໒. ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ຣາຊາມຈ຺ຈກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໕໐. ອິທານິ ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນາກ຺ກໂມ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ…ເປ… ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນຸປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ປທວຓ຺ຓນາ, ປທໍ ປທໍ ປຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ວຓ຺ຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ, ອຸຕ຺ຕານໍ ວາ ປທມຎ຺ຎຕ຺ຣ ວຓ຺ຓນາປິ ‘‘ອນຸປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ອປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ປຸພ຺ເພ ອວຓ຺ຓິຕປທວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຄ຺ຄຊນປທຏ຺ຐານວິເສສສມ຺ປທາທິໂຍຄໂຕ ປຘານຠາເວນ ຣາຊູຫິ ຄຫິຕຏ຺ເຐນ ເອວໍນາມກໍ, ນ ປນ ນາມມຕ຺ເຕນາຕິ ອາຫ ‘‘ຕຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ນນຸ ມຫາວຄ຺ເຄ ມຫາໂຄວິນ຺ທສຸຕ຺ເຕ ອາຄໂຕ ເອສ ປຸໂຣຫິໂຕ ເອວ, ນ ຣາຊາ, ກສ຺ມາ ໂສ ຣາຊສທ຺ທວຈນີຍຠາເວນ ຄຫິໂຕຕິ? ມຫາໂຄວິນ຺ເທນ ປຸໂຣຫິເຕນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ເຣຓຸນາ ນາມ ມຄຘຣາເຊນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕເມວາຕິ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ໂສ ຣາຊສທ຺ທວຈນີຍຠາເວນ ຄຫິໂຕ ຕສ຺ສ ຣາຊາຠາວໂຕ. ມຫາໂຄວິນ຺ທປຣິຄ຺ຄຫິຕຠາວກິຕ຺ຕນຎ຺ຫິ ຕທາ ເຣຓຸຣຎ຺ຎາ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຠາວູປລກ຺ຂຓໍ. ໂສ ຫິ ຕສ຺ສ ສພ຺ພກິຈ຺ຈກາຣໂກ ປຸໂຣຫິໂຕ, ອິທມ຺ປິ ຈ ໂລເກ ສມຸທາຈິຓ຺ຓໍ ‘‘ຣາຊກມ຺ມປສຸເຕນ ກຕມ຺ປິ ຣຎ຺ຎາ ກຕ’’ນ຺ຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ມນ຺ຘາຕຸຣຎ຺ຎາ ເຈວ ມຫາໂຄວິນ຺ທໍ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ປຸໂຣຫິຕມາຓາເປຕ຺ວາ ເຣຓຸຣຎ຺ຎາ ຈ ອຎ຺ເຎຫິ ຈ ຣາຊູຫິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຣາຊຄຫນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ມຫາໂຄວິນ຺ໂທ’’ຕິ ມຫານຸຠາໂວ ເອໂກ ປຸຣາຕໂນ ຣາຊາຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ຣາຊຘານີຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຄຍ຺ຫຕີຕິ ຫິ ຄຫໍ, ຣາຊູນໍ, ຣາຊູຫິ ວາ ຄຫນ຺ຕິ ຣາຊຄຫໍ. ນຄຣສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ.

ອຎ຺ເຎເປຕ຺ຖ ປກາເຣຕິ ນຄຣມາປເນນ ຣຎ຺ຎາ ກາຣິຕສພ຺ພເຄຫຕ຺ຕາ ຣາຊຄຫໍ, ຄິຊ຺ຌກູຏາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປພ຺ພເຕຫິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປພ຺ພຕຣາເຊຫິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕເຄຫສທິສນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ສມ຺ປນ຺ນຠວນຕາຍ ຣາຊມານໍ ເຄຫນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ສຸສໍວິຫິຕາຣກ຺ຂຕາຍ ອນຕ຺ຖາວຫິຕຸກາເມນ ອຸປຄຕານໍ ປຏິຣາຊູນໍ ຄຫໍ ຄຫຓຠູຕນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ຣາຊູຫິ ທິສ຺ວາ ສມ຺ມາ ປຕິຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ຄຫໍ ເຄຫຠູຕນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ອາຣາມຣາມເຓຍ຺ຍຕາທີຫິ ຣາຊຕິ, ນິວາສສຸຂຕາທິນາ ຈ ສຕ຺ເຕຫິ ມມຕ຺ຕວເສນ ຄຍ຺ຫຕິ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິປິ ຣາຊຄຫນ຺ຕິ ເອທິເສ ປກາເຣ. ນາມມຕ຺ຕເມວ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນ ປເທໂສ ວິເສສຏ຺ຐານຠາເວນ ອຸຬາຣສຕ຺ຕປຣິໂຠໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ພຸທ຺ຘກາເລ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິກາເລ ຈາ’’ຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎທາປິ ກທາຈິ ສມ຺ຠວໂຕ, ‘‘ນຄຣໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ອຸປລກ຺ຂຓເມວ ມນຸສ຺ສາວາສສ຺ເສວ ອສມ຺ຠວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເສສກາເລ ສຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ເຕສນ຺ຕິ ຍກ຺ຂານໍ. ວສນວນນ຺ຕິ ອາປານຠູມິຠູຕໍ ອຸປວນໍ.

