(൮) ൩. ആനന്ദവഗ്ഗോ

൧. ഛന്നസുത്തം

൭൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഛന്നോ പരിബ്ബാജകോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഛന്നോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘തുമ്ഹേപി, ആവുസോ ആനന്ദ, രാഗസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേഥ, ദോസസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേഥ, മോഹസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേഥാതി. മയം ഖോ, ആവുസോ, രാഗസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേമ, ദോസസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേമ, മോഹസ്സ പഹാനം പഞ്ഞപേമാ’’തി.

‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ, രാഗേ ആദീനവം ദിസ്വാ രാഗസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേഥ, കിം ദോസേ ആദീനവം ദിസ്വാ ദോസസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേഥ, കിം മോഹേ ആദീനവം ദിസ്വാ മോഹസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേഥാ’’തി?

‘‘രത്തോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി; രാഗേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. രത്തോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി; രാഗേ പഹീനേ നേവ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, ന വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, ന മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. രത്തോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; രാഗേ പഹീനേ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി. രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, അന്ധകരണോ അചക്ഖുകരണോ അഞ്ഞാണകരണോ പഞ്ഞാനിരോധികോ വിഘാതപക്ഖികോ അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ.

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ആവുസോ, ദോസേന…പേ… മൂള്ഹോ ഖോ, ആവുസോ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി; മോഹേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. മൂള്ഹോ ഖോ, ആവുസോ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി; മോഹേ പഹീനേ നേവ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, ന വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, ന മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. മൂള്ഹോ ഖോ, ആവുസോ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; മോഹേ പഹീനേ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി. മോഹോ ഖോ, ആവുസോ, അന്ധകരണോ അചക്ഖുകരണോ അഞ്ഞാണകരണോ പഞ്ഞാനിരോധികോ വിഘാതപക്ഖികോ അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ. ഇദം ഖോ മയം, ആവുസോ, രാഗേ ആദീനവം ദിസ്വാ രാഗസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേമ. ഇദം ദോസേ ആദീനവം ദിസ്വാ ദോസസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേമ. ഇദം മോഹേ ആദീനവം ദിസ്വാ മോഹസ്സ പഹാനം പഞ്ഞാപേമാ’’തി.

‘‘അത്ഥി പനാവുസോ, മഗ്ഗോ അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ പഹാനായാ’’തി? ‘‘അത്ഥാവുസോ, മഗ്ഗോ അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ പഹാനായാ’’തി. ‘‘കതമോ പനാവുസോ, മഗ്ഗോ കതമാ പടിപദാ ഏതസ്സ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ പഹാനായാ’’തി? ‘‘അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ, ആവുസോ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ ഏതസ്സ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ പഹാനായാ’’തി. ‘‘ഭദ്ദകോ ഖോ, ആവുസോ, മഗ്ഗോ ഭദ്ദികാ പടിപദാ ഏതസ്സ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ പഹാനായ. അലഞ്ച പനാവുസോ ആനന്ദ, അപ്പമാദായാ’’തി. പഠമം.

