໕. ລກ຺ຂຓຫາຣວິຠງ຺ຄວິຠາວນາ

໒໓. ເຍນ ເຍນ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສສຠູເຕນ ປທຏ຺ຐານວິຠງ຺ເຄນ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປທຏ຺ຐານານິ ວິຠຕ຺ຕານິ, ໂສ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສສຠູໂຕ ປທຏ຺ຐານຫາຣວິຠງ຺ໂຄ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ, ‘‘ກຕໂມ ລກ຺ຂຓຫາຣວິຠງ຺ໂຄ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕວ. ກຕໂມ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ ລກ຺ຂຓຫາຣວິຠງ຺ໂຄຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ເອກຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິນິທ຺ເທສສ຺ສ ອິທານິ ມຍາ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ‘‘ເຍ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິໂກ ວິຕ຺ຖາຣສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ ລກ຺ຂຓຫາຣວິຠງ຺ໂຄ ນາມາຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣຕິອາທິ ລກ຺ຂຓຫາຣວິຠງ຺ໂຄ ນາມາ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ໒໓). ອຍໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ວິຕ຺ຖາຣຠູໂຕ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ ປິຏກຕ຺ຕເຍ ເທສິເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ກິໍ ນາມ ລກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ຘມ຺ມໍ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິເຕ ລກ຺ຂຓຫາຣວິຈເຍ ຘມ຺ເມ ສງ຺ເຂເປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ຘມ຺ມາຕິ ເຍ ສມູຫາ ຘມ຺ມາ. ເອກລກ຺ຂຓາຕິ ສມານລກ຺ຂຓາ. ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສມານລກ຺ຂຓານໍ ເຕສໍ ສມູຫຘມ຺ມານໍ, ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ. ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມຕິ ສມານລກ຺ຂເຓ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ, ປາຬິຍໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ເຕ ສຕິ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມໂຕ ອວສິຏ຺ຐສມານລກ຺ຂຓາ ຘມ຺ມາ ສມານລກ຺ຂເຓນ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ລກ຺ຂຓຫາຣວິສເຍ ຘມ຺ເມ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ເຕ ອິເມ ສມານລກ຺ຂຓາ ຘມ຺ມາປິ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ກິໍ ຠເວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ເຍນ ປກາເຣນ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ, ໂສ ປກາໂຣ ກິໍ ຠເວຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຍຖາ ເຍນ ປກາເຣນ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ, ໂສ ປກາໂຣ ສມານລກ຺ຂຓາຕິ ຠາໂວ ຠເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິນ຺ຕິ ຠຄວາ ອາຫ? ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິໍ ຠຄວາ ອາຫ. ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວຏ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິອາທິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ໂສຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວຏ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕເມວ ຠວຕິ.

‘‘ອນວຏ຺ຐິຕາທິລກ຺ຂເຓນ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນຠາເວນ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ວາຕິ ອາຍຕນວເສເນວ ເອກລກ຺ຂຓໍ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘວເສນປິ ເອກລກ຺ຂຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຈາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕີເຕ, ຣາຘ, ຣູເປ ອນເປກ຺ໂຂ ໂຫຕິ, ອນາຄຕໍ ຣູປໍ ມາ ອຠິນນ຺ທິ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ນິພ຺ພິທາຍ ວິຣາຄາຍ ນິໂຣຘາຍ ຈາຄາຍ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາຍ ປຏິປຊ຺ຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອຕີຕາຍ, ຣາຘ, ເວທນາຍ ອນເປກ຺ໂຂ ໂຫຕິ, ອນາຄຕໍ ເວທນໍ ມາ ອຠິນນ຺ທິ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຍ ເວທນາຍ ນິພ຺ພິທາຍ ວິຣາຄາຍ ນິໂຣຘາຍ ຈາຄາຍ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາຍ ປຏິປຊ຺ຊາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ຠເວ.