ອວິເສເສນາຕິ ວິຫາຣຠາວສາມຎ຺ເຎນ, ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສິທ຺ຘໍ ວິເສສປຣາມສນມນ຺ຕເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ ວິຫຣຕິ, (ອ. ນິ. ໕.໑໐໑; ປາຈິ. ໑໔໗; ປຣິ. ໔໔໑) ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ, (ຘ. ສ. ໑໖໐) ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ, (ທີ. ນິ. ໓.໗໑, ໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗, ໔໕໙, ໕໐໙; ໒.໓໐໙, ໓໑໕; ໓.໒໓໐; ວິຠ. ໖໔໒) ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານໍ ອມນສິກາຣາ ອນິມິຕ຺ຕໍ ເຈໂຕສມາຘິໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໕໙) ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສິທ຺ເຘນ ວິເສສປຣາມສເນນ ຍຖາກ຺ກມໍ ອິຣິຍາປຖວິຫາຣາທິວິເສສວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນໍ, ນ ເອວມິທໍ, ອິທໍ ປນ ຕຖາ ວິເສສປຣາມສນມນ຺ຕເຣນ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນນ຺ຕິ.

ສຕິປິ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປເນ ອິຘ ອິຣິຍາປຖສງ຺ຂາຕວິເສສວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນເມວ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິນາ. ກສ຺ມາ ປນ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສິທ຺ຘສ຺ສ ວິເສສປຣາມສນສ຺ສາຠາເວປິ ອິຘ ວິເສສວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ? ວິເສສວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນສ຺ສ ສທ຺ທນ຺ຕຣສງ຺ຂາຕວິເສສວຈນສ຺ສ ອຠາວໂຕ ເອວ. ວິເສສວຈເນ ຫິ ອສຕິ ວິເສສມິຈ຺ຉຕາ ວິເສໂສ ປໂຍຊິຕພ຺ໂພຕິ. ອປິຈ ອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕຖາທີປນເມວ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ກສ຺ມາ ຈາຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘຕິ? ທິພ຺ພວິຫາຣາທີນມ຺ປິ ສາຘາຣຓໂຕ. ກທາຈິປິ ຫິ ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ວິນາ ນ ຠວຕິ ຕມນ຺ຕເຣນ ອຕ຺ຕຠາວປຣິຫຣຓາຠາວໂຕຕິ.

ອິຣິຍນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ອິຣິຍາ, ກາຍິກກິຣິຍາ, ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕນຸປາຍຠາວໂຕ ປໂຖຕິ ອິຣິຍາປໂຖ, ຐານນິສຊ຺ຊາທໂຍ. ນ ຫິ ຐານນິສຊ຺ຊາທິອວຕ຺ຖາຫິ ວິນາ ກຎ຺ຈິ ກາຍິກໍ ກິຣິຍໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຕາຍ ປວຕ຺ຕນຸປາໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິຫຣຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອເຕນ, ວິຫຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ຕນ຺ຕິ ວິຫາໂຣ, ໂສ ເອວ ວິຫາໂຣ ຕຖາ, ອຕ຺ຖໂຕ ປເນສ ຐານນິສຊ຺ຊາທິອາກາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປປ຺ປພນ຺ໂຘວ. ທິວິ ຠໂວ ທິພ຺ໂພ, ຕຕ຺ຖ ພຫຸລໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທິເທວໂລເກ ຠໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ, ໂຍ ວາ ຕຕ຺ຖ ທິພ຺ພານຸຠາໂວ, ຕທຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ທິພ຺ໂພ, ອຠິຎ຺ຎາຠິນີຫາຣາທິວເສນ ວາ ມຫາຄຕິກຕ຺ຕາ ທິພ຺ໂພ, ໂສວ ວິຫາໂຣ, ທິພ຺ພຠາວາວໂຫ ວາ ວິຫາໂຣ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ມຫຄ຺ຄຕຊ຺ຌານານິ. ເນຕ຺ຕິຍໍ [ເນຕ຺ຕິ. ໘໖ (ອຕ຺ຖໂຕ ສມານໍ)] ປນ ຈຕສ຺ໂສ ອາຣຸປ຺ປສມາປຕ຺ຕິໂຍ ອາເນຎ຺ຊວິຫາຣາຕິ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ເມຕ຺ຕາຊ຺ຌານາທີນໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຕາ ວິຍ ຕາສໍ ຠາວນາວິເສສຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປນ ທິພ຺ພຠາວາວຫສາມຎ຺ຎໂຕ ຕາປິ ‘‘ທິພ຺ພວິຫາຣາ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕາ. ພ຺ຣຫ຺ມານໍ, ພ຺ຣຫ຺ມຠູຕາ ວາ ຫິຕູປສໍຫາຣາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ເສຏ຺ຐຠູຕາ ວິຫາຣາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ, ເມຕ຺ຕາຊ຺ຌານາທິວເສນ ປວຕ຺ຕາ ຈຕສ຺ໂສ ອປ຺ປມຎ຺ຎາໂຍ. ອຣິຍາ ອຸຕ຺ຕມາ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ວາ ອຣິຍານໍ ວິຫາຣາຕິ ອຣິຍວິຫາຣາ, ຈຕສ຺ໂສປິ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ອິຘ ປນ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ, ຕພ຺ພເສນ ປວຕ຺ຕາ ອປ຺ປມຎ຺ຎາໂຍ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກອຄ຺ຄຜລສມາປຕ຺ຕິ ຈ ຠຄວໂຕ ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາຣາ.

ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນນ຺ຕິ ຕາສເມກໂຕ ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອເກນ ວາ ທ຺ວີຫິ ວາ ສມງ຺ຄີຠາວປຣິທີປນໍ, ຠາວໂລເປນາຍໍ ຠາວປ຺ປຘາເນນ ວາ ນິທ຺ເທໂສ. ຠຄວາ ຫິ ໂລຠໂທສໂມຫຸສ຺ສນ຺ເນ ໂລເກ ສກປຏິປຕ຺ຕິຍາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ວິນຍນຕ຺ຖໍ ຕໍ ຕໍ ວິຫາເຣ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ. ຕຖາ ຫິ ຍທາ ສຕ຺ຕາ ກາເມສຸ ວິປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕທາ ກິຣ ຠຄວາ ທິພ຺ເພນ ວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ ເຕສໍ ອໂລຠກຸສລມູລຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ອິມໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ຣຸຈິມຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ກາເມສຸ ວິຣຊ຺ເຊຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ອິສ຺ສຣິຍຕ຺ຖໍ ສຕ຺ເຕສຸ ວິປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕທາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ ເຕສໍ ອໂທສກຸສລມູລຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ອິມໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ຣຸຈິມຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອໂທເສນ ໂທສໍ ວູປສເມຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ປພ຺ພຊິຕາ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ວິວທນ຺ຕິ, ຕທາ ອຣິຍວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ ເຕສໍ ອໂມຫກຸສລມູລຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ອິມໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ຣຸຈິມຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອໂມເຫນ ໂມຫໍ ວູປສເມຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອິເມຫິ ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣຫິ ສຕ຺ຕານໍ ວິວິຘໍ ຫິຕສຸຂໍ ຫຣຕິ, ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ຈ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາຍ ຄຸຓທສ຺ສນໍ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສມຕ຺ຖນໍ ວາ. ເຕນ ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ວິຫຣຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຖາ ວທມາໂນ ປນ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິ-ສທ຺ໂທ ວິຈ຺ເຉທນຕ຺ຖໂຊຕໂກ, ‘‘ຫຣຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ຈ ເນຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ຎາເປຕິ ‘‘ຐິໂຕປີ’’ຕິອາທິນາ ວິຈ຺ເຉທນຍນາກາເຣນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ຕຕ຺ຖ ກສ຺ສ ເກນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທນໍ, ກຖໍ ກສ຺ສ ນຍນນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕລີນໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທີຕິ ອຍມ຺ປິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ອຸປປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ຍທິປິ ຠຄວາ ເອເກເນວ ອິຣິຍາປເຖນ ຈິຣຕຣໍ ກາລໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາປິ ອຸປາທິນ຺ນກສ຺ສ ນາມ ສຣີຣສ຺ສ ອຍໍ ສຠາໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປຣິປຕນ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ອປຕມານໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສນ຺ໂຕ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ, ນານາສມາປຕ຺ຕີຫິ ຈ ກາລໍ ວີຕິນາເມນ຺ໂຕ ວສຕິ, ສຕ຺ຕານໍ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວິວິຘໍ ສຸຂໍ ຫຣຕິ, ຕສ຺ມາ ວິວິຘໍ ຫຣຕີຕິ ວິຫຣຕີຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານມນຸຣູປນິວາສຏ຺ຐານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸນ ‘‘ອມ຺ພວເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິທມສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອສ຺ສາຕິ ຠຄວໂຕ. ຕສ຺ສາຕິ ຣາຊຄຫສງ຺ຂາຕສ຺ສ ໂຄຈຣຄາມສ຺ສ. ຍສ຺ສ ສມີປວເສນ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິ ຠຸມ຺ມວຈນໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ໂສປິ ຕສ຺ສ ສມີປວເສນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຣາຊຄຫສມີເປ ອມ຺ພວເນ’’ຕິ ອິມິນາ. ສມີປຕ຺ເຖຕິ ອມ຺ພວນສ຺ສ ສມີປຕ຺ເຖ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິ ວຈນໍ. ຠຸມ຺ມວຈນນ຺ຕິ ອາຘາຣວຈນໍ. ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຫິ ຠຸມ຺ມໍ, ອາຘາໂຣ, ຕເທວ ວຈນໍ ຕຖາ, ຠຸມ຺ເມ ປວຕ຺ຕໍ ວາ ວຈນໍ ວິຠຕ຺ຕິ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ເຕນ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕຖາ, ສຕ຺ຕມີວິຠຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕປທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ກາມໍ ຠຄວາ ອມ຺ພວເນເຍວ ວິຫຣຕິ. ຕສ຺ສມີປຕ຺ຕາ ປນ ໂຄຈຣຄາມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຠຸມ຺ມວຈນວເສນ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ຄງ຺ຄາຍໍ ຄາໂວ ຈຣນ຺ຕິ, ກູເປ ຄຄ຺ຄກຸລ’’ນ຺ຕິ ຈາຕິ. ອເນເນວ ຍທິ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ, ອຖ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ອມ຺ພວເນ’’ຕິ. ຍທິ ຈ ອມ຺ພວເນ, ເອວມ຺ປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິ. ນ ຫິ ‘‘ປາຏລິປຸຕ຺ເຕ ປາສາເທ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອິຘ ອຘິກຣຓາຘິກຣຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອຘິກຣຓສ຺ສ ທ຺ວຍນິທ຺ເທໂສ ຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາຕິ ໂຈທນາ ອນວກາສາ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຸມາຣຠໂຕ ເອວ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ສກຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິປຈ຺ຈເຍນ, ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ວາ ຍຖາ ‘‘ຠິສຄ຺ຄເມວ ເຠສຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິນາ ຂນ຺ຘກປາຬິວເສນ ຕທຕ຺ຖໍ ສາເຘຕິ. ກສ຺ມາ ຈ ອມ຺ພວນໍ ຊີວກສມ຺ພນ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນຸໂຍເຄນ ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ໂທສາຠິສນ຺ນນ຺ຕິ ວາຕປິຕ຺ຕາທິວເສນ ອຸສ຺ສນ຺ນໂທສໍ. ວິເຣເຈຕ຺ວາຕິ ໂທສປ຺ປໂກປໂຕ ວິເວເຈຕ຺ວາ. ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄນ຺ຕິ ສິວິຣຏ຺ເຐ ຊາຕໍ ມຫຄ຺ຆໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ. ທິວສສ຺ສ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ເອກສ຺ເສວ ທິວສສ຺ສ ທ຺ວິວາເຣ ວາ ຕິວາເຣ ວາ ຠາເຄ, ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ສາມິວຈນໍ, ເອກສ຺ມິໍເຍວ ທິວເສ ທ຺ວິວາຣໍ ວາ ຕິວາຣໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕມ຺ພປຏ຺ຏວຓ຺ເຓນາຕິ ຕມ຺ພໂລຫປຏ຺ຏວຓ຺ເຓນ. ສຈີວຣຠຕ຺ເຕນາຕິ ຈີວເຣນ, ຠຕ຺ເຕນ ຈ. ‘‘ຕໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ນ ຠຄວາ ອມ຺ພວນມຕ຺ເຕເຍວ ວິຫຣຕິ, ອຖ ໂຂ ເອວໍ ກເຕ ວິຫາເຣ. ໂສ ປນ ຕທຘິກຣຓຕາຍ ວິສຸໍ ອຘິກຣຓຠາເວນ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ສນ຺ຘາຍຠາສິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ສາມຎ຺ເຎ ຫິ ສຕິ ສນ຺ຘາຍຠາສິຕນິທ຺ຘາຣຓໍ.

