(൭) ൨. മഹാവഗ്ഗോ

൧. തിത്ഥായതനാദിസുത്തം

൬൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തിത്ഥായതനാനി യാനി പണ്ഡിതേഹി സമനുയുഞ്ജിയമാനാനി [സമനുഗ്ഗാഹിയമാനാനി (സ്യാ. കം. ക.)] സമനുഗാഹിയമാനാനി സമനുഭാസിയമാനാനി പരമ്പി ഗന്ത്വാ അകിരിയായ സണ്ഠഹന്തി. കതമാനി തീണി? സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂ’തി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’’’തി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി, ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി? തേ ച മേ [തേ ചേ മേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി [ആമോതി (സീ.)] പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേനഹായസ്മന്തോ പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, അദിന്നാദായിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, അബ്രഹ്മചാരിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, മുസാവാദിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, പിസുണവാചാ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, ഫരുസവാചാ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, സമ്ഫപ്പലാപിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, അഭിജ്ഝാലുനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, ബ്യാപന്നചിത്താ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു’’’.

‘‘പുബ്ബേകതം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതം ന ഹോതി ഛന്ദോ വാ വായാമോ വാ ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേ മുട്ഠസ്സതീനം അനാരക്ഖാനം വിഹരതം ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോ. അയം ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏവംവാദീസു ഏവംദിട്ഠീസു പഠമോ സഹധമ്മികോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂ’തി, ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവംവാദിനോ ഏവദിട്ഠിനോ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേനഹായസ്മന്തോ പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, അദിന്നാദായിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, അബ്രഹ്മചാരിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, മുസാവാദിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, പിസുണവാചാ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, ഫരുസവാചാ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, സമ്ഫപ്പലാപിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, അഭിജ്ഝാലുനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, ബ്യാപന്നചിത്താ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു’’’.

‘‘ഇസ്സരനിമ്മാനം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതം ന ഹോതി ഛന്ദോ വാ വായാമോ വാ ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേ മുട്ഠസ്സതീനം അനാരക്ഖാനം വിഹരതം ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോ. അയം ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏവംവാദീസു ഏവംദിട്ഠീസു ദുതിയോ സഹധമ്മികോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിം ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’തി, ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യം കിം ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേനഹായസ്മന്തോ പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി അഹേതുഅപ്പച്ചയാ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’’’.

‘‘അഹേതുഅപ്പച്ചയം [അഹേതും (സീ.), അഹേതു (സ്യാ. കം.), അഹേതുഅപ്പച്ചയാ (പീ.), അഹേതും അപ്പച്ചയം (ക.)] ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതം ന ഹോതി ഛന്ദോ വാ വായാമോ വാ ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേ മുട്ഠസ്സതീനം അനാരക്ഖാനം വിഹരതം ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോ. അയം ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏവംവാദീസു ഏവംദിട്ഠീസു തതിയോ സഹധമ്മികോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി തിത്ഥായതനാനി യാനി പണ്ഡിതേഹി സമനുയുഞ്ജിയമാനാനി സമനുഗാഹിയമാനാനി സമനുഭാസിയമാനാനി പരമ്പി ഗന്ത്വാ അകിരിയായ സണ്ഠഹന്തി.

‘‘അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി? ഇമാ ഛ ധാതുയോതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. ഇമാനി ഛ ഫസ്സായതനാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. ഇമേ അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി.

‘‘ഇമാ ഛ ധാതുയോതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛയിമാ, ഭിക്ഖവേ, ധാതുയോ – പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു. ഇമാ ഛ ധാതുയോതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമാനി ഛ ഫസ്സായതനാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സായതനാനി – ചക്ഖു ഫസ്സായതനം, സോതം ഫസ്സായതനം, ഘാനം ഫസ്സായതനം, ജിവ്ഹാ ഫസ്സായതനം, കായോ ഫസ്സായതനം, മനോ ഫസ്സായതനം. ഇമാനി ഛ ഫസ്സായതനാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമേ അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി ദോമനസ്സട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി, സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ സോമനസ്സട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി ദോമനസ്സട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി. ഇമേ അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛന്നം, ഭിക്ഖവേ, ധാതൂനം ഉപാദായ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി; ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. വേദിയമാനസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി പഞ്ഞപേമി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി പഞ്ഞപേമി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി പഞ്ഞപേമി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, ( ) [(ബ്യാധിപി ദുക്ഖോ) (സീ. പീ. ക.) അട്ഠകഥായ സംസന്ദേതബ്ബം വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൭] മരണമ്പി ദുക്ഖം, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാപി ദുക്ഖാ, (അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ,) [(നത്ഥി കത്ഥചി)] യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം. സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം [ദുക്ഖസമുദയോ (സ്യാ. കം.)] അരിയസച്ചം? അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം [ദുക്ഖനിരോധോ (സ്യാ. കം.)] അരിയസച്ചം? അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. ‘ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’തി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. പഠമം.