‘‘ອນເປກ຺ຂນີຍລກ຺ຂເຓນ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ວາ ຂນ຺ຘລກ຺ຂເຓນ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ວາຕິ ຂນ຺ຘາຍຕນວເສເນວ ເອກລກ຺ຂຓຘມ຺ມາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສຕິປຏ຺ຐານວເສນາປິ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ເຍນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ຈ ຠຄວາ ອາຫ, ຕຖາ ຈ ເຕນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ຈ ອວຸຕ຺ຕາປິ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍ ວິປສ຺ສກາ ປຸຄ຺ຄລາ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ນິຈ຺ຈໍ ສຸສມາຣທ຺ຘາ ນິຈ຺ຈໍ ກາຍຄຕາສຕິໍ ຠາເວນ຺ຕິ, ເຕ ວິປສ຺ສກາ ອກິຈ຺ຈໍ ສຸຠສຸຂາທິກໍ, ກສິວາຓິຊ຺ຊາທິກມ຺ມໍ ວາ ນ ເສວນ຺ຕິ, ກິຈ຺ເຈ ອສຸຠາສຸຂາທິເກ, ກາຍາທິເກ ວາ ສາຕຈ຺ຈກາຣິໂນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຠຄວາ ອາຫາຕິ ໂຍຊນາ.

ອິຕິສທ຺ທສ຺ສ ເຈຕ຺ຖ ເອກສ຺ສ ໂລໂປ. ອິຕິ ເອວໍ ‘‘ເຍສຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິຄາຖາຍ ເກສາທິເກ ກາເຍ ຄຕາຍ ປວຕ຺ຕາຍ ສຕິຍາ ຠຄວຕາ ສຣູເປນ ວຸຕ຺ຕາຍ ວິຊ຺ຊມານາຍ ຕທວເສສາ ເວທນາຄຕາ ສຕິ ຈ ຈິຕ຺ຕຄຕາ ສຕິ ຈ ຘມ຺ມຄຕາ ສຕິ ຈ ສຕິປຏ຺ຐານຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ນິຈ຺ຈໍ ສຸສມາຣທ຺ຘາ ນິຈ຺ຈໍ ເວທນາຄຕາ ສຕິ ຈ…ເປ… ນິຈ຺ຈໍ ຈິຕ຺ຕຄຕາ ສຕິ ຈ…ເປ… ນິຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມຄຕາ ສຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ.

‘‘ສຕິປຏ຺ຐານວເສເນວ ເອກລກ຺ຂຓາ ຘມ຺ມາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ຕຖາ ຍໍ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປາຍຕນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ທິຏ຺ຐໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສທ຺ທາຍຕນໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາເຓນ ສຸຕໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ ຆານວິຎ຺ຎາຓາທິຕ຺ຕເຍນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ມຸຕໍ, ອິຕິ ເອວໍ ທິຏ຺ຐາທິຕ຺ຕເຍ ຠຄວຕາ ສຣູເປນ ວຸຕ຺ເຕ ສຕິ ຕທວເສສໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວິຎ຺ຎາຕໍ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓປຣິຍາປນ຺ນໍ ຣູປໍ ຠຄວຕາ ອາລມ຺ພິຕພ຺ພຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ຠວຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປາຍຕນໍ ທິຏ຺ຐໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວຸຕ຺ເຕ ສຕິ ຕທວເສສໍ ສຸຕາທິກມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາທິອຕ຺ໂຖ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ວາ ສຸຕໍ ວາ ມຸຕໍ ວາ’’ຕິ.

