(൧൪) ൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. പഠമചക്കാനുവത്തനസുത്തം

൧൩൧. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേനേവ ചക്കം വത്തേതി [പവത്തേതി (സ്യാ. പീ. ക.)]; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം [അപ്പതിവത്തിയം (സീ.)] കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ അത്ഥഞ്ഞൂ ച ഹോതി, ധമ്മഞ്ഞൂ ച, മത്തഞ്ഞൂ ച, കാലഞ്ഞൂ ച, പരിസഞ്ഞൂ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേനേവ ചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അത്ഥഞ്ഞൂ, ധമ്മഞ്ഞൂ, മത്തഞ്ഞൂ, കാലഞ്ഞൂ, പരിസഞ്ഞൂ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ധമ്മചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയചക്കാനുവത്തനസുത്തം

൧൩൨. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ പിതരാ പവത്തിതം ചക്കം ധമ്മേനേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ അത്ഥഞ്ഞൂ ച ഹോതി, ധമ്മഞ്ഞൂ ച, മത്തഞ്ഞൂ ച, കാലഞ്ഞൂ ച, പരിസഞ്ഞൂ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ പിതരാ പവത്തിതം ചക്കം ധമ്മേനേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സാരിപുത്തോ തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ അത്ഥഞ്ഞൂ, ധമ്മഞ്ഞൂ, മത്തഞ്ഞൂ, കാലഞ്ഞൂ, പരിസഞ്ഞൂ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സാരിപുത്തോ തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. ധമ്മരാജാസുത്തം

൧൩൩. ‘‘യോപി സോ [യോപി ഖോ (സീ. സ്യാ. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ, സോപി ന അരാജകം ചക്കം വത്തേതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ പന, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ധമ്മികസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ രാജാ’’തി? ‘‘ധമ്മോ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച.

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി അന്തോജനസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഖത്തിയേസു അനുയന്തേസു [അനുയുത്തേസു (സീ.) അ. നി. ൩.൧൪] …പേ… ബലകായസ്മിം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമജാനപദേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു മിഗപക്ഖീസു. സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ അന്തോജനസ്മിം ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഖത്തിയേസു അനുയന്തേസു ബലകായസ്മിം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമജാനപദേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു മിഗപക്ഖീസു ധമ്മേനേവ ചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഭിക്ഖൂസു – ‘ഏവരൂപം കായകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം കായകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം വചീകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം വചീകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം മനോകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം മനോകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപോ ആജീവോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ആജീവോ ന സേവിതബ്ബോ; ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ ന സേവിതബ്ബോ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഭിക്ഖുനീസു [ഭിക്ഖൂസു ഭിക്ഖുനീസു (സീ. പീ.)] …പേ… ഉപാസകേസു…പേ… ഉപാസികാസു – ‘ഏവരൂപം കായകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം കായകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം വചീകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം വചീകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപം മനോകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം മനോകമ്മം ന സേവിതബ്ബം; ഏവരൂപോ ആജീവോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ആജീവോ ന സേവിതബ്ബോ; ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ ന സേവിതബ്ബോ’’’തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മഞ്ഞേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഭിക്ഖൂസു, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഭിക്ഖുനീസു, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഉപാസകേസു, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഉപാസികാസു ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി; തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. യസ്സംദിസംസുത്തം

