്ധാബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേന, ഹിരീബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേന, ഓത്തപ്പബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേന, വീരിയബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേന, പഞ്ഞാബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേനാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. പഠമം.

൨. വിത്ഥതസുത്തം

൨. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സേഖബലാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, ഹിരീബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഹിരീബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഹിരിമാ ഹോതി, ഹിരീയതി കായദുച്ചരിതേന വചീദുച്ചരിതേന മനോദുച്ചരിതേന, ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഹിരീബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഓത്തപ്പബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഓത്തപ്പീ ഹോതി, ഓത്തപ്പതി കായദുച്ചരിതേന വചീദുച്ചരിതേന മനോദുച്ചരിതേന, ഓത്തപ്പതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഓത്തപ്പബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വീരിയബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാബലം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സേഖബലാനി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘സദ്ധാബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേന, ഹിരീബലേന… ഓത്തപ്പബലേന … വീരിയബലേന… പഞ്ഞാബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേനാ’തി. ഏവഞ്ഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. ദുക്ഖസുത്തം

൩. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരതി സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസ്സദ്ധോ ഹോതി, അഹിരികോ ഹോതി, അനോത്തപ്പീ ഹോതി, കുസീതോ ഹോതി, ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരതി സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരതി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, ഹിരീമാ ഹോതി, ഓത്തപ്പീ ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരതി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം, കായസ്സ ച ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. തതിയം.

൪. യഥാഭതസുത്തം

൪. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസ്സദ്ധോ ഹോതി, അഹിരികോ ഹോതി, അനോത്തപ്പീ ഹോതി, കുസീതോ ഹോതി, ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, ഹിരീമാ ഹോതി, ഓത്തപ്പീ ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സിക്ഖാസുത്തം

൫. ‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ [ദിട്ഠേ ചേവ (സീ.)] ധമ്മേ പഞ്ച സഹധമ്മികാ വാദാനുപാതാ [വാദാനുവാദാ (അ. നി. ൮.൧൨; അ. നി. ൩.൫൮)] ഗാരയ്ഹാ ഠാനാ ആഗച്ഛന്തി. കതമേ പഞ്ച? സദ്ധാപി നാമ തേ നാഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീപി നാമ തേ നാഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഓത്തപ്പമ്പി നാമ തേ നാഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, വീരിയമ്പി നാമ തേ നാഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, പഞ്ഞാപി നാമ തേ നാഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു. യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമേ പഞ്ച സഹധമ്മികാ വാദാനുപാതാ ഗാരയ്ഹാ ഠാനാ ആഗച്ഛന്തി.

‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ സഹാപി ദുക്ഖേന സഹാപി ദോമനസ്സേന അസ്സുമുഖോ [അസ്സുമുഖോപി (സ്യാ.)] രുദമാനോ പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പഞ്ച സഹധമ്മികാ പാസംസാ ഠാനാ [പാസംസം ഠാനം (സ്യാ.)] ആഗച്ഛന്തി. കതമേ പഞ്ച? സദ്ധാപി നാമ തേ അഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീപി നാമ തേ അഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഓത്തപ്പമ്പി നാമ തേ അഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, വീരിയമ്പി നാമ തേ അഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, പഞ്ഞാപി നാമ തേ അഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു. യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ സഹാപി ദുക്ഖേന സഹാപി ദോമനസ്സേന അസ്സുമുഖോ രുദമാനോ പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമേ പഞ്ച സഹധമ്മികാ പാസംസാ ഠാനാ ആഗച്ഛന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സമാപത്തിസുത്തം

൬. ‘‘ന താവ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി യാവ സദ്ധാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാ അന്തരഹിതാ ഹോതി, അസദ്ധിയം പരിയുട്ഠായ തിട്ഠതി; അഥ അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി.

‘‘ന താവ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി യാവ ഹിരീ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഹിരീ അന്തരഹിതാ ഹോതി, അഹിരികം പരിയുട്ഠായ തിട്ഠതി; അഥ അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി.

‘‘ന താവ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി യാവ ഓത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഓത്തപ്പം അന്തരഹിതം ഹോതി, അനോത്തപ്പം പരിയുട്ഠായ തിട്ഠതി; അഥ അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി.

‘‘ന താവ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി യാവ വീരിയം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം അന്തരഹിതം ഹോതി, കോസജ്ജം പരിയുട്ഠായ തിട്ഠതി; അഥ അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി.

