ອຊາຕສຕ຺ຕຸອຸປາສກຕ຺ຕປຏິເວທນາກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໕໐. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຠຄວຕາ ເທສິຕສ຺ສ ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ ສງ຺ຄີຕສ຺ສ ‘‘ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິປາຐສ຺ສປິ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຐມໍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣາຊາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສາມຎ຺ຎຜເລ, ສຸຕ຺ຕປເທເສ ວາ. ກຣຓໍ ກາໂຣ, ສາຘຸ ອິຕິ ກາໂຣ ຕຖາ, ‘‘ສາຘຸ ຠຄວາ, ສາຘຸ ສຸຄຕາ’’ຕິອາທິນາ ຕໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ. ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ເທສນາຍ ອາທິຎ຺ຈ ມຊ຺ຌຎ຺ຈ ປຣິໂຍສານຎ຺ຈ. ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສາທຣໍ ຄາຣວໍ ສຸຕ຺ວາ, ‘‘ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທໍ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາວຈນໍ. ອິເມ ປຎ຺ເຫ ປຸຖູ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອຫໍ ຈິຣໍ ວຕ ອມ຺ຫິ, ເອວໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ອຫໍ ຖຸເສ ໂກຏ຺ເຏນ຺ໂຕ ວິຍ ກຎ຺ຈິ ສາຣໍ ນາລຕ຺ຖນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຕຖາ ໂຍ…ເປ… ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ, ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຄຸຓສມ຺ປທາ ອໂຫ ວຕ. ທສພລສ຺ສ ຄຸຓານຸຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕ ອຫໍ ວຎ຺ຈິໂຕ ສຸຈິຣໍ ວຕ ອມ຺ຫີຕິ. ວຎ຺ຈິໂຕຕິ ຈ ອຎ຺ຎາເຓນ ວຎ຺ຈິໂຕ ອາວຏ຺ຏິໂຕ, ໂມເຫນ ປຏິຈ຺ຉາທິໂຕ ອມ຺ຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທສພລສ຺ສ ຄຸຓານຸຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕ’’ຕິ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ຫິ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕິ. ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອາວິກໂຣນ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸລ຺ລງ຺ຆນສມຕ຺ຖາຍປິ ອຸພ຺ເພຄປີຕິຍາ ອນຸລ຺ລງ຺ຆນມ຺ປິ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈວິຘາຍ ປີຕິຍາ ຜຸຏສຣີໂຣ’’ຕິ. ຜຸຏສຣີໂຣຕິ ຈ ຜຸສິຕສຣີໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ພ຺ຍາປິຕສຣີໂຣຕິ ສພ຺ພາຍ ປີຕິຍາ ອພ຺ຍາປິຕຕ຺ຕາ. ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທສ຺ສ ອາວິກຣຓໍ, ອຸປາສກຕ຺ຕປເວທນຎ຺ຈ. ອາຣທ຺ຘໍ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ ວິຄຕາ, ວິຄຕຠາໂວ ຈ ຂໂຍ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຂເຍ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ’’ຕິ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣຕິ ອຕິວິຍ ກນ຺ຕຕໂຣ ມໂນຣໂມ, ຕາທິໂສ ຈ ສຸນ຺ທໂຣ ຠທ຺ທໂກ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸນ຺ທເຣ’’ຕິ.

