൩. തതിയപണ്ണാസകം

(൧൧) ൧. സമ്ബോധവഗ്ഗോ

൧. പുബ്ബേവസമ്ബോധസുത്തം

൧൦൪. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ ലോകേ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘യം ഖോ ലോകം [ലോകേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം ലോകേ അസ്സാദോ. യം ലോകോ [ലോകേ (പീ. ക.)] അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ, അയം ലോകേ ആദീനവോ. യോ ലോകേ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം ലോകേ നിസ്സരണ’ന്തി [ലോകനിസ്സരണം (അട്ഠ.) ‘‘ലോകേ നിസ്സരണ’’ന്തി പദേന സംസന്ദിതബ്ബം]. യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി [അഭിസമ്ബുദ്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം [ഖോ അഹം (സീ. പീ.), ഖോഹം (സ്യാ. കം. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഏവം ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സീ. പീ. ക.)], അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. പഠമം.

൨. പഠമഅസ്സാദസുത്തം

൧൦൫. ‘‘ലോകസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സാദപരിയേസനം അചരിം. യോ ലോകേ അസ്സാദോ തദജ്ഝഗമം. യാവതകോ ലോകേ അസ്സാദോ, പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ലോകസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവപരിയേസനം അചരിം. യോ ലോകേ ആദീനവോ തദജ്ഝഗമം. യാവതകോ ലോകേ ആദീനവോ, പഞ്ഞായ മേ സോ സുദിട്ഠോ. ലോകസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണപരിയേസനം അചരിം. യം ലോകേ നിസ്സരണം തദജ്ഝഗമം. യാവതകം ലോകേ നിസ്സരണം, പഞ്ഞായ മേ തം സുദിട്ഠം. യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. ദുതിയം.

൩. ദുതിയഅസ്സാദസുത്തം

൧൦൬. ‘‘നോ ചേദം [നോ ചേതം (സ്യാ. കം. പീ. ക.) സം. നി. ൩.൨൮ പസ്സിതബ്ബം], ഭിക്ഖവേ, ലോകേ അസ്സാദോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ലോകേ സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ലോകേ അസ്സാദോ, തസ്മാ സത്താ ലോകേ സാരജ്ജന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ആദീനവോ അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ലോകേ നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ലോകേ ആദീനവോ, തസ്മാ സത്താ ലോകേ നിബ്ബിന്ദന്തി. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ നിസ്സരണം അഭവിസ്സ, നയിദം സത്താ ലോകമ്ഹാ [ലോകേ (ക.)] നിസ്സരേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ലോകേ നിസ്സരണം, തസ്മാ സത്താ ലോകമ്ഹാ നിസ്സരന്തി. യാവകീവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസും [നാബ്ഭഞ്ഞംസു (സം. നി. ൩.൨൮], നേവ താവ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസംയുത്താ വിപ്പമുത്താ [വിപ്പയുത്താ (ക.)] വിമരിയാദീകതേന [വിമരിയാദികതേന (സീ. പീ. ക.)] ചേതസാ വിഹരിംസു. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസും, അഥ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സദേവകാ ലോകാ സമാരകാ സബ്രഹ്മകാ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ നിസ്സടാ വിസംയുത്താ വിപ്പമുത്താ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാ വിഹരന്തീ’’തി. തതിയം.

൪. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൦൭. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ [ന തേ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ലോകസ്സ അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി [വിഹരിസ്സന്തി (സീ. പീ.)]. ചതുത്ഥം.

൫. രുണ്ണസുത്തം

൧൦൮. ‘‘രുണ്ണമിദം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യദിദം ഗീതം. ഉമ്മത്തകമിദം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യദിദം നച്ചം. കോമാരകമിദം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യദിദം അതിവേലം ദന്തവിദംസകഹസിതം [ദന്തവിദംസകം ഹസിതം (സീ. പീ.)]. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, സേതുഘാതോ ഗീതേ, സേതുഘാതോ നച്ചേ, അലം വോ ധമ്മപ്പമോദിതാനം സതം സിതം സിതമത്തായാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അതിത്തിസുത്തം

൧൦൯. ‘‘തിണ്ണം, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. കതമേസം തിണ്ണം? സോപ്പസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. സുരാമേരയപാനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ, ഭിക്ഖവേ, പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തി. ഇമേസം, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അരക്ഖിതസുത്തം

൧൧൦. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, അരക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ അരക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി. തസ്സ പൂതികായകമ്മന്തസ്സ പൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ പൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ ദുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അരക്ഖിതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അരക്ഖിതാ ഹോതി; കൂടമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അവസ്സുതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അവസ്സുതാ ഹോതി; കൂടമ്പി പൂതികം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി പൂതികാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി പൂതികാ ഹോതി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ അരക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ അരക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ അരക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി പൂതികം ഹോതി. തസ്സ പൂതികായകമ്മന്തസ്സ പൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ പൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, രക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ രക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അനവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി. തസ്സ അപൂതികായകമ്മന്തസ്സ അപൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ അപൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ സുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി രക്ഖിതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി രക്ഖിതാ ഹോതി; കൂടമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അനവസ്സുതാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അനവസ്സുതാ ഹോതി; കൂടമ്പി അപൂതികം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അപൂതികാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അപൂതികാ ഹോതി.

ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ രക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി രക്ഖിതം ഹോതി. തസ്സ രക്ഖിതകായകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതവചീകമ്മന്തസ്സ രക്ഖിതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി. തസ്സ അനവസ്സുതകായകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതവചീകമ്മന്തസ്സ അനവസ്സുതമനോകമ്മന്തസ്സ കായകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അപൂതികം ഹോതി. തസ്സ അപൂതികായകമ്മന്തസ്സ അപൂതിവചീകമ്മന്തസ്സ അപൂതിമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ’’തി. സത്തമം.

൮. ബ്യാപന്നസുത്തം

൧൧൧. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, ബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ ബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നവചീകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ ദുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി ബ്യാപന്നാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി ബ്യാപന്നാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ ബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി ബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ ബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നവചീകമ്മന്തസ്സ ബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ന ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ.

‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, അബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ അബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ അബ്യാപന്നവചീകമ്മന്തസ്സ അബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കൂടാഗാരേ സുച്ഛന്നേ കൂടമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, ഗോപാനസിയോപി അബ്യാപന്നാ ഹോന്തി, ഭിത്തിപി അബ്യാപന്നാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഗഹപതി, ചിത്തേ അബ്യാപന്നേ കായകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അബ്യാപന്നം ഹോതി. തസ്സ അബ്യാപന്നകായകമ്മന്തസ്സ…പേ… അബ്യാപന്നമനോകമ്മന്തസ്സ ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി, ഭദ്ദികാ കാലങ്കിരിയാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമനിദാനസുത്തം

൧൧൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, ദോസോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, മോഹോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ. യം, ഭിക്ഖവേ, ലോഭപകതം കമ്മം ലോഭജം ലോഭനിദാനം ലോഭസമുദയം, തം കമ്മം അകുസലം തം കമ്മം സാവജ്ജം തം കമ്മം ദുക്ഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, ദോസപകതം കമ്മം ദോസജം ദോസനിദാനം ദോസസമുദയം, തം കമ്മം അകുസലം തം കമ്മം സാവജ്ജം തം കമ്മം ദുക്ഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മോഹപകതം കമ്മം മോഹജം മോഹനിദാനം മോഹസമുദയം, തം കമ്മം അകുസലം തം കമ്മം സാവജ്ജം തം കമ്മം ദുക്ഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? അലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, അദോസോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ, അമോഹോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ. യം, ഭിക്ഖവേ, അലോഭപകതം കമ്മം അലോഭജം അലോഭനിദാനം അലോഭസമുദയം, തം കമ്മം കുസലം തം കമ്മം അനവജ്ജം തം കമ്മം സുഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, അദോസപകതം കമ്മം അദോസജം അദോസനിദാനം അദോസസമുദയം, തം കമ്മം കുസലം തം കമ്മം അനവജ്ജം തം കമ്മം സുഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി. യം, ഭിക്ഖവേ, അമോഹപകതം കമ്മം അമോഹജം അമോഹനിദാനം അമോഹസമുദയം, തം കമ്മം കുസലം തം കമ്മം അനവജ്ജം തം കമ്മം സുഖവിപാകം, തം കമ്മം കമ്മനിരോധായ സംവത്തതി, ന തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയനിദാനസുത്തം

