(൧൩) ൩. കുസിനാരവഗ്ഗോ

൧. കുസിനാരസുത്തം

൧൨൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ കുസിനാരായം വിഹരതി ബലിഹരണേ വനസണ്ഡേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തമേനം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തേതി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി. സോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദതി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതി.

‘‘തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘സാധു വത മ്യായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതീ’തി. ഏവമ്പിസ്സ ഹോതി – ‘അഹോ വത മായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപേന പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേയ്യ സമ്പവാരേയ്യാ’തി! സോ തം പിണ്ഡപാതം ഗഥിതോ [ഗധിതോ (സ്യാ. കം. ക.)] മുച്ഛിതോ അജ്ഝോസന്നോ [അജ്ഝാപന്നോ (സീ. ക.) അജ്ഝോപന്നോ (ടീകാ)] അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. സോ തത്ഥ കാമവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, ബ്യാപാദവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, വിഹിംസാവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി. ഏവരൂപസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ദിന്നം ന മഹപ്ഫലന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? പമത്തോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തമേനം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തേതി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി. സോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദതി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതി.

‘‘തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘സാധു വത മ്യായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതീ’തി. ഏവമ്പിസ്സ ന ഹോതി – ‘അഹോ വത മായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപേന പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേയ്യ സമ്പവാരേയ്യാ’തി! സോ തം പിണ്ഡപാതം അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോസന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. സോ തത്ഥ നേക്ഖമ്മവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, അബ്യാപാദവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, അവിഹിംസാവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി. ഏവരൂപസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പമത്തോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരതീ’’തി. പഠമം.

൨. ഭണ്ഡനസുത്തം

൧൨൫. ‘‘യസ്സം, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി, മനസി കാതുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ന ഫാസു ഹോതി, പഗേവ ഗന്തും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു [ബഹുലീമകംസു (സ്യാ. കം. പീ.)]. കതമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു? നേക്ഖമ്മവിതക്കം, അബ്യാപാദവിതക്കം, അവിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു. കതമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു? കാമവിതക്കം, ബ്യാപാദവിതക്കം, വിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു’. യസ്സം, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി, മനസി കാതുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ന ഫാസു ഹോതി, പഗേവ ഗന്തും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു’’’.

‘‘യസ്സം പന, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരന്തി, ഗന്തുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ഫാസു ഹോതി, പഗേവ മനസി കാതും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു. കതമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു? കാമവിതക്കം, ബ്യാപാദവിതക്കം, വിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു. കതമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു? നേക്ഖമ്മവിതക്കം, അബ്യാപാദവിതക്കം, അവിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു’. യസ്സം, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരന്തി, ഗന്തുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ഫാസു ഹോതി, പഗേവ മനസി കാതും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസൂ’’’തി. ദുതിയം.

൩. ഗോതമകചേതിയസുത്തം

൧൨൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി ഗോതമകേ ചേതിയേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനഭിഞ്ഞായ. സനിദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനിദാനം. സപ്പാടിഹാരിയാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അപ്പാടിഹാരിയം. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞായ ധമ്മം ദേസയതോ നോ അനഭിഞ്ഞായ, സനിദാനം ധമ്മം ദേസയതോ നോ അനിദാനം, സപ്പാടിഹാരിയം ധമ്മം ദേസയതോ നോ അപ്പാടിഹാരിയം, കരണീയോ ഓവാദോ, കരണീയാ അനുസാസനീ. അലഞ്ച പന വോ, ഭിക്ഖവേ, തുട്ഠിയാ, അലം അത്തമനതായ, അലം സോമനസ്സായ – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ സഹസ്സീ ലോകധാതു അകമ്പിത്ഥാതി. തതിയം.

൪. ഭരണ്ഡുകാലാമസുത്തം

൧൨൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ യേന കപിലവത്ഥു തദവസരി. അസ്സോസി ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ – ‘‘ഭഗവാ കിര കപിലവത്ഥും അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ മഹാനാമം സക്കം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഗച്ഛ, മഹാനാമ, കപിലവത്ഥുസ്മിം, തഥാരൂപം ആവസഥം ജാന യത്ഥജ്ജ മയം ഏകരത്തിം വിഹരേയ്യാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ കപിലവത്ഥും പവിസിത്വാ കേവലകപ്പം കപിലവത്ഥും അന്വാഹിണ്ഡന്തോ [ആഹിണ്ഡന്തോ (സ്യാ. കം.)] നാദ്ദസ കപിലവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപം ആവസഥം യത്ഥജ്ജ ഭഗവാ ഏകരത്തിം വിഹരേയ്യ.

അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, കപിലവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപോ ആവസഥോ യത്ഥജ്ജ ഭഗവാ ഏകരത്തിം വിഹരേയ്യ. അയം, ഭന്തേ, ഭരണ്ഡു കാലാമോ ഭഗവതോ പുരാണസബ്രഹ്മചാരീ. തസ്സജ്ജ ഭഗവാ അസ്സമേ ഏകരത്തിം വിഹരതൂ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, മഹാനാമ, സന്ഥരം പഞ്ഞപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭരണ്ഡുസ്സ കാലാമസ്സ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സന്ഥരം പഞ്ഞാപേത്വാ ഉദകം ഠപേത്വാ പാദാനം ധോവനായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സന്ഥതോ, ഭന്തേ, സന്ഥാരോ, ഉദകം ഠപിതം പാദാനം ധോവനായ. യസ്സദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഭരണ്ഡുസ്സ കാലാമസ്സ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി. അഥ ഖോ മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അകാലോ ഖോ അജ്ജ ഭഗവന്തം പയിരുപാസിതും. കിലന്തോ ഭഗവാ. സ്വേ ദാനാഹം ഭഗവന്തം പയിരുപാസിസ്സാമീ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മഹാനാമം സക്കം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘തയോ ഖോമേ, മഹാനാമ, സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി; ന രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി. ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി; ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി. ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി. ഇമേ ഖോ, മഹാനാമ, തയോ സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ‘ഇമേസം, മഹാനാമ, തിണ്ണം സത്ഥാരാനം ഏകാ നിട്ഠാ ഉദാഹു പുഥു നിട്ഠാ’’’തി?

ഏവം വുത്തേ ഭരണ്ഡു കാലാമോ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏകാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘നാനാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമോ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏകാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘നാനാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമോ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏകാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘നാനാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹേസക്ഖസ്സ വതമ്ഹി മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ സമ്മുഖാ സമണേന ഗോതമേന യാവതതിയം അപസാദിതോ. യംനൂനാഹം കപിലവത്ഥുമ്ഹാ പക്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമോ കപിലവത്ഥുമ്ഹാ പക്കാമി. യം കപിലവത്ഥുമ്ഹാ പക്കാമി തഥാ പക്കന്തോവ അഹോസി ന പുന പച്ചാഗച്ഛീതി. ചതുത്ഥം.

൫. ഹത്ഥകസുത്തം

൧൨൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഹത്ഥകോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘ഭഗവതോ പുരതോ ഠസ്സാമീ’’തി ഓസീദതിമേവ സംസീദതിമേവ [ഓസീദതി ചേവ സംസീദതി ച (സീ. പീ.), ഓസീദതി സംസീദതി (സ്യാ. കം.)], ന സക്കോതി സണ്ഠാതും. സേയ്യഥാപി നാമ സപ്പി വാ തേലം വാ വാലുകായ ആസിത്തം ഓസീദതിമേവ സംസീദതിമേവ, ന സണ്ഠാതി; ഏവമേവം ഹത്ഥകോ ദേവപുത്തോ – ‘‘ഭഗവതോ പുരതോ ഠസ്സാമീ’’തി ഓസീദതിമേവ സംസീദതിമേവ, ന സക്കോതി സണ്ഠാതും.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഹത്ഥകം ദേവപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഓളാരികം, ഹത്ഥക, അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി, ഖോ ഹത്ഥകോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഓളാരികം അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ ഹത്ഥകം ദേവപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യേ തേ, ഹത്ഥക, ധമ്മാ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ പവത്തിനോ അഹേസും, അപി നു തേ തേ ധമ്മാ ഏതരഹി പവത്തിനോ’’തി? ‘‘യേ ച മേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ പവത്തിനോ അഹേസും, തേ ച മേ ധമ്മാ ഏതരഹി പവത്തിനോ; യേ ച മേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ നപ്പവത്തിനോ അഹേസും, തേ ച മേ ധമ്മാ ഏതരഹി പവത്തിനോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏതരഹി ആകിണ്ണോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ആകിണ്ണോ വിഹരാമി ദേവപുത്തേഹി. ദൂരതോപി, ഭന്തേ, ദേവപുത്താ ആഗച്ഛന്തി ഹത്ഥകസ്സ ദേവപുത്തസ്സ സന്തികേ ‘ധമ്മം സോസ്സാമാ’തി. തിണ്ണാഹം, ഭന്തേ, ധമ്മാനം അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ. കതമേസം തിണ്ണം? ഭഗവതോ അഹം, ഭന്തേ, ദസ്സനസ്സ അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ; സദ്ധമ്മസവനസ്സാഹം, ഭന്തേ, അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ; സങ്ഘസ്സാഹം, ഭന്തേ, ഉപട്ഠാനസ്സ അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ. ഇമേസം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തിണ്ണം ധമ്മാനം അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ’’തി.