‘‘ໂກ ເມ’’ຕິອາທິ ຄາຖາ ວິມານວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ (ວິ. ວ. ໘໕໗). ຕຕ຺ຖ ໂກຕິ ເທວນາຄຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພາທີສຸ ກຕໂມ. ເມຕິ ມມ. ປາທານີຕິ ປາເທ, ລິງ຺ຄວິປຣິຍາໂຍຍໍ. ອິທ຺ຘິຍາຕິ ອີທິສາຍ ເທວິທ຺ຘິຍາ. ຍສສາຕິ ອີທິເສນ ປຣິວາເຣນ, ປຣິຊເນນ ຈ. ຊລນ຺ຕິ ຊລນ຺ໂຕ ວິຊ຺ໂຊຕມາໂນ. ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນາຕິ ອຕິວິຍ ກນ຺ເຕນ ກມນີເຍນ, ອຠິຣູເປນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຓ຺ເຓນາຕິ ຉວິວຓ຺ເຓນ ສຣີຣວຓ຺ຓນິຠາຍ. ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາຕິ ສພ຺ພາ ທສປິ ທິສາ ໂອຠາສຍນ຺ໂຕ. ຈນ຺ໂທ ວິຍ, ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກາໂລກໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ໂກ ວນ຺ທຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອຠິຣູເປຕິ ອຕິເຣກຣູເປ ອຸຬາຣວຓ຺ເຓນ ສມ຺ປນ຺ນຣູເປ. ອພ຺ຠານຸໂມທເນຕິ ອຠິອນຸໂມທເນ ອຠິປ຺ປໂມທິຕຠາເວ. ກິມຕ຺ຖິຍໍ ‘‘ອພ຺ຠານຸໂມທເນ’’ຕິ ວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ໂຫຕຸ ອພ຺ຠານຸໂມທເນ, ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ໂຈທນາຍ ໂສຘນາມຸເຂນ ອາເມຑິຕວິສຍໍ ນິທ຺ຘາເຣຕິ ‘‘ຠເຍ ໂກເຘ’’ຕິອາທິນາ, ອິມິນາ ສທ຺ທລກ຺ຂເຓນ ເຫຕຸຠູເຕນ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ວິສເຍນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ອາເມຑິຕວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວິສຍໍ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ເອວມາຫາຕິປິ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂຈໂຣ ໂຈໂຣ, ສປ຺ໂປ ສປ຺ໂປ’’ຕິອາທີສຸ ຠເຍ ອາເມຑິຕໍ, ‘‘ວິຊ຺ຌ ວິຊ຺ຌ, ປຫຣ ປຫຣາ’’ຕິອາທີສຸ ໂກເຘ, ‘‘ສາຘຸ ສາຘູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໗; ໓.໓໕; ໕.໑໐໘໕) ປສໍສາຍໍ, ‘‘ຄຈ຺ຉ ຄຈ຺ຉ, ລຸນາຫິ ລຸນາຫີ’’ຕິອາທີສຸ ຕຸຣິເຕ, ‘‘ອາຄຈ຺ຉ ອາຄຈ຺ຉາ’’ຕິອາທີສຸ ໂກຕູຫເລ, ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ພຸທ຺ໂຘຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ພຸ. ວໍ. ໒.໔໔) ອຈ຺ຉເຣ, ‘‘ອຠິກ຺ກມຖາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອຠິກ຺ກມຖາຍສ຺ມນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໒໐; ອ. ນິ. ໙.໑໑) ຫາເສ, ‘‘ກຫໍ ເອກປຸຕ຺ຕກ, ກຫໍ ເອກປຸຕ຺ຕກາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໖໓) ໂສເກ, ‘‘ອໂຫ ສຸຂໍ, ອໂຫ ສຸຂ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໒໐; ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕) ປສາເທ. ຈສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຄຣຫາ ອສມ຺ມານາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ປາໂປ ປາໂປ’’ຕິອາທີສຸ ຫິ ຄຣຫາຍໍ, ‘‘ອຠິຣູປກ ອຠິຣູປກາ’’ຕິອາທີສຸ ອສມ຺ມາເນ. ເອວເມເຕສຸ ນວສຸ, ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ວິສເຍສຸ ອາເມຑິຕວຈນໍ ພຸໂຘ ກເຣຍ຺ຍ, ໂຍເຊຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາເມຑນໍ ປຸນປ຺ປຸນມຸຈ຺ຈາຣຓໍ, ອາເມຑີຍຕິ ວາ ປຸນປ຺ປຸນມຸຈ຺ຈາຣີຍຕີຕິ ອາເມຑິຕໍ, ເອກສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຈນໍ. ເມຑິສທ຺ໂທ ຫິ ອຸມ຺ມາທເນ, ອາປຸພ຺ໂພ ຕຸ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸມຸຈ຺ຈາຣເຓ ວຕ຺ຕຕິ ຍຖາ ‘‘ເອຕເທວ ຍທາ ວາກ຺ຍ-ມາເມຑຍຕິ ວາສໂວ’’ຕິ.

ເອວໍ ອາເມຑິຕວເສນ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຸຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ນຍິທໍ ອາເມຑິຕວເສເນວ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ເຈກມຕ຺ຖທ຺ວຍວເສນປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາເມຑິຕວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວິຈ຺ຉາວເສນາປິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເອວມາຫາຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ພ຺ຍາເປຕພ຺ພສ຺ສ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸມວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ພ຺ຍາເປຕພ຺ພສ຺ສ ຫິ ພ຺ຍາປເກນ ຄຸຓກິຣິຍາທພ຺ເພນ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາຍ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຈນໍ ວິຈ຺ຉາ ຍຖາ ‘‘ຄາໂມ ຄາໂມ ຣມຓີໂຍ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຠິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອຠິກ຺ກມນີຍໍ, ຕພ຺ຠາໂວ ຈ ອຕິອິຏ຺ຐຕາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕິອິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິ, ປທຕ຺ຕຍຎ຺ເຈຕໍ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ທ຺ວີສຸ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ເທສຸ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນປຸໍສກລິງ຺ເຄນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ຘມ຺ມເທສນາເຍວາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຍທິທໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ’’ຕິ ອາຫ, ຍາຍໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ ມຍາ ສຸຕາ, ຕທິທໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາສງ຺ຂາຕໍ ວຈນໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ປຏິນິທ຺ເທໂສປິ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ອເຠທຕ຺ຕາ ຍຸຕ຺ໂຕ ເອວ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຈ ທິນ຺ນໍ ມຫປ຺ຜລມາຫູ’’ຕິອາທີສຸ (ວິ. ວ. ໘໘໘) ວິຍ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ ເອຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖວເສນ ລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ, ກາຣິຍວິປຣິຓາມວເສນ ເຈຕ຺ຖ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາມຕາ. ວຈນນ຺ຕິ ເຫຕ຺ຖ ເສໂສ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ, ຍາຍໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ ມຍາ ສຸຕາ, ສາ ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິຍປເທປິ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ປສາທນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນປຸໍສກລິງ຺ເຄນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາຣຫເມສ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ.