൨. ആജീവകസുത്തം

൭൩. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ആജീവകസാവകോ ഗഹപതി യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ആജീവകസാവകോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘കേസം നോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ? കേ ലോകേ സുപ്പടിപന്നാ? കേ ലോകേ സുകതാ’’തി [സുഗതാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]? ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതി, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, യേ രാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, ദോസസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, മോഹസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, തേസം ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘യേ, ഭന്തേ, രാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, ദോസസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, മോഹസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, തേസം ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, യേ രാഗസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, ദോസസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, മോഹസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, തേ ലോകേ സുപ്പടിപന്നാ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘യേ, ഭന്തേ, രാഗസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, ദോസസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, മോഹസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, തേ ലോകേ സുപ്പടിപന്നാ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, യേസം രാഗോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, യേസം ദോസോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, യേസം മോഹോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, തേ ലോകേ സുകതാ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘യേസം, ഭന്തേ, രാഗോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, യേസം ദോസോ പഹീനോ…പേ… യേസം മോഹോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, തേ ലോകേ സുകതാ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഗഹപതി, തയാവേതം [തയാ ചേതം (സീ. പീ. ക.)] ബ്യാകതം – ‘യേ, ഭന്തേ, രാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, ദോസസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, മോഹസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേന്തി, തേസം ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ’തി. തയാവേതം ബ്യാകതം – ‘യേ, ഭന്തേ, രാഗസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, ദോസസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, മോഹസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, തേ ലോകേ സുപ്പടിപന്നാ’തി. തയാവേതം ബ്യാകതം – ‘യേസം, ഭന്തേ, രാഗോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, യേസം ദോസോ പഹീനോ…പേ… യേസം മോഹോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, തേ ലോകേ സുകതാ’’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! ന ചേവ നാമ സധമ്മുക്കംസനാ ഭവിസ്സതി, ന ച പരധമ്മാപസാദനാ [ന പരധമ്മാപസാദനാ (സീ. പീ.), ന പരധമ്മവമ്ഭനാ (മ. നി. ൨.൨൩൬)]. ആയതനേവ [ആയതനേ ച (മ. നി. ൨.൨൩൬)] ധമ്മദേസനാ, അത്ഥോ ച വുത്തോ, അത്താ ച അനുപനീതോ. തുമ്ഹേ, ഭന്തേ ആനന്ദ, രാഗസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേഥ, ദോസസ്സ…പേ… മോഹസ്സ പഹനായ ധമ്മം ദേസേഥ. തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ. തുമ്ഹേ, ഭന്തേ ആനന്ദ, രാഗസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ, ദോസസ്സ…പേ… മോഹസ്സ പഹാനായ പടിപന്നാ. തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ലോകേ സുപ്പടിപന്നാ. തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ ആനന്ദ, രാഗോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, തുമ്ഹാകം ദോസോ പഹീനോ…പേ… തുമ്ഹാകം മോഹോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. തുമ്ഹേ ലോകേ സുകതാ.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം അയ്യേന ആനന്ദേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ ആനന്ദ, തം ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം അയ്യോ ആനന്ദോ ധാരേതു, അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. മഹാനാമസക്കസുത്തം

൭൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഗിലാനാവുട്ഠിതോ [ഗിലാനവുട്ഠിതോ (സദ്ദനീതി)] ഹോതി അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘരത്താഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘സമാഹിതസ്സ ഞാണം, നോ അസമാഹിതസ്സാ’തി. സമാധി നു ഖോ, ഭന്തേ, പുബ്ബേ, പച്ഛാ ഞാണം; ഉദാഹു ഞാണം പുബ്ബേ, പച്ഛാ സമാധീ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഭഗവാ ഖോ ഗിലാനവുട്ഠിതോ അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ. അയഞ്ച മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം അതിഗമ്ഭീരം പഞ്ഹം പുച്ഛതി. യംനൂനാഹം മഹാനാമം സക്കം ഏകമന്തം അപനേത്വാ ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ മഹാനാമം സക്കം ബാഹായം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം അപനേത്വാ മഹാനാമം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘സേഖമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, സീലം വുത്തം ഭഗവതാ, അസേഖമ്പി സീലം വുത്തം ഭഗവതാ; സേഖോപി സമാധി വുത്തോ ഭഗവതാ, അസേഖോപി സമാധി വുത്തോ ഭഗവതാ; സേഖാപി പഞ്ഞാ വുത്താ ഭഗവതാ, അസേഖാപി പഞ്ഞാ വുത്താ ഭഗവതാ. കതമഞ്ച, മഹാനാമ, സേഖം സീലം? ഇധ, മഹാനാമ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ഇദം വുച്ചതി, മഹാനാമ, സേഖം സീലം’’.

‘‘കതമോ ച, മഹാനാമ, സേഖോ സമാധി? ഇധ, മഹാനാമ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ, സേഖോ സമാധി.

