൩. തതിയപണ്ണാസകം

(൧൧) ൧. ഫാസുവിഹാരവഗ്ഗോ

൧. സാരജ്ജസുത്തം

൧൦൧. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, സേഖവേസാരജ്ജകരണാ ധമ്മാ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സദ്ധസ്സ സാരജ്ജം ഹോതി, സദ്ധസ്സ തം സാരജ്ജം ന ഹോതി. തസ്മായം ധമ്മോ സേഖവേസാരജ്ജകരണോ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലസ്സ സാരജ്ജം ഹോതി, സീലവതോ തം സാരജ്ജം ന ഹോതി. തസ്മായം ധമ്മോ സേഖവേസാരജ്ജകരണോ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസ്സുതസ്സ സാരജ്ജം ഹോതി, ബഹുസ്സുതസ്സ തം സാരജ്ജം ന ഹോതി. തസ്മായം ധമ്മോ സേഖവേസാരജ്ജകരണോ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, കുസീതസ്സ സാരജ്ജം ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയസ്സ തം സാരജ്ജം ന ഹോതി. തസ്മായം ധമ്മോ സേഖവേസാരജ്ജകരണോ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, ദുപ്പഞ്ഞസ്സ സാരജ്ജം ഹോതി, പഞ്ഞവതോ തം സാരജ്ജം ന ഹോതി. തസ്മായം ധമ്മോ സേഖവേസാരജ്ജകരണോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സേഖവേസാരജ്ജകരണാ ധമ്മാ’’തി. പഠമം.

൨. ഉസ്സങ്കിതസുത്തം

൧൦൨. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതോ ഹോതി പാപഭിക്ഖൂതി അപി അകുപ്പധമ്മോപി [അപി അകുപ്പധമ്മോ (സീ. സ്യാ. കം.)].

കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വേസിയാഗോചരോ വാ ഹോതി, വിധവാഗോചരോ വാ ഹോതി, ഥുല്ലകുമാരികാഗോചരോ വാ ഹോതി, പണ്ഡകഗോചരോ വാ ഹോതി, ഭിക്ഖുനീഗോചരോ വാ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതോ ഹോതി പാപഭിക്ഖൂതി അപി അകുപ്പധമ്മോപീ’’തി. ദുതിയം.