൧൧൩. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി; അനാഗതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി; പച്ചുപ്പന്നേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി? അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി. തസ്സ അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ ഛന്ദോ ജായതി. ഛന്ദജാതോ തേഹി ധമ്മേഹി സംയുത്തോ ഹോതി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനം വദാമി യോ ചേതസോ സാരാഗോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി? അനാഗതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി. തസ്സ അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ ഛന്ദോ ജായതി. ഛന്ദജാതോ തേഹി ധമ്മേഹി സംയുത്തോ ഹോതി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനം വദാമി യോ ചേതസോ സാരാഗോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി? പച്ചുപ്പന്നേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി. തസ്സ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ചേതസാ അനുവിതക്കയതോ അനുവിചാരയതോ ഛന്ദോ ജായതി. ഛന്ദജാതോ തേഹി ധമ്മേഹി സംയുത്തോ ഹോതി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനം വദാമി യോ ചേതസോ സാരാഗോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ജായതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായ. കതമാനി തീണി? അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി; അനാഗതേ ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി; പച്ചുപ്പന്നേ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി? അതീതാനം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം ആയതിം വിപാകം പജാനാതി. ആയതിം വിപാകം വിദിത്വാ തദഭിനിവത്തേതി. തദഭിനിവത്തേത്വാ [തദഭിനിവജ്ജേതി, തദഭിനിവജ്ജേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം.)] ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാ [അഭിവിരാജേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ [അഭിനിവിജ്ഝ (ക.)] പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി? അനാഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം ആയതിം വിപാകം പജാനാതി. ആയതിം വിപാകം വിദിത്വാ തദഭിനിവത്തേതി. തദഭിനിവത്തേത്വാ ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാ പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി? പച്ചുപ്പന്നാനം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം ആയതിം വിപാകം പജാനാതി, ആയതിം വിപാകം വിദിത്വാ തദഭിനിവത്തേതി, തദഭിനിവത്തേത്വാ ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാ പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഛന്ദോ ന ജായതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി നിദാനാനി കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി. ദസമം.

സമ്ബോധവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പുബ്ബേവ ദുവേ അസ്സാദാ, സമണോ രുണ്ണപഞ്ചമം;

അതിത്തി ദ്വേ ച വുത്താനി, നിദാനാനി അപരേ ദുവേതി.

(൧൨) ൨. ആപായികവഗ്ഗോ

൧. ആപായികസുത്തം

൧൧൪. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആപായികാ നേരയികാ ഇദമപ്പഹായ. കതമേ തയോ? യോ ച അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ, യോ ച സുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തം അമൂലകേന [അഭൂതേന (ക.)] അബ്രഹ്മചരിയേന അനുദ്ധംസേതി, യോ ചായം ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’തി, സോ തായ കാമേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ആപായികാ നേരയികാ ഇദമപ്പഹായാ’’തി. പഠമം.

൨. ദുല്ലഭസുത്തം

൧൧൫. ‘‘തിണ്ണം, ഭിക്ഖവേ, പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. കതമേസം തിണ്ണം? തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, തഥാഗതപ്പവേദിതസ്സ ധമ്മവിനയസ്സ ദേസേതാ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, കതഞ്ഞൂ കതവേദീ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. അപ്പമേയ്യസുത്തം

൧൧൬. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? സുപ്പമേയ്യോ, ദുപ്പമേയ്യോ, അപ്പമേയ്യോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സുപ്പമേയ്യോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉദ്ധതോ ഹോതി ഉന്നളോ ചപലോ മുഖരോ വികിണ്ണവാചോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകതിന്ദ്രിയോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സുപ്പമേയ്യോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദുപ്പമേയ്യോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അനുദ്ധതോ ഹോതി അനുന്നളോ അചപലോ അമുഖരോ അവികിണ്ണവാചോ ഉപട്ഠിതസ്സതി സമ്പജാനോ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സംവുതിന്ദ്രിയോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദുപ്പമേയ്യോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അപ്പമേയ്യോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അപ്പമേയ്യോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. ആനേഞ്ജസുത്തം

൧൧൭. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി തം നികാമേതി തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി, തത്ര ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം വീസതി കപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി തം നികാമേതി തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി, തത്ര ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം ചത്താരീസം കപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി തം നികാമേതി തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി, തത്ര ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം സട്ഠി കപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതി തിരച്ഛാനയോനിമ്പി ഗച്ഛതി പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതി. ഭഗവതോ പന സാവകോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ, അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന, യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. വിപത്തിസമ്പദാസുത്തം

൧൧൮. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വിപത്തിയോ. കതമാ തിസ്സോ? സീലവിപത്തി, ചിത്തവിപത്തി, ദിട്ഠിവിപത്തി. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപത്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി, അദിന്നാദായീ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി, മുസാവാദീ ഹോതി, പിസുണവാചോ ഹോതി, ഫരുസവാചോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപത്തി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തവിപത്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി ബ്യാപന്നചിത്തോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തവിപത്തി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിവിപത്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം, കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിവിപത്തി. സീലവിപത്തിഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി; ചിത്തവിപത്തിഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി; ദിട്ഠിവിപത്തിഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വിപത്തിയോതി.