൬൩. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. കതമാനി തീണി? ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം മഹാഅഗ്ഗിഡാഹോ വുട്ഠാതി. മഹാഅഗ്ഗിഡാഹേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ തേന ഗാമാപി ഡയ്ഹന്തി നിഗമാപി ഡയ്ഹന്തി നഗരാപി ഡയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം നപ്പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം മഹാമേഘോ വുട്ഠാതി. മഹാമേഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ മഹാഉദകവാഹകോ സഞ്ജായതി. മഹാഉദകവാഹകേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ജായന്തേ തേന ഗാമാപി വുയ്ഹന്തി നിഗമാപി വുയ്ഹന്തി നഗരാപി വുയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി വുയ്ഹമാനേസു തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം നപ്പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം ഭയം ഹോതി അടവിസങ്കോപോ, ചക്കസമാരുള്ഹാ ജാനപദാ പരിയായന്തി. ഭയേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സതി അടവിസങ്കോപേ ചക്കസമാരുള്ഹേസു ജാനപദേസു പരിയായന്തേസു തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം നപ്പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘താനി ഖോ പനിമാനി [ഇമാനി ഖോ (സീ.), ഇമാനി ഖോ പന (ക.)], ഭിക്ഖവേ, തീണി സമാതാപുത്തികാനിയേവ ഭയാനി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. കതമാനി തീണി? ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം മഹാഅഗ്ഗിഡാഹോ വുട്ഠാതി. മഹാഅഗ്ഗിഡാഹേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ തേന ഗാമാപി ഡയ്ഹന്തി നിഗമാപി ഡയ്ഹന്തി നഗരാപി ഡയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു ഹോതി സോ സമയോ യം കദാചി കരഹചി മാതാപി പുത്തം പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം സമാതാപുത്തികംയേവ ഭയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം മഹാമേഘോ വുട്ഠാതി. മഹാമേഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ മഹാഉദകവാഹകോ സഞ്ജായതി. മഹാഉദകവാഹകേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ജാതേ തേന ഗാമാപി വുയ്ഹന്തി നിഗമാപി വുയ്ഹന്തി നഗരാപി വുയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി വുയ്ഹമാനേസു ഹോതി സോ സമയോ യം കദാചി കരഹചി മാതാപി പുത്തം പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം സമാതാപുത്തികംയേവ ഭയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം ഭയം ഹോതി അടവിസങ്കോപോ, ചക്കസമാരുള്ഹാ ജാനപദാ പരിയായന്തി. ഭയേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സതി അടവിസങ്കോപേ ചക്കസമാരുള്ഹേസു ജാനപദേസു പരിയായന്തേസു ഹോതി സോ സമയോ യം കദാചി കരഹചി മാതാപി പുത്തം പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം സമാതാപുത്തികംയേവ ഭയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. ‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സമാതാപുത്തികാനിയേവ ഭയാനി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി’’.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനി. കതമാനി തീണി? ജരാഭയം, ബ്യാധിഭയം, മരണഭയന്തി. ന, ഭിക്ഖവേ, മാതാ പുത്തം ജീരമാനം ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ജീരാമി, മാ മേ പുത്തോ ജീരീ’തി; പുത്തോ വാ പന മാതരം ജീരമാനം ന ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ജീരാമി, മാ മേ മാതാ ജീരീ’’’തി.