൩. മഹാചോരസുത്തം

൧൦൩. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ മഹാചോരോ സന്ധിമ്പി ഛിന്ദതി, നില്ലോപമ്പി ഹരതി, ഏകാഗാരികമ്പി കരോതി, പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ വിസമനിസ്സിതോ ച ഹോതി, ഗഹനനിസ്സിതോ ച, ബലവനിസ്സിതോ ച, ഭോഗചാഗീ ച, ഏകചാരീ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ വിസമനിസ്സിതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ നദീവിദുഗ്ഗം വാ നിസ്സിതോ ഹോതി പബ്ബതവിസമം വാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ വിസമനിസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ഗഹനനിസ്സിതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ തിണഗഹനം വാ നിസ്സിതോ ഹോതി രുക്ഖഗഹനം വാ രോധം [ഗേധം (സീ.) അ. നി. ൩.൫൧] വാ മഹാവനസണ്ഡം വാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ഗഹനനിസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ബലവനിസ്സിതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ രാജാനം വാ രാജമഹാമത്താനം വാ നിസ്സിതോ ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘സചേ മം കോചി കിഞ്ചി വക്ഖതി, ഇമേ മേ രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ പരിയോധായ അത്ഥം ഭണിസ്സന്തീ’തി. സചേ നം കോചി കിഞ്ചി ആഹ, ത്യസ്സ രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ പരിയോധായ അത്ഥം ഭണന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ബലവനിസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ഭോഗചാഗീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ അഡ്ഢോ ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘സചേ മം കോചി കിഞ്ചി വക്ഖതി, ഇതോ ഭോഗേന പടിസന്ഥരിസ്സാമീ’തി. സചേ നം കോചി കിഞ്ചി ആഹ, തതോ ഭോഗേന പടിസന്ഥരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ഭോഗചാഗീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ഏകചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ഏകകോവ ഗഹണാനി [നിഗ്ഗഹണാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കത്താ ഹോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘മാ മേ ഗുയ്ഹമന്താ ബഹിദ്ധാ സമ്ഭേദം അഗമംസൂ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരോ ഏകചാരീ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ മഹാചോരോ സന്ധിമ്പി ഛിന്ദതി നില്ലോപമ്പി ഹരതി ഏകാഗാരികമ്പി കരോതി പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പാപഭിക്ഖു ഖതം ഉപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, സാവജ്ജോ ച ഹോതി സാനുവജ്ജോ വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു വിസമനിസ്സിതോ ച ഹോതി, ഗഹനനിസ്സിതോ ച, ബലവനിസ്സിതോ ച, ഭോഗചാഗീ ച, ഏകചാരീ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു വിസമനിസ്സിതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു വിസമേന കായകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, വിസമേന വചീകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, വിസമേന മനോകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു വിസമനിസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ഗഹനനിസ്സിതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ഗഹനനിസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ബലവനിസ്സിതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു രാജാനം വാ രാജമഹാമത്താനം വാ നിസ്സിതോ ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘സചേ മം കോചി കിഞ്ചി വക്ഖതി, ഇമേ മേ രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ പരിയോധായ അത്ഥം ഭണിസ്സന്തീ’തി. സചേ നം കോചി കിഞ്ചി ആഹ, ത്യസ്സ രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ പരിയോധായ അത്ഥം ഭണന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ബലവനിസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ഭോഗചാഗീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ലാഭീ ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘സചേ മം കോചി കിഞ്ചി വക്ഖതി, ഇതോ ലാഭേന പടിസന്ഥരിസ്സാമീ’തി. സചേ നം കോചി കിഞ്ചി ആഹ, തതോ ലാഭേന പടിസന്ഥരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ഭോഗചാഗീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ഏകചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ഏകകോവ പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു നിവാസം കപ്പേതി. സോ തത്ഥ കുലാനി ഉപസങ്കമന്തോ ലാഭം ലഭതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപഭിക്ഖു ഏകചാരീ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പാപഭിക്ഖു ഖതം ഉപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, സാവജ്ജോ ച ഹോതി സാനുവജ്ജോ വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതീ’’തി. തതിയം.

൪. സമണസുഖുമാലസുത്തം

൧൦൪. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സമണേസു സമണസുഖുമാലോ ഹോതി.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി, അപ്പം അയാചിതോ; യാചിതോവ ബഹുലം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, അപ്പം അയാചിതോ; യാചിതോവ ബഹുലം സേനാസനം പരിഭുഞ്ജതി, അപ്പം അയാചിതോ; യാചിതോവ ബഹുലം ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജതി, അപ്പം അയാചിതോ. യേഹി ഖോ പന സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിഹരതി, ത്യസ്സ [ത്യാസ്സ (ക.) അ. നി. ൪.൮൭] മനാപേനേവ ബഹുലം കായകമ്മേന സമുദാചരന്തി, അപ്പം അമനാപേന; മനാപേനേവ ബഹുലം വചീകമ്മേന സമുദാചരന്തി, അപ്പം അമനാപേന; മനാപേനേവ ബഹുലം മനോകമ്മേന സമുദാചരന്തി, അപ്പം അമനാപേന; മനാപംയേവ ഉപഹാരം ഉപഹരന്തി, അപ്പം അമനാപം. യാനി ഖോ പന താനി വേദയിതാനി പിത്തസമുട്ഠാനാനി വാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാനി വാ വാതസമുട്ഠാനാനി വാ സന്നിപാതികാനി വാ ഉതുപരിണാമജാനി വാ വിസമപരിഹാരജാനി വാ ഓപക്കമികാനി വാ കമ്മവിപാകജാനി വാ, താനിസ്സ ന ബഹുദേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അപ്പാബാധോ ഹോതി, ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സമണേസു സമണസുഖുമാലോ ഹോതി.