‘‘ന താവ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതി യാവ പഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ അന്തരഹിതാ ഹോതി, ദുപ്പഞ്ഞാ [ദുപ്പഞ്ഞം (ക.)] പരിയുട്ഠായ തിട്ഠതി; അഥ അകുസലസ്സ സമാപത്തി ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. കാമസുത്തം

൭. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കാമേസു ലളിതാ [പലാളിതാ (സീ.)]. അസിതബ്യാഭങ്ഗിം [അസിതബ്യാഭങ്ഗി ചേപി (?)], ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്തോ ഓഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി, ‘സദ്ധാപബ്ബജിതോ കുലപുത്തോ’തി അലം വചനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ലബ്ഭാ [ലബ്ഭാ ഹി (സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, യോബ്ബനേന കാമാ തേ ച ഖോ യാദിസാ വാ താദിസാ വാ. യേ ച, ഭിക്ഖവേ, ഹീനാ കാമാ യേ ച മജ്ഝിമാ കാമാ യേ ച പണീതാ കാമാ, സബ്ബേ കാമാ ‘കാമാ’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദഹരോ കുമാരോ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ ധാതിയാ പമാദമന്വായ കട്ഠം വാ കഠലം [കഥലം (ക.)] വാ മുഖേ ആഹരേയ്യ. തമേനം ധാതി സീഘം സീഘം [സീഘസീഘം (സീ.)] മനസി കരേയ്യ; സീഘം സീഘം മനസി കരിത്വാ സീഘം സീഘം ആഹരേയ്യ. നോ ചേ സക്കുണേയ്യ സീഘം സീഘം ആഹരിതും, വാമേന ഹത്ഥേന സീസം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന വങ്കങ്ഗുലിം കരിത്വാ സലോഹിതമ്പി ആഹരേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, കുമാരസ്സ വിഹേസാ; നേസാ നത്ഥീ’തി വദാമി. കരണീയഞ്ച ഖോ ഏതം [ഏവം (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ധാതിയാ അത്ഥകാമായ ഹിതേസിനിയാ അനുകമ്പികായ, അനുകമ്പം ഉപാദായ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ കുമാരോ വുദ്ധോ ഹോതി അലംപഞ്ഞോ, അനപേക്ഖാ ദാനി [അനപേക്ഖാ പന (സീ. സ്യാ. കം.)], ഭിക്ഖവേ, ധാതി തസ്മിം കുമാരേ ഹോതി – ‘അത്തഗുത്തോ ദാനി കുമാരോ നാലം പമാദായാ’തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാവകീവഞ്ച ഭിക്ഖുനോ സദ്ധായ അകതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരിയാ അകതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഓത്തപ്പേന അകതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, വീരിയേന അകതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, പഞ്ഞായ അകതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, അനുരക്ഖിതബ്ബോ താവ മേ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സദ്ധായ കതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരിയാ കതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഓത്തപ്പേന കതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, വീരിയേന കതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, പഞ്ഞായ കതം ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു, അനപേക്ഖോ ദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ [പനാഹം (സീ. സ്യാ. കം.)], തസ്മിം ഭിക്ഖുസ്മിം ഹോമി – ‘അത്തഗുത്തോ ദാനി ഭിക്ഖു നാലം പമാദായാ’’’തി. സത്തമം.

൮. ചവനസുത്തം

൮. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അസദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. അഹിരികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. അനോത്തപ്പീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. കുസീതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ദുപ്പഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഹിരീമാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഓത്തപ്പീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ആരദ്ധവീരിയോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമഅഗാരവസുത്തം

൯. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അസ്സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. അഹിരികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. അനോത്തപ്പീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. കുസീതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ദുപ്പഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ ചവതി, നപ്പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഹിരിമാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഓത്തപ്പീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ആരദ്ധവീരിയോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ന ചവതി, പതിട്ഠാതി സദ്ധമ്മേ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഅഗാരവസുത്തം

൧൦. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അസ്സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. അഹിരികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. അനോത്തപ്പീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. കുസീതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. ദുപ്പഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. ഹിരീമാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു…പേ… ഓത്തപ്പീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു…പേ… ആരദ്ധവീരിയോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു…പേ… പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതു’’ന്തി. ദസമം.

സേഖബലവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സംഖിത്തം വിത്ഥതം ദുക്ഖാ, ഭതം സിക്ഖായ പഞ്ചമം;

സമാപത്തി ച കാമേസു, ചവനാ ദ്വേ അഗാരവാതി.

൨. ബലവഗ്ഗോ

൧. അനനുസ്സുതസുത്തം

൧൧. ‘‘പുബ്ബാഹം, ഭിക്ഖവേ, അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്തോ പടിജാനാമി. പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനി, യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, ഹിരീബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനി യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീ’’തി. പഠമം.

