(൬) ൧. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. പഠമദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൨. അഥ ഖോ ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ ജിണ്ണാ വുദ്ധാ മഹല്ലകാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ ജിണ്ണാ വുദ്ധാ മഹല്ലകാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ; തേ ചമ്ഹാ അകതകല്യാണാ അകതകുസലാ അകതഭീരുത്താണാ. ഓവദതു നോ ഭവം ഗോതമോ, അനുസാസതു നോ ഭവം ഗോതമോ യം അമ്ഹാകം അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘തഗ്ഘ തുമ്ഹേ, ബ്രാഹ്മണാ, ജിണ്ണാ വുദ്ധാ മഹല്ലകാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ; തേ ചത്ഥ അകതകല്യാണാ അകതകുസലാ അകതഭീരുത്താണാ. ഉപനീയതി ഖോ അയം, ബ്രാഹ്മണാ, ലോകോ ജരായ ബ്യാധിനാ മരണേന. ഏവം ഉപനീയമാനേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണാ, ലോകേ ജരായ ബ്യാധിനാ മരണേന, യോ ഇധ കായേന സംയമോ വാചായ സംയമോ മനസാ സംയമോ, തം തസ്സ പേതസ്സ താണഞ്ച ലേണഞ്ച ദീപഞ്ച സരണഞ്ച പരായണഞ്ചാ’’തി.

‘‘ഉപനീയതി ജീവിതമപ്പമായു,

ജരൂപനീതസ്സ ന സന്തി താണാ;

ഏതം ഭയം മരണേ പേക്ഖമാനോ,

പുഞ്ഞാനി കയിരാഥ സുഖാവഹാനി.

‘‘യോധ കായേന സംയമോ, വാചായ ഉദ ചേതസാ;

തം തസ്സ പേതസ്സ സുഖായ ഹോതി,

യം ജീവമാനോ പകരോതി പുഞ്ഞ’’ന്തി. [സം. നി. ൧.൧൦൦] പഠമം;

൨. ദുതിയദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൩. അഥ ഖോ ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ ജിണ്ണാ വുദ്ധാ മഹല്ലകാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ ജിണ്ണാ വുദ്ധാ മഹല്ലകാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ; തേ ചമ്ഹാ അകതകല്യാണാ അകതകുസലാ അകതഭീരുത്താണാ. ഓവദതു നോ ഭവം ഗോതമോ, അനുസാസതു നോ ഭവം ഗോതമോ യം അമ്ഹാകം അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘തഗ്ഘ തുമ്ഹേ, ബ്രാഹ്മണാ, ജിണ്ണാ വുദ്ധാ മഹല്ലകാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ; തേ ചത്ഥ അകതകല്യാണാ അകതകുസലാ അകതഭീരുത്താണാ. ആദിത്തോ ഖോ അയം, ബ്രാഹ്മണാ, ലോകോ ജരായ ബ്യാധിനാ മരണേന. ഏവം ആദിത്തേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണാ, ലോകേ ജരായ ബ്യാധിനാ മരണേന, യോ ഇധ കായേന സംയമോ വാചായ സംയമോ മനസാ സംയമോ, തം തസ്സ പേതസ്സ താണഞ്ച ലേണഞ്ച ദീപഞ്ച സരണഞ്ച പരായണഞ്ചാ’’തി.

‘‘ആദിത്തസ്മിം അഗാരസ്മിം, യം നീഹരതി ഭാജനം;

തം തസ്സ ഹോതി അത്ഥായ, നോ ച യം തത്ഥ ഡയ്ഹതി.

‘‘ഏവം ആദിത്തോ ഖോ [ഏവം ആദീവിതോ (സീ. പീ.), ഏവം ആദിത്തകോ (സ്യാ. കം.) സം. നി. ൧.൪൧] ലോകോ, ജരായ മരണേന ച;

നീഹരേഥേവ ദാനേന, ദിന്നം ഹോതി സുനീഹതം [സുനിബ്ഭതം (ക.)].