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മാതാ പുത്തം ബ്യാധിയമാനം ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ബ്യാധിയാമി, മാ മേ പുത്തോ ബ്യാധിയീ’തി; പുത്തോ വാ പന മാതരം ബ്യാധിയമാനം ന ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ബ്യാധിയാമി, മാ മേ മാതാ ബ്യാധിയീ’’’തി.

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മാതാ പുത്തം മീയമാനം ഏവം ലഭതി – ‘അഹം മീയാമി, മാ മേ പുത്തോ മീയീ’തി; പുത്തോ വാ പന മാതരം മീയമാനം ന ഏവം ലഭതി – ‘അഹം മീയാമി, മാ മേ മാതാ മീയീ’തി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീ’’തി.

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ അത്ഥി പടിപദാ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം സമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം അമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം പഹാനായ സമതിക്കമായ സംവത്തതി. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ കതമാ ച പടിപദാ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം സമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം അമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം പഹാനായ സമതിക്കമായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം സമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം അമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം പഹാനായ സമതിക്കമായ സംവത്തതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. വേനാഗപുരസുത്തം

൬൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന വേനാഗപുരം നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ വേനാഗപുരികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ വേനാഗപുരം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി [ഭഗവാ (സീ. സ്യാ കം. പീ.) ഇദം സുത്തവണ്ണനായ അട്ഠകഥായ സംസന്ദേതബ്ബം പാരാ. ൧; ദീ. നി. ൧.൨൫൫ പസ്സിതബ്ബം]. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ വേനാഗപുരികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വേനാഗപുരികോ വച്ഛഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവഞ്ചിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, സാരദം ബദരപണ്ഡും [മണ്ഡം (ക.)] പരിസുദ്ധം ഹോതി പരിയോദാതം; ഏവമേവം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, താലപക്കം സമ്പതി ബന്ധനാ പമുത്തം [മുത്തം (സീ. പീ. ക.)] പരിസുദ്ധം ഹോതി പരിയോദാതം; ഏവമേവം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നേക്ഖം [നിക്ഖം-ഇതിപി (മ. നി. ൩.൧൬൮)] ജമ്ബോനദം ദക്ഖകമ്മാരപുത്തസുപരികമ്മകതം ഉക്കാമുഖേ സുകുസലസമ്പഹട്ഠം പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തം ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. യാനി താനി, ഭോ ഗോതമ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, സേയ്യഥിദം – ആസന്ദി പല്ലങ്കോ ഗോനകോ ചിത്തകോ പടികാ പടലികാ തൂലികാ വികതികാ ഉദ്ദലോമീ ഏകന്തലോമീ കട്ടിസ്സം കോസേയ്യം കുത്തകം ഹത്ഥത്ഥരം അസ്സത്ഥരം രഥത്ഥരം അജിനപ്പവേണീ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം [കാദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം (സീ.)] സഉത്തരച്ഛദം ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനം, ഏവരൂപാനം നൂന ഭവം ഗോതമോ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനം നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘യാനി ഖോ പന താനി, ബ്രാഹ്മണ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, സേയ്യഥിദം – ആസന്ദി പല്ലങ്കോ ഗോനകോ ചിത്തകോ പടികാ പടലികാ തൂലികാ വികതികാ ഉദ്ദലോമീ ഏകന്തലോമീ കട്ടിസ്സം കോസേയ്യം കുത്തകം ഹത്ഥത്ഥരം അസ്സത്ഥരം രഥത്ഥരം അജിനപ്പവേണീ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം സഉത്തരച്ഛദം ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനം. ദുല്ലഭാനി താനി പബ്ബജിതാനം ലദ്ധാ ച പന [ലദ്ധാനി ച (സീ. സ്യാ. കം.), ലദ്ധാ ച (പീ.)] ന കപ്പന്തി.

‘‘തീണി ഖോ, ഇമാനി, ബ്രാഹ്മണ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, യേസാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. കതമാനി തീണി? ദിബ്ബം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, ബ്രഹ്മം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, അരിയം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം. ഇമാനി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തീണി ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, യേസാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ദിബ്ബം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സ ഭവം ഗോതമോ ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ബ്രാഹ്മണ, യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരാമി, സോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തമേവ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസാമി. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമി [പചാരയാമി (സീ. സ്യാ. കം.)]. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോന്തി തിണാനി വാ പണ്ണാനി വാ താനി ഏകജ്ഝം സങ്ഘരിത്വാ നിസീദാമി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി; പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരാമി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേമി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ ചങ്കമാമി, ദിബ്ബോ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ തിട്ഠാമി, ദിബ്ബം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഠാനം ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ നിസീദാമി, ദിബ്ബം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ആസനം ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ സേയ്യം കപ്പേമി, ദിബ്ബം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം ഹോതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദിബ്ബം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! കോ ചഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ ദിബ്ബസ്സ ഉച്ചാസയനമഹാസയനസ്സ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേന!

‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രഹ്മം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സ ഭവം ഗോതമോ ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ബ്രാഹ്മണ, യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരാമി, സോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തമേവ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസാമി. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോന്തി തിണാനി വാ പണ്ണാനി വാ താനി ഏകജ്ഝം സങ്ഘരിത്വാ നിസീദാമി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരാമി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ഝേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സബ്ബത്ഥ)] ഫരിത്വാ വിഹരാമി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരാമി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം [ചതുത്ഥിം (സീ.)], ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരാമി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ ചങ്കമാമി, ബ്രഹ്മാ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ തിട്ഠാമി…പേ… നിസീദാമി…പേ… സേയ്യം കപ്പേമി, ബ്രഹ്മം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം ഹോതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! കോ ചഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ ബ്രഹ്മസ്സ ഉച്ചാസയനമഹാസയനസ്സ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേന!

‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, അരിയം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സ ഭവം ഗോതമോ ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ബ്രാഹ്മണ, യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരാമി, സോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തമേവ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസാമി. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോന്തി തിണാനി വാ പണ്ണാനി വാ താനി ഏകജ്ഝം സങ്ഘരിത്വാ നിസീദാമി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ ഏവം ജാനാമി – ‘രാഗോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ; ദോസോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ; മോഹോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ’. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ ചങ്കമാമി, അരിയോ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ തിട്ഠാമി…പേ… നിസീദാമി…പേ… സേയ്യം കപ്പേമി, അരിയം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം ഹോതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! കോ ചഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ അരിയസ്സ ഉച്ചാസയനമഹാസയനസ്സ നികാമലാമീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേന!

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഖോ ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ സരണം ഗതേ’’തി. തതിയം.

൪. സരഭസുത്തം

൬൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന സരഭോ നാമ പരിബ്ബാജകോ അചിരപക്കന്തോ ഹോതി ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ. സോ രാജഗഹേ പരിസതി [പരിസതിം (സീ. പീ.)] ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘‘അഞ്ഞാതോ മയാ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ. അഞ്ഞായ ച പനാഹം സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മം ഏവാഹം തസ്മാ ധമ്മവിനയാ അപക്കന്തോ’’തി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. അസ്സോസും ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ സരഭസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ രാജഗഹേ പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസമാനസ്സ – ‘‘അഞ്ഞാതോ മയാ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ. അഞ്ഞായ ച പനാഹം സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മം ഏവാഹം തസ്മാ ധമ്മവിനയാ അപക്കന്തോ’’തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘സരഭോ നാമ, ഭന്തേ, പരിബ്ബാജകോ അചിരപക്കന്തോ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ. സോ രാജഗഹേ പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘അഞ്ഞാതോ മയാ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ. അഞ്ഞായ ച പനാഹം സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മം ഏവാഹം തസ്മാ ധമ്മവിനയാ അപക്കന്തോ’തി. സാധു ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന സിപ്പിനികാതീരം [സപ്പിനികാതീരം (സീ. പീ.), സപ്പിനിയാ തീരം (സ്യാ. കം.)] പരിബ്ബാജകാരാമോ യേന സരഭോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന സിപ്പിനികാതീരം പരിബ്ബാജകാരാമോ യേന സരഭോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ സരഭം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, സരഭ, ഏവം വദേസി – ‘അഞ്ഞാതോ മയാ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ. അഞ്ഞായ ച പനാഹം സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മം ഏവാഹം തസ്മാ ധമ്മവിനയാ അപക്കന്തോ’’’തി? ഏവം വുത്തേ സരഭോ പരിബ്ബാജകോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭഗവാ സരഭം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച – ‘‘വദേഹി, സരഭ, കിന്തി തേ അഞ്ഞാതോ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ? സചേ തേ അപരിപൂരം ഭവിസ്സതി, അഹം പരിപൂരേസ്സാമി. സചേ പന തേ പരിപൂരം ഭവിസ്സതി, അഹം അനുമോദിസ്സാമീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സരഭോ പരിബ്ബാജകോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ സരഭം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച – (‘‘യോ [മയാ (സ്യാ. കം. പീ.)] ഖോ സരഭ പഞ്ഞായതി സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ) [( ) സീ. പോത്ഥകേ നത്ഥി] ‘‘വദേഹി, സരഭ, കിന്തി തേ അഞ്ഞാതോ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ? സചേ തേ അപരിപൂരം ഭവിസ്സതി, അഹം പരിപൂരേസ്സാമി. സചേ പന തേ പരിപൂരം ഭവിസ്സതി, അഹം അനുമോദിസ്സാമീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ സരഭോ പരിബ്ബാജകോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അഥ ഖോ തേ പരിബ്ബാജകാ സരഭം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോചും – ‘‘യദേവ ഖോ ത്വം, ആവുസോ സരഭ, സമണം ഗോതമം യാചേയ്യാസി തദേവ തേ സമണോ ഗോതമോ പവാരേതി. വദേഹാവുസോ സരഭ, കിന്തി തേ അഞ്ഞാതോ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം ധമ്മോ? സചേ തേ അപരിപൂരം ഭവിസ്സതി, സമണോ ഗോതമോ പരിപൂരേസ്സതി. സചേ പന തേ പരിപൂരം ഭവിസ്സതി, സമണോ ഗോതമോ അനുമോദിസ്സതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ സരഭോ പരിബ്ബാജകോ തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സരഭം പരിബ്ബാജകം തുണ്ഹീഭൂതം മങ്കുഭൂതം പത്തക്ഖന്ധം അധോമുഖം പജ്ഝായന്തം അപ്പടിഭാനം വിദിത്വാ തേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോച –

‘‘യോ ഖോ മം, പരിബ്ബാജകാ [പരിബ്ബാജകോ (പീ. ക.)], ഏവം വദേയ്യ – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’തി, തമഹം തത്ഥ സാധുകം സമനുയുഞ്ജേയ്യം സമനുഗാഹേയ്യം സമനുഭാസേയ്യം. സോ വത മയാ സാധുകം സമനുയുഞ്ജിയമാനോ സമനുഗാഹിയമാനോ സമനുഭാസിയമാനോ അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം സോ തിണ്ണം ഠാനാനം നാഞ്ഞതരം [അഞ്ഞതരം (ക.)] ഠാനം നിഗച്ഛേയ്യ, അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞം പടിചരിസ്സതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേസ്സതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരിസ്സതി, തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ [തുണ്ഹീഭൂതോ വാ മങ്കുഭൂതോ (സീ. സ്യാ. കം.), തുണ്ഹീഭൂതോ വാ മങ്കുഭൂതോ വാ (പീ.)] പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദിസ്സതി, സേയ്യഥാപി സരഭോ പരിബ്ബാജകോ.

‘‘യോ ഖോ മം, പരിബ്ബാജകാ, ഏവം വദേയ്യ – ‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ’തി, തമഹം തത്ഥ സാധുകം സമനുയുഞ്ജേയ്യം സമനുഗാഹേയ്യം സമനുഭാസേയ്യം. സോ വത മയാ സാധുകം സമനുയുഞ്ജിയമാനോ സമനുഗാഹിയമാനോ സമനുഭാസിയമാനോ അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം സോ തിണ്ണം ഠാനാനം നാഞ്ഞതരം ഠാനം നിഗച്ഛേയ്യ, അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞം പടിചരിസ്സതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേസ്സതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരിസ്സതി, തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദിസ്സതി, സേയ്യഥാപി സരഭോ പരിബ്ബാജകോ.