൨. കൂടസുത്തം

൧൨. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സേഖബലാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, ഹിരീബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സേഖബലാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം സേഖബലാനം ഏതം അഗ്ഗം ഏതം സങ്ഗാഹികം ഏതം സങ്ഘാതനിയം, യദിദം പഞ്ഞാബലം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കൂടാഗാരസ്സ ഏതം അഗ്ഗം ഏതം സങ്ഗാഹികം ഏതം സങ്ഘാതനിയം, യദിദം കൂടം. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം സേഖബലാനം ഏതം അഗ്ഗം ഏതം സങ്ഗാഹികം ഏതം സങ്ഘാതനിയം, യദിദം പഞ്ഞാബലം.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘സദ്ധാബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേന, ഹിരീബലേന… ഓത്തപ്പബലേന… വീരിയബലേന… പഞ്ഞാബലേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ സേഖബലേനാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. സംഖിത്തസുത്തം

൧൩. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, വീരിയബലം, സതിബലം, സമാധിബലം, പഞ്ഞാബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബലാനീ’’തി. തതിയം.

൪. വിത്ഥതസുത്തം

൧൪. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, വീരിയബലം, സതിബലം, സമാധിബലം, പഞ്ഞാബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വീരിയബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സതിബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സതിബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമാധിബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാബലം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബലാനീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തം

൧൫. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, വീരിയബലം, സതിബലം, സമാധിബലം, പഞ്ഞാബലം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാബലം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു. ഏത്ഥ സദ്ധാബലം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയബലം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു. ഏത്ഥ വീരിയബലം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സതിബലം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു. ഏത്ഥ സതിബലം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിബലം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു ഝാനേസു. ഏത്ഥ സമാധിബലം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാബലം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു. ഏത്ഥ പഞ്ഞാബലം ദട്ഠബ്ബം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബലാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പുനകൂടസുത്തം

൧൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാബലം, വീരിയബലം, സതിബലം, സമാധിബലം, പഞ്ഞാബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബലാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ബലാനം ഏതം അഗ്ഗം ഏതം സങ്ഗാഹികം ഏതം സങ്ഘാതനിയം, യദിദം പഞ്ഞാബലം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കൂടാഗാരസ്സ ഏതം അഗ്ഗം ഏതം സങ്ഗാഹികം ഏതം സങ്ഘാതനിയം, യദിദം കൂടം. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ബലാനം ഏതം അഗ്ഗം ഏതം സങ്ഗാഹികം ഏതം സങ്ഘാതനിയം, യദിദം പഞ്ഞാബല’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമഹിതസുത്തം

൧൭. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തനാ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം സീലസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം സമാധിസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം പഞ്ഞാസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം വിമുത്തിസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായാ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഹിതസുത്തം

൧൮. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു പരഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ അത്തഹിതായ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തനാ ന സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, പരം സീലസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, പരം സമാധിസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, പരം പഞ്ഞാസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, പരം വിമുത്തിസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി, പരം വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു പരഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ അത്തഹിതായാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. തതിയഹിതസുത്തം

൧൯. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നേവ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തനാ ന സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം സീലസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം സമാധിസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം പഞ്ഞാസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം വിമുത്തിസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ന വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നേവ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായാ’’തി. നവമം.

൧൦. ചതുത്ഥഹിതസുത്തം

൨൦. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ ഹോതി പരഹിതായ ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച സീലസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച സമാധിസമ്പദായ സമാദപേതി, അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച വിമുത്തിസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ ഹോതി പരഹിതായ ചാ’’തി. ദസമം.

ബലവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അനനുസ്സുതകൂടഞ്ച, സംഖിത്തം വിത്ഥതേന ച;

ദട്ഠബ്ബഞ്ച പുന കൂടം, ചത്താരോപി ഹിതേന ചാതി.

