.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായോ

തികനിപാതപാളി

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ബാലവഗ്ഗോ

൧. ഭയസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ [ഭദ്ദന്തേ (ക.)]’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബാനി താനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ. യേ കേചി ഉപദ്ദവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ. യേ കേചി ഉപസഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നളാഗാരാ വാ തിണാഗാരാ വാ [നളാഗാരം വാ തിണാഗാരം വാ (സീ.)] അഗ്ഗി മുത്തോ [അഗ്ഗിമുക്കോ (സീ.), അഗ്ഗി മുക്കോ (സ്യാ. കം. പീ.)] കൂടാഗാരാനിപി ഡഹതി ഉല്ലിത്താവലിത്താനി നിവാതാനി ഫുസിതഗ്ഗളാനി പിഹിതവാതപാനാനി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബാനി താനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ. യേ കേചി ഉപദ്ദവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ. യേ കേചി ഉപസഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി സബ്ബേ തേ ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ. സഉപദ്ദവോ ബാലോ, അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ. സഉപസഗ്ഗോ ബാലോ, അനുപസഗ്ഗോ പണ്ഡിതോ. നത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതതോ ഭയം, നത്ഥി പണ്ഡിതതോ ഉപദ്ദവോ, നത്ഥി പണ്ഡിതതോ ഉപസഗ്ഗോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘യേഹി തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ തേ തയോ ധമ്മേ അഭിനിവജ്ജേത്വാ, യേഹി തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ തേ തയോ ധമ്മേ സമാദായ വത്തിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. പഠമം.

൨. ലക്ഖണസുത്തം

൨. ‘‘കമ്മലക്ഖണോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ, കമ്മലക്ഖണോ പണ്ഡിതോ, അപദാനസോഭനീ [അപദാനേ സോഭതി (സ്യാ. കം. പീ.)] പഞ്ഞാതി [പഞ്ഞത്തി (?)]. തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? കായദുച്ചരിതേന, വചീദുച്ചരിതേന, മനോദുച്ചരിതേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? കായസുചരിതേന, വചീസുചരിതേന, മനോസുചരിതേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ.

൩. ചിന്തീസുത്തം

൩. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ ബാലലക്ഖണാനി ബാലനിമിത്താനി ബാലാപദാനാനി. കതമാനി തീണി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ച ഹോതി ദുബ്ഭാസിതഭാസീ ച ദുക്കടകമ്മകാരീ ച. നോ ചേദം [നോ ചേതം (സ്യാ. കം. ക.)], ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ച അഭവിസ്സ ദുബ്ഭാസിതഭാസീ ച ദുക്കടകമ്മകാരീ ച, കേന നം പണ്ഡിതാ ജാനേയ്യും [തേന നം പണ്ഡിതാ ന ജാനേയ്യും (ക.), ന നം പണ്ഡിതാ ജാനേയ്യും (?)] – ‘ബാലോ അയം ഭവം അസപ്പുരിസോ’തി? യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ച ഹോതി ദുബ്ഭാസിതഭാസീ ച ദുക്കടകമ്മകാരീ ച തസ്മാ നം പണ്ഡിതാ ജാനന്തി – ‘ബാലോ അയം ഭവം അസപ്പുരിസോ’തി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ബാലസ്സ ബാലലക്ഖണാനി ബാലനിമിത്താനി ബാലാപദാനാനി.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ പണ്ഡിതലക്ഖണാനി പണ്ഡിതനിമിത്താനി പണ്ഡിതാപദാനാനി. കതമാനി തീണി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ സുചിന്തിതചിന്തീ ച ഹോതി സുഭാസിതഭാസീ ച സുകതകമ്മകാരീ ച. നോ ചേദം, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ സുചിന്തിതചിന്തീ ച അഭവിസ്സ സുഭാസിതഭാസീ ച സുകതകമ്മകാരീ ച, കേന നം പണ്ഡിതാ ജാനേയ്യും – ‘പണ്ഡിതോ അയം ഭവം സപ്പുരിസോ’തി? യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ സുചിന്തിതചിന്തീ ച ഹോതി സുഭാസിതഭാസീ ച സുകതകമ്മകാരീ ച തസ്മാ നം പണ്ഡിതാ ജാനന്തി – ‘പണ്ഡിതോ അയം ഭവം സപ്പുരിസോ’തി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി പണ്ഡിതസ്സ പണ്ഡിതലക്ഖണാനി പണ്ഡിതനിമിത്താനി പണ്ഡിതാപദാനാനി. തസ്മാതിഹ…. തതിയം.