‘‘യഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സമണേസു സമണസുഖുമാലോ’തി, മമേവ തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ [മമേവ തം സമ്മാ (?)] വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സമണേസു സമണസുഖുമാലോ’തി. അഹഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരം പരിഭുഞ്ജാമി, അപ്പം അയാചിതോ; യാചിതോവ ബഹുലം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജാമി, അപ്പം അയാചിതോ; യാചിതോവ ബഹുലം സേനാസനം പരിഭുഞ്ജാമി, അപ്പം അയാചിതോ; യാചിതോവ ബഹുലം ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജാമി, അപ്പം അയാചിതോ. യേഹി ഖോ പന ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം വിഹരാമി, തേ മം മനാപേനേവ ബഹുലം കായകമ്മേന സമുദാചരന്തി, അപ്പം അമനാപേന; മനാപേനേവ ബഹുലം വചീകമ്മേന സമുദാചരന്തി, അപ്പം അമനാപേന; മനാപേനേവ ബഹുലം മനോകമ്മേന സമുദാചരന്തി, അപ്പം അമനാപേന; മനാപംയേവ ഉപഹാരം ഉപഹരന്തി, അപ്പം അമനാപം. യാനി ഖോ പന താനി വേദയിതാനി – പിത്തസമുട്ഠാനാനി വാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാനി വാ വാതസമുട്ഠാനാനി വാ സന്നിപാതികാനി വാ ഉതുപരിണാമജാനി വാ വിസമപരിഹാരജാനി വാ ഓപക്കമികാനി വാ കമ്മവിപാകജാനി വാ – താനി മേ ന ബഹുദേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അപ്പാബാധോഹമസ്മി, ചതുന്നം ഖോ പനസ്മി [ചതുന്നം ഖോ പന (സീ.), ചതുന്നം (സ്യാ. പീ.)] ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ [നികാമലാഭീ ഹോമി (സീ. ക.)] അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി.

‘‘യഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സമണേസു സമണസുഖുമാലോ’തി, മമേവ തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സമണേസു സമണസുഖുമാലോ’’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഫാസുവിഹാരസുത്തം

൧൦൫. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഫാസുവിഹാരാ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, മേത്തം വചീകമ്മം…പേ… മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച. യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി, തഥാരൂപേഹി സീലേഹി സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച. യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ഫാസുവിഹാരാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ആനന്ദസുത്തം

൧൦൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സങ്ഘേ [ഭിക്ഖുംസംഘോ (സ്യാ. പീ.)] വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തനാ [അത്തനാ ച (പീ. ക.)] സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ [നോ ച (ക.)] പരം അധിസീലേ സമ്പവത്താ [സമ്പവത്താ ഹോതി (ക.)]; ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ യഥാ ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ [ആനന്ദാതി ഭഗവാ ആവോച (സ്യാ. പീ.)]! യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തനാ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം അധിസീലേ സമ്പവത്താ; അത്താനുപേക്ഖീ ച ഹോതി, നോ പരാനുപേക്ഖീ; ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ യഥാ ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ! യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തനാ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം അധിസീലേ സമ്പവത്താ; അത്താനുപേക്ഖീ ച ഹോതി, നോ പരാനുപേക്ഖീ; അപഞ്ഞാതോ ച ഹോതി, തേന ച അപഞ്ഞാതകേന നോ പരിതസ്സതി; ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ യഥാ ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ! യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തനാ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം അധിസീലേ സമ്പവത്താ; അത്താനുപേക്ഖീ ച ഹോതി, നോ പരാനുപേക്ഖീ; അപഞ്ഞാതോ ച ഹോതി, തേന ച അപഞ്ഞാതകേന നോ പരിതസ്സതി; ചതുന്നഞ്ച [ചതുന്നം (പീ. ക.)] ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി.

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ യഥാ ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ! യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തനാ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം അധിസീലേ സമ്പവത്താ; അത്താനുപേക്ഖീ ച ഹോതി, നോ പരാനുപേക്ഖീ; അപഞ്ഞാതോ ച ഹോതി, തേന ച അപഞ്ഞാതകേന നോ പരിതസ്സതി; ചതുന്നഞ്ച ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; ആസവാനഞ്ച [ആസവാനം (സീ. പീ. ക.)] ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഏത്താവതാപി ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിഹരന്തോ ഫാസും വിഹരേയ്യ.