൧൩൪. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ യസ്സം യസ്സം ദിസായം വിഹരതി, സകസ്മിംയേവ വിജിതേ വിഹരതി.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ഉഭതോ സുജാതോ ഹോതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച, സംസുദ്ധഗഹണികോ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന; അഡ്ഢോ ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ; ബലവാ ഖോ പന ഹോതി ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ സമന്നാഗതോ അസ്സവായ ഓവാദപടികരായ; പരിണായകോ ഖോ പനസ്സ ഹോതി പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ പടിബലോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ അത്ഥേ ചിന്തേതും; തസ്സിമേ ചത്താരോ ധമ്മാ യസം പരിപാചേന്തി. സോ ഇമിനാ യസപഞ്ചമേന [യസേന പഞ്ചമേന (ക.), പഞ്ചമേന (സീ.)] ധമ്മേന സമന്നാഗതോ യസ്സം യസ്സം ദിസായം വിഹരതി, സകസ്മിംയേവ വിജിതേ വിഹരതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി വിജിതാവീനം.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു യസ്സം യസ്സം ദിസായം വിഹരതി, വിമുത്തചിത്തോവ [വിമുത്തചിത്തോ (സീ. പീ.), വിമുത്തചിത്തോ ച (ക.)] വിഹരതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു – രാജാവ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ജാതിസമ്പന്നോ; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ – രാജാവ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു – രാജാവ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ബലസമ്പന്നോ; പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ – രാജാവ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ പരിണായകസമ്പന്നോ; തസ്സിമേ ചത്താരോ ധമ്മാ വിമുത്തിം പരിപാചേന്തി. സോ ഇമിനാ വിമുത്തിപഞ്ചമേന ധമ്മേന സമന്നാഗതോ യസ്സം യസ്സം ദിസായം വിഹരതി വിമുത്തചിത്തോവ വിഹരതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി വിമുത്തചിത്താന’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമപത്ഥനാസുത്തം

൧൩൫. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ രജ്ജം പത്ഥേതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ ഉഭതോ സുജാതോ ഹോതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച, സംസുദ്ധഗഹണികോ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന; അഭിരൂപോ ഹോതി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ; മാതാപിതൂനം പിയോ ഹോതി മനാപോ; നേഗമജാനപദസ്സ പിയോ ഹോതി മനാപോ; യാനി താനി രഞ്ഞം ഖത്തിയാനം മുദ്ധാവസിത്താനം സിപ്പട്ഠാനാനി ഹത്ഥിസ്മിം വാ അസ്സസ്മിം വാ രഥസ്മിം വാ ധനുസ്മിം വാ ഥരുസ്മിം വാ തത്ഥ സിക്ഖിതോ ഹോതി അനവയോ.

‘‘തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച, സംസുദ്ധഗഹണികോ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന. കസ്മാഹം രജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ. കസ്മാഹം രജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി മാതാപിതൂനം പിയോ മനാപോ. കസ്മാഹം രജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി നേഗമജാനപദസ്സ പിയോ മനാപോ. കസ്മാഹം രജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി യാനി താനി രഞ്ഞം ഖത്തിയാനം മുദ്ധാവസിത്താനം സിപ്പട്ഠാനാനി ഹത്ഥിസ്മിം വാ അസ്സസ്മിം വാ രഥസ്മിം വാ ധനുസ്മിം വാ ഥരുസ്മിം വാ, തത്ഥ [തത്ഥമ്ഹി (സീ.), തത്ഥപി (ക.)] സിക്ഖിതോ അനവയോ. കസ്മാഹം രജ്ജം ന പത്ഥേയ്യ’ന്തി! ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ രജ്ജം പത്ഥേതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പത്ഥേതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ, സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായ; അസഠോ ഹോതി അമായാവീ, യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താ സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു; പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ.

‘‘തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി സദ്ധോ, സദ്ദഹാമി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ‘കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി അപ്പാബാധോ അപ്പാതങ്കോ സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായ. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി അസഠോ അമായാവീ യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താ സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരാമി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി പഞ്ഞവാ ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യ’ന്തി! ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പത്ഥേതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയപത്ഥനാസുത്തം

൧൩൬. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ ഓപരജ്ജം [ഉപരജ്ജം (സ്യാ. പീ. ക.)] പത്ഥേതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ ഉഭതോ സുജാതോ ഹോതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച, സംസുദ്ധഗഹണികോ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന; അഭിരൂപോ ഹോതി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ; മാതാപിതൂനം പിയോ ഹോതി മനാപോ, ബലകായസ്സ പിയോ ഹോതി മനാപോ; പണ്ഡിതോ ഹോതി വിയത്തോ മേധാവീ പടിബലോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ അത്ഥേ ചിന്തേതും.