൪. അച്ചയസുത്തം

൪. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? അച്ചയം അച്ചയതോ ന പസ്സതി, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം നപ്പടികരോതി, പരസ്സ ഖോ പന അച്ചയം ദേസേന്തസ്സ യഥാധമ്മം നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? അച്ചയം അച്ചയതോ പസ്സതി, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, പരസ്സ ഖോ പന അച്ചയം ദേസേന്തസ്സ യഥാധമ്മം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാതിഹ…. ചതുത്ഥം.

൫. അയോനിസോസുത്തം

൫. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? അയോനിസോ പഞ്ഹം കത്താ ഹോതി, അയോനിസോ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതാ ഹോതി, പരസ്സ ഖോ പന യോനിസോ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജിതം പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി സിലിട്ഠേഹി ഉപഗതേഹി നാബ്ഭനുമോദിതാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? യോനിസോ പഞ്ഹം കത്താ ഹോതി, യോനിസോ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതാ ഹോതി, പരസ്സ ഖോ പന യോനിസോ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജിതം പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി സിലിട്ഠേഹി ഉപഗതേഹി അബ്ഭനുമോദിതാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാതിഹ…. പഞ്ചമം.

൬. അകുസലസുത്തം

൬. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? അകുസലേന കായകമ്മേന, അകുസലേന വചീകമ്മേന, അകുസലേന മനോകമ്മേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? കുസലേന കായകമ്മേന, കുസലേന വചീകമ്മേന, കുസലേന മനോകമ്മേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാതിഹ…. ഛട്ഠം.

൭. സാവജ്ജസുത്തം

൭. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? സാവജ്ജേന കായകമ്മേന, സാവജ്ജേന വചീകമ്മേന, സാവജ്ജേന മനോകമ്മേന…പേ… അനവജ്ജേന കായകമ്മേന, അനവജ്ജേന വചീകമ്മേന, അനവജ്ജേന മനോകമ്മേന…പേ…. സത്തമം.

൮. സബ്യാബജ്ഝസുത്തം

൮. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? സബ്യാബജ്ഝേന കായകമ്മേന, സബ്യാബജ്ഝേന വചീകമ്മേന, സബ്യാബജ്ഝേന മനോകമ്മേന…പേ… അബ്യാബജ്ഝേന കായകമ്മേന, അബ്യാബജ്ഝേന വചീകമ്മേന, അബ്യാബജ്ഝേന മനോകമ്മേന. ഇമേഹി, ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വേദിതബ്ബോ.

൯. ഖതസുത്തം

൯. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ അബ്യത്തോ അസപ്പുരിസോ ഖതം ഉപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, സാവജ്ജോ ച ഹോതി സാനുവജ്ജോ ച വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതി. കതമേഹി തീഹി? കായദുച്ചരിതേന, വചീദുച്ചരിതേന, മനോദുച്ചരിതേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ബാലോ അബ്യത്തോ അസപ്പുരിസോ ഖതം ഉപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, സാവജ്ജോ ച ഹോതി സാനുവജ്ജോ ച വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതി.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വിയത്തോ സപ്പുരിസോ അക്ഖതം അനുപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, അനവജ്ജോ ച ഹോതി അനനുവജ്ജോ ച വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച പുഞ്ഞം പസവതി. കതമേഹി തീഹി? കായസുചരിതേന, വചീസുചരിതേന, മനോസുചരിതേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ വിയത്തോ സപ്പുരിസോ അക്ഖതം അനുപഹതം അത്താനം പരിഹരതി, അനവജ്ജോ ച ഹോതി അനനുവജ്ജോ ച വിഞ്ഞൂനം, ബഹുഞ്ച പുഞ്ഞം പസവതീ’’തി. നവമം.