‘‘ກາຍຄຕາຍ ສຕິຍາ ວຸຕ຺ຕາຍ ຕທວເສສາ ເວທນາຄຕາສຕິອາທໂຍເຍວ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕຕິໍສໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາປິ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຈາຫ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ເຍນ ນິຍ຺ຍານິກລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ຈ ຠຄວາ ອາຫ, ຕຖາ ເຕນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ຈ ຠຄວາ ອາຫ, ຕຖາ ເຕນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕສ຺ມາ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ເສນ ອຠິຠູຕຕ຺ຕາ ອິຫ ມມ ສາສເນ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕ຺ວໍ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ ຫຸຕ຺ວາ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫາເນນ ວາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫາເນນ ວາ ວິເນຍ຺ຍ ວິນຍິຕ຺ວາ ກາເຍ ເກສາທິຣູປກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ເກສາທິຣູປກາຍານຸປສ຺ສີ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣາຫີ’’ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ເຕ ສຕິ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ, ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ, ເວທນາສຸ ເວທນານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ, ຕສ຺ມາຕິຫ, ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ, ຈິຕ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ…ເປ… ໂທມນສ຺ສໍ, ຕສ຺ມາຕິຫ, ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ, ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ…ເປ… ໂທມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຠວຕີຕິ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວິຕ຺ຖາຣຕ຺ໂຖ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ໒໓) ພຫຸຘາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອມ຺ເຫຫິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິໂຕ.

‘‘ເອກສ຺ມິໍ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ວຸຕ຺ເຕ ກສ຺ມາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ວຸຕ຺ຕາ ຠເວຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອາຕາປີຕິ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອາຕາປີ’’ຕິ ອິມິນາ ປເທນ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ຕໍ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສມ຺ປຊາໂນ’’ຕິ ປເທນ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຕິມາ’’ຕິ ປເທນ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ຕໍ ສຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ຕໍ ສມາຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ກາເຍເຍວ ປວຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ປກາເຣນ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສິໂນ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເຈ ວເທຍ຺ຍ, ເອວໍ ສຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ວີຣິຍປຎ຺ຎາສຕິສມາຘີນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຕິປຏ຺ຐານານໍ ສາຘກຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ – ‘‘ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານສາຘເນ ອິເມສໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສຠາວເຠທາຠາວໂຕ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ໒໓).

໒໔. ‘‘ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາເຍວ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ກຖໍ ສຕ຺ຕຕິໍສໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ເຍນ ໂຍຄາວຈເຣນ ຠາວິຍມາເນສຸ ຕສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ພຸຊ຺ຌນໍ ໂພຘໍ, ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓໍ, ໂພຘໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ໂພຘງ຺ຄມາ. ໂພຘສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ປກ຺ເຂ ຠວາຕິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍາ.

‘‘ກຸສລາເຍວ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓຠາເວນ ນີຫຣິຕາ ກິໍ, ອຸທາຫຸ ອກຸສລາປິ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ເອວໍ ອກຸສລາປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ນິທ຺ຘາຣິຕາ ຍຖາ, ເອວໍ ອກຸສລາປິ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ເຕນ ນິທ຺ຘາຣິຕພ຺ພາເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກຖໍ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຫາເນກຏ຺ຐຠາເວນ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ປຫານໍ ອພ຺ຠຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາຕິ ປຫາເນກຏ຺ຐຠາເວນ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ‘‘ກຕມໍ ປຫານໍ ອພ຺ຠຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ຈຕູສຸ…ເປ… ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ກາຍາຄຕາສຕິປຏ຺ຐາເນ ໂຍຄາວຈເຣນ ຠາວິຍມາເນ ສຕິ ເຕນ ໂຍຄາວຈເຣນ ອສຸເຠ ເກສາທິເກ ຣູປກາເຍ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາໂສ ປຫີຍຕິ, ອສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ‘‘ອາຫາຣສມຸທຍາ ຣູປສມຸທໂຍ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໖) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຣູປກາເຍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສມຸທເຍ ກພຬີກາຣາຫາເຣປິ ຉນ຺ທຣາໂຄ ປຫີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເວທນາຄຕາສຕິປຏ຺ຐາເນ ຠາວິຍມາເນ ສຕິ ທຸກ຺ເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາໂສ ປຫີຍຕິ, ອສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ຜສ຺ສາຫາໂຣ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ອຸທາ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເວທນາຍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈເຍ ຜສ຺ສາຫາເຣ ຉນ຺ທຣາໂຄ ປຫີຍຕິ. ຈິຕ຺ຕຄຕາສຕິປຏ຺ຐາເນ ຠາວິຍມາເນ ອນິຈ຺ເຈ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາໂສ ປຫີຍຕິ, ອສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓາຫາໂຣ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຘມ຺ມຄຕາສຕິປຏ຺ຐາເນ ຠາວິຍມາເນ ອນຕ຺ຕນິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປລ຺ລາໂສ ປຫີຍຕິ, ອສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາໂຣ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເອເກກສ຺ມິໍ ປຫາຕພ຺ເພ ວຸຕ຺ເຕ ຕທວເສສາ ປຫາຕພ຺ພາ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ ປຫາຕພ຺ພຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