‘‘യോ ഖോ മം, പരിബ്ബാജകാ, ഏവം വദേയ്യ – ‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി, തമഹം തത്ഥ സാധുകം സമനുയുഞ്ജേയ്യം സമനുഗാഹേയ്യം സമനുഭാസേയ്യം. സോ വത മയാ സാധുകം സമനുയുഞ്ജിയമാനോ സമനുഗാഹിയമാനോ സമനുഭാസിയമാനോ അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം സോ തിണ്ണം ഠാനാനം നാഞ്ഞതരം ഠാനം നിഗച്ഛേയ്യ, അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞം പടിചരിസ്സതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേസ്സതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരിസ്സതി, തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദിസ്സതി, സേയ്യഥാപി സരഭോ പരിബ്ബാജകോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സിപ്പിനികാതീരേ പരിബ്ബാജകാരാമേ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ വേഹാസം പക്കാമി.

അഥ ഖോ തേ പരിബ്ബാജകാ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ സരഭം പരിബ്ബാജകം സമന്തതോ വാചായസന്നിതോദകേന [വാചാസത്തിതോദകേന (സീ.)] സഞ്ജമ്ഭരിമകംസു [സഞ്ചുമ്ഭരിമകംസു (പീ., ദീ. നി. ൧.൪൨൧) സം. നി. ൨.൨൪൩ ഉപരിപാഠോ വിയ] – ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സരഭ, ബ്രഹാരഞ്ഞേ ജരസിങ്ഗാലോ ‘സീഹനാദം നദിസ്സാമീ’തി സിങ്ഗാലകംയേവ [സേഗാലകംയേവ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നദതി, ഭേരണ്ഡകംയേവ നദതി [ഭേദണ്ഡകം (ക.)]; ഏവമേവം ഖോ ത്വം, ആവുസോ സരഭ, അഞ്ഞത്രേവ സമണേന ഗോതമേന ‘സീഹനാദം നദിസ്സാമീ’തി സിങ്ഗാലകംയേവ നദസി ഭേരണ്ഡകംയേവ നദസി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സരഭ, അമ്ബുകസഞ്ചരീ [അമ്ബകമദ്ദരീ (സീ.)] ‘പുരിസകരവിതം [ഫുസ്സകരവിതം (സീ.), പുസ്സകരവിതം (സ്യാ. കം. പീ.)] രവിസ്സാമീ’തി അമ്ബുകസഞ്ചരിരവിതംയേവ രവതി; ഏവമേവം ഖോ ത്വം, ആവുസോ സരഭ, അഞ്ഞത്രേവ സമണേന ഗോതമേന ‘പുരിസകരവിതം രവിസ്സാമീ’തി, അമ്ബുകസഞ്ചരിരവിതംയേവ രവസി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സരഭ, ഉസഭോ സുഞ്ഞായ ഗോസാലായ ഗമ്ഭീരം നദിതബ്ബം മഞ്ഞതി; ഏവമേവം ഖോ ത്വം, ആവുസോ സരഭ, അഞ്ഞത്രേവ സമണേന ഗോതമേന ഗമ്ഭീരം നദിതബ്ബം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ തേ പരിബ്ബാജകാ സരഭം പരിബ്ബാജകം സമന്തതോ വാചായസന്നിതോദകേന സഞ്ജമ്ഭരിമകംസൂതി. ചതുത്ഥം.

൫. കേസമുത്തിസുത്തം

൬൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന കേസമുത്തം [കേസപുത്തം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നാമ കാലാമാനം നിഗമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ കേസമുത്തിയാ കാലാമാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കേസമുത്തം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’’തി.

അഥ ഖോ കേസമുത്തിയാ കാലാമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ കേസമുത്തിയാ കാലാമാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘സന്തി, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കേസമുത്തം ആഗച്ഛന്തി. തേ സകംയേവ വാദം ദീപേന്തി ജോതേന്തി, പരപ്പവാദം പന ഖുംസേന്തി വമ്ഭേന്തി പരിഭവന്തി ഓമക്ഖിം [ഓപപക്ഖിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഓമക്ഖികം (ക.)] കരോന്തി. അപരേപി, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കേസമുത്തം ആഗച്ഛന്തി. തേപി സകംയേവ വാദം ദീപേന്തി ജോതേന്തി, പരപ്പവാദം പന ഖുംസേന്തി വമ്ഭേന്തി പരിഭവന്തി ഓമക്ഖിം കരോന്തി. തേസം നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഹോതേവ കങ്ഖാ ഹോതി വിചികിച്ഛാ – ‘കോ സു നാമ ഇമേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം ആഹ, കോ മുസാ’’’തി? ‘‘അലഞ്ഹി വോ, കാലാമാ, കങ്ഖിതും അലം വിചികിച്ഛിതും. കങ്ഖനീയേവ പന [കങ്ഖനീയേവ ച പന (സംയുത്തനികായേ)] വോ ഠാനേ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പന്നാ’’.