‘‘നാഹം ഭഗവതോ ദസ്സനസ്സ, തിത്തിമജ്ഝഗാ [തിത്തി തിത്തിസമ്ഭവം (ക.)] കുദാചനം;

സങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാനസ്സ, സദ്ധമ്മസവനസ്സ ച.

‘‘അധിസീലം സിക്ഖമാനോ, സദ്ധമ്മസവനേ രതോ;

തിണ്ണം ധമ്മാനം അതിത്തോ, ഹത്ഥകോ അവിഹം ഗതോ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. കടുവിയസുത്തം

൧൨൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ബാരാണസിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ഗോയോഗപിലക്ഖസ്മിം [ഗോയോഗമിലക്ഖസ്മിം (സ്യാ. കം. ക.)] പിണ്ഡായ ചരമാനോ [ചരമാനം (ക.)] അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും രിത്തസ്സാദം ബാഹിരസ്സാദം മുട്ഠസ്സതിം അസമ്പജാനം അസമാഹിതം വിബ്ഭന്തചിത്തം പാകതിന്ദ്രിയം. ദിസ്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച –

‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അത്താനം കടുവിയമകാസി. തം വത ഭിക്ഖു കടുവിയകതം അത്താനം ആമഗന്ധേന [ആമഗന്ധേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അവസ്സുതം മക്ഖികാ നാനുപതിസ്സന്തി നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി [നാനുബന്ധിസ്സന്തി (ക.)], നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിതോ സംവേഗമാപാദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബാരാണസിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ബാരാണസിം പിണ്ഡായ പാവിസിം. അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഗോയോഗപിലക്ഖസ്മിം പിണ്ഡായ ചരമാനോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും രിത്തസ്സാദം ബാഹിരസ്സാദം മുട്ഠസ്സതിം അസമ്പജാനം അസമാഹിതം വിബ്ഭന്തചിത്തം പാകതിന്ദ്രിയം. ദിസ്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചം –

‘‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അത്താനം കടുവിയമകാസി. തം വത ഭിക്ഖു കടുവിയകതം അത്താനം ആമഗന്ധേന അവസ്സുതം മക്ഖികാ നാനുപതിസ്സന്തി നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ ഭിക്ഖു മയാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിതോ സംവേഗമാപാദീ’’തി. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, കടുവിയം? കോ ആമഗന്ധോ? കാ മക്ഖികാ’’തി?

‘‘അഭിജ്ഝാ ഖോ, ഭിക്ഖു, കടുവിയം; ബ്യാപാദോ ആമഗന്ധോ; പാപകാ അകുസലാ വിതക്കാ മക്ഖികാ. തം വത, ഭിക്ഖു, കടുവിയകതം അത്താനം ആമഗന്ധേന അവസ്സുതം മക്ഖികാ നാനുപതിസ്സന്തി നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

‘‘അഗുത്തം ചക്ഖുസോതസ്മിം, ഇന്ദ്രിയേസു അസംവുതം;

മക്ഖികാനുപതിസ്സന്തി, സങ്കപ്പാ രാഗനിസ്സിതാ.

‘‘കടുവിയകതോ ഭിക്ഖു, ആമഗന്ധേ അവസ്സുതോ;

ആരകാ ഹോതി നിബ്ബാനാ, വിഘാതസ്സേവ ഭാഗവാ.

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, അലദ്ധാ സമഥമത്തനോ [സമമത്തനോ (സീ. സ്യാ. കം.), സമ്മമത്തനോ (പീ.)];

പരേതി [ചരേതി (സ്യാ. ക.)] ബാലോ ദുമ്മേധോ, മക്ഖികാഹി പുരക്ഖതോ.

‘‘യേ ച സീലേന സമ്പന്നാ, പഞ്ഞായൂപസമേരതാ;

ഉപസന്താ സുഖം സേന്തി, നാസയിത്വാന മക്ഖികാ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. പഠമഅനുരുദ്ധസുത്തം

൧൩൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന യേഭുയ്യേന പസ്സാമി മാതുഗാമം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജമാനം. കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി?