൧൦. മലസുത്തം

൧൦. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ തയോ മലേ അപ്പഹായ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി തീഹി? ദുസ്സീലോ ച ഹോതി, ദുസ്സീല്യമലഞ്ചസ്സ അപ്പഹീനം ഹോതി; ഇസ്സുകീ ച ഹോതി, ഇസ്സാമലഞ്ചസ്സ അപ്പഹീനം ഹോതി; മച്ഛരീ ച ഹോതി, മച്ഛേരമലഞ്ചസ്സ അപ്പഹീനം ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഇമേ തയോ മലേ അപ്പഹായ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ തയോ മലേ പഹായ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി തീഹി? സീലവാ ച ഹോതി, ദുസ്സീല്യമലഞ്ചസ്സ പഹീനം ഹോതി; അനിസ്സുകീ ച ഹോതി, ഇസ്സാമലഞ്ചസ്സ പഹീനം ഹോതി; അമച്ഛരീ ച ഹോതി, മച്ഛേരമലഞ്ചസ്സ പഹീനം ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഇമേ തയോ മലേ പഹായ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. ദസമം.

ബാലവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഭയം ലക്ഖണചിന്തീ ച, അച്ചയഞ്ച അയോനിസോ;

അകുസലഞ്ച സാവജ്ജം, സബ്യാബജ്ഝഖതം മലന്തി.

൨. രഥകാരവഗ്ഗോ

൧. ഞാതസുത്തം

൧൧. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഅഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനദുക്ഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി തീഹി? അനനുലോമികേ കായകമ്മേ സമാദപേതി, അനനുലോമികേ വചീകമ്മേ സമാദപേതി, അനനുലോമികേസു ധമ്മേസു സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഅഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനദുക്ഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി തീഹി? അനുലോമികേ കായകമ്മേ സമാദപേതി, അനുലോമികേ വചീകമ്മേ സമാദപേതി, അനുലോമികേസു ധമ്മേസു സമാദപേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഞാതോ ഭിക്ഖു ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുജനസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. പഠമം.

൨. സാരണീയസുത്തം

൧൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി [സരണീയാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭവന്തി. കതമാനി തീണി? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ജാതോ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ സങ്ഗാമം അഭിവിജിനിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമോ തമേവ സങ്ഗാമസീസം അജ്ഝാവസതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി ഭവന്തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണിമാനി ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി ഭവന്തി. കതമാനി തീണി? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ ഭിക്ഖു കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം പദേസേ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ഭിക്ഖുസ്സ യാവജീവം സാരണീയാനി ഭവന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ആസംസസുത്തം

൧൩. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? നിരാസോ, ആസംസോ, വിഗതാസോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ പുഗ്ഗലോ നിരാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലേ വാ വേനകുലേ [വേണകുലേ (സ്യാ. കം. പീ.)] വാ നേസാദകുലേ വാ രഥകാരകുലേ വാ പുക്കുസകുലേ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ കസിരവുത്തികേ, യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതി. സോ ച ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ ബവ്ഹാബാധോ [ബഹ്വാബാധോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] കാണോ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, ന ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഖത്തിയോ ഖത്തിയേഹി ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ മമ്പി ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചിസ്സന്തീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നിരാസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ജേട്ഠോ പുത്തോ ഹോതി ആഭിസേകോ അനഭിസിത്തോ അചലപ്പത്തോ [മചലപ്പത്തോ (സീ. പീ.)]. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഖത്തിയോ ഖത്തിയേഹി ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ’തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ മമ്പി ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചിസ്സന്തീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഹോതി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഖത്തിയോ ഖത്തിയേഹി ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ മമ്പി ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചിസ്സന്തീ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനഭിസിത്തസ്സ അഭിസേകാസാ സാ [സാസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പടിപ്പസ്സദ്ധാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു. കതമേ തയോ? നിരാസോ, ആസംസോ, വിഗതാസോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നിരാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചി സങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ അഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നിരാസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ. സോ സുണാതി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ അഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’തി! അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ആസംസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ. സോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ അഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’തി! തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അവിമുത്തസ്സ വിമുത്താസാ സാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസൂ’’തി. തതിയം.