‘‘ഇമമ്ഹാ ചാഹം, ആനന്ദ, ഫാസുവിഹാരാ അഞ്ഞോ ഫാസുവിഹാരോ ഉത്തരിതരോ വാ പണീതതരോ വാ നത്ഥീതി വദാമീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സീലസുത്തം

൧൦൭. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി, പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി, വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. സത്തമം.

൮. അസേഖസുത്തം

൧൦൮. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

‘‘കതമേഹി, പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസേഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന വിമുത്തിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ചാതുദ്ദിസസുത്തം

൧൦൯. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചാതുദ്ദിസോ ഹോതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന; ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി, ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചാതുദ്ദിസോ ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. അരഞ്ഞസുത്തം

൧൧൦. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു; ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവിതു’’ന്തി. ദസമം.

ഫാസുവിഹാരവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സാരജ്ജം സങ്കിതോ ചോരോ, സുഖുമാലം ഫാസു പഞ്ചമം;

ആനന്ദ സീലാസേഖാ ച, ചാതുദ്ദിസോ അരഞ്ഞേന ചാതി.

(൧൨) ൨. അന്ധകവിന്ദവഗ്ഗോ

൧. കുലൂപകസുത്തം

൧൧൧. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ കുലൂപകോ ഭിക്ഖു കുലേസു അപ്പിയോ ച ഹോതി അമനാപോ ച അഗരു ച അഭാവനീയോ ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അസന്ഥവവിസ്സാസീ [അസന്ഥുതവിസ്സാസീ (സീ.), അസന്ധവവിസ്സാസീ (ക.)] ച ഹോതി, അനിസ്സരവികപ്പീ ച, വിസ്സട്ഠുപസേവീ [വിയത്ഥുപസേവീ (സീ.), ബ്യത്ഥുപസേവീ (സ്യാ. കം.), വ്യത്തൂപസേവീ (പീ.)] ച, ഉപകണ്ണകജപ്പീ ച, അതിയാചനകോ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ കുലൂപകോ ഭിക്ഖു കുലേസു അപ്പിയോ ച ഹോതി അമനാപോ ച അഗരു ച അഭാവനീയോ ച.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ കുലൂപകോ ഭിക്ഖു കുലേസു പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന അസന്ഥവവിസ്സാസീ ച ഹോതി, ന അനിസ്സരവികപ്പീ ച, ന വിസ്സട്ഠുപസേവീ ച, ന ഉപകണ്ണകജപ്പീ ച, ന അതിയാചനകോ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ കുലൂപകോ ഭിക്ഖു കുലേസു പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’’തി. പഠമം.

൨. പച്ഛാസമണസുത്തം

൧൧൨. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പച്ഛാസമണോ ന ആദാതബ്ബോ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അതിദൂരേ വാ ഗച്ഛതി അച്ചാസന്നേ വാ, ന പത്തപരിയാപന്നം ഗണ്ഹതി, ആപത്തിസാമന്താ ഭണമാനം ന നിവാരേതി, ഭണമാനസ്സ അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതി, ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി ജളോ ഏളമൂഗോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പച്ഛാസമണോ ന ആദാതബ്ബോ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പച്ഛാസമണോ ആദാതബ്ബോ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? നാതിദൂരേ ഗച്ഛതി ന അച്ചാസന്നേ, പത്തപരിയാപന്നം ഗണ്ഹതി, ആപത്തിസാമന്താ ഭണമാനം നിവാരേതി, ഭണമാനസ്സ ന അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി അജളോ അനേളമൂഗോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പച്ഛാസമണോ ആദാതബ്ബോ’’തി. ദുതിയം.

൩. സമ്മാസമാധിസുത്തം

൧൧൩. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ സമ്മാസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, അക്ഖമോ സദ്ദാനം, അക്ഖമോ ഗന്ധാനം, അക്ഖമോ രസാനം, അക്ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ സമ്മാസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ സമ്മാസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, ഖമോ സദ്ദാനം, ഖമോ ഗന്ധാനം, ഖമോ രസാനം, ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ സമ്മാസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതു’’ന്തി. തതിയം.