‘‘ຠຄວໂຕ ວຈນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖທ຺ວຍສຣູປໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂທສນາສນໂຕຕິ ຣາຄາທິກິເລສໂທສວິທ຺ຘໍສນໂຕ. ຄຸຓາຘິຄມນໂຕຕິ ສີລາທິຄຸຓານໍ ສມ຺ປາທນວເສນ ອຘິຄມາປນໂຕ. ເຍ ຄຸເຓ ເທສນາ ອຘິຄເມຕິ, ເຕສຸ ‘‘ຄຸຓາຘິຄມນໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕສຸເຍວ ຄຸເຓສຸ ປຘານຠູຕາ ຄຸຓາ ທສ຺ເສຕພ຺ພາຕິ ເຕ ປຘານຠູເຕ ຄຸເຓ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສທ຺ຘາຊນນໂຕ ປຎ຺ຎາຊນນໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສທ຺ຘາປຘານາ ຫິ ໂລກິຍາ ຄຸຓາ, ປຎ຺ຎາປຘານາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຕິ, ປຘານນິທ຺ເທໂສ ເຈສ ເທສນາຍ ອຘິຄເມຕພ຺ເພຫິ ສີລສມາຘິທຸກາທີຫິປິ ໂຍຊນາສມ຺ຠວໂຕ. ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສາຕ຺ຖໂຕ’’ຕິອາທິນາ. ສີລາທິອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາຕ຺ຖໂຕ. ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ. ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສທ຺ທປໂຍຄຕາຍ ອຸຕ຺ຕານປທໂຕ. ສຓ຺ຫສຸຂຸມຠາເວນ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຖຕາຍ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖໂຕ. ສິນິທ຺ຘມຸທຸມຘຸຣສທ຺ທປໂຍຄຕາຍ ກຓ຺ຓສຸຂໂຕ. ວິປຸລວິສຸທ຺ຘເປມນີຍຕ຺ຖຕາຍ ຫທຍງ຺ຄມໂຕ. ມານາຕິມານວິຘມເນນ ອນຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນໂຕ. ຖມ຺ຠສາຣມ຺ຠນິມ຺ມທ຺ທເນນ ອປຣວມ຺ຠນໂຕ. ຫິຕາຘິປ຺ປາຍປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ປເຣສໍ ຣາຄປຣິຬາຫາທິວູປສມເນນ ກຣຸຓາສີຕລໂຕ. ກິເລສນ຺ຘກາຣວິຘມເນນ ປຎ຺ຎາວທາຕໂຕ. ອວທາຕໍ, ໂອທາຕນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ກຣວີກຣຸຕມຎ຺ຊຸຕາຍ ອາປາຖຣມຓີຍໂຕ. ປຸພ຺ພາປຣາວິຣຸທ຺ຘສຸວິສຸທ຺ຘຕາຍ ວິມທ຺ທກ຺ຂມໂຕ. ອາປາຖຣມຓີຍຕາຍ ເອວ ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕ. ວິມທ຺ທກ຺ຂມຕາຍ, ຫິຕຊ຺ຌາສຍປ຺ປວຕ຺ຕິຕາຍ ຈ ວີມໍສິຍມານຫິຕໂຕຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາທິສທ຺ເທນ ປນ ສໍສາຣຈກ຺ກນິວຕ຺ຕນໂຕ, ສທ຺ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ, ມິຈ຺ຉາວາທວິທ຺ຘໍສນໂຕ, ສມ຺ມາວາທປຕິຏ຺ຐາປນໂຕ, ອກຸສລມູລສມຸທ຺ຘຣຓໂຕ, ກຸສລມູລສໍໂຣປນໂຕ, ອປາຍທ຺ວາຣວິຘານໂຕ, ສຄ຺ຄມຄ຺ຄທ຺ວາຣວິວຣຓໂຕ, ປຣິຍຸຏ຺ຐານວູປສມນໂຕ, ອນຸສຍສມຸຄ຺ຆາຏນໂຕຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ນ ເກວລໍ ປທທ຺ວເຍເນວ, ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ຈຕູຫິ ອຸປມາຫີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ‘‘ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕ ຣູປານິ ທກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖອຸປມາຍ ອາກາຣມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ, ນ ປນ ອຸປມນ຺ຕຣທສ຺ສນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕູຫິ ອຸປມາຫີ’’ຕິ. ອໂຘມຸຂຏ຺ຐປິຕນ຺ຕິ ເກນຈິ ອໂຘມຸຂໍ ຐປິຕໍ. ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕນ຺ຕິ ສຠາເວເນວ ເຫຏ຺ຐາມຸຂໍ ຊາຕໍ. ອຸຄ຺ຆາເຏຍ຺ຍາຕິ ວິວຏໍ ກເຣຍ຺ຍ. ‘‘ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ ສມາຈິກ຺ຂຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ປຸຣຕ຺ຖາຠິມຸໂຂ, ອຸຕ຺ຕຣາຠິມຸໂຂ ວາ ຄຈ຺ຉາ’’ຕິອາທິນາ ວຈນມຕ຺ຕໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເອສ ມຄ຺ໂຄ, ເອວໍ ຄຈ຺ຉາ’’ຕິ ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສ຺ສນ຺ເທຫໍ ທສ຺ເສຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກາຬປກ຺ເຂ ຈາຕຸທ຺ທສີ ກາຬປກ຺ຂຈາຕຸທ຺ທສີ. ນິຣນ຺ຕຣຣຸກ຺ຂຄຫເນນ ເອກຄ຺ຆໂນ ວນສຓ຺ໂຑ ຆນວນສຓ຺ໂຑ. ເມຆສ຺ສ ປຏລໍ ເມຆປຏລໍ, ເມຆຈ຺ຉນ຺ນຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ກສ຺ສຈິປິ ອາເຘຍ຺ຍສ຺ສ ອນາຘາຣຠູຕໍ ກິຎ຺ຈິ ຠາຊນໍ ອາຘາຣຠາວາປາທນວເສນ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ ອຸປຣິ ມຸຂໍ ຐເປຍ຺ຍ. ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕຕາຍ ວິມຸຂໍ, ອໂຘມຸຂຏ຺ຐປິຕຕາຍ ອສທ຺ຘມ຺ເມ ປຕິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ປທທ຺ວຍໍ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕປທສ຺ສ ຍຖາທສ຺ສິເຕນ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍນ ຍຖາຣຫໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ນ ຍຖາສງ຺ຂ຺ຍໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ ຫິ ເອສ ຣາຊາ ສທ຺ຘມ຺ມວິມຸໂຂ, ປາປມິຕ຺ເຕນ ປນ ເທວທຕ຺ເຕນ ປິຕຸຆາຕາທີສຸ ອຸຍ຺ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ ອສທ຺ຘມ຺ເມ ປຕິໂຕຕິ. ວຸຏ຺ຐາເປນ຺ເຕນ ຠຄວຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