൩. പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗോ

൧. പഠമഅഗാരവസുത്തം

൨൧. ‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അസഭാഗവുത്തികോ ‘സബ്രഹ്മചാരീസു ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം അപരിപൂരേത്വാ സേഖം [സേക്ഖം (ക.)] ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘സേഖം ധമ്മം അപരിപൂരേത്വാ സീലാനി പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘സീലാനി അപരിപൂരേത്വാ സമ്മാദിട്ഠിം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘സമ്മാദിട്ഠിം അപരിപൂരേത്വാ സമ്മാസമാധിം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ സഭാഗവുത്തികോ ‘സബ്രഹ്മചാരീസു ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ‘ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം പരിപൂരേത്വാ സേഖം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ‘സേഖം ധമ്മം പരിപൂരേത്വാ സീലാനി പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ‘സീലാനി പരിപൂരേത്വാ സമ്മാദിട്ഠിം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ‘സമ്മാദിട്ഠിം പരിപൂരേത്വാ സമ്മാസമാധിം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയഅഗാരവസുത്തം

൨൨. ‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഗാരവോ അപ്പതിസ്സോ അസഭാഗവുത്തികോ ‘സബ്രഹ്മചാരീസു ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം അപരിപൂരേത്വാ സേഖം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘സേഖം ധമ്മം അപരിപൂരേത്വാ സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘സീലക്ഖന്ധം അപരിപൂരേത്വാ സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘സമാധിക്ഖന്ധം അപരിപൂരേത്വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ സഭാഗവുത്തികോ ‘സബ്രഹ്മചാരീസു ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ‘ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം പരിപൂരേത്വാ സേഖം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. സേഖം ധമ്മം പരിപൂരേത്വാ സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ‘സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേത്വാ സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ‘സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേത്വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സതീ’തി ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഉപക്കിലേസസുത്തം

൨൩. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ജാതരൂപസ്സ ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ജാതരൂപം ന ചേവ മുദു ഹോതി ന ച കമ്മനിയം ന ച പഭസ്സരം പഭങ്ഗു ച ന ച സമ്മാ ഉപേതി കമ്മായ. കതമേ പഞ്ച? അയോ, ലോഹം, തിപു, സീസം, സജ്ഝം [സജ്ഝു (സീ.)] – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ജാതരൂപസ്സ ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ജാതരൂപം ന ചേവ മുദു ഹോതി ന ച കമ്മനിയം ന ച പഭസ്സരം പഭങ്ഗു ച ന ച സമ്മാ ഉപേതി കമ്മായ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാതരൂപം ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഉപക്കിലേസേഹി വിമുത്തം [വിപ്പമുത്തം (സീ.)] ഹോതി, തം ഹോതി ജാതരൂപം മുദു ച കമ്മനിയഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച ന ച പഭങ്ഗു സമ്മാ ഉപേതി കമ്മായ. യസ്സാ യസ്സാ ച [യസ്സ കസ്സചി (സ്യാ. പീ.)] പിളന്ധനവികതിയാ ആകങ്ഖതി – യദി മുദ്ദികായ യദി കുണ്ഡലായ യദി ഗീവേയ്യകായ [ഗീവേയ്യകേന (സ്യാ. കം. ക., അ. നി. ൩.൧൦൨)] യദി സുവണ്ണമാലായ – തഞ്ചസ്സ അത്ഥം അനുഭോതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിമേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ചിത്തം ന ചേവ മുദു ഹോതി ന ച കമ്മനിയം ന ച പഭസ്സരം പഭങ്ഗു ച ന ച സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദോ, ബ്യാപാദോ, ഥിനമിദ്ധം [ഥീനമിദ്ധം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം, വിചികിച്ഛാ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ചിത്തം ന ചേവ മുദു ഹോതി ന ച കമ്മനിയം ന ച പഭസ്സരം പഭങ്ഗു ച ന ച സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഉപക്കിലേസേഹി വിമുത്തം ഹോതി, തം ഹോതി ചിത്തം മുദു ച കമ്മനിയഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച ന ച പഭങ്ഗു സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. യസ്സ യസ്സ ച അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭവേയ്യം – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ അസ്സം, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ അസ്സം; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛേയ്യം, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരേയ്യം, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനോ ഗച്ഛേയ്യം, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമേയ്യം, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ [ചന്ദിമസുരിയേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസേയ്യം [പരാമസേയ്യം (ക.)] പരിമജ്ജേയ്യം യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണേയ്യം – ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനേയ്യം – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതരാഗം വാ ചിത്തം വീതരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, സദോസം വാ ചിത്തം സദോസം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതദോസം വാ ചിത്തം വീതദോസം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, സമോഹം വാ ചിത്തം സമോഹം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതമോഹം വാ ചിത്തം വീതമോഹം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, സംഖിത്തം വാ ചിത്തം സംഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം വിക്ഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം മഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം അമഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, സഉത്തരം വാ ചിത്തം സഉത്തരം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അനുത്തരം വാ ചിത്തം അനുത്തരം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, സമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം അസമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യം, സേയ്യഥിദം [സേയ്യഥീദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താരീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോതി, ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സേയ്യം ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യം – ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാതി, ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സേയ്യം ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ’’തി. തതിയം.

