൧. തിത്ഥായതനാദിസുത്തം

൬൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തിത്ഥായതനാനി യാനി പണ്ഡിതേഹി സമനുയുഞ്ജിയമാനാനി [സമനുഗ്ഗാഹിയമാനാനി (സ്യാ. കം. ക.)] സമനുഗാഹിയമാനാനി സമനുഭാസിയമാനാനി പരമ്പി ഗന്ത്വാ അകിരിയായ സണ്ഠഹന്തി. കതമാനി തീണി? സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂ’തി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’’’തി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി, ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി? തേ ച മേ [തേ ചേ മേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി [ആമോതി (സീ.)] പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേനഹായസ്മന്തോ പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, അദിന്നാദായിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, അബ്രഹ്മചാരിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, മുസാവാദിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, പിസുണവാചാ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, ഫരുസവാചാ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, സമ്ഫപ്പലാപിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, അഭിജ്ഝാലുനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, ബ്യാപന്നചിത്താ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു, മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതു’’’.

‘‘പുബ്ബേകതം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതം ന ഹോതി ഛന്ദോ വാ വായാമോ വാ ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേ മുട്ഠസ്സതീനം അനാരക്ഖാനം വിഹരതം ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോ. അയം ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏവംവാദീസു ഏവംദിട്ഠീസു പഠമോ സഹധമ്മികോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂ’തി, ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവംവാദിനോ ഏവദിട്ഠിനോ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേനഹായസ്മന്തോ പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, അദിന്നാദായിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, അബ്രഹ്മചാരിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, മുസാവാദിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, പിസുണവാചാ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, ഫരുസവാചാ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, സമ്ഫപ്പലാപിനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, അഭിജ്ഝാലുനോ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, ബ്യാപന്നചിത്താ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു, മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു’’’.

‘‘ഇസ്സരനിമ്മാനം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതം ന ഹോതി ഛന്ദോ വാ വായാമോ വാ ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേ മുട്ഠസ്സതീനം അനാരക്ഖാനം വിഹരതം ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോ. അയം ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏവംവാദീസു ഏവംദിട്ഠീസു ദുതിയോ സഹധമ്മികോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിം ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’തി, ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യം കിം ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേനഹായസ്മന്തോ പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി അഹേതുഅപ്പച്ചയാ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി അഹേതുഅപ്പച്ചയാ’’’.

‘‘അഹേതുഅപ്പച്ചയം [അഹേതും (സീ.), അഹേതു (സ്യാ. കം.), അഹേതുഅപ്പച്ചയാ (പീ.), അഹേതും അപ്പച്ചയം (ക.)] ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതം ന ഹോതി ഛന്ദോ വാ വായാമോ വാ ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേ മുട്ഠസ്സതീനം അനാരക്ഖാനം വിഹരതം ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോ. അയം ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏവംവാദീസു ഏവംദിട്ഠീസു തതിയോ സഹധമ്മികോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി തിത്ഥായതനാനി യാനി പണ്ഡിതേഹി സമനുയുഞ്ജിയമാനാനി സമനുഗാഹിയമാനാനി സമനുഭാസിയമാനാനി പരമ്പി ഗന്ത്വാ അകിരിയായ സണ്ഠഹന്തി.

‘‘അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി? ഇമാ ഛ ധാതുയോതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. ഇമാനി ഛ ഫസ്സായതനാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. ഇമേ അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി.

‘‘ഇമാ ഛ ധാതുയോതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛയിമാ, ഭിക്ഖവേ, ധാതുയോ – പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു. ഇമാ ഛ ധാതുയോതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമാനി ഛ ഫസ്സായതനാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സായതനാനി – ചക്ഖു ഫസ്സായതനം, സോതം ഫസ്സായതനം, ഘാനം ഫസ്സായതനം, ജിവ്ഹാ ഫസ്സായതനം, കായോ ഫസ്സായതനം, മനോ ഫസ്സായതനം. ഇമാനി ഛ ഫസ്സായതനാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമേ അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി ദോമനസ്സട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി, സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ സോമനസ്സട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി ദോമനസ്സട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി. ഇമേ അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛന്നം, ഭിക്ഖവേ, ധാതൂനം ഉപാദായ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി; ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. വേദിയമാനസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി പഞ്ഞപേമി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി പഞ്ഞപേമി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി പഞ്ഞപേമി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, ( ) [(ബ്യാധിപി ദുക്ഖോ) (സീ. പീ. ക.) അട്ഠകഥായ സംസന്ദേതബ്ബം വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൭] മരണമ്പി ദുക്ഖം, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാപി ദുക്ഖാ, (അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ,) [(നത്ഥി കത്ഥചി)] യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം. സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം [ദുക്ഖസമുദയോ (സ്യാ. കം.)] അരിയസച്ചം? അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം [ദുക്ഖനിരോധോ (സ്യാ. കം.)] അരിയസച്ചം? അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. ‘ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’തി, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ അനിഗ്ഗഹിതോ അസംകിലിട്ഠോ അനുപവജ്ജോ അപ്പടികുട്ഠോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. പഠമം.