൪. ചക്കവത്തിസുത്തം

൧൪. ‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ സോപി ന അരാജകം ചക്കം വത്തേതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ പന, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ധമ്മികസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ രാജാ’’തി [ചക്കന്തി (ക.)]? ‘‘ധമ്മോ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ [ഗരുകരോന്തോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി അന്തോജനസ്മിം’’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി ഖത്തിയേസു, അനുയന്തേസു [അനുയുത്തേസു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ബലകായസ്മിം, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു, നേഗമജാനപദേസു, സമണബ്രാഹ്മണേസു, മിഗപക്ഖീസു. സ ഖോ സോ ഭിക്ഖു രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ അന്തോജനസ്മിം, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ ഖത്തിയേസു, അനുയന്തേസു, ബലകായസ്മിം, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു, നേഗമജാനപദേസു, സമണബ്രാഹ്മണേസു, മിഗപക്ഖീസു, ധമ്മേനേവ ചക്കം വത്തേതി. തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖു [ഭിക്ഖവേ (ക.)], തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി കായകമ്മസ്മിം – ‘ഏവരൂപം കായകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം കായകമ്മം ന സേവിതബ്ബ’’’ന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി വചീകമ്മസ്മിം – ‘ഏവരൂപം വചീകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം വചീകമ്മം ന സേവിതബ്ബ’ന്തി…പേ… മനോകമ്മസ്മിം – ‘ഏവരൂപം മനോകമ്മം സേവിതബ്ബം, ഏവരൂപം മനോകമ്മം ന സേവിതബ്ബ’’’ന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ കായകമ്മസ്മിം, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ വചീകമ്മസ്മിം, ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹിത്വാ മനോകമ്മസ്മിം, ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി. തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സചേതനസുത്തം

൧൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ അഹോസി സചേതനോ [പചേതനോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നാമ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ സചേതനോ രഥകാരം ആമന്തേസി – ‘ഇതോ മേ, സമ്മ രഥകാര, ഛന്നം മാസാനം അച്ചയേന സങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി. സക്ഖിസ്സസി [സക്ഖസി (സ്യാ. കം. പീ.)] മേ, സമ്മ രഥകാര, നവം ചക്കയുഗം കാതു’ന്തി? ‘സക്കോമി ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ രഞ്ഞോ സചേതനസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ ഛഹി മാസേഹി ഛാരത്തൂനേഹി ഏകം ചക്കം നിട്ഠാപേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ സചേതനോ രഥകാരം ആമന്തേസി – ‘ഇതോ മേ, സമ്മ രഥകാര, ഛന്നം ദിവസാനം അച്ചയേന സങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി, നിട്ഠിതം നവം ചക്കയുഗ’ന്തി? ‘ഇമേഹി ഖോ, ദേവ, ഛഹി മാസേഹി ഛാരത്തൂനേഹി ഏകം ചക്കം നിട്ഠിത’ന്തി. ‘സക്ഖിസ്സസി പന മേ, സമ്മ രഥകാര, ഇമേഹി ഛഹി ദിവസേഹി ദുതിയം ചക്കം നിട്ഠാപേതു’ന്തി? ‘സക്കോമി ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ ഛഹി ദിവസേഹി ദുതിയം ചക്കം നിട്ഠാപേത്വാ നവം ചക്കയുഗം ആദായ യേന രാജാ സചേതനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം സചേതനം ഏതദവോച – ‘ഇദം തേ, ദേവ, നവം ചക്കയുഗം നിട്ഠിത’ന്തി. ‘യഞ്ച തേ ഇദം, സമ്മ രഥകാര, ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി യഞ്ച തേ ഇദം ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം, ഇമേസം കിം നാനാകരണം? നേസാഹം കിഞ്ചി നാനാകരണം പസ്സാമീ’തി. ‘അത്ഥേസം, ദേവ, നാനാകരണം. പസ്സതു ദേവോ നാനാകരണ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഥകാരോ യം തം ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം തം പവത്തേസി. തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ ചിങ്ഗുലായിത്വാ ഭൂമിയം പപതി. യം പന തം ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി തം പവത്തേസി. തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസി.