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ [സമാദിണ്ണാ (ക.)] അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീ’’’തി, അഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, പജഹേയ്യാഥ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, ലോഭോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി?

‘‘അഹിതായ, ഭന്തേ’’.

‘‘ലുദ്ധോ പനായം, കാലാമാ, പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ [തദത്ഥായ (ക.)] സമാദപേതി, യം സ [യം തസ്സ (ക.) അനന്തരസുത്തേ പന ‘‘യം’ സ’’ ഇത്വേവ സബ്ബത്ഥപി ദിസ്സതി] ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, ദോസോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി?

‘‘അഹിതായ, ഭന്തേ’’.

‘‘ദുട്ഠോ പനായം, കാലാമാ, പുരിസപുഗ്ഗലോ ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതി [ഹന്തി (സീ. പീ.)], അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, മോഹോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി?

‘‘അഹിതായ, ഭന്തേ’’.

‘‘മൂള്ഹോ പനായം, കാലാമാ, പുരിസപുഗ്ഗലോ മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി?

‘‘അകുസലാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി?

‘‘സാവജ്ജാ, ഭന്തേ’’.

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി?

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, നോ വാ? കഥം വാ [കഥം വാ വോ (?)] ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി?

‘‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, കാലാമാ, യം തം അവോചുമ്ഹാ [അവോചുമ്ഹ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൪.൧൯൩] – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ! മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ കാലാമാ അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി, അഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, പജഹേയ്യാഥാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’തി, അഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാഥ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, അലോഭോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി?

‘‘ഹിതായ, ഭന്തേ’’.

‘‘അലുദ്ധോ പനായം, കാലാമാ, പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോഭേന അനഭിഭൂതോ അപരിയാദിന്നചിത്തോ നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, ന പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, അദോസോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… അമോഹോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി?

‘‘കുസലാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി?

‘‘അനവജ്ജാ, ഭന്തേ’’.

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി?

‘‘വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി നോ വാ? കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി?

‘‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, കാലാമാ, യം തം അവോചുമ്ഹാ – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ! മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീതി, അഥ തുമ്ഹേ, കാലാമാ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാഥാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘സ ഖോ സോ [യോ ഖോ (ക.)], കാലാമാ, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പതിസ്സതോ [സതോ (ക.)] മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

