൩. വേനാഗപുരസുത്തം

൬൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന വേനാഗപുരം നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ വേനാഗപുരികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ വേനാഗപുരം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി [ഭഗവാ (സീ. സ്യാ കം. പീ.) ഇദം സുത്തവണ്ണനായ അട്ഠകഥായ സംസന്ദേതബ്ബം പാരാ. ൧; ദീ. നി. ൧.൨൫൫ പസ്സിതബ്ബം]. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ വേനാഗപുരികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വേനാഗപുരികോ വച്ഛഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവഞ്ചിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, സാരദം ബദരപണ്ഡും [മണ്ഡം (ക.)] പരിസുദ്ധം ഹോതി പരിയോദാതം; ഏവമേവം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, താലപക്കം സമ്പതി ബന്ധനാ പമുത്തം [മുത്തം (സീ. പീ. ക.)] പരിസുദ്ധം ഹോതി പരിയോദാതം; ഏവമേവം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നേക്ഖം [നിക്ഖം-ഇതിപി (മ. നി. ൩.൧൬൮)] ജമ്ബോനദം ദക്ഖകമ്മാരപുത്തസുപരികമ്മകതം ഉക്കാമുഖേ സുകുസലസമ്പഹട്ഠം പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തം ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവം ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ. യാനി താനി, ഭോ ഗോതമ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, സേയ്യഥിദം – ആസന്ദി പല്ലങ്കോ ഗോനകോ ചിത്തകോ പടികാ പടലികാ തൂലികാ വികതികാ ഉദ്ദലോമീ ഏകന്തലോമീ കട്ടിസ്സം കോസേയ്യം കുത്തകം ഹത്ഥത്ഥരം അസ്സത്ഥരം രഥത്ഥരം അജിനപ്പവേണീ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം [കാദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം (സീ.)] സഉത്തരച്ഛദം ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനം, ഏവരൂപാനം നൂന ഭവം ഗോതമോ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനം നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘യാനി ഖോ പന താനി, ബ്രാഹ്മണ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, സേയ്യഥിദം – ആസന്ദി പല്ലങ്കോ ഗോനകോ ചിത്തകോ പടികാ പടലികാ തൂലികാ വികതികാ ഉദ്ദലോമീ ഏകന്തലോമീ കട്ടിസ്സം കോസേയ്യം കുത്തകം ഹത്ഥത്ഥരം അസ്സത്ഥരം രഥത്ഥരം അജിനപ്പവേണീ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം സഉത്തരച്ഛദം ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനം. ദുല്ലഭാനി താനി പബ്ബജിതാനം ലദ്ധാ ച പന [ലദ്ധാനി ച (സീ. സ്യാ. കം.), ലദ്ധാ ച (പീ.)] ന കപ്പന്തി.

‘‘തീണി ഖോ, ഇമാനി, ബ്രാഹ്മണ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, യേസാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. കതമാനി തീണി? ദിബ്ബം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, ബ്രഹ്മം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, അരിയം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം. ഇമാനി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തീണി ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി, യേസാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ദിബ്ബം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സ ഭവം ഗോതമോ ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ബ്രാഹ്മണ, യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരാമി, സോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തമേവ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസാമി. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമി [പചാരയാമി (സീ. സ്യാ. കം.)]. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോന്തി തിണാനി വാ പണ്ണാനി വാ താനി ഏകജ്ഝം സങ്ഘരിത്വാ നിസീദാമി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി; പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരാമി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേമി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ ചങ്കമാമി, ദിബ്ബോ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ തിട്ഠാമി, ദിബ്ബം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഠാനം ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ നിസീദാമി, ദിബ്ബം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ആസനം ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ സേയ്യം കപ്പേമി, ദിബ്ബം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം ഹോതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദിബ്ബം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! കോ ചഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ ദിബ്ബസ്സ ഉച്ചാസയനമഹാസയനസ്സ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേന!

‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രഹ്മം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സ ഭവം ഗോതമോ ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ബ്രാഹ്മണ, യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരാമി, സോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തമേവ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസാമി. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോന്തി തിണാനി വാ പണ്ണാനി വാ താനി ഏകജ്ഝം സങ്ഘരിത്വാ നിസീദാമി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരാമി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ഝേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സബ്ബത്ഥ)] ഫരിത്വാ വിഹരാമി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരാമി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം [ചതുത്ഥിം (സീ.)], ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരാമി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ ചങ്കമാമി, ബ്രഹ്മാ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ തിട്ഠാമി…പേ… നിസീദാമി…പേ… സേയ്യം കപ്പേമി, ബ്രഹ്മം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം ഹോതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! കോ ചഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ ബ്രഹ്മസ്സ ഉച്ചാസയനമഹാസയനസ്സ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേന!

‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, അരിയം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സ ഭവം ഗോതമോ ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ബ്രാഹ്മണ, യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരാമി, സോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തമേവ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസാമി. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോന്തി തിണാനി വാ പണ്ണാനി വാ താനി ഏകജ്ഝം സങ്ഘരിത്വാ നിസീദാമി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ ഏവം ജാനാമി – ‘രാഗോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ; ദോസോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ; മോഹോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവങ്കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ’. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ ചങ്കമാമി, അരിയോ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതി. സോ ചേ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംഭൂതോ തിട്ഠാമി…പേ… നിസീദാമി…പേ… സേയ്യം കപ്പേമി, അരിയം മേ ഏതം തസ്മിം സമയേ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം ഹോതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം, യസ്സാഹം ഏതരഹി നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! കോ ചഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ അരിയസ്സ ഉച്ചാസയനമഹാസയനസ്സ നികാമലാമീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേന!

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഖോ ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ സരണം ഗതേ’’തി. തതിയം.