‘‘യോധ കായേന സംയമോ, വാചായ ഉദ ചേതസാ;

തം തസ്സ പേതസ്സ സുഖായ ഹോതി,

യം ജീവമാനോ പകരോതി പുഞ്ഞ’’ന്തി. ദുതിയം;

൩. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൪. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ’തി, ഭോ ഗോതമ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ [ഓപനയികോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) പഞ്ചമസുത്തസ്സ ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി?

‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. രാഗേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. (രത്തോ ഖോ…പേ… കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. രാഗേ പഹീനാ നേവ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, ന വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, ന മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. രത്തോ ഖോ…പേ… അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. രാഗേ പഹീനേ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി.) [( ) ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു ന ദിസ്സതി, ഇധപി ദുട്ഠമൂള്ഹവാരേസു] ഏവമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി…പേ….

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ദോസേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ചേതസികമ്പി [ന ചേതസികം (സീ. സ്യാ. ക.)] ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏവമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി…പേ….

‘‘മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. മോഹേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. തതിയം.

൪. പരിബ്ബാജകസുത്തം

൫൫. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ’തി, ഭോ ഗോതമ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി?

‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. രാഗേ പഹീനേ നേവ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, ന വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, ന മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി.

‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. രാഗേ പഹീനേ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി…പേ….

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദോസേന…പേ… മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. മോഹേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി.

‘‘മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ, കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. മോഹേ പഹീനേ നേവ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, ന വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, ന മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി.

‘‘മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. മോഹേ പഹീനേ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. നിബ്ബുതസുത്തം

൫൬. അഥ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സന്ദിട്ഠികം നിബ്ബാനം സന്ദിട്ഠികം നിബ്ബാന’ന്തി, ഭോ ഗോതമ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സന്ദിട്ഠികം നിബ്ബാനം ഹോതി അകാലികം ഏഹിപസ്സികം ഓപനേയ്യികം പച്ചത്തം വേദിതബ്ബം വിഞ്ഞൂഹീ’’തി?

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ…പേ… മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. മോഹേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏവമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികം നിബ്ബാനം ഹോതി.

‘‘യതോ ഖോ അയം, ബ്രാഹ്മണ [യതോ ച ഖോ അയം ബ്രാഹ്മണ (സീ.), യതോ ഖോ ബ്രാഹ്മണ അകാലികം ഏഹിപസ്സികം ഓപനേയ്യികം പച്ചത്തം വേദിതബ്ബം (ക.)], അനവസേസം രാഗക്ഖയം പടിസംവേദേതി, അനവസേസം ദോസക്ഖയം പടിസംവേദേതി, അനവസേസം മോഹക്ഖയം പടിസംവേദേതി; ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികം നിബ്ബാനം ഹോതി അകാലികം ഏഹിപസ്സികം ഓപനേയ്യികം പച്ചത്തം വേദിതബ്ബം വിഞ്ഞൂഹീ’’തി. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. പലോകസുത്തം

൫൭. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ, പുബ്ബകാനം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘പുബ്ബേ സുദം [പുബ്ബസ്സുദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അയം ലോകോ അവീചി മഞ്ഞേ ഫുടോ അഹോസി മനുസ്സേഹി, കുക്കുടസംപാതികാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ’തി. കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേനേതരഹി മനുസ്സാനം ഖയോ ഹോതി, തനുത്തം പഞ്ഞായതി, ഗാമാപി അഗാമാ ഹോന്തി, നിഗമാപി അനിഗമാ ഹോന്തി, നഗരാപി അനഗരാ ഹോന്തി, ജനപദാപി അജനപദാ ഹോന്തീ’’തി?