‘‘കതമാ ച, മഹാനാമ, സേഖാ പഞ്ഞാ? ഇധ, മഹാനാമ, ഭിക്ഖു ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ, സേഖാ പഞ്ഞാ.

‘‘സ ഖോ സോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഏവം സീലസമ്പന്നോ ഏവം സമാധിസമ്പന്നോ ഏവം പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, മഹാനാമ, സേഖമ്പി സീലം വുത്തം ഭഗവതാ, അസേഖമ്പി സീലം വുത്തം ഭഗവതാ; സേഖോപി സമാധി വുത്തോ ഭഗവതാ, അസേഖോപി സമാധി വുത്തോ ഭഗവതാ; സേഖാപി പഞ്ഞാ വുത്താ ഭഗവതാ, അസേഖാപി പഞ്ഞാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. തതിയം.

൪. നിഗണ്ഠസുത്തം

൭൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ അഭയോ ച ലിച്ഛവി പണ്ഡിതകുമാരകോ ച ലിച്ഛവി യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഭയോ ലിച്ഛവി ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘നിഗണ്ഠോ, ഭന്തേ, നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ. പീ.)] സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി – ‘ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി. സോ പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവം പഞ്ഞപേതി നവാനം കമ്മാനം അകരണാ സേതുഘാതം. ഇതി കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ, ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ, വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതി – ഏവമേതിസ്സാ സന്ദിട്ഠികായ നിജ്ജരായ വിസുദ്ധിയാ സമതിക്കമോ ഹോതി. ഇധ, ഭന്തേ, ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി?

‘‘തിസ്സോ ഖോ ഇമാ, അഭയ, നിജ്ജരാ വിസുദ്ധിയോ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ. കതമാ തിസ്സോ? ഇധ, അഭയ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതി, പുരാണഞ്ച കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹീതി.

‘‘സ ഖോ സോ, അഭയ, ഭിക്ഖു ഏവം സീലസമ്പന്നോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതി, പുരാണഞ്ച കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹീതി.

‘‘സ ഖോ സോ, അഭയ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാധിസമ്പന്നോ [ഏവം സീലസമ്പന്നോ ഏവം സമാധിസമ്പന്നോ (സീ. സ്യാ. കം.)] ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതി, പുരാണഞ്ച കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇമാ ഖോ, അഭയ, തിസ്സോ നിജ്ജരാ വിസുദ്ധിയോ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ പണ്ഡിതകുമാരകോ ലിച്ഛവി അഭയം ലിച്ഛവിം ഏതദവോച – ‘‘കിം പന ത്വം, സമ്മ അഭയ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ സുഭാസിതം സുഭാസിതതോ നാബ്ഭനുമോദസീ’’തി? ‘‘ക്യാഹം, സമ്മ പണ്ഡിതകുമാരക, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ സുഭാസിതം സുഭാസിതതോ നാബ്ഭനുമോദിസ്സാമി! മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യ യോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ സുഭാസിതം സുഭാസിതതോ നാബ്ഭനുമോദേയ്യാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. നിവേസകസുത്തം

൭൬. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യേ, ആനന്ദ, അനുകമ്പേയ്യാഥ യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ തേ വോ, ആനന്ദ, തീസു ഠാനേസു സമാദപേതബ്ബാ [സമാദാപേതബ്ബാ (?)] നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. കതമേസു തീസു? ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി; സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം, ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി, ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’’തി.

‘‘സിയാ, ആനന്ദ, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞഥത്തം – പഥവീധാതുയാ ആപോധാതുയാ തേജോധാതുയാ വായോധാതുയാ, ന ത്വേവ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം തത്രിദം അഞ്ഞഥത്തം. സോ വതാനന്ദ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ പേത്തിവിസയം വാ ഉപപജ്ജിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സിയാ, ആനന്ദ, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞഥത്തം – പഥവീധാതുയാ ആപോധാതുയാ തേജോധാതുയാ വായോധാതുയാ, ന ത്വേവ ധമ്മേ…പേ… ന ത്വേവ സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം തത്രിദം അഞ്ഞഥത്തം. സോ വതാനന്ദ, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ പേത്തിവിസയം വാ ഉപപജ്ജിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘യേ, ആനന്ദ, അനുകമ്പേയ്യാഥ യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ തേ വോ, ആനന്ദ, ഇമേസു തീസു ഠാനേസു സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമഭവസുത്തം

൭൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭവോ, ഭവോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭവോ ഹോതീ’’തി?