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പദാ. കതമാ തിസ്സോ? സീലസമ്പദാ, ചിത്തസമ്പദാ, ദിട്ഠിസമ്പദാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തസമ്പദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി അബ്യാപന്നചിത്തോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിസമ്പദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിസമ്പദാ. സീലസമ്പദാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി; ചിത്തസമ്പദാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി; ദിട്ഠിസമ്പദാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ സമ്പദാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അപണ്ണകസുത്തം

൧൧൯. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വിപത്തിയോ. കതമാ തിസ്സോ? സീലവിപത്തി, ചിത്തവിപത്തി, ദിട്ഠിവിപത്തി. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപത്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപത്തി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിവിപത്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിവിപത്തി. സീലവിപത്തിഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ദിട്ഠിവിപത്തിഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അപണ്ണകോ മണി ഉദ്ധം ഖിത്തോ യേന യേനേവ പതിട്ഠാതി സുപ്പതിട്ഠിതംയേവ പതിട്ഠാതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപത്തിഹേതു വാ സത്താ…പേ… ഉപപജ്ജന്തി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വിപത്തിയോതി.

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പദാ. കതമാ തിസ്സോ? സീലസമ്പദാ, ചിത്തസമ്പദാ, ദിട്ഠിസമ്പദാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിസമ്പദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിസമ്പദാ. സീലസമ്പദാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. ചിത്തസമ്പദാഹേതു വാ…പേ… ദിട്ഠിസമ്പദാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അപണ്ണകോ മണി ഉദ്ധം ഖിത്തോ യേന യേനേവ പതിട്ഠാതി സുപ്പതിട്ഠിതംയേവ പതിട്ഠാതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പദാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി, ചിത്തസമ്പദാഹേതു വാ സത്താ…പേ… ദിട്ഠിസമ്പദാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ സമ്പദാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. കമ്മന്തസുത്തം

൧൨൦. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വിപത്തിയോ. കതമാ തിസ്സോ? കമ്മന്തവിപത്തി, ആജീവവിപത്തി, ദിട്ഠിവിപത്തി. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, കമ്മന്തവിപത്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മന്തവിപത്തി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ആജീവവിപത്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മിച്ഛാആജീവോ ഹോതി, മിച്ഛാആജീവേന ജീവികം [ജീവിതം (സ്യാ. കം. ക.)] കപ്പേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ആജീവവിപത്തി.

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പദാ. കതമാ തിസ്സോ? കമ്മന്തസമ്പദാ, ആജീവസമ്പദാ, ദിട്ഠിസമ്പദാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, കമ്മന്തസമ്പദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മന്തസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ആജീവസമ്പദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമ്മാആജീവോ ഹോതി, സമ്മാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ആജീവസമ്പദാ.

൮. പഠമസോചേയ്യസുത്തം

൧൨൧. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? കായസോചേയ്യം, വചീസോചേയ്യം, മനോസോചേയ്യം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കായസോചേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കായസോചേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വചീസോചേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി ഭിക്ഖവേ, വചീസോചേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മനോസോചേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠികോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മനോസോചേയ്യം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സോചേയ്യാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയസോചേയ്യസുത്തം

൧൨൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? കായസോചേയ്യം, വചീസോചേയ്യം, മനോസോചേയ്യം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കായസോചേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, അബ്രഹ്മചരിയാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കായസോചേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വചീസോചേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വചീസോചേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മനോസോചേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം – ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോ’തി പജാനാതി; അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം – ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോ’തി പജാനാതി; യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ബ്യാപാദം – ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ബ്യാപാദോ’തി പജാനാതി; അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം ബ്യാപാദം – ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ബ്യാപാദോ’തി പജാനാതി; യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ബ്യാപാദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനം ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച പഹീനസ്സ ബ്യാപാദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഥിനമിദ്ധം – ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഥിനമിദ്ധ’ന്തി പജാനാതി; അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഥിനമിദ്ധം – ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഥിനമിദ്ധ’ന്തി പജാനാതി; യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനം ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച പഹീനസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം – ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ച’ന്തി പജാനാതി; അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം – ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ച’ന്തി പജാനാതി; യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനം ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച പഹീനസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; സന്തം വാ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛം – ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛാ’തി പജാനാതി; അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛം – ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛാ’തി പജാനാതി; യഥാ ച അനുപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച ഉപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി; യഥാ ച പഹീനായ വിചികിച്ഛായ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മനോസോചേയ്യം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സോചേയ്യാനീതി.

[ഇതിവു. ൬൬] ‘‘കായസുചിം വചീസുചിം, ചേതോസുചിം അനാസവം;

സുചിം സോചേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു നിന്ഹാതപാപക’’ന്തി. നവമം;

൧൦. മോനേയ്യസുത്തം

൧൨൩. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, മോനേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? കായമോനേയ്യം, വചീമോനേയ്യം, മനോമോനേയ്യം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കായമോനേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, അബ്രഹ്മചരിയാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കായമോനേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വചീമോനേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വചീമോനേയ്യം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മനോമോനേയ്യം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മനോമോനേയ്യം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി മോനേയ്യാനീ’’തി.