‘‘ഏതരഹി, ബ്രാഹ്മണ, മനുസ്സാ അധമ്മരാഗരത്താ വിസമലോഭാഭിഭൂതാ മിച്ഛാധമ്മപരേതാ. തേ അധമ്മരാഗരത്താ വിസമലോഭാഭിഭൂതാ മിച്ഛാധമ്മപരേതാ തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം [അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ (സബ്ബത്ഥ)] ജീവിതാ വോരോപേന്തി, തേന ബഹൂ മനുസ്സാ കാലം കരോന്തി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേനേതരഹി മനുസ്സാനം ഖയോ ഹോതി, തനുത്തം പഞ്ഞായതി, ഗാമാപി അഗാമാ ഹോന്തി, നിഗമാപി അനിഗമാ ഹോന്തി, നഗരാപി അനഗരാ ഹോന്തി, ജനപദാപി അജനപദാ ഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഏതരഹി മനുസ്സാ അധമ്മരാഗരത്താ വിസമലോഭാഭിഭൂതാ മിച്ഛാധമ്മപരേതാ. തേസം അധമ്മരാഗരത്താനം വിസമലോഭാഭിഭൂതാനം മിച്ഛാധമ്മപരേതാനം ദേവോ ന സമ്മാധാരം അനുപ്പവേച്ഛതി. തേന ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി ദുസ്സസ്സം സേതട്ഠികം സലാകാവുത്തം. തേന ബഹൂ മനുസ്സാ കാലം കരോന്തി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേനേതരഹി മനുസ്സാനം ഖയോ ഹോതി, തനുത്തം പഞ്ഞായതി, ഗാമാപി അഗാമാ ഹോന്തി, നിഗമാപി അനിഗമാ ഹോന്തി, നഗരാപി അനഗരാ ഹോന്തി, ജനപദാപി അജനപദാ ഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഏതരഹി മനുസ്സാ അധമ്മരാഗരത്താ വിസമലോഭാഭിഭൂതാ മിച്ഛാധമ്മപരേതാ. തേസം അധമ്മരാഗരത്താനം വിസമലോഭാഭിഭൂതാനം മിച്ഛാധമ്മപരേതാനം യക്ഖാ വാളേ അമനുസ്സേ ഓസ്സജ്ജന്തി [ഓസ്സജന്തി (സീ.)], തേന ബഹൂ മനുസ്സാ കാലം കരോന്തി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേനേതരഹി മനുസ്സാനം ഖയോ ഹോതി, തനുത്തം പഞ്ഞായതി, ഗാമാപി അഗാമാ ഹോന്തി, നിഗമാപി അനിഗമാ ഹോന്തി, നഗരാപി അനഗരാ ഹോന്തി, ജനപദാപി അജനപദാ ഹോന്തീ’’തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. വച്ഛഗോത്തസുത്തം

൫൮. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ [വച്ഛപുത്തോ (ക.)] പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ, സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ – ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം, നാഞ്ഞേസം ദാനം ദാതബ്ബം; മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം, നാഞ്ഞേസം സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം; മയ്ഹമേവ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസം ദിന്നം മഹപ്ഫലം; മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി. യേ തേ, ഭോ ഗോതമ, ഏവമാഹംസു ‘സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം, നാഞ്ഞേസം ദാനം ദാതബ്ബം. മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം, നാഞ്ഞേസം സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം. മയ്ഹമേവ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസം ദിന്നം മഹപ്ഫലം. മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി. കച്ചി തേ ഭോതോ ഗോതമസ്സ വുത്തവാദിനോ ച ഭവന്തം ഗോതമം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ [വാദാനുവാദോ (ക.)] ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി? അനബ്ഭക്ഖാതുകാമാ ഹി മയം ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി.

‘‘യേ തേ, വച്ഛ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ – മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം…പേ… നാഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി ന മേ തേ വുത്തവാദിനോ. അബ്ഭാചിക്ഖന്തി ച പന മം [ച പന മം തേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അസതാ അഭൂതേന. യോ ഖോ, വച്ഛ, പരം ദാനം ദദന്തം വാരേതി സോ തിണ്ണം അന്തരായകരോ ഹോതി, തിണ്ണം പാരിപന്ഥികോ. കതമേസം തിണ്ണം? ദായകസ്സ പുഞ്ഞന്തരായകരോ ഹോതി, പടിഗ്ഗാഹകാനം ലാഭന്തരായകരോ ഹോതി, പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ അത്താ ഖതോ ച ഹോതി ഉപഹതോ ച. യോ ഖോ, വച്ഛ, പരം ദാനം ദദന്തം വാരേതി സോ ഇമേസം തിണ്ണം അന്തരായകരോ ഹോതി, തിണ്ണം പാരിപന്ഥികോ.