‘‘തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച, സംസുദ്ധഗഹണികോ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന. കസ്മാഹം ഓപരജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ. കസ്മാഹം ഓപരജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി മാതാപിതൂനം പിയോ മനാപോ. കസ്മാഹം ഓപരജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി ബലകായസ്സ പിയോ മനാപോ. കസ്മാഹം ഓപരജ്ജം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ പടിബലോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ അത്ഥേ ചിന്തേതും. കസ്മാഹം ഓപരജ്ജം ന പത്ഥേയ്യ’ന്തി! ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ ഓപരജ്ജം പത്ഥേതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പത്ഥേതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ [സുപട്ഠിതചിത്തോ (സീ. സ്യാ.), സൂപട്ഠിതചിത്തോ (ക.)] ഹോതി; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു; പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ.

‘‘തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി സീലവാ, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരാമി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖാമി സിക്ഖാപദേസു. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി ബഹുസ്സുതോ സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം [സത്ഥാ ബ്യഞ്ജനാ (സീ.)] കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാ മേ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരാമി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യം! അഹം ഖോമ്ഹി പഞ്ഞവാ ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. കസ്മാഹം ആസവാനം ഖയം ന പത്ഥേയ്യ’ന്തി! ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പത്ഥേതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അപ്പംസുപതിസുത്തം

൧൩൭. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പം രത്തിയാ സുപന്തി, ബഹും ജഗ്ഗന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇത്ഥീ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസാധിപ്പായാ അപ്പം രത്തിയാ സുപതി, ബഹും ജഗ്ഗതി. പുരിസോ, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥാധിപ്പായോ അപ്പം രത്തിയാ സുപതി, ബഹും ജഗ്ഗതി. ചോരോ, ഭിക്ഖവേ, ആദാനാധിപ്പായോ അപ്പം രത്തിയാ സുപതി, ബഹും ജഗ്ഗതി. രാജാ [രാജയുത്തോ (പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, രാജകരണീയേസു യുത്തോ അപ്പം രത്തിയാ സുപതി, ബഹും ജഗ്ഗതി. ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, വിസംയോഗാധിപ്പായോ അപ്പം രത്തിയാ സുപതി, ബഹും ജഗ്ഗതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച അപ്പം രത്തിയാ സുപന്തി, ബഹും ജഗ്ഗന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. ഭത്താദകസുത്തം

൧൩൮. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ ഭത്താദകോ ച ഹോതി ഓകാസഫരണോ ച ലണ്ഡസാരണോ ച സലാകഗ്ഗാഹീ ച രഞ്ഞോ നാഗോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, അക്ഖമോ സദ്ദാനം, അക്ഖമോ ഗന്ധാനം, അക്ഖമോ രസാനം, അക്ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ ഭത്താദകോ ച ഓകാസഫരണോ ച ലണ്ഡസാരണോ ച സലാകഗ്ഗാഹീ ച, രഞ്ഞോ നാഗോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭത്താദകോ ച ഹോതി, ഓകാസഫരണോ ച മഞ്ചപീഠമദ്ദനോ [പീഠമദ്ദനോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച സലാകഗ്ഗാഹീ ച, ഭിക്ഖുത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, അക്ഖമോ സദ്ദാനം, അക്ഖമോ ഗന്ധാനം, അക്ഖമോ രസാനം, അക്ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭത്താദകോ ച ഹോതി ഓകാസഫരണോ ച മഞ്ചപീഠമദ്ദനോ ച സലാകഗ്ഗാഹീ ച, ഭിക്ഖുത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അക്ഖമസുത്തം