‘‘തീഹി ഖോ, അനുരുദ്ധ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, അനുരുദ്ധ, മാതുഗാമോ പുബ്ബണ്ഹസമയം മച്ഛേരമലപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം ഇസ്സാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, സായന്ഹസമയം കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി. ഇമേഹി ഖോ, അനുരുദ്ധ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഅനുരുദ്ധസുത്തം

൧൩൧. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകം ഓലോകേമി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ [അപമ്മുട്ഠാ (സീ.), അപമുട്ഠാ (സ്യാ. കം.)], പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. അഥ ച പന മേ നാനുപാദായ [ന അനുപാദായ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’’തി.

‘‘യം ഖോ തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകം വോലോകേമീ’തി, ഇദം തേ മാനസ്മിം. യമ്പി തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി – ‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗ’ന്തി, ഇദം തേ ഉദ്ധച്ചസ്മിം. യമ്പി തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി – ‘അഥ ച പന മേ നാനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’തി, ഇദം തേ കുക്കുച്ചസ്മിം. സാധു വതായസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഇമേ തയോ ധമ്മേ പഹായ, ഇമേ തയോ ധമ്മേ അമനസികരിത്വാ അമതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതൂ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ അപരേന സമയേന ഇമേ തയോ ധമ്മേ പഹായ, ഇമേ തയോ ധമ്മേ അമനസികരിത്വാ അമതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരി [ഉപസംഹാസി (സ്യാ. കം. പീ.), ഉപസംഹരതി (ക.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ അരഹതം അഹോസീതി. അട്ഠമം.

൯. പടിച്ഛന്നസുത്തം

൧൩൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ഛന്നാനി ആവഹന്തി [വഹന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], നോ വിവടാനി. കതമാനി തീണി? മാതുഗാമോ, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ഛന്നോ ആവഹതി, നോ വിവടോ; ബ്രാഹ്മണാനം, ഭിക്ഖവേ, മന്താ പടിച്ഛന്നാ ആവഹന്തി, നോ വിവടാ; മിച്ഛാദിട്ഠി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ഛന്നാ ആവഹതി, നോ വിവടാ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി പടിച്ഛന്നാനി ആവഹന്തി, നോ വിവടാനി.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിവടാനി വിരോചന്തി, നോ പടിച്ഛന്നാനി. കതമാനി തീണി? ചന്ദമണ്ഡലം, ഭിക്ഖവേ, വിവടം വിരോചതി, നോ പടിച്ഛന്നം; സൂരിയമണ്ഡലം, ഭിക്ഖവേ, വിവടം വിരോചതി, നോ പടിച്ഛന്നം; തഥാഗതപ്പവേദിതോ ധമ്മവിനയോ, ഭിക്ഖവേ, വിവടോ വിരോചതി, നോ പടിച്ഛന്നോ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി വിവടാനി വിരോചന്തി, നോ പടിച്ഛന്നാനീ’’തി. നവമം.

൧൦. ലേഖസുത്തം

൧൩൩. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? പാസാണലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ, പഥവിലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ, ഉദകലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പാസാണലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ദീഘരത്തം അനുസേതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പാസാണേ ലേഖാ ന ഖിപ്പം ലുജ്ജതി വാതേന വാ ഉദകേന വാ, ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ദീഘരത്തം അനുസേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പാസാണലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പഥവിലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ന ദീഘരത്തം അനുസേതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പഥവിയാ ലേഖാ ഖിപ്പം ലുജ്ജതി വാതേന വാ ഉദകേന വാ, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ന ദീഘരത്തം അനുസേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഥവിലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഉദകലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആഗാള്ഹേനപി വുച്ചമാനോ ഫരുസേനപി വുച്ചമാനോ അമനാപേനപി വുച്ചമാനോ സന്ധിയതിമേവ [… യേവ (സ്യാ. കം.) … ചേവ (പീ.)] സംസന്ദതിമേവ [… യേവ (സ്യാ. കം.) … ചേവ (പീ.)] സമ്മോദതിമേവ [… യേവ (സ്യാ. കം.) … ചേവ (പീ.)]. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകേ ലേഖാ ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആഗാള്ഹേനപി വുച്ചമാനോ ഫരുസേനപി വുച്ചമാനോ അമനാപേനപി വുച്ചമാനോ സന്ധിയതിമേവ സംസന്ദതിമേവ സമ്മോദതിമേവ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി [പു. പ. ൧൧൫]. ദസമം.

കുസിനാരവഗ്ഗോ തേരസമോ.