ອຑ຺ເຒນ ເຕຬສ ອຑ຺ຒເຕຬສ. ຕາທິເສຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ. ອຑ຺ໂຒ ປເນຕ຺ຖ ສຕສ຺ເສວ. ເຍນ ຫິ ປຍຸຕ຺ໂຕ ຕພ຺ຠາຄວາຈໂກ ອຑ຺ຒສທ຺ໂທ, ໂສ ຈ ໂຂ ປຓ຺ຓາສາວ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎາສາຍ ອູນານິ ເຕຬສ ຠິກ຺ຂຸສຕານີຕິ ອຕ຺ຖໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ‘‘ອຑ຺ຒສເຕນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຑ຺ຒເມວ ສຕໍ ສຕສ຺ສ ວາ ອຑ຺ຒໍ ຕຖາ.

ຣາຊຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອິສ຺ສຣິຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທິພ຺ພຕິ ໂສຠຕິ ຈ. ຣຎ຺ເຊຕີຕິ ທານາທິນາ, ສສ຺ສເມຘາທິນາ ຈ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ຣເມຕິ, ອຕ຺ຕນິ ວາ ຣາຄໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ວິກປ຺ປນຕ຺ໂຖ. ຊນປທວາຈິໂນ ປຸຖຸວຈນປຣຕ຺ຕາ ‘‘ມຄຘານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຊນປ຺ປທາປເທເສນ ວາ ຕພ຺ພາສິການໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຣຎ຺ໂຎຕິ ປິຕຸ ພິມ຺ພິສາຣຣຎ຺ໂຎ. ສສຕິ ຫິໍສຕີຕິ ສຕ຺ຕຸ, ເວຣີ, ອຊາໂຕເຍວ ສຕ຺ຕຸ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ. ‘‘ເນມິຕ຺ຕເກຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຈເນນ ຈ ອຊາຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕຸຠາໂວ ນ ຕາວ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຕຸຠາວສ຺ສ ປນ ຕຖາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເອວໍ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຊາຕສ຺ເສວ ປນ ຕສ຺ສ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ໂລຫິຕໍ ປິເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເທວິຍາ ໂທຫຬສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຊາໂຕເຍເວສ ຣຎ຺ໂຎ ສຕ຺ຕູຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ຕສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ, ສມຕ຺ເຖຕິ ຈ. ໂທຫໂຬຕິ ອຠິລາໂສ. ຠາຣິເຍຕິ ຄຣຸເກ, ອຎ຺ເຎສໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ເຍ ວາ. ອສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ ອສກ຺ກຸຓມານາ. ອກເຖນ຺ຕີຕິ ອກຖຍມານາ ສມານາ. ນິພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ວຈສາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ. ສຸວຓ຺ຓສຕ຺ຖເກນາຕິ ສຸວຓ຺ຓມເຍນ ສຕ຺ຖເກນ, ຆນສຸວຓ຺ຓກເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອໂຍມຍຎ຺ຫິ ຣຎ຺ໂຎ ສຣີຣໍ ອຸປເນຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສຸວຓ຺ຓປຣິກ຺ຂເຕນ ວາ ອໂຍມຍສຕ຺ເຖນາຕິ ອຕ຺ເຖປິ ອຍເມວາຘິປ຺ປາໂຍ. ພາຫຸໍ ຜາລາເປຕ຺ວາຕິ ໂລຫິຕສິຣາເວຘວເສນ ພາຫຸໍ ຜາລາເປຕ຺ວາ. ເກວລສ຺ສ ໂລຫິຕສ຺ສ ຄພ຺ຠິນິຍາ ທຸຊ຺ຊີຣຠາວໂຕ ອຸທເກນ ສມ຺ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປາເຍສິ. ຫຎ຺ຎິສ຺ສຕີຕິ ຫຎ຺ຎິສ຺ສເຕ, ອາຍຕິໍ ຫນີຍເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນມິຕ຺ຕການໍ ວຈນໍ ຕຖໍ ວາ ສິຍາ, ວິຕຖໍ ວາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ປຸຕ຺ໂຕຕິ ວາ ຘີຕາຕິ ວາ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຕໂນ’’ຕິອາທິນາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ນິວາເຣສິ. ຣຎ຺ໂຎ ຠາໂວ ຣຊ຺ຊໍ, ຣຊ຺ຊສ຺ສ ສມີເປ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ໂອປຣຊ຺ຊໍ, ຐານນ຺ຕຣໍ.

ມຫາຕິ ມຫຕີ. ສມາເສ ວິຍ ຫິ ວາກ຺ເຍປິ ມຫນ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ມຫາເທໂສ. ຘຸຣາຕິ ຄຓສ຺ສ ຘຸຣຠູຕາ, ໂຘຣຍ຺ຫາ ເຊຏ຺ຐກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘຸຣໍ ນີຫຣາມີຕິ ຄຓຘຸຣມາວຫາມິ, ຄຓພນ຺ຘິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ໂສ ນ ສກ຺ກາ’’ຕິອາທິນາ ປຸນ ຈິນ຺ຕນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິທ຺ຘິປາຏິຫາຣິເຍນາຕິ ອຫິເມຂລິກກຸມາຣວຓ຺ຓວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘິນາ. ເຕນາຕິ ອປ຺ປາຍຸກຠາເວນ. ຫີຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ເຕນ ຫີຕິ ວາ ອຸຍ຺ໂຍຊນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຸມາຣໍ…ເປ… ອຸຍ຺ໂຍເຊສີ’’ຕິ. ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສາມີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອິທມຕ຺ໂຖ, ອິມິນາ ຂນ຺ຘເກ ອາຄຕນເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ເພ ໂຂຕິອາທີຫິປິ ຂນ຺ຘກປາຬິເຍວ (ຈູຬວ. ໓໓໙).

