(൧൭) ൨. പടിപദാവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തം

൧൬൧. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. പഠമം.

൨. വിത്ഥാരസുത്തം

൧൬൨. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി ന തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി ന തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. ദുതിയം.

൩. അസുഭസുത്തം

൧൬൩. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ [പടിക്കൂലസഞ്ഞീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ [അനഭിരതസഞ്ഞീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ; മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി [സേക്ഖബലാനി (സ്യാ. കം.)] ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ; മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം…പേ… പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം…പേ… പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? [കഥാ. ൮൧൫ ആദയോ] ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഖമസുത്തം

൧൬൪. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? അക്ഖമാ പടിപദാ, ഖമാ പടിപദാ, ദമാ പടിപദാ, സമാ പടിപദാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ [ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ (സീ. സ്യാ. കം.)] അക്കോസന്തം പച്ചക്കോസതി, രോസന്തം പടിരോസതി, ഭണ്ഡന്തം പടിഭണ്ഡതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അക്കോസന്തം ന പച്ചക്കോസതി, രോസന്തം ന പടിരോസതി, ഭണ്ഡന്തം ന പടിഭണ്ഡതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം; ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി; ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഖമസുത്തം

൧൬൫. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? അക്ഖമാ പടിപദാ, ഖമാ പടിപദാ, ദമാ പടിപദാ, സമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അക്ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അനധിവാസകജാതികോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി…പേ… സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഉഭയസുത്തം

൧൬൬. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ ഹീനാ അക്ഖായതി. യമ്പായം പടിപദാ ദുക്ഖാ, ഇമിനാപായം ഹീനാ അക്ഖായതി; യമ്പായം പടിപദാ ദന്ധാ, ഇമിനാപായം ഹീനാ അക്ഖായതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ ഹീനാ അക്ഖായതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ദുക്ഖത്താ ഹീനാ അക്ഖായതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ സുഖാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ദന്ധത്താ ഹീനാ അക്ഖായതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ സുഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ പണീതാ അക്ഖായതി. യമ്പായം പടിപദാ സുഖാ, ഇമിനാപായം പണീതാ അക്ഖായതി; യമ്പായം പടിപദാ ഖിപ്പാ, ഇമിനാപായം പണീതാ അക്ഖായതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ പണീതാ അക്ഖായതി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തം

൧൬൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച –

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം [ചതസ്സന്നം പടിപദാനം (സീ. സ്യാ. കം.)] കതമം തേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി?

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, ഇമം മേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. സാരിപുത്തസുത്തം

൧൬൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം കതമം തേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി?

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം യായം പടിപദാ സുഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, ഇമം മേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. സസങ്ഖാരസുത്തം

൧൬൯. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ. മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ. മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം…പേ… പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. നവമം.

൧൦. യുഗനദ്ധസുത്തം

൧൭൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ മമ സന്തികേ അരഹത്തപ്പത്തിം [അരഹത്തപ്പത്തം (ക.) പടി. മ. ൨.൧ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേപി] ബ്യാകരോതി, സബ്ബോ സോ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി. തസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതി. തസ്സ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി. തസ്സ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി. ഹോതി സോ, ആവുസോ, സമയോ യം തം ചിത്തം അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി സന്നിസീദതി ഏകോദി ഹോതി സമാധിയതി. തസ്സ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ മമ സന്തികേ അരഹത്തപ്പത്തിം ബ്യാകരോതി, സബ്ബോ സോ ഇമേഹി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി. ദസമം.

പടിപദാവഗ്ഗോ ദുതിയോ.