‘‘കാമധാതുവേപക്കഞ്ച, ആനന്ദ, കമ്മം നാഭവിസ്സ, അപി നു ഖോ കാമഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജം, തണ്ഹാ സ്നേഹോ [സിനേഹോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം ഹീനായ ധാതുയാ വിഞ്ഞാണം പതിട്ഠിതം ഏവം ആയതിം [ആയതി (സീ.)] പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി. ( ) [(ഏവം ഖോ ആനന്ദ ഭവോ ഹോതീതി) (ക.) ദുതിയസുത്തേ പന ഇദം പാഠനാനത്തം നത്ഥി]

‘‘രൂപധാതുവേപക്കഞ്ച, ആനന്ദ, കമ്മം നാഭവിസ്സ, അപി നു ഖോ രൂപഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ ആനന്ദ, കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജം, തണ്ഹാ സ്നേഹോ. അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം മജ്ഝിമായ ധാതുയാ വിഞ്ഞാണം പതിട്ഠിതം ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി. ( ) [(ഏവം ഖോ ആനന്ദ ഭവോ ഹോതീതി) (ക.) ദുതിയസുത്തേ പന ഇദം പാഠനാനത്തം നത്ഥി]

‘‘അരൂപധാതുവേപക്കഞ്ച, ആനന്ദ, കമ്മം നാഭവിസ്സ, അപി നു ഖോ അരൂപഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജം, തണ്ഹാ സ്നേഹോ. അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം പണീതായ ധാതുയാ വിഞ്ഞാണം പതിട്ഠിതം ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭവോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയഭവസുത്തം

൭൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭവോ, ഭവോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭവോ ഹോതീ’’തി?

‘‘കാമധാതുവേപക്കഞ്ച, ആനന്ദ, കമ്മം നാഭവിസ്സ, അപി നു ഖോ കാമഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജം, തണ്ഹാ സ്നേഹോ. അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം ഹീനായ ധാതുയാ ചേതനാ പതിട്ഠിതാ പത്ഥനാ പതിട്ഠിതാ ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി’’.

‘‘രൂപധാതുവേപക്കഞ്ച, ആനന്ദ, കമ്മം നാഭവിസ്സ, അപി നു ഖോ രൂപഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജം, തണ്ഹാ സ്നേഹോ. അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം മജ്ഝിമായ ധാതുയാ ചേതനാ പതിട്ഠിതാ പത്ഥനാ പതിട്ഠിതാ ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി’’.

‘‘അരൂപധാതുവേപക്കഞ്ച, ആനന്ദ, കമ്മം നാഭവിസ്സ, അപി നു ഖോ അരൂപഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജം, തണ്ഹാ സ്നേഹോ. അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം പണീതായ ധാതുയാ ചേതനാ പതിട്ഠിതാ പത്ഥനാ പതിട്ഠിതാ ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭവോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സീലബ്ബതസുത്തം

൭൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സബ്ബം നു ഖോ, ആനന്ദ, സീലബ്ബതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഉപട്ഠാനസാരം സഫല’’ന്തി? ‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, ഭന്തേ, ഏകംസേനാ’’തി. ‘‘തേന ഹാനന്ദ, വിഭജസ്സൂ’’തി.