൪. അന്ധകവിന്ദസുത്തം

൧൧൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ മഗധേസു വിഹരതി അന്ധകവിന്ദേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യേ തേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേ വോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ പഞ്ചസു ധമ്മേസു സമാദപേതബ്ബാ [സമാദാപേതബ്ബാ (?)] നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. കതമേസു പഞ്ചസു? ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, സീലവാ ഹോഥ, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ വിഹരഥ ആചാരഗോചരസമ്പന്നാ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവിനോ, സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂ’തി – ഇതി പാതിമോക്ഖസംവരേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ.

‘‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ വിഹരഥ ആരക്ഖസതിനോ നിപക്കസതിനോ [നിപകസതിനോ (സീ. സ്യാ.), നേപക്കസതിനോ (?)], സാരക്ഖിതമാനസാ സതാരക്ഖേന ചേതസാ സമന്നാഗതാ’തി – ഇതി ഇന്ദ്രിയസംവരേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ.

‘‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, അപ്പഭസ്സാ ഹോഥ, ഭസ്സേ പരിയന്തകാരിനോ’തി – ഇതി ഭസ്സപരിയന്തേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ.

‘‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ആരഞ്ഞികാ ഹോഥ, അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവഥാ’തി – ഇതി കായവൂപകാസേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ.

‘‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, സമ്മാദിട്ഠികാ ഹോഥ സമ്മാദസ്സനേന സമന്നാഗതാ’തി – ഇതി സമ്മാദസ്സനേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. യേ തേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേ വോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. മച്ഛരിനീസുത്തം

൧൧൫. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ആവാസമച്ഛരിനീ ഹോതി, കുലമച്ഛരിനീ ഹോതി, ലാഭമച്ഛരിനീ ഹോതി, വണ്ണമച്ഛരിനീ ഹോതി, ധമ്മമച്ഛരിനീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന ആവാസമച്ഛരിനീ ഹോതി, ന കുലമച്ഛരിനീ ഹോതി, ന ലാഭമച്ഛരിനീ ഹോതി, ന വണ്ണമച്ഛരിനീ ഹോതി, ന ധമ്മമച്ഛരിനീ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. വണ്ണനാസുത്തം

൧൧൬. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ അപ്പസാദനീയേ ഠാനേ പസാദം ഉപദംസേതി, അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ പസാദനീയേ ഠാനേ അപ്പസാദം ഉപദംസേതി, സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ അപ്പസാദനീയേ ഠാനേ അപ്പസാദം ഉപദംസേതി, അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ പസാദനീയേ ഠാനേ പസാദം ഉപദംസേതി, സദ്ധാദേയ്യം ന വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ഇസ്സുകിനീസുത്തം

൧൧൭. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, ഇസ്സുകിനീ ച ഹോതി, മച്ഛരിനീ ച, സദ്ധാദേയ്യം [സദ്ധാദേയ്യഞ്ച (സ്യാ.)] വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, അനിസ്സുകിനീ ച ഹോതി, അമച്ഛരിനീ ച, സദ്ധാദേയ്യം ന വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. സത്തമം.

൮. മിച്ഛാദിട്ഠികസുത്തം

൧൧൮. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, മിച്ഛാദിട്ഠികാ ച ഹോതി, മിച്ഛാസങ്കപ്പാ ച, സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, സമ്മാദിട്ഠികാ ച, ഹോതി, സമ്മാസങ്കപ്പാ ച, സദ്ധാദേയ്യം ന വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. അട്ഠമം.

൯. മിച്ഛാവാചാസുത്തം

൧൧൯. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, മിച്ഛാവാചാ ച ഹോതി, മിച്ഛാകമ്മന്താ ച, സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, സമ്മാവാചാ ച ഹോതി, സമ്മാകമ്മന്താ ച, സദ്ധാദേയ്യം ന വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. നവമം.

൧൦. മിച്ഛാവായാമസുത്തം

൧൨൦. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, മിച്ഛാവായാമാ ച ഹോതി, മിച്ഛാസതിനീ ച [മിച്ഛാസതി ച (സ്യാ.)], സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, സമ്മാവായാമാ ച ഹോതി, സമ്മാസതിനീ ച, സദ്ധാദേയ്യം ന വിനിപാതേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖുനീ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. ദസമം.

