൧൦. സങ്ഗാരവസുത്തം

൬൧. അഥ ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമ. യഞ്ഞം യജാമപി യജാപേമപി. തത്ര, ഭോ ഗോതമ, യോ ചേവ യജതി [യോ ചേവ യഞ്ഞം യജതി (സ്യാ. കം.)] യോ ച യജാപേതി സബ്ബേ തേ അനേകസാരീരികം പുഞ്ഞപ്പടിപദം പടിപന്നാ ഹോന്തി, യദിദം യഞ്ഞാധികരണം. യോ പനായം, ഭോ ഗോതമ, യസ്സ വാ തസ്സ വാ കുലാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഏകമത്താനം ദമേതി, ഏകമത്താനം സമേതി, ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേതി, ഏവമസ്സായം ഏകസാരീരികം പുഞ്ഞപ്പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി, യദിദം പബ്ബജ്ജാധികരണ’’ന്തി.

‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഏവമാഹ – ‘ഏഥായം മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ യഥാപടിപന്നോ അഹം അനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയോഗധം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേമി; ഏഥ [ഏതം (ക.)], തുമ്ഹേപി തഥാ പടിപജ്ജഥ, യഥാപടിപന്നാ തുമ്ഹേപി അനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയോഗധം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സഥാ’തി. ഇതി അയഞ്ചേവ [സയം ചേവ (ക.)] സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, പരേ ച തഥത്ഥായ പടിപജ്ജന്തി, താനി ഖോ പന ഹോന്തി അനേകാനിപി സതാനി അനേകാനിപി സഹസ്സാനി അനേകാനിപി സതസഹസ്സാനി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, ഇച്ചായം ഏവം സന്തേ ഏകസാരീരികാ വാ പുഞ്ഞപ്പടിപദാ ഹോതി അനേകസാരീരികാ വാ, യദിദം പബ്ബജ്ജാധികരണ’’ന്തി? ‘‘ഇച്ചായമ്പി [ഇച്ചായന്തേ (ക.)], ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ അനേകസാരീരികാ പുഞ്ഞപ്പടിപദാ ഹോതി, യദിദം പബ്ബജ്ജാധികരണ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘ഇമാസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ദ്വിന്നം പടിപദാനം കതമാ പടിപദാ ഖമതി അപ്പത്ഥതരാ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരാ ച മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’തി? ഏവം വുത്തേ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ ഭവം ചാനന്ദോ. ഏതേ മേ പുജ്ജാ, ഏതേ മേ പാസംസാ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവം പുച്ഛാമി – ‘കേ വാ തേ പുജ്ജാ കേ വാ തേ പാസംസാ’തി? ഏവം ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, പുച്ഛാമി – ‘ഇമാസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ദ്വിന്നം പടിപദാനം കതമാ പടിപദാ ഖമതി അപ്പത്ഥതരാ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരാ ച മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ ഭവം ചാനന്ദോ. ഏതേ മേ പുജ്ജാ, ഏതേ മേ പാസംസാ’’തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവം പുച്ഛാമി – ‘കേ വാ തേ പുജ്ജാ കേ വാ തേ പാസംസാ’തി? ഏവം ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, പുച്ഛാമി – ‘ഇമാസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ദ്വിന്നം പടിപദാനം കതമാ പടിപദാ ഖമതി അപ്പത്ഥതരാ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരാ ച മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’’തി? തതിയമ്പി ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ ഭവം ചാനന്ദോ. ഏതേ മേ പുജ്ജാ, ഏതേ മേ പാസംസാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യാവ തതിയമ്പി ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആനന്ദേന സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ സംസാദേതി [മ. നി. ൧.൩൩൭] നോ വിസ്സജ്ജേതി. യംനൂനാഹം പരിമോചേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘കാ ന്വജ്ജ, ബ്രാഹ്മണ, രാജന്തേപുരേ രാജപുരിസാനം [രാജപരിസായം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അന്തരാകഥാ ഉദപാദീ’’തി? ‘‘അയം ഖ്വജ്ജ, ഭോ ഗോതമ, രാജന്തേപുരേ രാജപുരിസാനം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘പുബ്ബേ സുദം അപ്പതരാ ചേവ ഭിക്ഖൂ അഹേസും ബഹുതരാ ച ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേസും; ഏതരഹി പന ബഹുതരാ ചേവ ഭിക്ഖൂ അപ്പതരാ ച ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേന്തീ’തി. അയം ഖ്വജ്ജ, ഭോ ഗോതമ, രാജന്തേപുരേ രാജപുരിസാനം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അന്തരാകഥാ ഉദപാദീ’’തി.