൧൩൯. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ ന രാജാരഹോ ഹോതി ന രാജഭോഗ്ഗോ, ന രഞ്ഞോ അങ്ഗംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, അക്ഖമോ സദ്ദാനം, അക്ഖമോ ഗന്ധാനം, അക്ഖമോ രസാനം, അക്ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഹത്ഥികായം വാ ദിസ്വാ അസ്സകായം വാ ദിസ്വാ രഥകായം വാ ദിസ്വാ പത്തികായം വാ ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഹത്ഥിസദ്ദം വാ സുത്വാ അസ്സസദ്ദം വാ സുത്വാ രഥസദ്ദം വാ സുത്വാ പത്തിസദ്ദം വാ സുത്വാ ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദം വാ സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ യേ തേ രഞ്ഞോ നാഗാ അഭിജാതാ സങ്ഗാമാവചരാ തേസം മുത്തകരീസസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി രസാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഏകിസ്സാ വാ തിണോദകദത്തിയാ വിമാനിതോ [വിഹനീതോ (സ്യാ.), വിഹാനിതോ (കത്ഥചി)] ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ചതൂഹി വാ പഞ്ചഹി വാ തിണോദകദത്തീഹി വിമാനിതോ സംസീദതി വിസീദതി, ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി രസാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഏകേന വാ സരവേഗേന വിദ്ധോ, ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ചതൂഹി വാ പഞ്ചഹി വാ സരവേഗേഹി വിദ്ധോ സംസീദതി വിസീദതി, ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ അക്ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ ന രാജാരഹോ ഹോതി ന രാജഭോഗ്ഗോ ന രഞ്ഞോ അങ്ഗംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ന ആഹുനേയ്യോ ഹോതി ന പാഹുനേയ്യോ ന ദക്ഖിണേയ്യോ ന അഞ്ജലികരണീയോ ന അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, അക്ഖമോ സദ്ദാനം, അക്ഖമോ ഗന്ധാനം, അക്ഖമോ രസാനം, അക്ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രജനീയേ രൂപേ സാരജ്ജതി, ന സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതേന സദ്ദം സുത്വാ രജനീയേ സദ്ദേ സാരജ്ജതി, ന സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ രജനീയേ ഗന്ധേ സാരജ്ജതി, ന സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി രസാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ രജനീയേ രസേ സാരജ്ജതി, ന സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി രസാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ രജനീയേ ഫോട്ഠബ്ബേ സാരജ്ജതി, ന സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ന ആഹുനേയ്യോ ഹോതി ന പാഹുനേയ്യോ ന ദക്ഖിണേയ്യോ ന അഞ്ജലികരണീയോ ന അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, ഖമോ സദ്ദാനം, ഖമോ ഗന്ധാനം, ഖമോ രസാനം, ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി രൂപാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഹത്ഥികായം വാ ദിസ്വാ അസ്സകായം വാ ദിസ്വാ രഥകായം വാ ദിസ്വാ പത്തികായം വാ ദിസ്വാ ന സംസീദതി ന വിസീദതി, സന്ഥമ്ഭതി സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി രൂപാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഹത്ഥിസദ്ദം വാ സുത്വാ അസ്സസദ്ദം വാ സുത്വാ രഥസദ്ദം വാ സുത്വാ പത്തിസദ്ദം വാ സുത്വാ ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദം വാ സുത്വാ ന സംസീദതി ന വിസീദതി, സന്ഥമ്ഭതി സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ യേ തേ രഞ്ഞോ നാഗാ അഭിജാതാ സങ്ഗാമാവചരാ തേസം മുത്തകരീസസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ന സംസീദതി ന വിസീദതി, സന്ഥമ്ഭതി സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി രസാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഏകിസ്സാ വാ തിണോദകദത്തിയാ വിമാനിതോ ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ചതൂഹി വാ പഞ്ചഹി വാ തിണോദകദത്തീഹി വിമാനിതോ ന സംസീദതി ന വിസീദതി, സന്ഥമ്ഭതി സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി രസാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഏകേന വാ സരവേഗേന വിദ്ധോ, ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ചതൂഹി വാ പഞ്ചഹി വാ സരവേഗേഹി വിദ്ധോ ന സംസീദതി ന വിസീദതി, സന്ഥമ്ഭതി സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രൂപാനം, ഖമോ സദ്ദാനം, ഖമോ ഗന്ധാനം, ഖമോ രസാനം, ഖമോ ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രൂപാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രജനീയേ രൂപേ ന സാരജ്ജതി, സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രൂപാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതേന സദ്ദം സുത്വാ രജനീയേ സദ്ദേ ന സാരജ്ജതി, സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി സദ്ദാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ രജനീയേ ഗന്ധേ ന സാരജ്ജതി, സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി ഗന്ധാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രസാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ രജനീയേ രസേ ന സാരജ്ജതി, സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി രസാനം.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ രജനീയേ ഫോട്ഠബ്ബേ ന സാരജ്ജതി, സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതും. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി ഫോട്ഠബ്ബാനം.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. നവമം.