‘‘അഹം ഖോ പന, വച്ഛ, ഏവം വദാമി – യേ ഹി തേ ചന്ദനികായ വാ ഓലിഗല്ലേ വാ പാണാ, തത്രപി യോ ഥാലിധോവനം [ഥാലകധോവനം (ക.)] വാ സരാവധോവനം വാ ഛഡ്ഡേതി – യേ തത്ഥ പാണാ തേ തേന യാപേന്തൂതി, തതോ നിദാനമ്പാഹം, വച്ഛ, പുഞ്ഞസ്സ ആഗമം വദാമി. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതേ! അപി ചാഹം, വച്ഛ, സീലവതോ ദിന്നം മഹപ്ഫലം വദാമി, നോ തഥാ ദുസ്സീലസ്സ, സോ ച ഹോതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ.

‘‘കതമാനി പഞ്ചങ്ഗാനി പഹീനാനി ഹോന്തി? കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ പഹീനോ ഹോതി, ഥിനമിദ്ധം പഹീനം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ചങ്ഗാനി വിപ്പഹീനാനി ഹോന്തി.

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന വിമുത്തിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി; ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനേ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി വദാമീ’’തി.

‘‘ഇതി കണ്ഹാസു സേതാസു, രോഹിണീസു ഹരീസു വാ;

കമ്മാസാസു സരൂപാസു, ഗോസു പാരേവതാസു വാ.

‘‘യാസു കാസുചി ഏതാസു, ദന്തോ ജായതി പുങ്ഗവോ;

ധോരയ്ഹോ ബലസമ്പന്നോ, കല്യാണജവനിക്കമോ;

തമേവ ഭാരേ യുഞ്ജന്തി, നാസ്സ വണ്ണം പരിക്ഖരേ.

‘‘ഏവമേവം മനുസ്സേസു, യസ്മിം കസ്മിഞ്ചി ജാതിയേ;

ഖത്തിയേ ബ്രാഹ്മണേ വേസ്സേ, സുദ്ദേ ചണ്ഡാലപുക്കുസേ.

‘‘യാസു കാസുചി ഏതാസു, ദന്തോ ജായതി സുബ്ബതോ;

ധമ്മട്ഠോ സീലസമ്പന്നോ, സച്ചവാദീ ഹിരീമനോ.

‘‘പഹീനജാതിമരണോ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീ;

പന്നഭാരോ വിസംയുത്തോ, കതകിച്ചോ അനാസവോ.

‘‘പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനം, അനുപാദായ നിബ്ബുതോ;

തസ്മിംയേവ [തസ്മിം വേ (സ്യാ. കം.)] വിരജേ ഖേത്തേ, വിപുലാ ഹോതി ദക്ഖിണാ.

‘‘ബാലാ ച അവിജാനന്താ, ദുമ്മേധാ അസ്സുതാവിനോ;

ബഹിദ്ധാ ദേന്തി ദാനാനി, ന ഹി സന്തേ ഉപാസരേ.

‘‘യേ ച സന്തേ ഉപാസന്തി, സപ്പഞ്ഞേ ധീരസമ്മതേ;

സദ്ധാ ച നേസം സുഗതേ, മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാ.

‘‘ദേവലോകഞ്ച തേ യന്തി, കുലേ വാ ഇധ ജായരേ;

അനുപുബ്ബേന നിബ്ബാനം, അധിഗച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ’’തി. സത്തമം;

൮. തികണ്ണസുത്തം

൫൯. അഥ ഖോ തികണ്ണോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ തികണ്ണോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ തേവിജ്ജാനം സുദം ബ്രാഹ്മണാനം വണ്ണം ഭാസതി – ‘‘ഏവമ്പി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ, ഇതിപി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണം തേവിജ്ജം പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ഉഭതോ സുജാതോ ഹോതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച, സംസുദ്ധഗഹണികോ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ, അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന, അജ്ഝായകോ, മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോതി. ഏവം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ തേവിജ്ജം പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി.