‘‘കായമുനിം വചീമുനിം, ചേതോമുനിം അനാസവം;

മുനിം മോനേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു സബ്ബപ്പഹായിന’’ന്തി. ദസമം;

ആപായികവഗ്ഗോ ദ്വാദസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ആപായികോ ദുല്ലഭോ അപ്പമേയ്യം, ആനേഞ്ജവിപത്തിസമ്പദാ;

അപണ്ണകോ ച കമ്മന്തോ, ദ്വേ സോചേയ്യാനി മോനേയ്യന്തി.

(൧൩) ൩. കുസിനാരവഗ്ഗോ

൧. കുസിനാരസുത്തം

൧൨൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ കുസിനാരായം വിഹരതി ബലിഹരണേ വനസണ്ഡേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തമേനം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തേതി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി. സോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദതി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതി.

‘‘തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘സാധു വത മ്യായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതീ’തി. ഏവമ്പിസ്സ ഹോതി – ‘അഹോ വത മായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപേന പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേയ്യ സമ്പവാരേയ്യാ’തി! സോ തം പിണ്ഡപാതം ഗഥിതോ [ഗധിതോ (സ്യാ. കം. ക.)] മുച്ഛിതോ അജ്ഝോസന്നോ [അജ്ഝാപന്നോ (സീ. ക.) അജ്ഝോപന്നോ (ടീകാ)] അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. സോ തത്ഥ കാമവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, ബ്യാപാദവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, വിഹിംസാവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി. ഏവരൂപസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ദിന്നം ന മഹപ്ഫലന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? പമത്തോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തമേനം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തേതി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി. സോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദതി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതി.

‘‘തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘സാധു വത മ്യായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേതി സമ്പവാരേതീ’തി. ഏവമ്പിസ്സ ന ഹോതി – ‘അഹോ വത മായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപേന പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേയ്യ സമ്പവാരേയ്യാ’തി! സോ തം പിണ്ഡപാതം അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോസന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. സോ തത്ഥ നേക്ഖമ്മവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, അബ്യാപാദവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി, അവിഹിംസാവിതക്കമ്പി വിതക്കേതി. ഏവരൂപസ്സാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പമത്തോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരതീ’’തി. പഠമം.

൨. ഭണ്ഡനസുത്തം

൧൨൫. ‘‘യസ്സം, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി, മനസി കാതുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ന ഫാസു ഹോതി, പഗേവ ഗന്തും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു [ബഹുലീമകംസു (സ്യാ. കം. പീ.)]. കതമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു? നേക്ഖമ്മവിതക്കം, അബ്യാപാദവിതക്കം, അവിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു. കതമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു? കാമവിതക്കം, ബ്യാപാദവിതക്കം, വിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു’. യസ്സം, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി, മനസി കാതുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ന ഫാസു ഹോതി, പഗേവ ഗന്തും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു’’’.

‘‘യസ്സം പന, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരന്തി, ഗന്തുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ഫാസു ഹോതി, പഗേവ മനസി കാതും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു. കതമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു? കാമവിതക്കം, ബ്യാപാദവിതക്കം, വിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു. കതമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു? നേക്ഖമ്മവിതക്കം, അബ്യാപാദവിതക്കം, അവിഹിംസാവിതക്കം – ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസു’. യസ്സം, ഭിക്ഖവേ, ദിസായം ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരന്തി, ഗന്തുമ്പി മേ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ദിസാ ഫാസു ഹോതി, പഗേവ മനസി കാതും! നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛാമി – ‘അദ്ധാ തേ ആയസ്മന്തോ ഇമേ തയോ ധമ്മേ പജഹിംസു, ഇമേ തയോ ധമ്മേ ബഹുലമകംസൂ’’’തി. ദുതിയം.

൩. ഗോതമകചേതിയസുത്തം

൧൨൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി ഗോതമകേ ചേതിയേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനഭിഞ്ഞായ. സനിദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനിദാനം. സപ്പാടിഹാരിയാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അപ്പാടിഹാരിയം. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞായ ധമ്മം ദേസയതോ നോ അനഭിഞ്ഞായ, സനിദാനം ധമ്മം ദേസയതോ നോ അനിദാനം, സപ്പാടിഹാരിയം ധമ്മം ദേസയതോ നോ അപ്പാടിഹാരിയം, കരണീയോ ഓവാദോ, കരണീയാ അനുസാസനീ. അലഞ്ച പന വോ, ഭിക്ഖവേ, തുട്ഠിയാ, അലം അത്തമനതായ, അലം സോമനസ്സായ – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ സഹസ്സീ ലോകധാതു അകമ്പിത്ഥാതി. തതിയം.