‘‘ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ’’ຕິອາທິນາ ຕທາ ຣຎ຺ຎາ ອວຸຕ຺ຕສ຺ສາປິ ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ. ກາມຎ຺ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍປິ ປຏິຈ຺ຉາທກາ ນີວຣຓຠາວໂຕ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ປນ ສວິເສສໍ ປຏິຈ຺ຉາທິກາ ສຕ຺ເຕ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄຫນປຏິຈ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມາຫໍ ຠິກ຺ຂເວ ວຊ຺ຊໍ ວທາມີ’’ຕິ, [ອ. ນິ. ໑.໓໑໐ (ອຕ຺ຖໂຕ ສມານໍ)] ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕຄຸມ຺ພປຏິຈ຺ຉນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄຫນປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ສາສນໍ ວິວຣນ຺ເຕນາ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ເອກາວ ອນຸສນ຺ຘິ, ເອກໍວ ສາສນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນມ຺ປິ ອິມິນາ ສທ຺ຘິໍ ເອກສາສນໍ ກໂຣຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຏ຺ຐກຖາທີສຸປິ ຫິ ຕຖາ ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄຫນປຏິຈ຺ຉນ຺ນສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ວິວຣຓວຈນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕີຕິ.

ສພ຺ໂພ ອກຸສລຘມ຺ມສງ຺ຂາໂຕ ອປາຍຄາມິມຄ຺ໂຄ ກຸມ຺ມຄ຺ໂຄ ກຸຈ຺ຉິໂຕ ມຄ຺ໂຄຕິ ກຕ຺ວາ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຕາຍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ອຏ຺ຐ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕຘມ຺ມາ ມິຈ຺ຉາມຄ຺ໂຄ ໂມກ຺ຂມຄ຺ຄໂຕ ມິຈ຺ຉາ ວິຕໂຖ ມຄ຺ໂຄຕິ ກຕ຺ວາ. ເຕເນວ ຫິ ຕທຸຠຍສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂມຄ຺ຄໍ ອາວິກໂຣນ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ໂພ ຫິ ກຸສລຘມ຺ໂມ ສຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ອຏ຺ຐ ສມ຺ມຕ຺ຕຘມ຺ມາ ໂມກ຺ຂມຄ຺ໂຄ. ສປ຺ປິອາທິສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ປທີໂປ ນ ຕຖາ ອຸຊ຺ຊໂລ, ຍຖາ ເຕລສນ຺ນິສ຺ສໂຍຕິ ເຕລປຊ຺ໂຊຕຄ຺ຄຫຓໍ. ຘາເຣຍ຺ຍາຕິ ຘເຣຍ຺ຍ, ສມາຫເຣຍ຺ຍ ສມາທເຫຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຣູປານີຕິ ພຸທ຺ຘາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຣຕນານໍ ວຓ຺ຓາຍຕນານິ. ເຕສໍ ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຣູປານໍ ປຏິຈ຺ຉາທກສ຺ສ ໂມຫນ຺ຘກາຣສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສກໍ ຕຖາ. ເທສນາສງ຺ຂາຕໍ ປຊ຺ໂຊຕໍ ຕຖາ. ຕທຸຠຍໍ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓວເສນ ວິຍູຫິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຘາຣໂກ ສມາທຫໂກຕິ ອຕ຺ເຖນ ‘‘ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທກໂມຫນ຺ຘກາຣວິທ຺ຘໍສກເທສນາປຊ຺ໂຊຕຘາຣເກນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕຫິ ປຣິຍາເຍຫີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕຸກ຺ກຸຊ຺ຊນປຏິຈ຺ຉນ຺ນວິວຣຓມຄ຺ຄາຈິກ຺ຂຓເຕລປຊ຺ໂຊຕຘາຣຓ ສງ຺ຂາຕ ຈຕຸພ຺ພິໂຘປໂມປມິຕພ຺ພປ຺ປກາເຣຫິ, ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ວາ ນານາວິຘກຸຫນລປນາທິມິຈ຺ຉາຊີວວິຘມນາທິວິຠາວນປຣິຍາເຍຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕ’’ຕິ.

‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ‘‘ເອສາຫ’’ນ຺ຕິອາທິປາຐສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ. ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາຍປສນ຺ນາກາຣໍ ກໂຣຕິ. ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາ ຈ ອິມໍ ເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ເອວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ອິມາຍ ເທສນາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມາຍ ເທສນາຍ ເຫຕຸຠູຕາຍ. ປສນ຺ນາກາຣນ຺ຕິ ປສນ຺ເນຫິ ສາຘຸຊເນຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພສກ຺ກາຣໍ. ສຣຓນ຺ຕິ ປຏິສຣຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິ. ປຣາຍຓຕາ ປນ ອນຕ຺ຖນິເສຘເນນ, ອຕ຺ຖສມ຺ປາທເນນ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຆສ຺ສ ຕາຕາ,ຫິຕສ຺ສ ຈ ວິຘາຕາ’’ຕິ. ອຆສ຺ສາຕິ ນິສ຺ສກ຺ເກ ສາມິວຈນໍ, ປາປໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂໂຕຕິປິ ວທນ຺ຕິ ເກຈິ. ຕາຍຕິ ອວສ຺ສຍໍ ກໂຣຕີຕິ ຕາຕາ. ຫິຕສ຺ສາຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ. ວິທຫຕິ ສໍວິຘານໍ ກໂຣຕີຕິ ວິຘາຕາ. ‘‘ອິຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນາ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ໂສ ຈ ອາກາຣຕ຺ໂຖ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຣຓນ຺ຕິ ຄມນໍ. ຫິຕາຘິປ຺ປາເຍນ ຠຊນໍ, ຊານນໍ ວາ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວິນຍຏ຺ຐກຖາທີສຸ ‘‘ສຣຓນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ສເຫວ ອິຕິສທ຺ເທນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ນາຍໍ ຄມິ-ສທ຺ໂທ ນີ-ສທ຺ທາທໂຍ ວິຍ ທ຺ວິກມ຺ມິໂກ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ‘‘ອຊໍ ຄາມໍ ເນຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ‘‘ສຣຓນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂຍ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ໂສ ພຸທ຺ຘໍ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ສຣຓໍ ວາ’’ຕິ (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຄມຕີຍທີປນາ) ຂຸທ຺ທກນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ ອຸທ຺ຘຏາ ໂຈທນາ ອນວກາສາ. ນ ຫິ ຄມິ-ສທ຺ທໍ ທຸຫາທິນ຺ຍາທິຄຓິກໍ ກໂຣນ຺ຕິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາຕິ. ໂຫຕຸ ຕາວ ຄມິ-ສທ຺ທສ຺ສ ເອກກມ຺ມຠາໂວ, ຕຖາປິ ‘‘ຄຈ຺ຉເຕວ ປຸພ຺ພໍ ທິສໍ, ຄຈ຺ຉຕິ ປຈ຺ຉິມໍ ທິສ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໙; ໓.໘໗) ວິຍ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ, ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ສມານາຘິກຣຓຕາ ຍຸຕ຺ຕາຕິ? ນ, ຕສ຺ສ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ສມານາຘິກຣຓຠາວານຸປປຕ຺ຕິໂຕ. ຕສ຺ສ ຫິ ສມານາຘິກຣຓຠາເວ ອຘິປ຺ເປເຕ ປຏິຫຕຈິຕ຺ໂຕປິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມນ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ ນາມ ສິຍາ. ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວິເສສິຕໍ ສຣຓໍ, ຕເມເວສ ຄໂຕຕິ, ນ ເຈຕ຺ຖ ອນຸປປຕ຺ຕິເກນ ອຕ຺ເຖນ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠຄວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຄມນີຍຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນໍ, ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ປນ ຄມນາກາຣສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອິຕິໂລປວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ. ຘມ຺ມຎ຺ຈ ສງ຺ຆຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ຄມິສ຺ສ ເອກກມ຺ມຕ຺ຕາ, ອິຕິໂລປໍ ວິຊານິຍາ;

ປຏິຆາຕປ຺ປສງ຺ຄຕ຺ຕາ, ນ ຈ ຕຸລ຺ຍຕ຺ຖຕາ ສິຍາ.

ຕສ຺ມາ ຄມນີຍຕ຺ຖສ຺ສ, ປຸພ຺ພປທໍວ ໂຊຕກໍ;

ຄມນາກາຣສ຺ສ ປຣໍ, ອິຕ຺ຍຸຕ຺ຕໍ ສຣຓຕ຺ຕເຍ’’ຕິ.

‘‘ອິຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຠຄວນ຺ຕໍ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ປນ ວທນ຺ໂຕ ອເນເນວ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຠຊນໍ, ຊານນໍ ວາ ສຣຓຄມນໍ ນາມາຕິ ນິຍເມຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິອາທີສຸ ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ອຕ຺ຖວຈນໍ, ‘‘ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ວາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາທສ຺ສນວເສນ ປາຏິເຍກ຺ກເມວ ອຕ຺ຖວຈນໍ ‘‘ຠຊາມີ’’ຕິອາທິປທຕ຺ຕຍໍ. ຠຊນຎ຺ຫິ ສຣຓາຘິປ຺ປາເຍນ ອຸປສງ຺ກມນໍ, ເສວນໍ ສນ຺ຕິກາວຈຣຠາໂວ, ປຍິຣຸປາສນໍ ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕກຣເຓນ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເອວໍ ສພ຺ພຖາປິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕໍເຍວ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ‘‘ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ຄຕິອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘິອຕ຺ຖມ຺ປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ, ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ‘‘ຠຄວາ ເມ ສຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ. ກສ຺ມາ ປນ ‘‘ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ພຸຊ຺ຌາມີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ໂຈທນໍ ໂສເຘຕິ ‘‘ເຍສຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ, ອເນນ ຈ ນິຣຸຕ຺ຕິນຍມນ຺ຕເຣນ ສຠາວໂຕວ ຄມຸຘາຕຸສ຺ສ ພຸທ຺ຘິອຕ຺ໂຖຕິ ທີເປຕິ. ຘາຕູນນ຺ຕິ ມູລສທ຺ທສງ຺ຂາຕານໍ ອິ, ຍາ, ກມຸ, ຄມຸອິຈ຺ຈາທີນໍ.