‘‘സ [സചേ (ക.)] ഖോ സോ, കാലാമാ, അരിയസാവകോ ഏവം അവേരചിത്തോ ഏവം അബ്യാപജ്ഝചിത്തോ ഏവം അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ഏവം വിസുദ്ധചിത്തോ. തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ചത്താരോ അസ്സാസാ അധിഗതാ ഹോന്തി. ‘സചേ ഖോ പന അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം [സുകടദുക്കടാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അഥാഹം [ഠാനമഹം (സീ. പീ.), ഠാനമേതം യേനാഹം (സ്യാ. കം.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി, അയമസ്സ പഠമോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘‘സചേ ഖോ പന നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അഥാഹം [ഇധാഹം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അവേരം അബ്യാപജ്ഝം അനീഘം സുഖിം [സുഖം (സീ.), സുഖീ (സ്യാ. കം.)] അത്താനം പരിഹരാമീ’തി, അയമസ്സ ദുതിയോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘‘സചേ ഖോ പന കരോതോ കരീയതി പാപം, ന ഖോ പനാഹം കസ്സചി പാപം ചേതേമി. അകരോന്തം ഖോ പന മം പാപകമ്മം കുതോ ദുക്ഖം ഫുസിസ്സതീ’തി, അയമസ്സ തതിയോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘‘സചേ ഖോ പന കരോതോ ന കരീയതി പാപം, അഥാഹം ഉഭയേനേവ വിസുദ്ധം അത്താനം സമനുപസ്സാമീ’തി, അയമസ്സ ചതുത്ഥോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘സ ഖോ സോ, കാലാമാ, അരിയസാവകോ ഏവം അവേരചിത്തോ ഏവം അബ്യാപജ്ഝചിത്തോ ഏവം അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ഏവം വിസുദ്ധചിത്തോ. തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമേ ചത്താരോ അസ്സാസാ അധിഗതാ ഹോന്തീ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, ഭഗവാ, ഏവമേതം, സുഗത! സ ഖോ സോ, ഭന്തേ, അരിയസാവകോ ഏവം അവേരചിത്തോ ഏവം അബ്യാപജ്ഝചിത്തോ ഏവം അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ഏവം വിസുദ്ധചിത്തോ. തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ചത്താരോ അസ്സാസാ അധിഗതാ ഹോന്തി. ‘സചേ ഖോ പന അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അഥാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി, അയമസ്സ പഠമോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘‘സചേ ഖോ പന നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അഥാഹം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അവേരം അബ്യാപജ്ഝം അനീഘം സുഖിം അത്താനം പരിഹരാമീ’തി, അയമസ്സ ദുതിയോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘സചേ ഖോ പന കരോതോ കരീയതി പാപം, ന ഖോ പനാഹം – കസ്സചി പാപം ചേതേമി, അകരോന്തം ഖോ പന മം പാപകമ്മം കുതോ ദുക്ഖം ഫുസിസ്സതീ’തി, അയമസ്സ തതിയോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘‘സചേ ഖോ പന കരോതോ ന കരീയതി പാപം, അഥാഹം ഉഭയേനേവ വിസുദ്ധം അത്താനം സമനുപസ്സാമീ’തി, അയമസ്സ ചതുത്ഥോ അസ്സാസോ അധിഗതോ ഹോതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭന്തേ, അരിയസാവകോ ഏവം അവേരചിത്തോ ഏവം അബ്യാപജ്ഝചിത്തോ ഏവം അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ഏവം വിസുദ്ധചിത്തോ. തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമേ ചത്താരോ അസ്സാസാ അധിഗതാ ഹോന്തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഏതേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ സരണം ഗതേ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സാള്ഹസുത്തം

൬൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ നന്ദകോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. അഥ ഖോ സാള്ഹോ ച മിഗാരനത്താ സാണോ ച സേഖുനിയനത്താ [രോഹണോ ച പേഖുണിയനത്താ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേനായസ്മാ നന്ദകോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സാള്ഹം മിഗാരനത്താരം ആയസ്മാ നന്ദകോ ഏതദവോച –

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ ‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീ’തി, അഥ തുമ്ഹേ സാള്ഹാ പജഹേയ്യാഥ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി ലോഭോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അഭിജ്ഝാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. ലുദ്ധോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അഭിജ്ഝാലു പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി ദോസോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ബ്യാപാദോതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. ദുട്ഠോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, ബ്യാപന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി മോഹോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അവിജ്ജാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. മൂള്ഹോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അവിജ്ജാഗതോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി?

‘‘അകുസലാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി?

‘‘സാവജ്ജാ, ഭന്തേ’’.

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി?

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, നോ വാ? കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി?

‘‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, സാള്ഹാ, യം തം അവോചുമ്ഹാ – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി, അഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, പജഹേയ്യാഥാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ സമണോ നോ ഗരൂതി. യദാ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’തി, അഥ തുമ്ഹേ, സാള്ഹാ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാഥ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി അലോഭോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അനഭിജ്ഝാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. അലുദ്ധോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അനഭിജ്ഝാലു നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി ന തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി അദോസോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘അബ്യാപാദോതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. അദുട്ഠോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, അബ്യാപന്നചിത്തോ നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി ന തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, അത്ഥി അമോഹോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘വിജ്ജാതി ഖോ അഹം, സാള്ഹാ, ഏതമത്ഥം വദാമി. അമൂള്ഹോ ഖോ അയം, സാള്ഹാ, വിജ്ജാഗതോ നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി ന തഥത്തായ സമാദപേതി, യം സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, സാള്ഹാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി?

‘‘കുസലാ, ഭന്തേ’’.

‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി?

‘‘അനവജ്ജാ, ഭന്തേ’’.

‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി?