൧൦. ഉപോസഥസുത്തം

൭൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ തദഹുപോസഥേ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, വിസാഖേ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി? ‘‘ഉപോസഥാഹം, ഭന്തേ, അജ്ജ ഉപവസാമീ’’തി.

‘‘തയോ ഖോമേ, വിസാഖേ, ഉപോസഥാ. കതമേ തയോ? ഗോപാലകുപോസഥോ, നിഗണ്ഠുപോസഥോ, അരിയുപോസഥോ. കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഗോപാലകുപോസഥോ ഹോതി? സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, ഗോപാലകോ സായന്ഹസമയേ സാമികാനം ഗാവോ നിയ്യാതേത്വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അജ്ജ ഖോ ഗാവോ അമുകസ്മിഞ്ച അമുകസ്മിഞ്ച പദേസേ ചരിംസു, അമുകസ്മിഞ്ച അമുകസ്മിഞ്ച പദേസേ പാനീയാനി പിവിംസു; സ്വേ ദാനി ഗാവോ അമുകസ്മിഞ്ച അമുകസ്മിഞ്ച പദേസേ ചരിസ്സന്തി, അമുകസ്മിഞ്ച അമുകസ്മിഞ്ച പദേസേ പാനീയാനി പിവിസ്സന്തീ’തി; ഏവമേവം ഖോ, വിസാഖേ, ഇധേകച്ചോ ഉപോസഥികോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖ്വജ്ജ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഖാദനീയം ഖാദിം, ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഭോജനീയം ഭുഞ്ജിം; സ്വേ ദാനാഹം ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഖാദനീയം ഖാദിസ്സാമി, ഇദം ചിദഞ്ച ഭോജനീയം ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി. സോ തേന അഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചേതസാ ദിവസം അതിനാമേതി. ഏവം ഖോ വിസാഖേ, ഗോപാലകുപോസഥോ ഹോതി. ഏവം ഉപവുത്ഥോ ഖോ, വിസാഖേ, ഗോപാലകുപോസഥോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി ന മഹാനിസംസോ ന മഹാജുതികോ ന മഹാവിപ്ഫാരോ.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, നിഗണ്ഠുപോസഥോ ഹോതി? അത്ഥി, വിസാഖേ, നിഗണ്ഠാ നാമ സമണജാതികാ. തേ സാവകം ഏവം സമാദപേന്തി – ‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പാണാ പരം യോജനസതം തേസു ദണ്ഡം നിക്ഖിപാഹി; യേ പച്ഛിമായ ദിസായ പാണാ പരം യോജനസതം തേസു ദണ്ഡം നിക്ഖിപാഹി; യേ ഉത്തരായ ദിസായ പാണാ പരം യോജനസതം തേസു ദണ്ഡം നിക്ഖിപാഹി; യേ ദക്ഖിണായ ദിസായ പാണാ പരം യോജനസതം തേസു ദണ്ഡം നിക്ഖിപാഹീ’തി. ഇതി ഏകച്ചാനം പാണാനം അനുദ്ദയായ അനുകമ്പായ സമാദപേന്തി, ഏകച്ചാനം പാണാനം നാനുദ്ദയായ നാനുകമ്പായ സമാദപേന്തി. തേ തദഹുപോസഥേ സാവകം ഏവം സമാദപേന്തി – ‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, സബ്ബചേലാനി [സബ്ബവേരാനി (ക.)] നിക്ഖിപിത്വാ ഏവം വദേഹി – നാഹം ക്വചനി കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിം [കിഞ്ചനതസ്മി (?) കിരിയാപദമേതം യഥാ കിഞ്ചനതത്ഥീതി], ന ച മമ ക്വചനി കത്ഥചി കിഞ്ചനതത്ഥീ’തി. ജാനന്തി ഖോ പനസ്സ മാതാപിതരോ – ‘അയം അമ്ഹാകം പുത്തോ’തി; സോപി ജാനാതി – ‘ഇമേ മയ്ഹം മാതാപിതരോ’തി. ജാനാതി ഖോ പനസ്സ പുത്തദാരോ – ‘അയം മയ്ഹം ഭത്താ’തി; സോപി ജാനാതി – ‘അയം മയ്ഹം പുത്തദാരോ’തി. ജാനന്തി ഖോ പനസ്സ ദാസകമ്മകരപോരിസാ – ‘അയം അമ്ഹാകം അയ്യോ’തി; സോപി ജാനാതി – ‘ഇമേ മയ്ഹം ദാസകമ്മകരപോരിസാ’തി. ഇതി യസ്മിം സമയേ സച്ചേ സമാദപേതബ്ബാ മുസാവാദേ തസ്മിം സമയേ സമാദപേന്തി. ഇദം തസ്സ മുസാവാദസ്മിം വദാമി. സോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ഭോഗേ അദിന്നംയേവ പരിഭുഞ്ജതി. ഇദം തസ്സ അദിന്നാദാനസ്മിം വദാമി. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, നിഗണ്ഠുപോസഥോ ഹോതി. ഏവം ഉപവുത്ഥോ ഖോ, വിസാഖേ, നിഗണ്ഠുപോസഥോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി ന മഹാനിസംസോ ന മഹാജുതികോ ന മഹാവിപ്ഫാരോ.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, അരിയുപോസഥോ ഹോതി? ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ, വിസാഖേ, ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ [പരിയോദാപനാ (?)] ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. തസ്സ തഥാഗതം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി. യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി, സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ സീസസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ സീസസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? കക്കഞ്ച പടിച്ച മത്തികഞ്ച പടിച്ച ഉദകഞ്ച പടിച്ച പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച, ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ സീസസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. ഏവമേവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. തസ്സ തഥാഗതം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി. അയം വുച്ചതി, വിസാഖേ – ‘അരിയസാവകോ ബ്രഹ്മുപോസഥം ഉപവസതി, ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സംവസതി, ബ്രഹ്മഞ്ചസ്സ [ബ്രഹ്മഞ്ച (ക.)] ആരബ്ഭ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി’. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ, വിസാഖേ, ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. തസ്സ ധമ്മം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി, സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ കായസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ കായസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? സോത്തിഞ്ച പടിച്ച, ചുണ്ണഞ്ച പടിച്ച, ഉദകഞ്ച പടിച്ച, പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ കായസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. ഏവമേവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ ധമ്മം അനുസ്സരതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. തസ്സ ധമ്മം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി. അയം വുച്ചതി, വിസാഖേ, ‘അരിയസാവകോ ധമ്മുപോസഥം ഉപവസതി, ധമ്മേന സദ്ധിം സംവസതി, ധമ്മഞ്ചസ്സ ആരബ്ഭ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി’. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ, വിസാഖേ, ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. തസ്സ സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി, സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ വത്ഥസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ വത്ഥസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഉസ്മഞ്ച [ഊസഞ്ച (സ്യാ. കം. അട്ഠകഥായമ്പി പാഠന്തരം, സം. നി. ൩.൮൯ ഖേമകസുത്തപാളിയാപി സമേതി.) ഉസുമഞ്ച (സീ.)] പടിച്ച, ഖാരഞ്ച പടിച്ച, ഗോമയഞ്ച പടിച്ച, ഉദകഞ്ച പടിച്ച, പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ വത്ഥസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. ഏവമേവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ സങ്ഘം അനുസ്സരതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. തസ്സ സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി. അയം വുച്ചതി, വിസാഖേ, ‘അരിയസാവകോ സങ്ഘുപോസഥം ഉപവസതി, സങ്ഘേന സദ്ധിം സംവസതി, സങ്ഘഞ്ചസ്സ ആരബ്ഭ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി’. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ, വിസാഖേ, ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ അത്തനോ സീലാനി അനുസ്സരതി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി. തസ്സ സീലം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി, സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ആദാസസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ആദാസസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? തേലഞ്ച പടിച്ച, ഛാരികഞ്ച പടിച്ച, വാലണ്ഡുപകഞ്ച പടിച്ച, പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ആദാസസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. ഏവമേവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ അത്തനോ സീലാനി അനുസ്സരതി അഖണ്ഡാനി…പേ… സമാധിസംവത്തനികാനി. തസ്സ സീലം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി. അയം വുച്ചതി, വിസാഖേ, ‘അരിയസാവകോ സീലുപോസഥം ഉപവസതി, സീലേന സദ്ധിം സംവസതി, സീലഞ്ചസ്സ ആരബ്ഭ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി’. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ, വിസാഖേ, ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ വിസാഖേ, അരിയസാവകോ ദേവതാ അനുസ്സരതി – ‘സന്തി ദേവാ ചാതുമഹാരാജികാ [ചാതുമ്മഹാരാജികാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സന്തി ദേവാ താവതിംസാ, സന്തി ദേവാ യാമാ, സന്തി ദേവാ തുസിതാ, സന്തി ദേവാ നിമ്മാനരതിനോ, സന്തി ദേവാ പരനിമ്മിതവസവത്തിനോ, സന്തി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ, സന്തി ദേവാ തതുത്തരി [തതുത്തരിം (സീ. പീ.)]. യഥാരൂപായ സദ്ധായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥുപപന്നാ [തത്ഥുപ്പന്നാ (സീ. പീ.)], മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ സദ്ധാ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സീലേന സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥുപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപം സീലം സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സുതേന സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥുപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപം സുതം സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന ചാഗേന സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥുപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപോ ചാഗോ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥുപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ പഞ്ഞാ സംവിജ്ജതീ’തി. തസ്സ അത്തനോ ച താസഞ്ച ദേവതാനം സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി, സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ജാതരൂപസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ജാതരൂപസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഉക്കഞ്ച പടിച്ച, ലോണഞ്ച പടിച്ച, ഗേരുകഞ്ച പടിച്ച, നാളികസണ്ഡാസഞ്ച [നാളികഞ്ച പടിച്ച സണ്ഡാസഞ്ച (പീ. ക.)] പടിച്ച, പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ജാതരൂപസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി. ഏവമേവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ ദേവതാ അനുസ്സരതി – ‘സന്തി ദേവാ ചാതുമഹാരാജികാ, സന്തി ദേവാ താവതിംസാ…പേ… സന്തി ദേവാ തതുത്തരി. യഥാരൂപായ സദ്ധായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥുപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ സദ്ധാ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സീലേന…പേ… സുതേന…പേ… ചാഗേന…പേ… പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥുപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ പഞ്ഞാ സംവിജ്ജതീ’തി. തസ്സ അത്തനോ ച താസഞ്ച ദേവതാനം സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി. അയം വുച്ചതി, വിസാഖേ, ‘അരിയസാവകോ ദേവതുപോസഥം ഉപവസതി, ദേവതാഹി സദ്ധിം സംവസതി, ദേവതാ ആരബ്ഭ ചിത്തം പസീദതി, പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി, യേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ തേ പഹീയന്തി’. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപക്കമേന പരിയോദപനാ ഹോതി.

‘‘സ ഖോ സോ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാവജീവം അരഹന്തോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാ ലജ്ജീ ദയാപന്നാ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരന്തി; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരാമി. ഇമിനാപി [ഇമിനാപഹം (സീ.) അ. നി. ൮.൪൧] അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരന്തി; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരാമി. ഇമിനാപി അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ആരാചാരീ [അനാചാരീ (പീ.)] വിരതാ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. ഇമിനാപി അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതാ സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധാ ഥേതാ പച്ചയികാ അവിസംവാദകാ ലോകസ്സ; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. ഇമിനാപി അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം പഹായ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം പഹായ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ. ഇമിനാപി അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ ഏകഭത്തികാ രത്തൂപരതാ വിരതാ വികാലഭോജനാ; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം ഏകഭത്തികോ രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. ഇമിനാപി അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനമാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതാ; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനമാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ. ഇമിനാപി അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതാ നീചസേയ്യം കപ്പേന്തി മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ; അഹമ്പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ നീചസേയ്യം കപ്പേമി മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. ഇമിനാപി അങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, അരിയുപോസഥോ ഹോതി. ഏവം ഉപവുത്ഥോ ഖോ, വിസാഖേ, അരിയുപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ’’.

‘‘കീവമഹപ്ഫലോ ഹോതി കീവമഹാനിസംസോ കീവമഹാജുതികോ കീവമഹാവിപ്ഫാരോ’’? ‘‘സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, യോ ഇമേസം സോളസന്നം മഹാജനപദാനം പഹൂതരത്തരതനാനം [പഹൂതസത്തരതനാനം (ക. സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ടീകായം ദസ്സിതപാളിയേവ. അ. നി. ൮.൪൨] ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേയ്യ, സേയ്യഥിദം – അങ്ഗാനം, മഗധാനം, കാസീനം, കോസലാനം, വജ്ജീനം, മല്ലാനം, ചേതീനം, വങ്ഗാനം, കുരൂനം, പഞ്ചാലാനം, മച്ഛാനം [മച്ചാനം (ക.)], സൂരസേനാനം, അസ്സകാനം, അവന്തീനം, ഗന്ധാരാനം, കമ്ബോജാനം, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഉപോസഥസ്സ ഏതം [ഏകം (ക.)] കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം. തം കിസ്സ ഹേതു? കപണം, വിസാഖേ, മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’.

‘‘യാനി, വിസാഖേ, മാനുസകാനി പഞ്ഞാസ വസ്സാനി, ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ [രത്തിദിവോ (ക.)]. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി പഞ്ച വസ്സസതാനി ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.

‘‘യം, വിസാഖേ, മാനുസകം വസ്സസതം, താവതിംസാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബം വസ്സസഹസ്സം താവതിംസാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ താവതിംസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.

‘‘യാനി, വിസാഖേ, മാനുസകാനി ദ്വേ വസ്സസതാനി, യാമാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി ദ്വേ വസ്സസഹസ്സാനി യാമാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ യാമാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.

‘‘യാനി, വിസാഖേ, മാനുസകാനി ചത്താരി വസ്സസതാനി, തുസിതാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി ചത്താരി വസ്സസഹസ്സാനി തുസിതാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ തുസിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.

‘‘യാനി, വിസാഖേ, മാനുസകാനി അട്ഠ വസ്സസതാനി, നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി അട്ഠ വസ്സസഹസ്സാനി നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.

‘‘യാനി, വിസാഖേ, മാനുസകാനി സോളസ വസ്സസതാനി, പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായാ’’’തി.

‘‘പാണം ന ഹഞ്ഞേ [ന ഹാനേ (സീ. പീ.), ന ഹനേ (ക.)] ന ചദിന്നമാദിയേ,

മുസാ ന ഭാസേ ന ച മജ്ജപോ സിയാ;

അബ്രഹ്മചരിയാ വിരമേയ്യ മേഥുനാ,

രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനം.

‘‘മാലം ന ധാരേ ന ച ഗന്ധമാചരേ,

മഞ്ചേ ഛമായം വ സയേഥ സന്ഥതേ;

ഏതഞ്ഹി അട്ഠങ്ഗികമാഹുപോസഥം,

ബുദ്ധേന ദുക്ഖന്തഗുനാ പകാസിതം.

‘‘ചന്ദോ ച സൂരിയോ ച ഉഭോ സുദസ്സനാ,

ഓഭാസയം അനുപരിയന്തി യാവതാ;

തമോനുദാ തേ പന അന്തലിക്ഖഗാ,

നഭേ പഭാസന്തി ദിസാവിരോചനാ.

‘‘ഏതസ്മിം യം വിജ്ജതി അന്തരേ ധനം,

മുത്താ മണി വേളുരിയഞ്ച ഭദ്ദകം;

സിങ്ഗീ സുവണ്ണം അഥ വാപി കഞ്ചനം,

യം ജാതരൂപം ഹടകന്തി വുച്ചതി.

‘‘അട്ഠങ്ഗുപേതസ്സ ഉപോസഥസ്സ,

കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിം;

ചന്ദപ്പഭാ താരഗണാ ച സബ്ബേ.

‘‘തസ്മാ ഹി നാരീ ച നരോ ച സീലവാ,

അട്ഠങ്ഗുപേതം ഉപവസ്സുപോസഥം;

പുഞ്ഞാനി കത്വാന സുഖുദ്രയാനി,

അനിന്ദിതാ സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാന’’ന്തി. ദസമം;

മഹാവഗ്ഗോ സത്തമോ.