൪. ദുസ്സീലസുത്തം

൨൪. [അ. നി. ൫.൧൬൮; ൬.൫൦; ൭.൬൫] ‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, ഫേഗ്ഗുപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സീലവതോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ സതി നിബ്ബിദാവിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, ഫേഗ്ഗുപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ സതി നിബ്ബിദാവിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. അനുഗ്ഗഹിതസുത്തം

൨൫. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി സീലാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സുതാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സാകച്ഛാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സമഥാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, വിപസ്സനാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ചാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. വിമുത്തായതനസുത്തം

൨൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിമുത്തായതനാനി യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ വാ ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തം വാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ. യഥാ യഥാ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം [പാമുജ്ജം (സീ. സ്യാ. കം.) ദീ. നി. ൩.൩൨൨] ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി [വേദിയതി (സീ.)]. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം വിമുത്തായതനം യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ വാ ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തം വാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി. യഥാ യഥാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം വിമുത്തായതനം യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ വാ ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തം വാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി. യഥാ യഥാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം വിമുത്തായതനം യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ…പേ… യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി; അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി. യഥാ യഥാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥം വിമുത്തായതനം യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ വാ ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തം വാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി; അപി ച ഖ്വസ്സ അഞ്ഞതരം സമാധിനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ. യഥാ യഥാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഞ്ഞതരം സമാധിനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമം വിമുത്തായതനം യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ വാ ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തം വാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വിമുത്തായതനാനി യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ വാ ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തം വാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സമാധിസുത്തം

൨൭. ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ അപ്പമാണം നിപകാ പതിസ്സതാ. സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവയതം അപ്പമാണം നിപകാനം പതിസ്സതാനം പഞ്ച ഞാണാനി പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. കതമാനി പഞ്ച? ‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’തി പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ‘അയം സമാധി അരിയോ നിരാമിസോ’തി പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ‘അയം സമാധി അകാപുരിസസേവിതോ’തി [മഹാപുരിസസേവിതോതി (ക.)] പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ‘അയം സമാധി സന്തോ പണീതോ പടിപ്പസ്സദ്ധലദ്ധോ ഏകോദിഭാവാധിഗതോ, ന സങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ’തി [ന ച സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതപ്പതിതോതി (സീ.), ന ച സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതപത്തോതി (സ്യാ.), ന ച സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിവാവടോതി (ക.), ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിയാധിഗതോതി (?) ദീ. നി. ൩.൩൫൫; അ. നി. ൩.൧൦൨; ൯.൨൭] പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ‘സതോ ഖോ പനാഹം ഇമം സമാപജ്ജാമി സതോ വുട്ഠഹാമീ’തി [സോ ഖോ പനാഹം ഇമം സമാധിം സതോവ സമാപജ്ജാമി, സതോ ഉട്ഠഹാമീതി (സീ. സ്യാ. കം.)] പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ അപ്പമാണം നിപകാ പതിസ്സതാ. സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവയതം അപ്പമാണം നിപകാനം പതിസ്സതാനം ഇമാനി പഞ്ച ഞാണാനി പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. പഞ്ചങ്ഗികസുത്തം