൪. ഭരണ്ഡുകാലാമസുത്തം

൧൨൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ യേന കപിലവത്ഥു തദവസരി. അസ്സോസി ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ – ‘‘ഭഗവാ കിര കപിലവത്ഥും അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ മഹാനാമം സക്കം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഗച്ഛ, മഹാനാമ, കപിലവത്ഥുസ്മിം, തഥാരൂപം ആവസഥം ജാന യത്ഥജ്ജ മയം ഏകരത്തിം വിഹരേയ്യാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ കപിലവത്ഥും പവിസിത്വാ കേവലകപ്പം കപിലവത്ഥും അന്വാഹിണ്ഡന്തോ [ആഹിണ്ഡന്തോ (സ്യാ. കം.)] നാദ്ദസ കപിലവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപം ആവസഥം യത്ഥജ്ജ ഭഗവാ ഏകരത്തിം വിഹരേയ്യ.

അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, കപിലവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപോ ആവസഥോ യത്ഥജ്ജ ഭഗവാ ഏകരത്തിം വിഹരേയ്യ. അയം, ഭന്തേ, ഭരണ്ഡു കാലാമോ ഭഗവതോ പുരാണസബ്രഹ്മചാരീ. തസ്സജ്ജ ഭഗവാ അസ്സമേ ഏകരത്തിം വിഹരതൂ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, മഹാനാമ, സന്ഥരം പഞ്ഞപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭരണ്ഡുസ്സ കാലാമസ്സ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സന്ഥരം പഞ്ഞാപേത്വാ ഉദകം ഠപേത്വാ പാദാനം ധോവനായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സന്ഥതോ, ഭന്തേ, സന്ഥാരോ, ഉദകം ഠപിതം പാദാനം ധോവനായ. യസ്സദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഭരണ്ഡുസ്സ കാലാമസ്സ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി. അഥ ഖോ മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അകാലോ ഖോ അജ്ജ ഭഗവന്തം പയിരുപാസിതും. കിലന്തോ ഭഗവാ. സ്വേ ദാനാഹം ഭഗവന്തം പയിരുപാസിസ്സാമീ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മഹാനാമം സക്കം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘തയോ ഖോമേ, മഹാനാമ, സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി; ന രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി. ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി; ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി. ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി. ഇമേ ഖോ, മഹാനാമ, തയോ സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ‘ഇമേസം, മഹാനാമ, തിണ്ണം സത്ഥാരാനം ഏകാ നിട്ഠാ ഉദാഹു പുഥു നിട്ഠാ’’’തി?

ഏവം വുത്തേ ഭരണ്ഡു കാലാമോ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏകാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘നാനാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമോ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏകാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘നാനാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമോ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏകാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘നാനാതി, മഹാനാമ, വദേഹീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മഹേസക്ഖസ്സ വതമ്ഹി മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ സമ്മുഖാ സമണേന ഗോതമേന യാവതതിയം അപസാദിതോ. യംനൂനാഹം കപിലവത്ഥുമ്ഹാ പക്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭരണ്ഡു കാലാമോ കപിലവത്ഥുമ്ഹാ പക്കാമി. യം കപിലവത്ഥുമ്ഹാ പക്കാമി തഥാ പക്കന്തോവ അഹോസി ന പുന പച്ചാഗച്ഛീതി. ചതുത്ഥം.

൫. ഹത്ഥകസുത്തം

൧൨൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഹത്ഥകോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘ഭഗവതോ പുരതോ ഠസ്സാമീ’’തി ഓസീദതിമേവ സംസീദതിമേവ [ഓസീദതി ചേവ സംസീദതി ച (സീ. പീ.), ഓസീദതി സംസീദതി (സ്യാ. കം.)], ന സക്കോതി സണ്ഠാതും. സേയ്യഥാപി നാമ സപ്പി വാ തേലം വാ വാലുകായ ആസിത്തം ഓസീദതിമേവ സംസീദതിമേവ, ന സണ്ഠാതി; ഏവമേവം ഹത്ഥകോ ദേവപുത്തോ – ‘‘ഭഗവതോ പുരതോ ഠസ്സാമീ’’തി ഓസീദതിമേവ സംസീദതിമേവ, ന സക്കോതി സണ്ഠാതും.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഹത്ഥകം ദേവപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഓളാരികം, ഹത്ഥക, അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി, ഖോ ഹത്ഥകോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഓളാരികം അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ ഹത്ഥകം ദേവപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യേ തേ, ഹത്ഥക, ധമ്മാ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ പവത്തിനോ അഹേസും, അപി നു തേ തേ ധമ്മാ ഏതരഹി പവത്തിനോ’’തി? ‘‘യേ ച മേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ പവത്തിനോ അഹേസും, തേ ച മേ ധമ്മാ ഏതരഹി പവത്തിനോ; യേ ച മേ, ഭന്തേ, ധമ്മാ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ നപ്പവത്തിനോ അഹേസും, തേ ച മേ ധമ്മാ ഏതരഹി പവത്തിനോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏതരഹി ആകിണ്ണോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ആകിണ്ണോ വിഹരാമി ദേവപുത്തേഹി. ദൂരതോപി, ഭന്തേ, ദേവപുത്താ ആഗച്ഛന്തി ഹത്ഥകസ്സ ദേവപുത്തസ്സ സന്തികേ ‘ധമ്മം സോസ്സാമാ’തി. തിണ്ണാഹം, ഭന്തേ, ധമ്മാനം അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ. കതമേസം തിണ്ണം? ഭഗവതോ അഹം, ഭന്തേ, ദസ്സനസ്സ അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ; സദ്ധമ്മസവനസ്സാഹം, ഭന്തേ, അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ; സങ്ഘസ്സാഹം, ഭന്തേ, ഉപട്ഠാനസ്സ അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ. ഇമേസം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തിണ്ണം ധമ്മാനം അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ കാലങ്കതോ’’തി.

‘‘നാഹം ഭഗവതോ ദസ്സനസ്സ, തിത്തിമജ്ഝഗാ [തിത്തി തിത്തിസമ്ഭവം (ക.)] കുദാചനം;

സങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാനസ്സ, സദ്ധമ്മസവനസ്സ ച.

‘‘അധിസീലം സിക്ഖമാനോ, സദ്ധമ്മസവനേ രതോ;

തിണ്ണം ധമ്മാനം അതിത്തോ, ഹത്ഥകോ അവിഹം ഗതോ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. കടുവിയസുത്തം

൧൨൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ബാരാണസിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ഗോയോഗപിലക്ഖസ്മിം [ഗോയോഗമിലക്ഖസ്മിം (സ്യാ. കം. ക.)] പിണ്ഡായ ചരമാനോ [ചരമാനം (ക.)] അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും രിത്തസ്സാദം ബാഹിരസ്സാദം മുട്ഠസ്സതിം അസമ്പജാനം അസമാഹിതം വിബ്ഭന്തചിത്തം പാകതിന്ദ്രിയം. ദിസ്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച –

‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അത്താനം കടുവിയമകാസി. തം വത ഭിക്ഖു കടുവിയകതം അത്താനം ആമഗന്ധേന [ആമഗന്ധേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അവസ്സുതം മക്ഖികാ നാനുപതിസ്സന്തി നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി [നാനുബന്ധിസ്സന്തി (ക.)], നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിതോ സംവേഗമാപാദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബാരാണസിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ബാരാണസിം പിണ്ഡായ പാവിസിം. അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഗോയോഗപിലക്ഖസ്മിം പിണ്ഡായ ചരമാനോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും രിത്തസ്സാദം ബാഹിരസ്സാദം മുട്ഠസ്സതിം അസമ്പജാനം അസമാഹിതം വിബ്ഭന്തചിത്തം പാകതിന്ദ്രിയം. ദിസ്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചം –

‘‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അത്താനം കടുവിയമകാസി. തം വത ഭിക്ഖു കടുവിയകതം അത്താനം ആമഗന്ധേന അവസ്സുതം മക്ഖികാ നാനുപതിസ്സന്തി നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ ഭിക്ഖു മയാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിതോ സംവേഗമാപാദീ’’തി. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, കടുവിയം? കോ ആമഗന്ധോ? കാ മക്ഖികാ’’തി?

‘‘അഭിജ്ഝാ ഖോ, ഭിക്ഖു, കടുവിയം; ബ്യാപാദോ ആമഗന്ധോ; പാപകാ അകുസലാ വിതക്കാ മക്ഖികാ. തം വത, ഭിക്ഖു, കടുവിയകതം അത്താനം ആമഗന്ധേന അവസ്സുതം മക്ഖികാ നാനുപതിസ്സന്തി നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

‘‘അഗുത്തം ചക്ഖുസോതസ്മിം, ഇന്ദ്രിയേസു അസംവുതം;

മക്ഖികാനുപതിസ്സന്തി, സങ്കപ്പാ രാഗനിസ്സിതാ.

‘‘കടുവിയകതോ ഭിക്ഖു, ആമഗന്ധേ അവസ്സുതോ;

ആരകാ ഹോതി നിബ്ബാനാ, വിഘാതസ്സേവ ഭാഗവാ.

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, അലദ്ധാ സമഥമത്തനോ [സമമത്തനോ (സീ. സ്യാ. കം.), സമ്മമത്തനോ (പീ.)];

പരേതി [ചരേതി (സ്യാ. ക.)] ബാലോ ദുമ്മേധോ, മക്ഖികാഹി പുരക്ഖതോ.

‘‘യേ ച സീലേന സമ്പന്നാ, പഞ്ഞായൂപസമേരതാ;

ഉപസന്താ സുഖം സേന്തി, നാസയിത്വാന മക്ഖികാ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. പഠമഅനുരുദ്ധസുത്തം

൧൩൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന യേഭുയ്യേന പസ്സാമി മാതുഗാമം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജമാനം. കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി?

‘‘തീഹി ഖോ, അനുരുദ്ധ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, അനുരുദ്ധ, മാതുഗാമോ പുബ്ബണ്ഹസമയം മച്ഛേരമലപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം ഇസ്സാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, സായന്ഹസമയം കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി. ഇമേഹി ഖോ, അനുരുദ്ധ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഅനുരുദ്ധസുത്തം

൧൩൧. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകം ഓലോകേമി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ [അപമ്മുട്ഠാ (സീ.), അപമുട്ഠാ (സ്യാ. കം.)], പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. അഥ ച പന മേ നാനുപാദായ [ന അനുപാദായ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’’തി.

‘‘യം ഖോ തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകം വോലോകേമീ’തി, ഇദം തേ മാനസ്മിം. യമ്പി തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി – ‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗ’ന്തി, ഇദം തേ ഉദ്ധച്ചസ്മിം. യമ്പി തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി – ‘അഥ ച പന മേ നാനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’തി, ഇദം തേ കുക്കുച്ചസ്മിം. സാധു വതായസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഇമേ തയോ ധമ്മേ പഹായ, ഇമേ തയോ ധമ്മേ അമനസികരിത്വാ അമതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതൂ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ അപരേന സമയേന ഇമേ തയോ ധമ്മേ പഹായ, ഇമേ തയോ ധമ്മേ അമനസികരിത്വാ അമതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരി [ഉപസംഹാസി (സ്യാ. കം. പീ.), ഉപസംഹരതി (ക.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ അരഹതം അഹോസീതി. അട്ഠമം.

൯. പടിച്ഛന്നസുത്തം

൧൩൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ഛന്നാനി ആവഹന്തി [വഹന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], നോ വിവടാനി. കതമാനി തീണി? മാതുഗാമോ, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ഛന്നോ ആവഹതി, നോ വിവടോ; ബ്രാഹ്മണാനം, ഭിക്ഖവേ, മന്താ പടിച്ഛന്നാ ആവഹന്തി, നോ വിവടാ; മിച്ഛാദിട്ഠി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ഛന്നാ ആവഹതി, നോ വിവടാ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി പടിച്ഛന്നാനി ആവഹന്തി, നോ വിവടാനി.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിവടാനി വിരോചന്തി, നോ പടിച്ഛന്നാനി. കതമാനി തീണി? ചന്ദമണ്ഡലം, ഭിക്ഖവേ, വിവടം വിരോചതി, നോ പടിച്ഛന്നം; സൂരിയമണ്ഡലം, ഭിക്ഖവേ, വിവടം വിരോചതി, നോ പടിച്ഛന്നം; തഥാഗതപ്പവേദിതോ ധമ്മവിനയോ, ഭിക്ഖവേ, വിവടോ വിരോചതി, നോ പടിച്ഛന്നോ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി വിവടാനി വിരോചന്തി, നോ പടിച്ഛന്നാനീ’’തി. നവമം.

൧൦. ലേഖസുത്തം

൧൩൩. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? പാസാണലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ, പഥവിലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ, ഉദകലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പാസാണലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ദീഘരത്തം അനുസേതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പാസാണേ ലേഖാ ന ഖിപ്പം ലുജ്ജതി വാതേന വാ ഉദകേന വാ, ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ദീഘരത്തം അനുസേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പാസാണലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പഥവിലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ന ദീഘരത്തം അനുസേതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പഥവിയാ ലേഖാ ഖിപ്പം ലുജ്ജതി വാതേന വാ ഉദകേന വാ, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ന ദീഘരത്തം അനുസേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഥവിലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഉദകലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആഗാള്ഹേനപി വുച്ചമാനോ ഫരുസേനപി വുച്ചമാനോ അമനാപേനപി വുച്ചമാനോ സന്ധിയതിമേവ [… യേവ (സ്യാ. കം.) … ചേവ (പീ.)] സംസന്ദതിമേവ [… യേവ (സ്യാ. കം.) … ചേവ (പീ.)] സമ്മോദതിമേവ [… യേവ (സ്യാ. കം.) … ചേവ (പീ.)]. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകേ ലേഖാ ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആഗാള്ഹേനപി വുച്ചമാനോ ഫരുസേനപി വുച്ചമാനോ അമനാപേനപി വുച്ചമാനോ സന്ധിയതിമേവ സംസന്ദതിമേവ സമ്മോദതിമേവ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകലേഖൂപമോ പുഗ്ഗലോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി [പു. പ. ൧൧൫]. ദസമം.