‘‘‘കോ നു ഖോ, സമ്മ രഥകാര, ഹേതു കോ പച്ചയോ യമിദം [യദിദം (ക.)] ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ ചിങ്ഗുലായിത്വാ ഭൂമിയം പപതി? കോ പന, സമ്മ രഥകാര, ഹേതു കോ പച്ചയോ യമിദം ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി തം പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസീ’തി? ‘യമിദം, ദേവ, ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം തസ്സ നേമിപി സവങ്കാ സദോസാ സകസാവാ, അരാപി സവങ്കാ സദോസാ സകസാവാ, നാഭിപി സവങ്കാ സദോസാ സകസാവാ. തം നേമിയാപി സവങ്കത്താ സദോസത്താ സകസാവത്താ, അരാനമ്പി സവങ്കത്താ സദോസത്താ സകസാവത്താ, നാഭിയാപി സവങ്കത്താ സദോസത്താ സകസാവത്താ പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ ചിങ്ഗുലായിത്വാ ഭൂമിയം പപതി. യം പന തം, ദേവ, ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി തസ്സ നേമിപി അവങ്കാ അദോസാ അകസാവാ, അരാപി അവങ്കാ അദോസാ അകസാവാ, നാഭിപി അവങ്കാ അദോസാ അകസാവാ. തം നേമിയാപി അവങ്കത്താ അദോസത്താ അകസാവത്താ, അരാനമ്പി അവങ്കത്താ അദോസത്താ അകസാവത്താ, നാഭിയാപി അവങ്കത്താ അദോസത്താ അകസാവത്താ പവത്തിതം സമാനം യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസീ’’’തി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘അഞ്ഞോ നൂന തേന സമയേന സോ രഥകാരോ അഹോസീ’തി! ന ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അഹം തേന സമയേന സോ രഥകാരോ അഹോസിം. തദാഹം, ഭിക്ഖവേ, കുസലോ ദാരുവങ്കാനം ദാരുദോസാനം ദാരുകസാവാനം. ഏതരഹി ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കുസലോ കായവങ്കാനം കായദോസാനം കായകസാവാനം, കുസലോ വചീവങ്കാനം വചീദോസാനം വചീകസാവാനം, കുസലോ മനോവങ്കാനം മനോദോസാനം മനോകസാവാനം. യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ കായവങ്കോ അപ്പഹീനോ കായദോസോ കായകസാവോ, വചീവങ്കോ അപ്പഹീനോ വചീദോസോ വചീകസാവോ, മനോവങ്കോ അപ്പഹീനോ മനോദോസോ മനോകസാവോ, ഏവം പപതിതാ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, സേയ്യഥാപി തം ചക്കം ഛഹി ദിവസേഹി നിട്ഠിതം.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ കായവങ്കോ പഹീനോ കായദോസോ കായകസാവോ, വചീവങ്കോ പഹീനോ വചീദോസോ വചീകസാവോ, മനോവങ്കോ പഹീനോ മനോദോസോ മനോകസാവോ, ഏവം പതിട്ഠിതാ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, സേയ്യഥാപി തം ചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കായവങ്കം പജഹിസ്സാമ കായദോസം കായകസാവം, വചീവങ്കം പജഹിസ്സാമ വചീദോസം വചീകസാവം, മനോവങ്കം പജഹിസ്സാമ മനോദോസം മനോകസാവ’ന്തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. അപണ്ണകസുത്തം

൧൬. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അപണ്ണകപടിപദം [അപണ്ണകതം പടിപദം (സീ. പീ.) ടീകായ പന സമേതി] പടിപന്നോ ഹോതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം [യത്വാധികരണമേതം (സീ.)] ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ, രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അപണ്ണകപടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അത്തബ്യാബാധസുത്തം

൧൭. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മാ അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മാ നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദേവലോകസുത്തം