ໂປຕ຺ຖນິຍນ຺ຕິ ຉຸຣິກໍ. ຍໍ ‘‘ນຂຣ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ທິວາ ທິວເສຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໕໐) ທິວສສ຺ສປິ ທິວາ. ສາມ຺ຍຕ຺ເຖ ເຫຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ ‘‘ທິວາ ທິວສສ຺ສາ’’ຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ທສ຺ສນໂຕ. ທິວສ຺ສ ທິວເສຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ ອກາຣນ຺ຕສ຺ສປິ ທິວສທ຺ທສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ເນປາຕິກມ຺ປິ ທິວາສທ຺ທມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ, ມຊ຺ຌນ຺ຫິກເວລາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ຫິ ທິວສສ຺ສ ວິເສໂສ ທິວໂສຕິ. ‘‘ຠີໂຕ’’ຕິອາທິ ປຣິຍາໂຍ, ກາຍຖມ຺ຠເນນ ວາ ຠີໂຕ. ຫທຍມໍສຈລເນນ ອຸພ຺ພິຄ຺ໂຄ. ‘‘ຊາເນຍ຺ຍຸໍ ວາ, ມາ ວາ’’ຕິ ປຣິສງ຺ກາຍ ອຸສ຺ສງ຺ກີ. ຎາເຕ ສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອາຄຈ຺ຉມານຠຍວເສນ ອຸຕ຺ຣສ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ເທວທຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕາກາຣໍ ວິປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ອປກາຣໍ ອນຸປກາຣໍ, ວິປຣີຕກິຈ຺ຈໍ ວາ. ສພ຺ເພ ຠິກ຺ຂູຕິ ເທວທຕ຺ຕປຣິສໍ ສນ຺ຘາຍາຫ.

ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອປນຍນວເສນ ວິລຸມ຺ປິຕ຺ວາ. ຣຊ຺ເຊນາຕິ ວິຊິເຕນ. ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ‘‘ຣຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຣາຊຠາເວນ ວາ.

ມນໂສ ອຕ຺ໂຖ ອິຈ຺ຉາ ມໂນຣໂຖ ຣ-ກາຣາຄມໍ, ຕ-ກາຣໂລປຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ນານາຣມ຺ມເຓສຸ ວິພ຺ຠມກຣຓໂຕ ມນໂສ ຣໂຖ ອິວ ມໂນຣໂຖ, ມໂນ ເອວ ຣໂຖ ວິຍາຕິ ວາ ມໂນຣໂຖຕິປິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ ວທນ຺ຕິ. ສຸກິຈ຺ຈກາຣິມ຺ຫີຕິ ສຸກິຈ຺ຈກາຣີ ອມ຺ຫິ. ອວມານນ຺ຕິ ອວມຎ຺ຎນໍ ອນາທຣໍ. ມູລຆຈ຺ຈນ຺ຕິ ຊີວິຕາ ໂວໂຣປນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ຠາວນປຸໍສກເມຕໍ. ຣາຊກຸລານໍ ກິຣ ສຕ຺ເຖນ ຆາຕນໍ ຣາຊູນມນາຈິຓ຺ຓໍ, ຕສ຺ມາ ໂສ ‘‘ນນຸ ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕາປນເຄຫໍ ນາມ ອຸຓ຺ຫຄຫາປນເຄຫໍ, ຕໍ ປນ ຘູເມເນວ ອຈ຺ຉິນ຺ນາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘູມຆຣ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ມກຣຓຕ຺ຖາຍາຕິ ຕາປນ ກມ຺ມກຣຓຕ຺ຖເມວ. ເກນຈິ ຉາທິຕຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ໂຈ ອງ຺ໂຄຕິ ອຸຈ຺ຈງ຺ໂຄ, ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຄຫຓຕ຺ຖໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ອຸນ຺ນຕງ຺ໂຄຕິ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຈ຺ຈງ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ ປວິສິຕຸໍ ມາ ເທຖາ’’ຕິ. ‘‘ອຸຈ຺ຉງ຺ເຄ ກຕ຺ວາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ເອວໍ ສຕິ ມຊ຺ຌິມງ຺ໂຄວ, ອຸຈ຺ຉງ຺ເຄ ກິຎ຺ຈິ ຄເຫຕພ຺ພໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂມຬິຍນ຺ຕິ ຈູຬາຍໍ ‘‘ເຉຕ຺ວານ ໂມຬິໍ ວຣຄນ຺ຘວາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໕໕; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.ອວິທູເຣນິທານກຖາ; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໒໗.ອວິທູເຣນິທານກຖາ; ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ອວິທູເຣນິທານກຖາ) ວິຍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂມຬິໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຈຕຸມຘຸເຣນາຕິ ສປ຺ປິສກ຺ກຣມຘຸນາຬິເກຣສ຺ເນຫສງ຺ຂາເຕຫິ ຈຕູຫິ ມຘຸເຣຫິ ອຠິສງ຺ຂຕປານວິເສເສນາຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ມຫາຘມ຺ມສມາທານສຸຕ຺ຕປາຬິຍາ (ມ. ນິ. ໑.໔໗໓) ນ ສເມຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ‘‘ທຘິ ຈ ມຘຸ ຈ ສປ຺ປິ ຈ ຜາຓິຕຎ຺ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ສໍສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ, (ມ. ນິ. ໑.໔໘໕) ຕທຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຘິ ຈ ມຘຸ ຈາຕິ ສຸປຣິສຸທ຺ຘໍ ທຘິ ຈ ສຸມຘຸຣໍ ມຘຸ ຈ. ເອກຊ຺ຌໍ ສໍສຏ຺ຐນ຺ຕິ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ມິສ຺ສິຕໍ ອາລຸຬິຕໍ. ຕສ຺ສ ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຕໍ ຈຕຸມຘຸຣເຠສຊ຺ຊໍ ປິວໂຕ’’ຕິ ‘‘ອຕ຺ຕຸປກ຺ກເມນ ມຣຓໍ ນ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ມນສິ ກຕ຺ວາ ຣາຊາ ຕສ຺ສາ ສຣີຣໍ ເລຫິຕ຺ວາ ຍາເປຕິ. ນ ຫິ ອຣິຍາ ອຕ຺ຕານໍ ວິນິປາເຕນ຺ຕິ.