‘‘ອຘິຄຕມຄ຺ເຄ, ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣເຘ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນາປິ ຜລຏ຺ຐາ ເອວ ທສ຺ສິຕາ, ນ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາຕິ ເຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ນນຸ ຈ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນປິ ‘‘ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ກິຎ຺ຈາປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປນ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາ ເອວ ຕຖາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ນ ອິຕໂຣ ນິຍາໂມກ຺ກມນາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ເອວ ‘‘ອປາເຍສຸ ອປຕມາເນ ຘາເຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກມເນນ ຫິ ອປາຍວິນິມຸຕ຺ຕິສມ຺ຠໂວຕິ. ເອວໍ ອເນເກຫິປິ ວິນຍ- (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ) ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຏີກາກາເຣຫີ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໐) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທຕໍ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກມນວເສນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອປາຍວິນິມຸຕ຺ຕເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕທນຸປປຕ຺ຕິວເສນ ປນ ປຣິຍາຍໂຕ ອປາຍວິນິມຸຕ຺ຕກໍ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນມ຺ປິ ‘‘ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ’’ຕິ ປເທນ ທສ຺ເສຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ເຫສ ທກ຺ຂິຓວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໗໙) ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ນຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ, ຉຕ຺ຕວິມາເນ (ວິ. ວ. ໘໘໖ ອາທໂຍ) ຉຕ຺ຕມາຓວໂກ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ອຘິຄຕມຄ຺ເຄ, ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣເຘ ຈ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ຈ ປຸຄ຺ຄເລ ອປາເຍສຸ ອປຕມາເນ ກຕ຺ວາ ຘາເຣຕີຕິ ສປາຐເສສໂຍຊນາ. ອຕີຕກາລິເກນ ຫິ ປຸຣິມປທທ຺ວເຍນ ຜລຏ຺ຐານເມວ ຄຫຓໍ, ວຕ຺ຕມານກາລິເກນ ຈ ປຈ຺ຉິເມນ ປເທນ ສຫ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊເນນ ມຄ຺ຄຏ຺ຐານເມວ. ‘‘ອປຕມາເນ’’ຕິ ປນ ປເທນ ຘາຣຓາກາຣທສ຺ສນໍ ອປຕນກຣຓວເສເນວ ຘາເຣຕີຕິ, ຘາຣຓສຣູປທສ຺ສນໍ ວາ. ຘາຣຓໍ ນາມ ອປຕນກຣຓເມວາຕິ, ອປຕນກຣຓຎ຺ຈ ອປາຍາທິນິພ຺ພຕ຺ຕກກິເລສວິທ຺ຘໍສນວເສນ ວຏ຺ຏໂຕ ນິຍ຺ຍານເມວ. ‘‘ອປາເຍສູ’’ຕິ ຫິ ທຸກ຺ຂພຫຸລຏ຺ຐານຕາຍ ປຘານວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ເຂສຸ ປນ ສພ຺ເພສຸປິ ອປຕມາເນ ກຕ຺ວາ ຘາເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ ເຈຕ຺ຖ ອປາຍຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ສກທາຄາມິມຄ຺ໂຄ ສຸຄຕິກາມຠເວກເທສໂຕ, ອນາຄາມິມຄ຺ໂຄ ກາມຠວໂຕ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ຣູປາຣູປຠວໂຕ, ສພ຺ພຠເວຫິປິ ວຸຏ຺ຐາຕິ ເອວາຕິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໓໕໐) ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ນິຍ຺ຍານິກຕາຍ, ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິເຫຕຸຕາຍາຕິ ອຸຠຍເມວ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ນາມາຕິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ເຈວ ນິພ຺ພານຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ອາຣມ຺ມຓໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິ, ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ຈ ປາຬິຍາ ເອວ ສິທ຺ໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຍາວຕາຕິ ຍຕ຺ຕກາ. ເຕສນ຺ຕິ ຕຕ຺ຕການໍ ຘມ຺ມານໍ. ‘‘ອຄ຺ໂຄ ອກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ໂອ-ກາຣສ຺ສ ອ-ກາຣໍ, ມ-ກາຣາຄມຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ປກາຣຕ຺ໂຖ ວາ, ເຕນ ‘‘ຍາວຕາ ຠິກ຺ຂເວ ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ວາ ອສງ຺ຂຕາ ວາ, ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິອາທິ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔) ສຸຕ຺ຕປທໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ‘‘ວິຕ຺ຖາໂຣ’’ຕິ ອິມິນາ ວາ ຕທວເສສສງ຺ຄໂຫ.