[പടി. മ. ൩.൩൦; ദീ. നി. ൧.൪൮൩] ‘‘തീണി ഖോ ഇമാനി, ബ്രാഹ്മണ, പാടിഹാരിയാനി. കതമാനി തീണി? ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, ആദേസനാപാടിഹാരിയം, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം. കതമഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസതി [പരാമസതി (ദീ. നി. ൧.൪൮൪; പടി. മ. ൧.൧൦൨] പരിമജ്ജതി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി’. ഇദം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, ആദേസനാപാടിഹാരിയം? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ നിമിത്തേന ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, അപി ച ഖോ മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, നപി വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമും നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇദം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ആദേസനാപാടിഹാരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ഏവമനുസാസതി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി. ഇദം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം. ഇമാനി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തീണി പാടിഹാരിയാനി. ഇമേസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, തിണ്ണം പാടിഹാരിയാനം കതമം പാടിഹാരിയം ഖമതി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ചാ’’തി?

‘‘തത്ര, ഭോ ഗോതമ, യദിദം [യമിദം (സ്യാ. കം. പീ.)] പാടിഹാരിയം ഇധേകച്ചോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി…പേ… യാവ ബ്രാഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി, ഇദം, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം യോവ [യോ ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] നം കരോതി സോവ [സോച ച (സ്യാ. കം പീ. ക.)] നം പടിസംവേദേതി, യോവ [യോ ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] നം കരോതി തസ്സേവ [തസ്സമേവ (സീ. ക.), തസ്സ ചേവ (സ്യാ. കം. പീ.)] തം ഹോതി. ഇദം മേ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതി.

‘‘യമ്പിദം, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം ഇധേകച്ചോ നിമിത്തേന ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി, സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇധ പന, ഭോ ഗോതമ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, അപി ച ഖോ മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി…പേ… നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി…പേ… നപി വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമ്ഹം നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി, സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇദമ്പി, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം യോവ നം കരോതി സോവ നം പടിസംവേദേതി, യോവ നം കരോതി തസ്സേവ തം ഹോതി. ഇദമ്പി മേ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതി.

‘‘യഞ്ച ഖോ ഇദം, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം ഇധേകച്ചോ ഏവം അനുസാസതി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി. ഇദമേവ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പാടിഹാരിയാനം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവസുഭാസിതമിദം ഭോതാ ഗോതമേന ഇമേഹി ച മയം തീഹി പാടിഹാരിയേഹി സമന്നാഗതം ഭവന്തം ഗോതമം ധാരേമ. ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി, ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമും നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി. ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ ഏവമനുസാസതി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’’’തി.

‘‘അദ്ധാ ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ആസജ്ജ ഉപനീയ വാചാ ഭാസിതാ; അപി ച ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോമി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേമി. അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ, ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമും നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി. അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമനുസാസാമി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’’’തി.

‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമ, അഞ്ഞോ ഏകഭിക്ഖുപി യോ ഇമേഹി തീഹി പാടിഹാരിയേഹി സമന്നാഗതോ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേനാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ, യേ [തേ (ക.) പസ്സ മ. നി. ൨.൧൯൫] ഭിക്ഖൂ ഇമേഹി തീഹി പാടിഹാരിയേഹി സമന്നാഗതാ’’തി. ‘‘കഹം പന, ഭോ ഗോതമ, ഏതരഹി തേ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി? ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ’’തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി, ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദസമം.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ പഠമോ.