൨൮. ‘‘അരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ ഭാവനം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ പഞ്ചങ്ഗികസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ ഭാവനാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമമേവ കായം വിവേകജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ വിവേകജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദക്ഖോ ന്ഹാപകോ [നഹാപകോ (സീ. പീ.)] വാ ന്ഹാപകന്തേവാസീ വാ കംസഥാലേ ന്ഹാനീയചുണ്ണാനി [നഹാനീയചുണ്ണാനി (സീ. പീ.)] ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം സന്നേയ്യ. സായം ന്ഹാനീയപിണ്ഡി [സാസ്സ നഹാനീയപിണ്ഡീ (സീ. സ്യാ. കം.)] സ്നേഹാനുഗതാ സ്നേഹപരേതാ സന്തരബാഹിരാ ഫുടാ സ്നേഹേന, ന ച പഗ്ഘരിനീ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം വിവേകജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ വിവേകജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. അരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ അയം പഠമാ ഭാവനാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമമേവ കായം സമാധിജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ സമാധിജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരഹദോ ഗമ്ഭീരോ ഉബ്ഭിദോദകോ [ഉബ്ഭിതോദകോ (സ്യാ. കം. ക.)]. തസ്സ നേവസ്സ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ന പച്ഛിമായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ന ഉത്തരായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ന ദക്ഖിണായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ദേവോ ച കാലേന കാലം സമ്മാ ധാരം നാനുപ്പവേച്ഛേയ്യ [ദേവോ ച ന കാലേന… അനുപവേച്ഛേയ്യ (ദീ. നി. ൧.൨൨൭ ആദയോ; മ. നി. ൨.൨൫൧ ആദയോ]. അഥ ഖോ തമ്ഹാവ ഉദകരഹദാ സീതാ വാരിധാരാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ തമേവ ഉദകരഹദം സീതേന വാരിനാ അഭിസന്ദേയ്യ പരിസന്ദേയ്യ പരിപൂരേയ്യ പരിപ്ഫരേയ്യ; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ ഉദകരഹദസ്സ സീതേന വാരിനാ അപ്ഫുടം അസ്സ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം സമാധിജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ സമാധിജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. അരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ അയം ദുതിയാ ഭാവനാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമമേവ കായം നിപ്പീതികേന സുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ നിപ്പീതികേന സുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പലിനിയം വാ പദുമിനിയം വാ പുണ്ഡരീകിനിയം വാ അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോ നിമുഗ്ഗപോസീനി. താനി യാവ ചഗ്ഗാ യാവ ച മൂലാ സീതേന വാരിനാ അഭിസന്നാനി പരിസന്നാനി പരിപൂരാനി പരിപ്ഫുടാനി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതം ഉപ്പലാനം വാ പദുമാനം വാ പുണ്ഡരീകാനം വാ സീതേന വാരിനാ അപ്ഫുടം അസ്സ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം നിപ്പീതികേന സുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ നിപ്പീതികേന സുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. അരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ അയം തതിയാ ഭാവനാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ …പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമമേവ കായം പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന ഫരിത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന അപ്ഫുടം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഓദാതേന വത്ഥേന സസീസം പാരുപിത്വാ നിസിന്നോ അസ്സ; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ ഓദാതേന വത്ഥേന അപ്ഫുടം അസ്സ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന ഫരിത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി; നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന അപ്ഫുടം ഹോതി. അരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ അയം ചതുത്ഥാ ഭാവനാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണാനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞോവ അഞ്ഞം [അഞ്ഞോ വാ അഞ്ഞം വാ (സീ.), അഞ്ഞോ വാ അഞ്ഞം (സ്യാ. കം.), അഞ്ഞോ അഞ്ഞം (?)] പച്ചവേക്ഖേയ്യ, ഠിതോ വാ നിസിന്നം പച്ചവേക്ഖേയ്യ, നിസിന്നോ വാ നിപന്നം പച്ചവേക്ഖേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണാനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ. അരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ അയം പഞ്ചമാ [പഞ്ചമീ (സീ.)] ഭാവനാ. ഏവം ഭാവിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു [ഏവം ഭാവിതേ ഖോ ഭിക്ഖവേ (സീ.)] അരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ സമ്മാസമാധിമ്ഹി ഏവം ബഹുലീകതേ യസ്സ യസ്സ അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകമണികോ ആധാരേ ഠപിതോ പൂരോ ഉദകസ്സ സമതിത്തികോ കാകപേയ്യോ. തമേനം ബലവാ പുരിസോ യതോ യതോ ആവജ്ജേയ്യ [ആവട്ടേയ്യ (സ്യാ. കം.)], ആഗച്ഛേയ്യ ഉദക’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ഭാവിതേ അരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ സമ്മാസമാധിമ്ഹി ഏവം ബഹുലീകതേ യസ്സ യസ്സ അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സമേ ഭൂമിഭാഗേ പോക്ഖരണീ ചതുരംസാ ആലിബദ്ധാ പൂരാ ഉദകസ്സ സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. തമേനം ബലവാ പുരിസോ യതോ യതോ ആലിം മുഞ്ചേയ്യ, ആഗച്ഛേയ്യ ഉദക’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ഭാവിതേ അരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ സമ്മാസമാധിമ്ഹി ഏവം ബഹുലീകതേ യസ്സ യസ്സ അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ…പേ… സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സുഭൂമിയം ചതുമഹാപഥേ [ചാതുമ്മഹാപഥേ (സീ. പീ.), ചതുമ്മഹാപഥേ (സ്യാ. കം.)] ആജഞ്ഞരഥോ യുത്തോ അസ്സ ഠിതോ ഓധസ്തപതോദോ. തമേനം ദക്ഖോ യോഗ്ഗാചരിയോ അസ്സദമ്മസാരഥി അഭിരുഹിത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന രസ്മിയോ ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന പതോദം ഗഹേത്വാ യേനിച്ഛകം യദിച്ഛകം സാരേയ്യപി പച്ചാസാരേയ്യപി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ഭാവിതേ അരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ സമ്മാസമാധിമ്ഹി ഏവം ബഹുലീകതേ യസ്സ യസ്സ അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭവേയ്യം – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ അസ്സം…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണേയ്യം – ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ അകങ്ഖതി – ‘പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനേയ്യം – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതരാഗം വാ ചിത്തം വീതരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, സദോസം വാ ചിത്തം… വീതദോസം വാ ചിത്തം… സമോഹം വാ ചിത്തം… വീതമോഹം വാ ചിത്തം… സംഖിത്തം വാ ചിത്തം… വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം… മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… സഉത്തരം വാ ചിത്തം… അനുത്തരം വാ ചിത്തം… സമാഹിതം വാ ചിത്തം… അസമാഹിതം വാ ചിത്തം… വിമുത്തം വാ ചിത്തം… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യം, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം, ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ചങ്കമസുത്തം