ຍສ຺ມາ ປນ ອຣິຍຜລານໍ ‘‘ຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ອວູປສນ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິ ວຈນໂຕ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນານໍ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານກິຈ຺ຈຕາຍ ນິຍ຺ຍານານຸຄຸຓຕາ, ນິຍ຺ຍານປຣິໂຍສານຕາ ຈ, ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ປນ ນິຍ຺ຍານຘມ຺ມສມຘິຄມເຫຕຸຕາຍ ນິຍ຺ຍານານຸຄຸຓຕາຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຘມ຺ມຠາໂວ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເກວລຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ຈ ປາຐາຣຸຬ຺ໂຫ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມາເນຕິ ຉຕ຺ໂຕ ກິຣ ນາມ ເສຕພ຺ຍາຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓມາຓວໂກ, ໂສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ໂປກ຺ຂຣສາຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຄຣຸທກ຺ຂິຓໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຠິມຸໂຂ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ໂຈຣນ຺ຕຣາຍໍ, ຕາວຕິໍສຠວເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານຎ຺ຈ ທິສ຺ວາ ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ສຣຓຄມນວິຘິໍ ເທເສສິ, ຕສ຺ສ ຕາວຕິໍສຠວນຸປຄສ຺ສ ຕິໍສໂຍຊນິກໍ ວິມານໍ ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມານໍ. ເທວໂລເກປິ ຫິ ຕສ຺ສ ມນຸສ຺ສກາເລ ສມຎ຺ຎາ ຍຖາ ‘‘ມຓ຺ຑູໂກ ເທວປຸຕ຺ໂຕ, (ວິ. ວ. ໘໕໘ ອາທໂຍ) ກຸເວໂຣ ເທວຣາຊາ’’ຕິ, ອິຘ ປນ ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມານໍ ວຕ຺ຖຸ ກາຣຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ນ ຕຖາ ຕປຕິ ນເຠ ສູຣິໂຍ, ຈນ຺ໂທ ຈ ນ ຠາສຕິ ນ ຜຸສ຺ໂສ, ຍຖາ’’ຕິອາທິກາ (ວິ. ວ. ໘໘໙) ເທສນາ ‘‘ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຕ຺ຣາຍໍ ຄາຖາ ປຣິຍາປນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມານວຕ຺ຖຸເທສນາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກາມຣາໂຄ ຠວຣາໂຄຕິ ເອວມາທິເຠໂທ ອນາທິກາລວິຠາວິໂຕ ສພ຺ໂພປິ ຣາໂຄ ວິຣຊ຺ຊຕິ ປຫີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ຣາຄວິຣາໂຄ, ມຄ຺ໂຄ. ເອຊາສງ຺ຂາຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ, ອນ຺ໂຕນິຊ຺ຌານລກ຺ຂຓສ຺ສ ຈ ໂສກສ຺ສ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ສພ຺ພໂສ ປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ເອຊາ, ໂສໂກ ຈ ເອຕສ຺ມິນ຺ຕິ ອເນຊໍ, ອໂສກຎ຺ຈ, ຜລໍ. ຕທຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໘໘໗) ປນ ‘‘ຕຓ຺ຫາວສິຏ຺ຐານໍ ໂສກນິມິຕ຺ຕານໍ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນໂຕ ອໂສກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມມສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ສມ຺ປຊ຺ຊ ສມ຺ຠູຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອປ຺ປຏິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ອສງ຺ຂຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວຘາຣຓໂຕ ປຣມຕ຺ຖຘມ຺ມຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ. ຕທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ຘມ຺ມນ຺ຕິ ສຠາວຘມ຺ມໍ. ສຠາວໂຕ ຄເຫຕພ຺ພຘມ຺ໂມ ເຫສ, ຍທິທໍ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານານິ, ນ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ວິຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຘມ຺ມວເສນາ’’ຕິ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໘໘໗) ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ຕີສຸປິ ຐາເນສຸ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ອປ຺ປຏິກູລສທ຺ເທນ ຈ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພານເມວ ຄຫິຕໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິປິ ປຏິກູລ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ, ອປ຺ປຏິກູລນ຺ຕິ ຈ ອວິໂຣຘທີປນໂຕ ກິຎ຺ຈິ ອວິຣຸທ຺ຘໍ, ອິຏ຺ຐໍ ປຓີຕນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ປຄຸຓຣູເປນ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ, ປກຏ຺ຐຄຸຓວິຠາວນໂຕ ວາ ປຄຸຓໍ. ຍຖາຫ ‘‘ວິຫິໍສສຎ຺ຎີ ປຄຸຓໍ ນ ຠາສິໍ, ຘມ຺ມໍ ປຓີຕໍ ມນຸເຊສຸ ພ຺ຣຫ຺ເມ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໓; ໒.໓໓໙; ມຫາວ. ໙).

ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ກຖິຕາຕິ ໂຍຊນາ. ເອວໍ ອິຘ ຈຕູຫິປິ ປເທຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມເຍວ ຄຫິໂຕ, ຕທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ສວນເວລາຍໍ, ອຸປປຣິກ຺ຂຓເວລາຍໍ, ປຏິປຊ຺ຊນເວລາຍນ຺ຕິ ສພ຺ພທາປິ ອິຏ຺ຐເມວາຕິ ມຘຸຣໍ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສນ຺ນິສ຺ສຍາຍ ປຏິຠານສມ຺ປທາຍ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ສຸປ຺ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕ, ນິປຸຓຠາວໂຕ ຈ ປຄຸຓໍ, ວິຠຊິຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຂນ຺ຘາທິວເສນ, ກຸສລາທິວເສນ, ອຸທ຺ເທສາທິວເສນ ຈ ສຸຏ຺ຐຸ ວິຠຊນໂຕ ສຸວິຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕີຫິປິ ປເທຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມເມວ ວທຕີ’’ຕິ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໘໘໗) ວຸຕ຺ຕໍ. ອາປາຖກາເລ ວິຍ ມຊ຺ຊນກາເລປິ, ກເຖນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສາປິ ສມ຺ມຸຂີຠາວໂຕ ອຸຠໂຕປຈ຺ຈກ຺ຂຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິເຘວ ‘‘ອິມ’’ນ຺ຕິ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂວຈນມາຫ. ປຸນ ‘‘ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສາປິ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາຘາຣຓວຈນໍ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມປິ ຫິ ສຣເຓສຸ ຈ ສີເລສຸ ຈ ປຕິຏ຺ຐານມຕ຺ຕາຍປິ ຍາຖາວປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອປາຍປຕນໂຕ ຘາເຣຕິ, ອິມສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອິທເມວ ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມານໍ ສາຘກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສາຘາຣຓຠາເວນ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປຸນ ‘‘ອິມ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຍສ຺ມາ ເຈສາ ຠ-ກາຣຕ຺ຕເຍນ ຈ ປຏິມຓ຺ຑິຕາ ໂທຘກຄາຖາ, ຕສ຺ມາ ຕຕິຍປາເທ ມຘຸຣສທ຺ເທ ມ-ກາໂຣ ອຘິໂກປິ ອຣິຍຈຣິຍາທິປເທຫິ ວິຍ ອເນກກ຺ຂຣປເທນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນຸປວຊ຺ໂຊຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ທິຏ຺ຐິສີລສງ຺ຆາເຕນາຕິ ‘‘ຍາຍໍ ທິຏ຺ຐິ ອຣິຍາ ນິຍ຺ຍານິກາ ນິຍ຺ຍາຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ, ຕຖາຣູປາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໖; ອ. ນິ. ໖.໑໑; ປຣິ. ໒໗໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ເຈວ ‘‘ຍານິ ຕານິ ສີລານິ ອຂຓ຺ຑານິ ອຈ຺ຉິທ຺ທານິ ອສພລານິ ອກມ຺ມາສານິ ຠຸຊິສ຺ສານິ ວິຎ຺ຎຸປສຕ຺ຖານິ ອປຣາມຏ຺ຐານິ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິການິ, ຕຖາຣູເປຫິ ສີເລຫິ ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໖; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔; ອ. ນິ. ໖.໙໒; ປຣິ. ໒໗໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ສີລານຎ຺ຈ ສໍຫຕຠາເວນ, ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍຫໂຕຕິ ສງ຺ຆຏິໂຕ, ສເມໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ຫິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ທູເຣ ຐິຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓສາມຄ຺ຄິຍາ ສໍຫຕາ ເອວ. ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອາຫຈ຺ຈປາເຐນ ສມຕ຺ເຖຕິ.

ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ສງ຺ເຆ. ທິນ຺ນນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ອນ຺ນາທິເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ, ຄາຖາພນ຺ຘຕ຺ຕາ ເຈຕ຺ຖ ອນຸນາສິກໂລໂປ. ໂທຘກຄາຖາ ເຫສາ. ມຫປ຺ຜລມາຫູຕິ ‘‘ມຫປ຺ຜລ’’ນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘາທໂຍ ອາຫຸ. ຈຕູສູຕິ ເຈຕ຺ຖ ຈ-ກາໂຣ ອຘິໂກປິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອນຸປວຊ຺ໂຊ. ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ກິເລສາສຸຈິໂຕ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສຸຈີສຸ. ‘‘ໂສຕາປນ຺ໂນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໔໘໘) ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ປຸຣິສຍຸເຄສຸ. ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມສ຺ສ, ນິພ຺ພານຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສເນນ, ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂທສ຺ສາວິຕາຍ ວາ ຘມ຺ມທສາ. ເຕ ປຸຄ຺ຄລາ ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ເຐ ຍຸຄເລ ອກຕ຺ວາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຸຄ຺ຄລຄຓເນນ ອຏ຺ຐ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ອິມໍ ສງ຺ຆໍ ສຣຓຕ຺ຖໍ ສຣຓາຍ ປຣາຍຓາຍ ອປາຍທຸກ຺ຂວຏ຺ຏທຸກ຺ຂປຣິຕາຓາຍ ອຸເປຫິ ອຸປຄຈ຺ຉ ຠຊ ເສວ, ເອວໍ ວາ ຊານາຫິ ພຸຊ຺ຌສ຺ສູຕິ ສຫ ໂຍຊນາຍ ອຕ຺ໂຖ. ຍຕ຺ຖ ເຍສຸ ສຸຈີສຸ ຈຕູສຸ ປຸຣິສຍຸເຄສຸ ທິນ຺ນໍ ມຫປ຺ຜລມາຫຸ, ຘມ຺ມທສາ ເຕ ປຸຄ຺ຄລາ ອຏ຺ຐ ຈ, ອິມໍ ສງ຺ຆໍ ສຣຓຕ຺ຖມຸເປຫີຕິ ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວມ຺ປິ ຫິ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຍຸຕ຺ໂຕ ເອວ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠິນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຄາຖາສຸຂຕ຺ຖຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປຸຣິສປເທ ອີກາຣໍ, ປຸຄ຺ຄລາປເທ ຈ ຣສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສ.

ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ເອສາຫ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນກ຺ກເມນ. ຕີຓິ ວຕ຺ຖູນິ ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ຄມນານິ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ຄມນານີຕິ ສຣຓຄມນານິ. ປຏິເວເທສີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຫທຍຄຕໍ ວາຈາຍ ປເວເທສິ.