൬൩. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. കതമാനി തീണി? ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം മഹാഅഗ്ഗിഡാഹോ വുട്ഠാതി. മഹാഅഗ്ഗിഡാഹേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ തേന ഗാമാപി ഡയ്ഹന്തി നിഗമാപി ഡയ്ഹന്തി നഗരാപി ഡയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം നപ്പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം മഹാമേഘോ വുട്ഠാതി. മഹാമേഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ മഹാഉദകവാഹകോ സഞ്ജായതി. മഹാഉദകവാഹകേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ജായന്തേ തേന ഗാമാപി വുയ്ഹന്തി നിഗമാപി വുയ്ഹന്തി നഗരാപി വുയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി വുയ്ഹമാനേസു തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം നപ്പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം ഭയം ഹോതി അടവിസങ്കോപോ, ചക്കസമാരുള്ഹാ ജാനപദാ പരിയായന്തി. ഭയേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സതി അടവിസങ്കോപേ ചക്കസമാരുള്ഹേസു ജാനപദേസു പരിയായന്തേസു തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം നപ്പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘താനി ഖോ പനിമാനി [ഇമാനി ഖോ (സീ.), ഇമാനി ഖോ പന (ക.)], ഭിക്ഖവേ, തീണി സമാതാപുത്തികാനിയേവ ഭയാനി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. കതമാനി തീണി? ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം മഹാഅഗ്ഗിഡാഹോ വുട്ഠാതി. മഹാഅഗ്ഗിഡാഹേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ തേന ഗാമാപി ഡയ്ഹന്തി നിഗമാപി ഡയ്ഹന്തി നഗരാപി ഡയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി ഡയ്ഹമാനേസു ഹോതി സോ സമയോ യം കദാചി കരഹചി മാതാപി പുത്തം പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം സമാതാപുത്തികംയേവ ഭയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം മഹാമേഘോ വുട്ഠാതി. മഹാമേഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠിതേ മഹാഉദകവാഹകോ സഞ്ജായതി. മഹാഉദകവാഹകേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ജാതേ തേന ഗാമാപി വുയ്ഹന്തി നിഗമാപി വുയ്ഹന്തി നഗരാപി വുയ്ഹന്തി. ഗാമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നിഗമേസുപി വുയ്ഹമാനേസു നഗരേസുപി വുയ്ഹമാനേസു ഹോതി സോ സമയോ യം കദാചി കരഹചി മാതാപി പുത്തം പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം സമാതാപുത്തികംയേവ ഭയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി സോ സമയോ യം ഭയം ഹോതി അടവിസങ്കോപോ, ചക്കസമാരുള്ഹാ ജാനപദാ പരിയായന്തി. ഭയേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സതി അടവിസങ്കോപേ ചക്കസമാരുള്ഹേസു ജാനപദേസു പരിയായന്തേസു ഹോതി സോ സമയോ യം കദാചി കരഹചി മാതാപി പുത്തം പടിലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പടിലഭതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം സമാതാപുത്തികംയേവ ഭയം അമാതാപുത്തികം ഭയന്തി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. ‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സമാതാപുത്തികാനിയേവ ഭയാനി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി’’.

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനി. കതമാനി തീണി? ജരാഭയം, ബ്യാധിഭയം, മരണഭയന്തി. ന, ഭിക്ഖവേ, മാതാ പുത്തം ജീരമാനം ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ജീരാമി, മാ മേ പുത്തോ ജീരീ’തി; പുത്തോ വാ പന മാതരം ജീരമാനം ന ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ജീരാമി, മാ മേ മാതാ ജീരീ’’’തി.

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മാതാ പുത്തം ബ്യാധിയമാനം ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ബ്യാധിയാമി, മാ മേ പുത്തോ ബ്യാധിയീ’തി; പുത്തോ വാ പന മാതരം ബ്യാധിയമാനം ന ഏവം ലഭതി – ‘അഹം ബ്യാധിയാമി, മാ മേ മാതാ ബ്യാധിയീ’’’തി.

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മാതാ പുത്തം മീയമാനം ഏവം ലഭതി – ‘അഹം മീയാമി, മാ മേ പുത്തോ മീയീ’തി; പുത്തോ വാ പന മാതരം മീയമാനം ന ഏവം ലഭതി – ‘അഹം മീയാമി, മാ മേ മാതാ മീയീ’തി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനീ’’തി.

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ അത്ഥി പടിപദാ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം സമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം അമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം പഹാനായ സമതിക്കമായ സംവത്തതി. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ കതമാ ച പടിപദാ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം സമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം അമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം പഹാനായ സമതിക്കമായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം സമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം ഇമേസഞ്ച തിണ്ണം അമാതാപുത്തികാനം ഭയാനം പഹാനായ സമതിക്കമായ സംവത്തതീ’’തി. ദുതിയം.