‘‘ອາຫາຣາ ຈສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈເນ ອາຫາເຣສຸ ປວຕ຺ຕາ ກາມຣາຄໂທສໂມຫາ ພ຺ຍນ຺ຕີກຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄຫິໂຕ. ກພຬີກາຣາຫາຣຎ຺ຫິ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ເຕ ກາມຣາເຄ ວິຊ຺ຊມາເນ ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ ວິຊານນາ ນຕ຺ເຖວ, ຕສ຺ມິໍ ກາມຣາເຄ ປນ ປຫີເນ ປຣິຊານນາ ຠວຕີຕິ. ເສສາຫາຣຊານນມ຺ປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວິຕາ, ວິປລ຺ລາສາ ປຫີນາ, ອາຫາຣປຣິຊານນາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ໂສ ໂຍຄາວຈໂຣ ອຸປາທາເນຫິ ອນຸປາທາໂນ ຠວຕິ. ສຸຠສຎ຺ຎິເຕ ຫິ ກາເຍ ກາມຸປາທານໍ ວິເສເສນ ຠວຕີຕິ ສຸຠສຎ຺ຎິໂຕ ກາໂຍ ກາມຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ກາຍຄຕາຍ ສຕິຍາ ອນຸສຣິຕພ຺ໂພ ອສຸຠສຎ຺ຎິໂຕ ເກສາທິ ກາມຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕ຺ເວວ. ສຸຂເວທນາຍ ອສ຺ສາທວເສນ ທິຏ຺ຐຸປາທານໍ ຠວຕີຕິ ສຸຂສຎ຺ຎິຕາ ເວທນາ ທິຏ຺ຐຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ເວທນາຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ເວທນາ ທິຏ຺ຐຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕ຺ເວວ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຄຫຓວເສນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສີລວຕວເສນ ປຣິສຸທ຺ຘີຕິ ປຣາມສນໍ ໂຫຕີຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ສີລພ຺ພຕຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ຈິຕ຺ຕຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສີລພ຺ພຕຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕ຺ເວວ. ຘມ຺ເມ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉເທນ ຍຖາຠູຕໍ ອປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ເມສຸ ອຕ຺ຕາຠິນິເວໂສ ໂຫຕີຕິ ຘມ຺ມາ ອຕ຺ຕວາທຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ຘມ຺ມຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ອຕ຺ຕວາທຸປາທານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫນ຺ຕິ ເອວ. ຕສ຺ມາ ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ຠາວິຍມາເນສຸ ອຸປາທາເນຫິ ອນຸປາທາໂນ ຠວຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