അന്ധകവിന്ദവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

കുലൂപകോ പച്ഛാസമണോ, സമാധിഅന്ധകവിന്ദം;

മച്ഛരീ വണ്ണനാ ഇസ്സാ, ദിട്ഠിവാചായ വായമാതി.

(൧൩) ൩. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൧. ഗിലാനസുത്തം

൧൨൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഗിലാനസാലാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ദുബ്ബലം ഗിലാനകം; ദിസ്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘യം കിഞ്ചി [യം കിഞ്ചി (സ്യാ. കം.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും ദുബ്ബലം [ഭിക്ഖവേ ദുബ്ബലം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഗിലാനകം പഞ്ച ധമ്മാ ന വിജഹന്തി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘നചിരസ്സേവ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതീ’’’തി.

‘‘കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞീ [സബ്ബത്ഥപി ഏവമേവ ദിസ്സതി], സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ, മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും ദുബ്ബലം ഗിലാനകം ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ന വിജഹന്തി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘നചിരസ്സേവ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതീ’’’തി. പഠമം.

൨. സതിസൂപട്ഠിതസുത്തം

൧൨൨. ‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ പഞ്ച ധമ്മേ ഭാവേതി പഞ്ച ധമ്മേ ബഹുലീകരോതി, തസ്സ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ.

‘‘കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അജ്ഝത്തഞ്ഞേവ സതി സൂപട്ഠിതാ ഹോതി ധമ്മാനം ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ, അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞീ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ. യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ ഭാവേതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ ബഹുലീകരോതി, തസ്സ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമഉപട്ഠാകസുത്തം

൧൨൩. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനോ ദൂപട്ഠാകോ [ദുപട്ഠാകോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.) മഹാവ. ൩൬൬] ഹോതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അസപ്പായകാരീ ഹോതി, സപ്പായേ മത്തം ന ജാനാതി, ഭേസജ്ജം നപ്പടിസേവിതാ ഹോതി, അത്ഥകാമസ്സ ഗിലാനുപട്ഠാകസ്സ ന യഥാഭൂതം ആബാധം ആവികത്താ ഹോതി അഭിക്കമന്തം വാ അഭിക്കമതീതി പടിക്കമന്തം വാ പടിക്കമതീതി ഠിതം വാ ഠിതോതി, ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം [തിപ്പാനം (സീ.) മഹാവ. ൩൬൬] ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അനധിവാസകജാതികോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനോ ദൂപട്ഠാകോ ഹോതി.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനോ സൂപട്ഠാകോ ഹോതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സപ്പായകാരീ ഹോതി, സപ്പായേ മത്തം ജാനാതി, ഭേസജ്ജം പടിസേവിതാ ഹോതി, അത്ഥകാമസ്സ ഗിലാനുപട്ഠാകസ്സ യഥാഭൂതം ആബാധം ആവികത്താ ഹോതി അഭിക്കമന്തം വാ അഭിക്കമതീതി പടിക്കമന്തം വാ പടിക്കമതീതി ഠിതം വാ ഠിതോതി, ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനോ സൂപട്ഠാകോ ഹോതീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഉപട്ഠാകസുത്തം

൧൨൪. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനുപട്ഠാകോ നാലം ഗിലാനം ഉപട്ഠാതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? നപ്പടിബലോ ഹോതി ഭേസജ്ജം സംവിധാതും; സപ്പായാസപ്പായം ന ജാനാതി, അസപ്പായം ഉപനാമേതി, സപ്പായം അപനാമേതി; ആമിസന്തരോ ഗിലാനം ഉപട്ഠാതി, നോ മേത്തചിത്തോ; ജേഗുച്ഛീ ഹോതി ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ വന്തം വാ ഖേളം വാ നീഹരിതും; നപ്പടിബലോ ഹോതി ഗിലാനം കാലേന കാലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതും സമാദപേതും [സമാദാപേതും (?) മഹാവ. ൩൬൬] സമുത്തേജേതും സമ്പഹംസേതും. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനുപട്ഠാകോ നാലം ഗിലാനം ഉപട്ഠാതും.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനുപട്ഠാകോ അലം ഗിലാനം ഉപട്ഠാതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? പടിബലോ ഹോതി ഭേസജ്ജം സംവിധാതും; സപ്പായാസപ്പായം ജാനാതി, അസപ്പായം അപനാമേതി, സപ്പായം ഉപനാമേതി; മേത്തചിത്തോ ഗിലാനം ഉപട്ഠാതി, നോ ആമിസന്തരോ; അജേഗുച്ഛീ ഹോതി ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ വന്തം വാ ഖേളം വാ നീഹരിതും; പടിബലോ ഹോതി ഗിലാനം കാലേന കാലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതും സമാദപേതും സമുത്തേജേതും സമ്പഹംസേതും. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഗിലാനുപട്ഠാകോ അലം ഗിലാനം ഉപട്ഠാതു’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമഅനായുസ്സാസുത്തം