൨൯. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ചങ്കമേ ആനിസംസാ. കതമേ പഞ്ച? അദ്ധാനക്ഖമോ ഹോതി, പധാനക്ഖമോ ഹോതി, അപ്പാബാധോ ഹോതി, അസിതം പീതം ഖായിതം സായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ചങ്കമാധിഗതോ സമാധി ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ചങ്കമേ ആനിസംസാ’’തി. നവമം.

൧൦. നാഗിതസുത്തം

൩൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന ഇച്ഛാനങ്ഗലം നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ. അസ്സോസും ഖോ ഇച്ഛാനങ്ഗലകാ [ഇച്ഛാനങ്ഗലികാ (സീ.) അ. നി. ൬.൪൨; അ. നി. ൮.൮൬] ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ ഇച്ഛാനങ്ഗലം അനുപ്പത്തോ; ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി, സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി. അഥ ഖോ ഇച്ഛാനങ്ഗലകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ യേന ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ അട്ഠംസു ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ നാഗിതോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നാഗിതം ആമന്തേസി – ‘‘കേ പന ഖോ, നാഗിത, ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ, കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി? ‘‘ഏതേ, ഭന്തേ, ഇച്ഛാനങ്ഗലകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതാ ഭഗവന്തഞ്ഞേവ ഉദ്ദിസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാ’’തി. ‘‘മാഹം, നാഗിത, യസേന സമാഗമം, മാ ച മയാ യസോ. യോ ഖോ, നാഗിത, നയിമസ്സ നേക്ഖമ്മസുഖസ്സ പവിവേകസുഖസ്സ ഉപസമസുഖസ്സ സമ്ബോധസുഖസ്സ നികാമലാഭീ അസ്സ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, യസ്സാഹം നേക്ഖമ്മസുഖസ്സ പവിവേകസുഖസ്സ ഉപസമസുഖസ്സ സമ്ബോധസുഖസ്സ നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. സോ തം [സോഹം (ക.), സോ (സ്യാ. കം.)] മീള്ഹസുഖം മിദ്ധസുഖം ലാഭസക്കാരസിലോകസുഖം സാദിയേയ്യാ’’തി.

‘‘അധിവാസേതു ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ, അധിവാസേതു സുഗതോ; അധിവാസനകാലോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ. യേന യേനേവ ദാനി ഭഗവാ ഗമിസ്സതി തംനിന്നാവ ഗമിസ്സന്തി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ യഥാനിന്നം ഉദകാനി പവത്തന്തി; ഏവമേവം ഖോ, ഭന്തേ, യേന യേനേവ ദാനി ഭഗവാ ഗമിസ്സതി, തംനിന്നാവ ഗമിസ്സന്തി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സീലപഞ്ഞാണ’’ന്തി.

‘‘മാഹം, നാഗിത, യസേന സമാഗമം, മാ ച മയാ യസോ. യോ ഖോ, നാഗിത, നയിമസ്സ നേക്ഖമ്മസുഖസ്സ പവിവേകസുഖസ്സ ഉപസമസുഖസ്സ സമ്ബോധസുഖസ്സ നികാമലാഭീ അസ്സ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, യസ്സാഹം നേക്ഖമ്മസുഖസ്സ പവിവേകസുഖസ്സ ഉപസമസുഖസ്സ സമ്ബോധസുഖസ്സ നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. സോ തം മീള്ഹസുഖം മിദ്ധസുഖം ലാഭസക്കാരസിലോകസുഖം സാദിയേയ്യ. അസിതപീതഖായിതസായിതസ്സ ഖോ, നാഗിത, ഉച്ചാരപസ്സാവോ – ഏസോ തസ്സ നിസ്സന്ദോ. പിയാനം ഖോ, നാഗിത, വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ – ഏസോ തസ്സ നിസ്സന്ദോ. അസുഭനിമിത്താനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ ഖോ, നാഗിത, സുഭനിമിത്തേ പാടികുല്യതാ [പടിക്കൂലതാ (സീ.), പടിക്കൂല്യതാ (സ്യാ. കം.)] സണ്ഠാതി – ഏസോ തസ്സ നിസ്സന്ദോ. ഛസു ഖോ, നാഗിത, ഫസ്സായതനേസു അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ഫസ്സേ പാടികുല്യതാ സണ്ഠാതി – ഏസോ തസ്സ നിസ്സന്ദോ. പഞ്ചസു ഖോ, നാഗിത, ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ഉപാദാനേ പാടികുല്യതാ സണ്ഠാതി – ഏസോ തസ്സ നിസ്സന്ദോ’’തി. ദസമം.

പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ അഗാരവുപക്കിലേസാ, ദുസ്സീലാനുഗ്ഗഹിതേന ച;

വിമുത്തിസമാധിപഞ്ചങ്ഗികാ, ചങ്കമം നാഗിതേന ചാതി.

൪. സുമനവഗ്ഗോ

൧. സുമനസുത്തം

൩൧. ഏകം സമയം…പേ… അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ സുമനാ രാജകുമാരീ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി പഞ്ചഹി രാജകുമാരിസതേഹി പരിവുതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ സുമനാ രാജകുമാരീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധസ്സു, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ദ്വേ സാവകാ സമസദ്ധാ സമസീലാ സമപഞ്ഞാ – ഏകോ ദായകോ, ഏകോ അദായകോ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യും. ദേവഭൂതാനം പന നേസം [തേസം (സീ.)], ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി?

‘‘സിയാ, സുമനേ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം ദേവഭൂതോ സമാനോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി – ദിബ്ബേന ആയുനാ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന, ദിബ്ബേന സുഖേന, ദിബ്ബേന യസേന, ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന. യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം ദേവഭൂതോ സമാനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി’’.

‘‘സചേ പന തേ, ഭന്തേ, തതോ ചുതാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛന്തി, മനുസ്സഭൂതാനം പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘സിയാ, സുമനേ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി – മാനുസകേന ആയുനാ, മാനുസകേന വണ്ണേന, മാനുസകേന സുഖേന, മാനുസകേന യസേന, മാനുസകേന ആധിപതേയ്യേന. യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി’’.

‘‘സചേ പന തേ, ഭന്തേ, ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, പബ്ബജിതാനം പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘സിയാ, സുമനേ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം പബ്ബജിതോ സമാനോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതി – യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ, യാചിതോവ ബഹുലം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ, യാചിതോവ ബഹുലം സേനാസനം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ, യാചിതോവ ബഹുലം ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജതി അപ്പം അയാചിതോ. യേഹി ഖോ പന സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിഹരതി ത്യസ്സ മനാപേനേവ ബഹുലം കായകമ്മേന സമുദാചരന്തി അപ്പം അമനാപേന, മനാപേനേവ ബഹുലം വചീകമ്മേന സമുദാചരന്തി അപ്പം അമനാപേന, മനാപേനേവ ബഹുലം മനോകമ്മേന സമുദാചരന്തി അപ്പം അമനാപേന, മനാപംയേവ ബഹുലം ഉപഹാരം ഉപഹരന്തി അപ്പം അമനാപം. യോ സോ, സുമനേ, ദായകോ സോ അമും അദായകം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹാതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, ഭന്തേ, ഉഭോ അരഹത്തം പാപുണന്തി, അരഹത്തപ്പത്താനം പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ, സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘ഏത്ഥ ഖോ പനേസാഹം, സുമനേ, ന കിഞ്ചി നാനാകരണം വദാമി, യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തി’’ന്തി [വിമുത്തന്തി (സ്യാ. കം.)].

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവഞ്ചിദം, ഭന്തേ, അലമേവ ദാനാനി ദാതും അലം പുഞ്ഞാനി കാതും; യത്ര ഹി നാമ ദേവഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, മനുസ്സഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, പബ്ബജിതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനീ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, സുമനേ! അലഞ്ഹി, സുമനേ, ദാനാനി ദാതും അലം പുഞ്ഞാനി കാതും! ദേവഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, മനുസ്സഭൂതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനി, പബ്ബജിതസ്സാപി ഉപകാരാനി പുഞ്ഞാനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന [ഇദം വത്വാ (സീ. പീ.) ഏവമുപരിപി] സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യഥാപി ചന്ദോ വിമലോ, ഗച്ഛം ആകാസധാതുയാ;