‘‘ເຍນ ໂຍຄາວຈເຣນ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວິຕາ, ໂສ ໂຍຄາວຈໂຣ ອຸປາທາເນຫິເຍວ ອນຸປາທາໂນ ຠວຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ໂຍຄາທີຫິປິ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍເຄຫິ ຈ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂຍເຄຫິ ຈາຕິ ກາມໂຍຄຠວໂຍຄທິຏ຺ຐິໂຍຄອວິຊ຺ຊາໂຍເຄຫິ ຈ. ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານວເສນ ວິຄໂຕ, ວິມຸຕ຺ໂຕ ຈ ຠວຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຠສຎ຺ຎິໂຕ ຫິ ຣູປກາໂຍ ກາມຣາຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ກາຍຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ໂພ ກາໂຍ ກາມຣາຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕ຺ເວວ. ‘‘ສຸໂຂ’’ຕິ ວາ ‘‘ສຸຂເຫຕູ’’ຕິ ວາ ຄຫຓີໂຍ ຠໂວ ຠວຣາຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ເວທນາຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ໂພ ຠໂວ ຠວຣາຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນິວິສິຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິໂຍຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ຈິຕ຺ຕຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິໂຍຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ວິນິພ຺ໂຠຄສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຕ຺ຕາ, ຘມ຺ມານໍ ຘມ຺ມມຕ຺ຕຕາຍ ຈ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕ຺ຕາ ອວິນິພ຺ຠຸຊິຕພ຺ພາ, ຘມ຺ມມຕ຺ຕຕາຍ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາໂຍຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂຫນ຺ຕິ, ຘມ຺ມຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາໂຍຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານານຸປສ຺ສໂກ ‘‘ໂຍເຄຫິ ຈ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຍໍ ນໂຍ ອາສເວຫິ ຈ ອນາສໂວ ຠວຕິ, ໂອເຆຫິ ຈ ນິຕ຺ຖິຓ຺ໂຓ ຠວຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ.

ຄນ຺ເຖຫິ ຈ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ຠວຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສຸຠສຎ຺ຎິໂຕ ຣູປກາໂຍ ອຠິຊ຺ຌາກາຍຄນ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ກາຍຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ໂພ ຣູປກາໂຍ ອຠິຊ຺ຌາກາຍຄນ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຠູຕາ ເວທນາ ພ຺ຍາປາທກາຍຄນ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ປຏິຆານຸສໂຍ ອນຸເສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕). ເວທນາຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ເວທນາ ພ຺ຍາປາທກາຍຄນ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິເວສວເສນ ສສ຺ສຕສ຺ສ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສີເລນ ສຸທ຺ຘິ, ວເຕນ ສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ປຣາມສນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ຄຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສີລພ຺ພຕປຣາມາສກາຍຄນ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ຈິຕ຺ຕຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສີລພ຺ພຕປຣາມາສສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມານໍ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປສຠາວສ຺ສ ອທສ຺ສນໂຕ ຠວທິຏ຺ຐິວິຠວທິຏ຺ຐິ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິທໍ ສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິວິສິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ອິທໍສຈ຺ຈາຠິນິເວສກາຍຄນ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ຘມ຺ມຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ອິທໍສຈ຺ຈາຠິນິເວສກາຍຄນ຺ຖສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານານຸປສ຺ສໂກ ‘‘ຄນ຺ເຖຫິ ຈ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ສຸຠສຎ຺ຎິໂຕ ຈ ກາໂຍ ຣາຄສລ຺ລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ກາຍຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ໂພ ກາໂຍ ຣາຄສລ຺ລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ສຸຂສຎ຺ຎິຕາຍ ເວທນາຍ ໂທໂສ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເວທນາ ໂທສສລ຺ລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ເວທນາຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ເວທນາ ໂທສສລ຺ລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຕາ ເສຍ຺ໂຍ’’ຕິອາທິວເສນ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ມານສລ຺ລສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖຸ, ຈິຕ຺ຕຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕໍ ມານສລ຺ລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມານໍ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປສຠາວສ຺ສ ອຊານນໂຕ ຘມ຺ມາ ໂມຫສລ຺ລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ຘມ຺ມຄຕາຍ ປນ ສຕິຍາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ໂມຫສລ຺ລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານານຸປສ຺ສໂກ ‘‘ສລ຺ເລຫິ ຈ ວິສລ຺ໂລ ຠວຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

‘‘ອາຫາຣາ ຈສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ກິໍ ປນ ອາຫາຣາວ ອສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ເຎປີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ຈ ອສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ຈສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍນ ໂຍຄາວຈເຣນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວິຕາ, ຕສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ມາວ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ, ນ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍຕິ ເຈ ວເທຍ຺ຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາທີຫິ ຈ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ປຣິຎ຺ຎາເຕສຸ ສຎ຺ຎາຍປິ ປຣິຎ຺ຎາຕພ຺ພຠາວໂຕ. ສາ ຫິ ເວທນາຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕນ ຘມ຺ເມສຸ ປຣິຎ຺ຎາເຕສຸ ອວິນາຠາວໂຕ ປຣິຎ຺ຎາຕາວາຕິ.

ເຍນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວິຕາ, ໂສ ໂຍຄາວຈໂຣ ອຸປາທາເນຫິ ອນຸປາທາໂນ ຈ, ໂຍເຄຫິ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ຈ, ຂນ຺ເຘຫິ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ຈ, ອາສເວຫິ ອນາສໂວ ຈ, ໂອເຆຫິ ນິຕ຺ຖິຓ຺ໂຓ ຈ, ສລ຺ເລຫິ ວິສລ຺ໂລ ຈ ຠວຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ‘‘ກິໍ ປນ ຕຖາວິໂຘວ ໂຫຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎຖາປີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອຄຕິມ຺ປິ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຄຕິຄມເນຫິ ຈ ນ ອຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ອາຫ. ສຸຠາທິສຎ຺ຎິເຕ ຣູປກາເຍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສຸຠາທິສຎ຺ຎິໂຕ ຣູປກາໂຍ ວິເສສໂຕ ຉນ຺ທາຄຕິຍາ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐາເນນ ປນ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ໂພ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາທິໂກ ກາໂຍ ຉນ຺ທາຄຕິຍາ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານຠາວນໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ສຸຂເວທນສ຺ສາທວເສນ ເວທຍມາໂນ ຕທຠາເວນ ພ຺ຍາປາທໍ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ສຸຂເວທນາ ໂທສາຄຕິຍາ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ເວທນານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐາເນນ ປນ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ເວທນາ ໂທສາຄຕິຍາ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເວທນາສຕິປຏ຺ຐານຠາວນໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ໂທສາຄຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ສນ຺ຕຕິຆນວເສນ ‘‘ນິຈ຺ຈໍ, ຘຸວ’’ນ຺ຕິ ຄຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂມຫສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐາເນນ ປນ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂມຫສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານຠາວນໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ໂທສາຄຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ວິຠຊິຕ຺ວາ ຘມ຺ມສຠາວໍ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ ຠຍໍ ຊາຍຕີຕິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ອຊານິຍສຠາວາ ຘມ຺ມາ ຠຍສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ໂຫນ຺ຕິ, ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐາເນນ ປນ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຊານິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ຣາຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານຠາວນໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຠຍາຄຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ເອວໍ ປຫາຕພ຺ພຠາເວນ ເອກລກ຺ຂເຓ ອກຸສເລປິ ຘມ຺ເມ ນີຫຣິຕ຺ວາ ອິທານິ ນິຄເມຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ອກຸສລາປິ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ປຫານໍ ອພ຺ຠຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຠາເວຕພ຺ເພສຸ ຘມ຺ເມສຸ ເອກເທເສສຸ ວຸຕ຺ເຕ ຕທວເສສາປິ ຠາເວຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ນີຫຣິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ປຫາຕພ຺ເພສຸປິ ຘມ຺ເມສຸ ເອກເທເສ ວຸຕ຺ເຕ ຕທວເສສາປິ ຘມ຺ມາ ປຫາຕພ຺ພາ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ນີຫຣິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕາ, ອມ຺ເຫຫິ ຈ ຎາຕາ, ‘‘ອຎ຺ຎຖາປິ ຍທິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ, ເຕປິ ວທຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ອຎ຺ເຎນປິ ປຣິຍາເຍນ ລກ຺ຂຓຫາຣສ຺ສ ອຸທາຫຣຓານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຕ຺ຖ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຍສ຺ສໍ ຣູເປກເທສເທສນາຍໍ ຣູປິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທິຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິໂຍສານໍ ອຏ຺ຐວິຘໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຣູເປກເທສໍ ຠຄວຕາ ເທສິຕໍ. ຕຕ຺ເຖວ ຕສ຺ສໍ ຣູເປກເທສເທສນາຍໍ ຣູປຘາຕຸ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓາ ຈກ຺ຂຸຘາຕາທິໂຜຏ຺ຐພ຺ພຘາຕຸປຣິໂຍສານາ ທສວິຘາ ຣູປຘາຕຸ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ເທສິຕາ. ສພ຺ໂພ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ຈ ເທສິໂຕ. ຣູປາຍຕນໍ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ຈກ຺ຂາຍຕນາທິໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນປຣິໂຍສານໍ ທສວິຘໍ ອາຍຕນໍ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ ເທສິຕໍ.