ມຄ຺ຄຜລສຸເຂນາຕິ ມຄ຺ຄຜລສຸຂວຕາ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຜລສຸຂູປສຎ຺ຫິເຕນ ຈງ຺ກເມນ ຍາເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫາເຣສ຺ສາມີຕິ ອປເນສ຺ສາມິ. ວີຕຈ຺ຈິເຕຫີຕິ ວິຄຕອຈ຺ຈິເຕຫິ ຊາລວິຄເຕຫິ ສຸທ຺ຘງ຺ຄາເຣຫິ. ເກນຈິ ສຎ຺ຎຕ຺ໂຕຕິ ເກນຈິ ສມ຺ມາ ຎາປິໂຕ, ໂອວທິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ມສ຺ສຸກຣຓຕ຺ຖາຍາຕິ ມສ຺ສຸວິໂສຘນຕ຺ຖາຍ. ມນໍ ກໂຣຖາຕິ ຍຖາ ຣຎ຺ໂຎ ມນໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກໂຣຖ. ປຸພ຺ເພຕິ ປຸຣິມຠເວ. ເຈຕິຍງ຺ຄເຓຕິ ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີຫິ ປູຊນຏ຺ຐານຠູເຕ ເຈຕິຍສ຺ສ ຠູມິຕເລ. ນິສຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ນິສີທນຕ຺ຖາຍ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕກຏສາຣກນ຺ຕິ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພອຸຕ຺ຕມກິລຎ຺ຊໍ. ຕຖາວິໂຘ ກິລຎ຺ໂຊ ຫິ ‘‘ກຏສາຣໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ກມ຺ມທ຺ວຍສ຺ສ. ຕໍ ປນ ມໂນປໂທສວເສເນວ ເຕນ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ, ມໂນເສຏ຺ຐາ ມໂນມຍາ;

ມນສາ ເຈ ປທຸຏ຺ເຐນ, ຠາສຕິ ວາ ກໂຣຕິ ວາ;

ຕໂຕ ນໍ ທຸກ຺ຂມນ຺ເວຕິ, ຈກ຺ກໍວ ວຫໂຕ ປທ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໙໐);

ປຣິຈາຣໂກຕິ ສຫາຍໂກ. ອເຠເທປິ ເຠທມິວ ໂວຫາໂຣ ໂລເກ ປາກໂຏຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍກ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເອກາຍປິ ຫິ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາຍ ອິຘ ເຠທໂວຫາໂຣ, ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ຫຸຕ຺ວາ, ປວຕ຺ຕິວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ວາ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວາ ປວຕ຺ຕນສງ຺ຂາຕໍ ສາຕິສຍນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ ຎາເປຕຸໍ ເອກາເຍວ ກິຣິຍາ ປທທ຺ວເຍນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຖາວຈນຎ຺ຫິ ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນເຍວ ທິສ຺ສຕິ ‘‘ມກ຺ກຏໂກ ນາມ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕) ກຓ຺ຏໂກ ນາມ…ເປ… ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ອວິທູເຣນິທານກຖາ) ມຓ຺ຑູໂກ ນາມ…ເປ… ນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ວາ ປທານໍ ຠາວຕ຺ຖມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ຍກ຺ໂຂ’’ຕິອາທີສຸ ສາມິອຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ ກຕໍ ປຸຣິມາຍ ປຈ຺ຉິມວິເສສນໂຕ, ປຣິຈາຣກສ຺ສ…ເປ… ຍກ຺ຂສ຺ສ ຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຫຕ຺ວຕ຺ເຖ ວາ ເອຕ຺ຖ ຕ຺ວາ-ສທ຺ໂທ ຍກ຺ຂສ຺ສ ຠາວໂຕ ປວຕ຺ຕນເຫຕູຕິ. ອສ຺ສ ປນ ຣຎ຺ໂຎ ມຫາປຸຎ຺ຎສ຺ສປິ ສມານສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ພຫຸລໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕປຸພ຺ພຕາຍ ຈິຣປຣິຈິຕນິກນ຺ຕິ ວເສນ ຕຕ຺ເຖວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕໍ ທິວສເມວາຕິ ຣຎ຺ໂຎ ມຣຓທິວເສເຍວ. ໂຂເຠຕ຺ວາຕິ ປຸຕ຺ຕສ຺ເນຫສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ, ຕໍສຫຊາຕປີຕິ ເວຄສ຺ສ ຈ ສວິປ຺ຜາຣຕາຍ ຕໍ ສມຸຏ຺ຐານຣູປຘມ຺ເມຫິ ຜຣຓວເສນ ສກລສຣີຣໍ ອາໂລເຬຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ ອາຫຈ຺ຈ ອຏ຺ຐາສີ’’ຕິ. ປິຕຸຄຸຓນ຺ຕິ ປິຕຸໂນ ອຕ຺ຕນິ ສິເນຫຄຸຓໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຍິ ຊາເຕປີ’’ຕິອາທິ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊຖ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຖາຕິ ຕຸຣິຕວເສນ, ໂສກວເສນ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອນຸຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາຕິ ອຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ.