൧൨൫. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അനായുസ്സാ. കതമേ പഞ്ച? അസപ്പായകാരീ ഹോതി, സപ്പായേ മത്തം ന ജാനാതി, അപരിണതഭോജീ ച ഹോതി, അകാലചാരീ ച ഹോതി, അബ്രഹ്മചാരീ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ അനായുസ്സാ.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ആയുസ്സാ. കതമേ പഞ്ച? സപ്പായകാരീ ഹോതി, സപ്പായേ മത്തം ജാനാതി, പരിണതഭോജീ ച ഹോതി, കാലചാരീ ച ഹോതി, ബ്രഹ്മചാരീ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ ആയുസ്സാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയഅനായുസ്സാസുത്തം

൧൨൬. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അനായുസ്സാ. കതമേ പഞ്ച? അസപ്പായകാരീ ഹോതി, സപ്പായേ മത്തം ന ജാനാതി, അപരിണതഭോജീ ച ഹോതി, ദുസ്സീലോ ച, പാപമിത്തോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ അനായുസ്സാ.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ആയുസ്സാ. കതമേ പഞ്ച? സപ്പായകാരീ ഹോതി, സപ്പായേ മത്തം ജാനാതി, പരിണതഭോജീ ച ഹോതി, സീലവാ ച, കല്യാണമിത്തോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധമ്മാ ആയുസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. വപകാസസുത്തം

൧൨൭. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നാലം സങ്ഘമ്ഹാ വപകാസിതും [വി + അപ + കാസിതും = വപകാസിതും]. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന സേനാസനേന, അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, കാമസങ്കപ്പബഹുലോ ച വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നാലം സങ്ഘമ്ഹാ വപകാസിതും.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം സങ്ഘമ്ഹാ വപകാസിതും. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന സേനാസനേന, സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പബഹുലോ [ന കാമസങ്കപ്പബഹുലോ (ക.)] ച വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം സങ്ഘമ്ഹാ വപകാസിതു’’ന്തി. സത്തമം.

൮. സമണസുഖസുത്തം

൧൨൮. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സമണദുക്ഖാനി. കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന സേനാസനേന, അസന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സമണദുക്ഖാനി.

‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സമണസുഖാനി. കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന സേനാസനേന, സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, അഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സമണസുഖാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പരികുപ്പസുത്തം

൧൨൯. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആപായികാ നേരയികാ പരികുപ്പാ അതേകിച്ഛാ. കതമേ പഞ്ച? മാതാ [മാതരം (ക.)] ജീവിതാ വോരോപിതാ ഹോതി, പിതാ [പിതരം (ക.)] ജീവിതാ വോരോപിതോ [വോരോപിതാ (ക.)] ഹോതി, അരഹം [അരഹന്തം (ക.), അരഹാ (സ്യാ.)] ജീവിതാ വോരോപിതോ ഹോതി, തഥാഗതസ്സ ദുട്ഠേന ചിത്തേന ലോഹിതം ഉപ്പാദിതം ഹോതി, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ആപായികാ നേരയികാ പരികുപ്പാ അതേകിച്ഛാ’’തി. നവമം.

൧൦. ബ്യസനസുത്തം

൧൩൦. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബ്യസനാനി. കതമാനി പഞ്ച? ഞാതിബ്യസനം, ഭോഗബ്യസനം, രോഗബ്യസനം, സീലബ്യസനം, ദിട്ഠിബ്യസനം. ന, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഞാതിബ്യസനഹേതു വാ ഭോഗബ്യസനഹേതു വാ രോഗബ്യസനഹേതു വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. സീലബ്യസനഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠിബ്യസനഹേതു വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബ്യസനാനി.