‘‘അഞ്ഞഥാ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണം തേവിജ്ജം പഞ്ഞപേന്തി, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതീ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ഭോ ഗോതമ, അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതി? സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ തികണ്ണോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താരീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി, അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം. തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. അയമസ്സ പഠമാ വിജ്ജാ അധിഗതാ ഹോതി; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ…പേ… മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ, വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ, മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. അയമസ്സ ദുതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ ഹോതി; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയമസ്സ തതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ ഹോതി; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ’’തി.

‘‘അനുച്ചാവചസീലസ്സ, നിപകസ്സ ച ഝായിനോ;

ചിത്തം യസ്സ വസീഭൂതം, ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം.

‘‘തം വേ തമോനുദം ധീരം, തേവിജ്ജം മച്ചുഹായിനം;

ഹിതം ദേവമനുസ്സാനം, ആഹു സബ്ബപ്പഹായിനം.

‘‘തീഹി വിജ്ജാഹി സമ്പന്നം, അസമ്മൂള്ഹവിഹാരിനം;

ബുദ്ധം അന്തിമദേഹിനം [അന്തിമസാരീരം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], തം നമസ്സന്തി ഗോതമം.

[ധ. പ. ൪൨൩; ഇതിവു. ൯൯] ‘‘പുബ്ബേനിവാസം യോ വേദീ, സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതി;

അഥോ ജാതിക്ഖയം പത്തോ, അഭിഞ്ഞാവോസിതോ മുനി.

‘‘ഏതാഹി തീഹി വിജ്ജാഹി, തേവിജ്ജോ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

തമഹം വദാമി തേവിജ്ജം, നാഞ്ഞം ലപിതലാപന’’ന്തി.

‘‘ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞഥാ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാനം തേവിജ്ജോ, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതി. ഇമസ്സ ച പന, ഭോ ഗോതമ, അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജസ്സ ബ്രാഹ്മണാനം തേവിജ്ജോ കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം’’.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. ജാണുസ്സോണിസുത്തം

൬൦. അഥ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യസ്സസ്സു, ഭോ ഗോതമ, യഞ്ഞോ വാ സദ്ധം വാ ഥാലിപാകോ വാ ദേയ്യധമ്മം വാ, തേവിജ്ജേസു ബ്രാഹ്മണേസു ദാനം ദദേയ്യാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാ തേവിജ്ജം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി? ‘‘ഇധ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ഉഭതോ സുജാതോ ഹോതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച സംസുദ്ധഗഹണികോ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന, അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോതി. ഏവം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ തേവിജ്ജം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി.

‘‘അഞ്ഞഥാ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണം തേവിജ്ജം പഞ്ഞപേന്തി, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതീ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ഭോ ഗോതമ, അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതി? സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. അയമസ്സ പഠമാ വിജ്ജാ അധിഗതാ ഹോതി; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. അയമസ്സ ദുതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ ഹോതി; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയമസ്സ തതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ ഹോതി; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ’’തി.

‘‘യോ സീലബ്ബതസമ്പന്നോ, പഹിതത്തോ സമാഹിതോ;

ചിത്തം യസ്സ വസീഭൂതം, ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം.

[ധ. പ. ൪൨൩; ഇതിവു. ൯൯] ‘‘പുബ്ബേനിവാസം യോ വേദീ, സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതി;

അഥോ ജാതിക്ഖയം പത്തോ, അഭിഞ്ഞാവോസിതോ മുനി.

‘‘ഏതാഹി തീഹി വിജ്ജാഹി, തേവിജ്ജോ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

തമഹം വദാമി തേവിജ്ജം, നാഞ്ഞം ലപിതലാപന’’ന്തി.

‘‘ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞഥാ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാനം തേവിജ്ജോ, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജോ ഹോതി. ഇമസ്സ ച, ഭോ ഗോതമ, അരിയസ്സ വിനയേ തേവിജ്ജസ്സ ബ്രാഹ്മണാനം തേവിജ്ജോ കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം’’.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. നവമം.