‘‘യഞ്ഹിസ്സ [യഥാരൂപം ഹിസ്സ (?) സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്താനുരൂപം], ഭന്തേ, സീലബ്ബതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഉപട്ഠാനസാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം സീലബ്ബതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഉപട്ഠാനസാരം അഫലം. യഞ്ച ഖ്വാസ്സ [യഞ്ഹിസ്സ (ക.), യഥാരൂപഞ്ച ഖ്വാസ്സ (?)], ഭന്തേ, സീലബ്ബതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഉപട്ഠാനസാരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം സീലബ്ബതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഉപട്ഠാനസാരം സഫല’’ന്തി. ഇദമവോച ആയസ്മാ ആനന്ദോ; സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ‘‘സമനുഞ്ഞോ മേ സത്ഥാ’’തി, ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേ ആയസ്മന്തേ ആനന്ദേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സേഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ; ന ച പനസ്സ സുലഭരൂപോ സമസമോ പഞ്ഞായാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഗന്ധജാതസുത്തം

൮൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘തീണിമാനി, ഭന്തേ, ഗന്ധജാതാനി, യേസം അനുവാതംയേവ ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, നോ പടിവാതം. കതമാനി തീണി? മൂലഗന്ധോ, സാരഗന്ധോ, പുപ്ഫഗന്ധോ – ഇമാനി ഖോ, ഭന്തേ, തീണി ഗന്ധജാതാനി, യേസം അനുവാതംയേവ ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, നോ പടിവാതം. അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി ഗന്ധജാതം യസ്സ അനുവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, പടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, അനുവാതപടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതീ’’തി?

‘‘അത്ഥാനന്ദ, കിഞ്ചി ഗന്ധജാതം [അത്ഥാനന്ദ ഗന്ധജാതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യസ്സ അനുവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, പടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, അനുവാതപടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘കതമഞ്ച പന, ഭന്തേ, ഗന്ധജാതം യസ്സ അനുവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, പടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, അനുവാതപടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതീ’’തി?

‘‘ഇധാനന്ദ, യസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ, വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ.

‘‘തസ്സ ദിസാസു സമണബ്രാഹ്മണാ വണ്ണം ഭാസന്തി – ‘അമുകസ്മിം [അസുകസ്മിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ, വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ’’’തി.

‘‘ദേവതാപിസ്സ [ദേവതാപിസ്സ അമനുസ്സാ (സീ. പീ.), ദേവതാപിസ്സ അമനുസ്സാപി (ക.), ദേവതാപിസ്സ…പേ… മനുസ്സാപിസ്സ (?)] വണ്ണം ഭാസന്തി – ‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ, വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ’തി. ഇദം ഖോ തം, ആനന്ദ, ഗന്ധജാതം യസ്സ അനുവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, പടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതി, അനുവാതപടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘ന പുപ്ഫഗന്ധോ പടിവാതമേതി,

ന ചന്ദനം തഗരമല്ലികാ [തഗ്ഗരമല്ലികാ (പീ.)] വാ;

സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതി,

സബ്ബാ ദിസാ സപ്പുരിസോ പവായതീ’’തി. നവമം;