ຍຕ຺ຖ ວາ ປນ ຍສ຺ສໍ ເວທເນກເທສເທສນາຍໍ ສຸຂາ ເວທນາ ຠຄວຕາ ເທສິຕາ, ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສໍ ເວທເນກເທສເທສນາຍໍ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ເທສິຕໍ, ໂສມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ເທສິຕໍ, ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍ ອຣິຍສຈ຺ຈຎ຺ຈ ເທສິຕໍ ສຸຂເວທນາຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຖ ວາ ປນ ຍສ຺ສໍ ເວທເນກເທສເທສນາຍໍ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ຠຄວຕາ ເທສິຕາ, ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສໍ ເວທເນກເທສເທສນາຍໍ ທຸກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ເທສິຕໍ ໂທມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ເທສິຕໍ, ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈຎ຺ຈ ເທສິຕໍ ທຸກ຺ຂເວທນາຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຖ ວາ ປນ ຍສ຺ສໍ ເວທເນກເທສເທສນາຍໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ຠຄວຕາ ເທສິຕາ, ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສໍ ເວທເນກເທສເທສນາຍໍ ອຸເປກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ເທສິຕໍ, ສພ຺ໂພ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ຈ ເທສິໂຕຕິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

ຍສ຺ສໍ ເທສນາຍໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ເທສິຕາ, ຕສ຺ສໍ ເທສນາຍໍ ອຸເປກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ເທສິຕໍ ໂຫຕຸ ສມານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ, ‘‘ເກນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສິໂຕ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ‘‘ເກນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ຫິ ຍສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາ ອນຸເສຕິ, ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາ ເທສິຕາ ໂຫຕິ. ອວິຊ຺ຊາຍ ຈ ເທສິຕາຍ ອວິຊ຺ຊາມູລໂກ ສພ຺ໂພປິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເທສິໂຕວ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອນຸໂລມວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ໂຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສິໂຕຕິ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ, ‘‘ຍທິ ຕຖາ ປວຕ຺ໂຕ ໂສ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສິໂຕ, ເອວໍ ສຕິ ສພ຺ໂພ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສິໂຕ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂສ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ຈ ອນຸໂລມວເສນ ປວຕ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ສຣາຄສໂທສສໂມຫສໍກິເລສປກ຺ເຂນ ຫາຕພ຺ໂພ. ໂຍ ຈ ປຏິໂລມວເສນ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິໂກ ປວຕ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ວີຕຣາຄວີຕໂທສວີຕໂມຫອຣິຍຘມ຺ເມຫິ ຫາຕພ຺ໂພ. ໂຍ ຈ ອນຸໂລມປຏິໂລມວເສນ ປວຕ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ຕທຸຠເຍຫິ ຫາຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ໂພ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສິໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