൧൦. സങ്ഗാരവസുത്തം

൬൧. അഥ ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമ. യഞ്ഞം യജാമപി യജാപേമപി. തത്ര, ഭോ ഗോതമ, യോ ചേവ യജതി [യോ ചേവ യഞ്ഞം യജതി (സ്യാ. കം.)] യോ ച യജാപേതി സബ്ബേ തേ അനേകസാരീരികം പുഞ്ഞപ്പടിപദം പടിപന്നാ ഹോന്തി, യദിദം യഞ്ഞാധികരണം. യോ പനായം, ഭോ ഗോതമ, യസ്സ വാ തസ്സ വാ കുലാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഏകമത്താനം ദമേതി, ഏകമത്താനം സമേതി, ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേതി, ഏവമസ്സായം ഏകസാരീരികം പുഞ്ഞപ്പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി, യദിദം പബ്ബജ്ജാധികരണ’’ന്തി.

‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഏവമാഹ – ‘ഏഥായം മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ യഥാപടിപന്നോ അഹം അനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയോഗധം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേമി; ഏഥ [ഏതം (ക.)], തുമ്ഹേപി തഥാ പടിപജ്ജഥ, യഥാപടിപന്നാ തുമ്ഹേപി അനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയോഗധം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സഥാ’തി. ഇതി അയഞ്ചേവ [സയം ചേവ (ക.)] സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, പരേ ച തഥത്ഥായ പടിപജ്ജന്തി, താനി ഖോ പന ഹോന്തി അനേകാനിപി സതാനി അനേകാനിപി സഹസ്സാനി അനേകാനിപി സതസഹസ്സാനി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, ഇച്ചായം ഏവം സന്തേ ഏകസാരീരികാ വാ പുഞ്ഞപ്പടിപദാ ഹോതി അനേകസാരീരികാ വാ, യദിദം പബ്ബജ്ജാധികരണ’’ന്തി? ‘‘ഇച്ചായമ്പി [ഇച്ചായന്തേ (ക.)], ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ അനേകസാരീരികാ പുഞ്ഞപ്പടിപദാ ഹോതി, യദിദം പബ്ബജ്ജാധികരണ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘ഇമാസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ദ്വിന്നം പടിപദാനം കതമാ പടിപദാ ഖമതി അപ്പത്ഥതരാ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരാ ച മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’തി? ഏവം വുത്തേ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ ഭവം ചാനന്ദോ. ഏതേ മേ പുജ്ജാ, ഏതേ മേ പാസംസാ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവം പുച്ഛാമി – ‘കേ വാ തേ പുജ്ജാ കേ വാ തേ പാസംസാ’തി? ഏവം ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, പുച്ഛാമി – ‘ഇമാസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ദ്വിന്നം പടിപദാനം കതമാ പടിപദാ ഖമതി അപ്പത്ഥതരാ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരാ ച മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ ഭവം ചാനന്ദോ. ഏതേ മേ പുജ്ജാ, ഏതേ മേ പാസംസാ’’തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവം പുച്ഛാമി – ‘കേ വാ തേ പുജ്ജാ കേ വാ തേ പാസംസാ’തി? ഏവം ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, പുച്ഛാമി – ‘ഇമാസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ദ്വിന്നം പടിപദാനം കതമാ പടിപദാ ഖമതി അപ്പത്ഥതരാ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരാ ച മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ചാ’’’തി? തതിയമ്പി ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ ഭവം ചാനന്ദോ. ഏതേ മേ പുജ്ജാ, ഏതേ മേ പാസംസാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യാവ തതിയമ്പി ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ആനന്ദേന സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ സംസാദേതി [മ. നി. ൧.൩൩൭] നോ വിസ്സജ്ജേതി. യംനൂനാഹം പരിമോചേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘കാ ന്വജ്ജ, ബ്രാഹ്മണ, രാജന്തേപുരേ രാജപുരിസാനം [രാജപരിസായം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അന്തരാകഥാ ഉദപാദീ’’തി? ‘‘അയം ഖ്വജ്ജ, ഭോ ഗോതമ, രാജന്തേപുരേ രാജപുരിസാനം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘പുബ്ബേ സുദം അപ്പതരാ ചേവ ഭിക്ഖൂ അഹേസും ബഹുതരാ ച ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേസും; ഏതരഹി പന ബഹുതരാ ചേവ ഭിക്ഖൂ അപ്പതരാ ച ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേന്തീ’തി. അയം ഖ്വജ്ജ, ഭോ ഗോതമ, രാജന്തേപുരേ രാജപുരിസാനം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അന്തരാകഥാ ഉദപാദീ’’തി.