൧൦. ചൂളനികാസുത്തം

൮൧. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സമ്മുഖാമേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘ഭഗവതോ, ആനന്ദ, സിഖിസ്സ അഭിഭൂ നാമ സാവകോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോ സഹസ്സിലോകധാതും [സഹസ്സീലോകധാതും (പീ.) സം. നി. ൧.൧൮൫ വിത്ഥാരോ] സരേന വിഞ്ഞാപേസീ’തി. ഭഗവാ പന, ഭന്തേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കീവതകം പഹോതി സരേന വിഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘സാവകോ സോ, ആനന്ദ, അപ്പമേയ്യാ തഥാഗതാ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘ഭഗവതോ, ആനന്ദ, സിഖിസ്സ അഭിഭൂ നാമ സാവകോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോ സഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേസീ’തി. ഭഗവാ പന, ഭന്തേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കീവതകം പഹോതി സരേന വിഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘സാവകോ സോ, ആനന്ദ, അപ്പമേയ്യാ തഥാഗതാ’’തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സമ്മുഖാമേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘ഭഗവതോ, ആനന്ദ, സിഖിസ്സ അഭിഭൂ നാമ സാവകോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോ സഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേസീ’തി. ഭഗവാ പന, ഭന്തേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കീവതകം പഹോതി സരേന വിഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘സുതാ തേ, ആനന്ദ, സഹസ്സീ ചൂളനികാ ലോകധാതൂ’’തി? ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ! യം ഭഗവാ ഭാസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുണാഹി സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യാവതാ, ആനന്ദ, ചന്ദിമസൂരിയാ [ചന്ദിമസുരിയാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പരിഹരന്തി, ദിസാ ഭന്തി വിരോചനാ, താവ സഹസ്സധാ ലോകോ. തസ്മിം സഹസ്സധാ ലോകേ സഹസ്സം [തസ്മിം സഹസ്സം (സ്യാ. കം. പീ.)] ചന്ദാനം, സഹസ്സം സൂരിയാനം, സഹസ്സം സിനേരുപബ്ബതരാജാനം, സഹസ്സം ജമ്ബുദീപാനം, സഹസ്സം അപരഗോയാനാനം, സഹസ്സം ഉത്തരകുരൂനം, സഹസ്സം പുബ്ബവിദേഹാനം, ചത്താരി മഹാസമുദ്ദസഹസ്സാനി, ചത്താരി മഹാരാജസഹസ്സാനി, സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനം, സഹസ്സം താവതിംസാനം, സഹസ്സം യാമാനം, സഹസ്സം തുസിതാനം, സഹസ്സം നിമ്മാനരതീനം, സഹസ്സം പരനിമ്മിതവസവത്തീനം, സഹസ്സം ബ്രഹ്മലോകാനം – അയം വുച്ചതാനന്ദ, സഹസ്സീ ചൂളനികാ ലോകധാതു.

‘‘യാവതാനന്ദ, സഹസ്സീ ചൂളനികാ ലോകധാതു താവ സഹസ്സധാ ലോകോ. അയം വുച്ചതാനന്ദ, ദ്വിസഹസ്സീ മജ്ഝിമികാ ലോകധാതു.

‘‘യാവതാനന്ദ, ദ്വിസഹസ്സീ മജ്ഝിമികാ ലോകധാതു താവ സഹസ്സധാ ലോകോ. അയം വുച്ചതാനന്ദ, തിസഹസ്സീ മഹാസഹസ്സീ ലോകധാതു.

‘‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, തഥാഗതോ തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും [തിസഹസ്സി മഹാസഹസ്സിം ലോകധാതും (സ്യാ. കം.), തിസഹസ്സീമഹാസഹസ്സീലോകധാതും (പീ.)] സരേന വിഞ്ഞാപേയ്യ, യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേയ്യ, യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി? ‘‘ഇധാനന്ദ, തഥാഗതോ തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും ഓഭാസേന ഫരേയ്യ. യദാ തേ സത്താ തം ആലോകം സഞ്ജാനേയ്യും, അഥ തഥാഗതോ ഘോസം കരേയ്യ സദ്ദമനുസ്സാവേയ്യ. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതോ തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേയ്യ, യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ (ആയസ്മന്തം ഉദായിം) [(ഭഗവന്തം) (സീ.), ( ) നത്ഥി സ്യാ. കം. പോത്ഥകേസു. അട്ഠകഥായ സമേതി] ഏതദവോച – ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ സത്ഥാ ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തി. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഉദായീ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കിം തുയ്ഹേത്ഥ, ആവുസോ ആനന്ദ, യദി തേ സത്ഥാ ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തി? ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഹേവം, ഉദായി, മാ ഹേവം, ഉദായി. സചേ, ഉദായി, ആനന്ദോ അവീതരാഗോ കാലം കരേയ്യ, തേന ചിത്തപ്പസാദേന സത്തക്ഖത്തും ദേവേസു ദേവരജ്ജം കാരേയ്യ, സത്തക്ഖത്തും ഇമസ്മിംയേവ ജമ്ബുദീപേ മഹാരജ്ജം കാരേയ്യ. അപി ച, ഉദായി, ആനന്ദോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി. ദസമം.

ആനന്ദവഗ്ഗോ തതിയോ.