൧൮. ‘‘സചേ വോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ദേവലോകൂപപത്തിയാ, ആവുസോ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സഥാ’തി? നനു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം പുട്ഠാ അട്ടീയേയ്യാഥ ഹരായേയ്യാഥ ജിഗുച്ഛേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ദിബ്ബേന ആയുനാ അട്ടീയഥ ഹരായഥ ജിഗുച്ഛഥ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന ദിബ്ബേന സുഖേന ദിബ്ബേന യസേന ദിബ്ബേനാധിപതേയ്യേന അട്ടീയഥ ഹരായഥ ജിഗുച്ഛഥ; പഗേവ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേഹി കായദുച്ചരിതേന അട്ടീയിതബ്ബം ഹരായിതബ്ബം ജിഗുച്ഛിതബ്ബം, വചീദുച്ചരിതേന… മനോദുച്ചരിതേന അട്ടീയിതബ്ബം ഹരായിതബ്ബം ജിഗുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമപാപണികസുത്തം

൧൯. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ പുബ്ബണ്ഹസമയം [മജ്ഝന്തികസമയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി, സായന്ഹസമയം ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും [ഫാതികത്തും (സീ.), ഫാതികാതും (സ്യാ. കം. പീ.)].

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി, സായന്ഹസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതും.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ പുബ്ബണ്ഹസമയം സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം…പേ… സായന്ഹസമയം സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതും. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി, മജ്ഝന്ഹികസമയം…പേ… സായന്ഹസമയം സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗന്തും, അധിഗതം വാ കുസലം ധമ്മം ഫാതിം കാതു’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയപാപണികസുത്തം

൨൦. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം [മഹന്തത്തം വാ വേപുല്ലത്തം വാ (പീ. ക.)] പാപുണാതി ഭോഗേസു. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ ചക്ഖുമാ ച ഹോതി വിധുരോ ച നിസ്സയസമ്പന്നോ ച. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ ചക്ഖുമാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ പണിയം ജാനാതി – ‘ഇദം പണിയം ഏവം കീതം, ഏവം വിക്കയമാനം [വിക്കീയമാനം (?)], ഏത്തകം മൂലം ഭവിസ്സതി, ഏത്തകോ ഉദയോ’തി [ഉദ്ദയോതി (സീ.)]. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ ചക്ഖുമാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ വിധുരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ കുസലോ ഹോതി പണിയം കേതുഞ്ച വിക്കേതുഞ്ച. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ വിധുരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖവേ, പാപണികം യേ തേ ഗഹപതീ വാ ഗഹപതിപുത്താ വാ അഡ്ഢാ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ തേ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം പാപണികോ ചക്ഖുമാ വിധുരോ ച പടിബലോ പുത്തദാരഞ്ച പോസേതും, അമ്ഹാകഞ്ച കാലേന കാലം അനുപ്പദാതു’ന്തി. തേ നം ഭോഗേഹി നിപതന്തി – ‘ഇതോ, സമ്മ പാപണിക, ഭോഗേ കരിത്വാ [ഹരിത്വാ (സീ. സ്യാ. കം.)] പുത്തദാരഞ്ച പോസേഹി, അമ്ഹാകഞ്ച കാലേന കാലം അനുപ്പദേഹീ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാപണികോ നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പാപണികോ നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി ഭോഗേസു.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി കുസലേസു ധമ്മേസു. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുമാ ച ഹോതി വിധുരോ ച നിസ്സയസമ്പന്നോ ച. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുമാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുമാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിധുരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിധുരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനീകരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു നചിരസ്സേവ മഹത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി. ദസമം.

രഥകാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഞാതോ [ഞാതകോ (സ്യാ. കം.)] സാരണീയോ ഭിക്ഖു, ചക്കവത്തീ സചേതനോ;

അപണ്ണകത്താ ദേവോ ച, ദുവേ പാപണികേന ചാതി.

൩. പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ

൧. സമിദ്ധസുത്തം

൨൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സമിദ്ധോ [സവിട്ഠോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ [മഹാകോട്ഠിതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘തയോമേ, ആവുസോ സമിദ്ധ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ [ദിട്ഠപ്പത്തോ (ക.)], സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം യ്വായം [യോയം (ക.)] പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ, അയം മേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമസ്സ, ആവുസോ, പുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘തയോമേ, ആവുസോ കോട്ഠിക, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം യ്വായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ, അയം മേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമസ്സ, ആവുസോ, പുഗ്ഗലസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം അധിമത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘തയോമേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ കോട്ഠിക, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ഇമേസം, ആവുസോ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം യ്വായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ, അയം മേ പുഗ്ഗലോ ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമസ്സ, ആവുസോ, പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തഞ്ച സമിദ്ധം ആയസ്മന്തഞ്ച മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. ആയാമാവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ച സമിദ്ധോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച സമിദ്ധോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യാവതകോ അഹോസി ആയസ്മതാ ച സമിദ്ധേന ആയസ്മതാ ച മഹാകോട്ഠികേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’തി. ഠാനഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, വിജ്ജതി യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ സ്വാസ്സ [സ്വായം (സ്യാ. കം. പീ.), സോയം (ക.)] അരഹത്തായ പടിപന്നോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ സ്വാസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ, യോ ചായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സോപസ്സ [സോയം (ക.)] സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’തി. ഠാനഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, വിജ്ജതി യ്വായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ സ്വാസ്സ അരഹത്തായ പടിപന്നോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ സ്വാസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ, യോ ചായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സോപസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’തി. ഠാനഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, വിജ്ജതി യ്വായം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സ്വാസ്സ അരഹത്തായ പടിപന്നോ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ സ്വാസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ, യോ ചായം പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ സോപസ്സ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ.

‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, സാരിപുത്ത, സുകരം ഏകംസേന ബ്യാകാതും – ‘അയം ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’’തി. പഠമം.

൨. ഗിലാനസുത്തം

൨൨. [പു. പ. ൯൪] ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം അലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നേവ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം അലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നോ അലഭന്തോ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം ഗിലാനോ ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നോ അലഭന്തോ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ, ഇമം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനം പടിച്ച ഗിലാനഭത്തം അനുഞ്ഞാതം ഗിലാനഭേസജ്ജം അനുഞ്ഞാതം ഗിലാനുപട്ഠാകോ അനുഞ്ഞാതോ. ഇമഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനം പടിച്ച അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഗിലാനാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോമേ ഗിലാനൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ, ലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ നേവ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘ഇധ, പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ, ലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോവ തഥാഗതം ദസ്സനായ നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ നോ അലഭന്തോ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോവ തഥാഗതം ദസ്സനായ നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോവ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവനായ നോ അലഭന്തോ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം, ഇമം ഖോ ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം പടിച്ച ധമ്മദേസനാ അനുഞ്ഞാതാ. ഇമഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം പടിച്ച അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഗിലാനൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. സങ്ഖാരസുത്തം

൨൩. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്യാബജ്ഝം [സബ്യാപജ്ഝം (സബ്ബത്ഥ) ഏവമുപരിപി] കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. സോ സബ്യാബജ്ഝം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ സബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപജ്ജതി. തമേനം സബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപന്നം സമാനം സബ്യാബജ്ഝാ ഫസ്സാ ഫുസന്തി. സോ സബ്യാബജ്ഝേഹി ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ സമാനോ സബ്യാബജ്ഝം വേദനം വേദയതി ഏകന്തദുക്ഖം, സേയ്യഥാപി സത്താ നേരയികാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അബ്യാബജ്ഝം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. സോ അബ്യാബജ്ഝം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, അബ്യാബജ്ഝം വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, അബ്യാബജ്ഝം മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപജ്ജതി. തമേനം അബ്യാബജ്ഝം ലോകം ഉപപന്നം സമാനം അബ്യാബജ്ഝാ ഫസ്സാ ഫുസന്തി. സോ അബ്യാബജ്ഝേഹി ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ സമാനോ അബ്യാബജ്ഝം വേദനം വേദയതി ഏകന്തസുഖം, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. സോ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ, സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരിത്വാ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി ലോകം ഉപപജ്ജതി. തമേനം സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി ലോകം ഉപപന്നം സമാനം സബ്യാബജ്ഝാപി അബ്യാബജ്ഝാപി ഫസ്സാ ഫുസന്തി. സോ സബ്യാബജ്ഝേഹിപി അബ്യാബജ്ഝേഹിപി ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ സമാനോ സബ്യാബജ്ഝമ്പി അബ്യാബജ്ഝമ്പി വേദനം വേദയതി വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖം, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേ ച ദേവാ ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. തതിയം.

൪. ബഹുകാരസുത്തം

൨൪. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരാ. കതമേ തയോ? യം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി; അയം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യം പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; അയം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യം പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; അയം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരാ.

‘‘ഇമേഹി ച പന, ഭിക്ഖവേ, തീഹി പുഗ്ഗലേഹി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നത്ഥഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ബഹുകാരോതി വദാമി. ഇമേസം പന, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ന സുപ്പതികാരം വദാമി, യദിദം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസന-ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനേനാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. വജിരൂപമസുത്തം

൨൫. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അരുകൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ, വിജ്ജൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ, വജിരൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അരുകൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദുട്ഠാരുകോ [ദുട്ഠാരുകാ (സീ.)] കട്ഠേന വാ കഠലായ [കഥലായ (സ്യാ. കം. ക.), കഠലേന-കഥലേന (അട്ഠകഥാ)] വാ ഘട്ടിതോ [ഘട്ടിതാ (സീ.)] ഭിയ്യോസോമത്തായ ആസവം ദേതി [അസ്സവനോതി (സീ.)]; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരുകൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ രത്തന്ധകാരതിമിസായം വിജ്ജന്തരികായ രൂപാനി പസ്സേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, വജിരൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വജിരസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി അഭേജ്ജം മണി വാ പാസാണോ വാ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വജിരൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’’ന്തി [പു. പ. ൧൦൨]. പഞ്ചമം.

൬. സേവിതബ്ബസുത്തം

൨൬. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹീനോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സദിസോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? സീലസാമഞ്ഞഗതാനം സതം സീലകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ [പവത്തനീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) പു. പ. ൧൨൨ പസ്സിതബ്ബം] ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതി. സമാധിസാമഞ്ഞഗതാനം സതം സമാധികഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതി. പഞ്ഞാസാമഞ്ഞഗതാനം സതം പഞ്ഞാകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതീതി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അധികോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇതി അപരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി; അപരിപൂരം വാ സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ സമാധിക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി; അപരിപൂരം വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

‘‘നിഹീയതി പുരിസോ നിഹീനസേവീ,

ന ച ഹായേഥ കദാചി തുല്യസേവീ;

സേട്ഠമുപനമം ഉദേതി ഖിപ്പം,

തസ്മാ അത്തനോ ഉത്തരിം ഭജേഥാ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. ജിഗുച്ഛിതബ്ബസുത്തം

൨൭. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചി സങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ, അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ, അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ, അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘പാപമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ’തി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അഹി ഗൂഥഗതോ കിഞ്ചാപി ന ദംസതി [ഡംസതി (സീ. സ്യാ.), ഡസ്സതി (പീ.)], അഥ ഖോ നം മക്ഖേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കിഞ്ചാപി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘പാപമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ’തി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദുട്ഠാരുകോ കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ആസവം ദേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തിന്ദുകാലാതം കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതം ഭിയ്യോസോമത്തായ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി; ഏവമേവം ഖോ ഭിക്ഖവേ…പേ… സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗൂഥകൂപോ കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ദുഗ്ഗന്ധോ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? അക്കോസേയ്യപി മം പരിഭാസേയ്യപി മം അനത്ഥമ്പി മം കരേയ്യാതി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ. ഏവരൂപോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘കല്യാണമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ’തി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’’ന്തി.

‘‘നിഹീയതി പുരിസോ നിഹീനസേവീ,

ന ച ഹായേഥ കദാചി തുല്യസേവീ;