[പടി. മ. ൩.൩൦; ദീ. നി. ൧.൪൮൩] ‘‘തീണി ഖോ ഇമാനി, ബ്രാഹ്മണ, പാടിഹാരിയാനി. കതമാനി തീണി? ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, ആദേസനാപാടിഹാരിയം, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം. കതമഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസതി [പരാമസതി (ദീ. നി. ൧.൪൮൪; പടി. മ. ൧.൧൦൨] പരിമജ്ജതി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി’. ഇദം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, ആദേസനാപാടിഹാരിയം? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ നിമിത്തേന ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, അപി ച ഖോ മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, നപി വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമും നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇദം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ആദേസനാപാടിഹാരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ ഏവമനുസാസതി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി. ഇദം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം. ഇമാനി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തീണി പാടിഹാരിയാനി. ഇമേസം തേ, ബ്രാഹ്മണ, തിണ്ണം പാടിഹാരിയാനം കതമം പാടിഹാരിയം ഖമതി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ചാ’’തി?

‘‘തത്ര, ഭോ ഗോതമ, യദിദം [യമിദം (സ്യാ. കം. പീ.)] പാടിഹാരിയം ഇധേകച്ചോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി…പേ… യാവ ബ്രാഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി, ഇദം, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം യോവ [യോ ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] നം കരോതി സോവ [സോച ച (സ്യാ. കം പീ. ക.)] നം പടിസംവേദേതി, യോവ [യോ ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] നം കരോതി തസ്സേവ [തസ്സമേവ (സീ. ക.), തസ്സ ചേവ (സ്യാ. കം. പീ.)] തം ഹോതി. ഇദം മേ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതി.

‘‘യമ്പിദം, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം ഇധേകച്ചോ നിമിത്തേന ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി, സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇധ പന, ഭോ ഗോതമ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, അപി ച ഖോ മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി…പേ… നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി…പേ… നപി വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമ്ഹം നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി, സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇദമ്പി, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം യോവ നം കരോതി സോവ നം പടിസംവേദേതി, യോവ നം കരോതി തസ്സേവ തം ഹോതി. ഇദമ്പി മേ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതി.

‘‘യഞ്ച ഖോ ഇദം, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം ഇധേകച്ചോ ഏവം അനുസാസതി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി. ഇദമേവ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം ഖമതി ഇമേസം തിണ്ണം പാടിഹാരിയാനം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവസുഭാസിതമിദം ഭോതാ ഗോതമേന ഇമേഹി ച മയം തീഹി പാടിഹാരിയേഹി സമന്നാഗതം ഭവന്തം ഗോതമം ധാരേമ. ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി, ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമും നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി. ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ ഏവമനുസാസതി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’’’തി.

‘‘അദ്ധാ ഖോ ത്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ആസജ്ജ ഉപനീയ വാചാ ഭാസിതാ; അപി ച ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോമി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേമി. അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ, ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമും നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’തി. അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമനുസാസാമി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ; ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ; ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’’’തി.

‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമ, അഞ്ഞോ ഏകഭിക്ഖുപി യോ ഇമേഹി തീഹി പാടിഹാരിയേഹി സമന്നാഗതോ, അഞ്ഞത്ര ഭോതാ ഗോതമേനാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ, യേ [തേ (ക.) പസ്സ മ. നി. ൨.൧൯൫] ഭിക്ഖൂ ഇമേഹി തീഹി പാടിഹാരിയേഹി സമന്നാഗതാ’’തി. ‘‘കഹം പന, ഭോ ഗോതമ, ഏതരഹി തേ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി? ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ’’തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി, ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദസമം.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ പഠമോ.