‘‘ເຍ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓາ, ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ເຕ ອວສິຏ຺ຐາ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິອາທິນາ (ເນຕ຺ຕິ. ໒໓) ອາຈຣິເຍນ ຍາ ລກ຺ຂຓຫາຣໂຍຊນາ ວຸຕ຺ຕາ, ສາວ ກາຕພ຺ພາ, ນ ອຎ຺ຎຖາ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຠາວໂຕ ອຎ຺ຎຖາປິ ລກ຺ຂຓຫາຣໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ເຍ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ປຖວີອາທໂຍ ຣູປຘມ຺ມາ, ເຍ ຜສ຺ສາທໂຍ ອຣູປຘມ຺ມາ ສນ຺ຘາຣຓາທິກິຈ຺ຈໂຕ ສງ຺ຆຏ຺ຏນາທິກິຈ຺ຈໂຕ ເອກລກ຺ຂຓາ, ເຕສໍ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ເຕ ອວສິຏ຺ຐາ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ. ເຍ ປຖວີອາທໂຍ ຣູປຘມ຺ມາ, ເຍ ຜສ຺ສາທໂຍ ອຣູປຘມ຺ມາ ກກ຺ຂຬາທິລກ຺ຂຓໂຕ ຜຸສນາທິລກ຺ຂຓໂຕ ເອກລກ຺ຂຓາ, ເຕສໍ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ເຕ ອວສິຏ຺ຐາ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ. ເຍ ຘມ຺ມາ ຣຸປ຺ປນສາມຎ຺ຎໂຕ ນມນສາມຎ຺ຎໂຕ ອນິຈ຺ຈາທິສາມຎ຺ຎໂຕ ວາ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິສາມຎ຺ຎໂຕ ວາ ເອກລກ຺ຂຓາ, ເຕສໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ເອກສ຺ມິໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ເຕ ອວສິຏ຺ຐາ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ. ເຍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາ ຠງ຺ຄຸປ຺ປາທໂຕ ສງ຺ຂໂຕ ຈຸຕູປປາຕໂຕ ສມານນິໂຣຘຸປ຺ປາທສງ຺ຂຕໂຕ ວາ ຈຸຕູປປາຕໂຕ ເອກລກ຺ຂຓາ, ເຕສໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ເອກສ຺ມິໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ເຕ ອວສິຏ຺ຐາ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

ກິຈ຺ຈໂຕ ຈ ລກ຺ຂຓໂຕ ຈາຕິອາທີສຸ ຈ-ສທ຺ເທນ ສຫຈຣຓສມານເຫຕຸຕາທໂຍ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສຫຈຣຓາທີສຸ ຈ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ‘‘ນານຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໑, ໓໕໗, ໓໕໙; ອ. ນິ. ໙.໒໔), ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎານໍ ອມນສິກາຣາ’’ຕິອາທີສຸ ສຫຈາຣິຕາຍ ສຎ຺ຎາສຫຄຕາ ຘມ຺ມາ ນິທ຺ຘາຣິຕາຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ສຣູປໂຕ ວຸຕ຺ເຕ ເອກລກ຺ຂຓາທິໂຕ ອວສິຏ຺ຐຘມ຺ມານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕຠາໂວ ເກນ ອມ຺ເຫຫິ ຊານິຕພ຺ໂພ ສທ຺ທຫິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເຕນ ອວສິຏ຺ຐຘມ຺ມານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕຠາເວນ ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ເອກຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິກໍ ຍໍ ວຈນໍ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ອາຫ, ເຕນ ວຈເນນ ຕຸມ຺ເຫຫິ ອວສິຏ຺ຐານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕຠາໂວ ຊານິຕພ຺ໂພ ສທ຺ທຫິຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ລກ຺ຂຓຫາໂຣ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ, ອຎ຺ໂຎ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ນິຍຸຕ຺ໂຕ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສໍ ປາຬິຍໍ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ເຕ ອວສິຏ຺ຐຘມ຺ມາປິ ເຍນ ລກ຺ຂຓຫາເຣນ ນິທ຺ຘາຣິຕາ, ຕສ຺ສໍ ປາຬິຍໍ ໂສ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ໂຍຊິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ.

ອິຕິ ລກ຺ຂຓຫາຣວິຠງ຺ເຄ ສຕ຺ຕິພລານຸຣູປາ ຣຈິຕາ

ວິຠາວນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຓ຺ຑິເຕຫິ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຏີການຸສາເຣນ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ໂຖ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ.