൬. സാള്ഹസുത്തം

൬൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ നന്ദകോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. അഥ ഖോ സാള്ഹോ ച മിഗാരനത്താ സാണോ ച സേഖുനിയനത്താ [രോഹണോ ച പേഖുണിയനത്താ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേനായസ്മാ നന്ദകോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സാള്ഹം മിഗാരനത്താരം ആയസ്മാ നന്ദകോ ഏതദവോച –

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ ‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീ’തി, അഥ തുമ്ഹേ സാള്ഹാ പജഹേയ്യാഥ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി ലോഭോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അഭിജ്ഝാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. ലുദ്ധോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അഭിജ്ഝാലു പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി ദോസോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ബ്യാപാദോതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. ദുട്ഠോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, ബ്യാപന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി മോഹോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അവിജ്ജാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. മൂള്ഹോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അവിജ്ജാഗതോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി?

‘‘അകുസലാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി?

‘‘സാവജ്ജാ, ഭന്തേ’’.

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി?

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, നോ വാ? കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി?

‘‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, സാള്ഹാ, യം തം അവോചുമ്ഹാ – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി, അഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, പജഹേയ്യാഥാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’തി, അഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാഥ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി അലോഭോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അനഭിജ്ഝാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. അലുദ്ധോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അനഭിജ്ഝാലു നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി ന തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി അദോസോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അബ്യാപാദോതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. അദുട്ഠോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അബ്യാപന്നചിത്തോ നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി ന തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി അമോഹോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘വിജ്ജാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. അമൂള്ഹോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, വിജ്ജാഗതോ നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി ന തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി?

‘‘കുസലാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി?

‘‘അനവജ്ജാ, ഭന്തേ’’.

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി?

‘‘വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി, നോ വാ? കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി?

‘‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീതി. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, സാള്ഹാ, യം തം അവോചുമ്ഹാ – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീതി, അഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാഥാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘സ ഖോ സോ, സാള്ഹാ, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പതിസ്സതോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… കരുണാ…പേ… മുദിതാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘അത്ഥി ഇദം, അത്ഥി ഹീനം, അത്ഥി പണീതം, അത്ഥി ഇമസ്സ സഞ്ഞാഗതസ്സ ഉത്തരി [ഉത്തരിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിസ്സരണ’ന്തി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘സോ ഏവം പജാനാതി – ‘അഹു പുബ്ബേ ലോഭോ, തദഹു അകുസലം, സോ ഏതരഹി നത്ഥി, ഇച്ചേതം കുസലം; അഹു പുബ്ബേ ദോസോ…പേ… അഹു പുബ്ബേ മോഹോ, തദഹു അകുസലം, സോ ഏതരഹി നത്ഥി, ഇച്ചേതം കുസല’ന്തി. സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതിഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതീ’’തി. ഛട്ഠം.