‘‘പഞ്ചിമാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പദാ. കതമാ പഞ്ച? ഞാതിസമ്പദാ, ഭോഗസമ്പദാ, ആരോഗ്യസമ്പദാ, സീലസമ്പദാ, ദിട്ഠിസമ്പദാ. ന, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഞാതിസമ്പദാഹേതു വാ ഭോഗസമ്പദാഹേതു വാ ആരോഗ്യസമ്പദാഹേതു വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. സീലസമ്പദാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠിസമ്പദാഹേതു വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സമ്പദാ’’തി. ദസമം.

ഗിലാനവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഗിലാനോ സതിസൂപട്ഠി, ദ്വേ ഉപട്ഠാകാ ദുവായുസാ;

വപകാസസമണസുഖാ, പരികുപ്പം ബ്യസനേന ചാതി.

(൧൪) ൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. പഠമചക്കാനുവത്തനസുത്തം

൧൩൧. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേനേവ ചക്കം വത്തേതി [പവത്തേതി (സ്യാ. പീ. ക.)]; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം [അപ്പതിവത്തിയം (സീ.)] കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ അത്ഥഞ്ഞൂ ച ഹോതി, ധമ്മഞ്ഞൂ ച, മത്തഞ്ഞൂ ച, കാലഞ്ഞൂ ച, പരിസഞ്ഞൂ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേനേവ ചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അത്ഥഞ്ഞൂ, ധമ്മഞ്ഞൂ, മത്തഞ്ഞൂ, കാലഞ്ഞൂ, പരിസഞ്ഞൂ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ധമ്മചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയചക്കാനുവത്തനസുത്തം

൧൩൨. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ പിതരാ പവത്തിതം ചക്കം ധമ്മേനേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ അത്ഥഞ്ഞൂ ച ഹോതി, ധമ്മഞ്ഞൂ ച, മത്തഞ്ഞൂ ച, കാലഞ്ഞൂ ച, പരിസഞ്ഞൂ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ പിതരാ പവത്തിതം ചക്കം ധമ്മേനേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സാരിപുത്തോ തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ അത്ഥഞ്ഞൂ, ധമ്മഞ്ഞൂ, മത്തഞ്ഞൂ, കാലഞ്ഞൂ, പരിസഞ്ഞൂ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സാരിപുത്തോ തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. ധമ്മരാജാസുത്തം

൧൩൩. ‘‘യോപി സോ [യോപി ഖോ (സീ. സ്യാ. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ, സോപി ന അരാജകം ചക്കം വത്തേതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ പന, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ധമ്മികസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ രാജാ’’തി? ‘‘ധമ്മോ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച.

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി അന്തോജനസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഖത്തിയേസു അനുയന്തേസു [അനുയുത്തേസു (സീ.) അ. നി. ൩.൧൪] …പേ… ബലകായസ്മിം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമജാനപദേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു മിഗപക്ഖീസു. സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ അന്തോജനസ്മിം ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഖത്തിയേസു അനുയന്തേസു ബലകായസ്മിം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമജാനപദേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു മിഗപക്ഖീസു ധമ്മേനേവ ചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഭിക്ഖൂസു – ‘ഏവരൂപം കായകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം കായകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം വചീകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം വചീകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം മനോകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം മനോകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപോ ആജീവോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ആജീവോ ന സേവിതബ്ബോ; ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ ന സേവിതബ്ബോ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഭിക്ഖുനീസു [ഭിക്ഖൂസു ഭിക്ഖുനീസു (സീ. പീ.)] …പേ… ഉപാസകേസു…പേ… ഉപാസികാസു – ‘ഏവരൂപം കായകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം കായകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം വചീകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം വചീകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം മനോകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം മനോകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപോ ആജീവോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ആജീവോ ന സേവിതബ്ബോ; ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ ന സേവിതബ്ബോ’’’തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഭിക്ഖൂസു, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഭിക്ഖുനീസു, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഉപാസകേസു, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഉപാസികാസു ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.