൧൦. സോതസുത്തം

൧൪൦. ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ച ഹോതി, ഹന്താ ച, രക്ഖിതാ ച, ഖന്താ ച, ഗന്താ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ യമേനം ഹത്ഥിദമ്മസാരഥി [ഹത്ഥിദമ്മസാരഥീ (സീ.)] കാരണം കാരേതി – യദി വാ കതപുബ്ബം യദി വാ അകതപുബ്ബം – തം അട്ഠിം കത്വാ [അട്ഠികത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൪.൧൧൪] മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസാ [സബ്ബചേതസാ (?)] സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ സുണാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സോതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഹന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഹത്ഥിമ്പി ഹനതി [ഹന്തി (സീ. പീ.)], ഹത്ഥാരുഹമ്പി ഹനതി, അസ്സമ്പി ഹനതി, അസ്സാരുഹമ്പി ഹനതി, രഥമ്പി ഹനതി, രഥികമ്പി [രഥാരുഹമ്പി (പീ.)] ഹനതി, പത്തികമ്പി ഹനതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഹന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ രക്ഖിതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ രക്ഖതി പുരിമം കായം, രക്ഖതി പച്ഛിമം കായം, രക്ഖതി പുരിമേ പാദേ, രക്ഖതി പച്ഛിമേ പാദേ, രക്ഖതി സീസം, രക്ഖതി കണ്ണേ, രക്ഖതി ദന്തേ, രക്ഖതി സോണ്ഡം, രക്ഖതി വാലധിം, രക്ഖതി ഹത്ഥാരുഹം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ രക്ഖിതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ സങ്ഗാമഗതോ ഖമോ ഹോതി സത്തിപ്പഹാരാനം അസിപ്പഹാരാനം ഉസുപ്പഹാരാനം ഫരസുപ്പഹാരാനം ഭേരിപണവസങ്ഖതിണവനിന്നാദസദ്ദാനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഖന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഗന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ യമേനം ഹത്ഥിദമ്മസാരഥി ദിസം പേസേതി – യദി വാ ഗതപുബ്ബം യദി വാ അഗതപുബ്ബം – തം ഖിപ്പമേവ ഗന്താ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഗന്താ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ രഞ്ഞോ നാഗോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ച ഹോതി, ഹന്താ ച, രക്ഖിതാ ച, ഖന്താ ച, ഗന്താ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ ദേസിയമാനേ അട്ഠിംകത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, പജഹതി വിനോദേതി (ഹനതി) [( ) നത്ഥി സീ. പീ. പോത്ഥകേസു അ. നി. ൪.൧൧൪] ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി; ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി, പജഹതി വിനോദേതി (ഹനതി) [( ) നത്ഥി സീ. പീ. പോത്ഥകേസു അ. നി. ൪.൧൧൪] ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രക്ഖിതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം; ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രക്ഖിതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരീസ [… സിരിംസപ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പസമ്ഫസ്സാനം; ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖന്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗന്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാ സാ ദിസാ അഗതപുബ്ബാ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം, തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ ഗന്താ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗന്താ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ദസമം.

രാജവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.