ນາຬາຄິຣິຫຕ຺ຖິໍ ມຸຎ຺ຈາເປຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ອຠິມາຣກປຸຣິສເປເສນາທິປ຺ປກາເຣນາ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣຕ຺ຕຍໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ປນ ໂສ ນ ທິຏ຺ໂຐ. ປຎ຺ຈ ວຕ຺ຖູນີຕິ ‘‘ສາຘຸ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຍາວຊີວໍ ອາຣຎ຺ຎິກາ ອສ຺ສູ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໐໙; ຈູຬວ. ໓໔໓) ວິນເຍ ວຸຕ຺ຕານິ ປຎ຺ຈ ວຕ຺ຖູນິ. ຍາຈິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍາຈນໍ ວິຍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫິ ໂສ ປຏິປຊ຺ຊິຕຸກາໂມ ຍາຈຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິນເຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໑໐) ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ສຎ຺ຎາເປສ຺ສາມີຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ສງ຺ຆເຠທໍ ກຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິທຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸຣຕາທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂສ ປນ ອກເຕປິ ສງ຺ຆເຠເທ ເຕຫິ ສຎ຺ຎາເປຕິເຍວ. ອຸຓ຺ຫໂລຫິຕນ຺ຕິ ພລວໂສກສມຸຏ຺ຐິຕໍ ອຸຓ຺ຫຠູຕໍ ໂລຫິຕໍ. ມຫານິຣເຍຕິ ອວີຈິນິຣເຍ. ວິຕ຺ຖາຣກຖານໂຍຕິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸປສາທນາທິວເສນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາຍ ກຖາຍ ນຍມຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ສາ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ນນຸ ສງ຺ຄີຕິກຖາ ວິຍ ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໓໔໓) ອາຄຕາປິ ສາ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ໂຈທນາຍ ອາຫ ‘‘ອາຄຕຕ຺ຕາ ປນ ສພ຺ພໍ ນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ຂນ຺ຘເກ ອາຄຕຕ຺ຕາ, ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ວຈນກ຺ກມສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ເອຕ຺ຖ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາ ນິຄມນໍ.

ໂກສລຣຎ຺ໂຎຕິ ປເສນທິໂກສລສ຺ສ ປິຕຸ ມຫາໂກສລຣຎ຺ໂຎ. ນນຸ ວິເທຫສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຘີຕາ ເວເທຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕີຕິ ໂຈທນມປເນຕິ ‘‘ນ ວິເທຫຣຎ຺ໂຎ’’ຕິ ອິມິນາ. ອຖ ເກນຏ຺ເຐນາຕິ ອາຫ ‘‘ປຓ຺ຑິຕາຘິວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ, ປຓ຺ຑິຕເວວຈນໍ, ປຓ຺ຑິຕນາມນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ປນ ປທຕ຺ໂຖ ເກນ ນິພ຺ພຈເນນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ວິທນ຺ຕີຕິ ຊານນ຺ຕິ. ເວເທນາຕິ ກຣຓຠູເຕນ ຎາເຓນ. ‘‘ອີຫຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕີຕິປິ ອຕ຺ໂຖ ຏີກາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ເວເທຫີຕິ ອິຘ ນທາທິຄໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ເວເທຫິຍາ’’ຕິ.

ໂສເຍວ ອໂຫ ຕທໂຫ, ສຕ຺ຕມີວຈເນນ ປນ ‘‘ຕທຫູ’’ຕິ ປທສິທ຺ຘິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ທິວເສ. ອຸປສທ຺ເທນ ວິສິຏ຺ໂຐ ວສສທ຺ໂທ ອຸປວສເນເຍວ, ນ ວສນມຕ຺ເຕ, ອຸປວສນຎ຺ຈ ສມາທານເມວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີເລນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສີເລນາຕິ ສາສເນ ອຣິຍຸໂປສຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນສເນນາຕິ ອຠຸຎ຺ຊນມຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ພາຫິຣຸໂປສຖໍ. ວາ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ອນິຍມຕ຺ໂຖ, ເຕນ ເອກຈ຺ຈໍ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕໍ, ທຸສ຺ສີລ຺ຍາທິຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຖາ ຫິ ໂຄປາລກຸໂປສໂຖ ອຠິຊ຺ຌາສຫຄຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ນິຄຓ຺ຐຸໂປສໂຖ ໂມສວຊ຺ຊາທິວເສນ. ຍຖາຫ ວິສາຂຸໂປສເຖ ‘‘ໂສ ເຕນ ອຠິຊ຺ຌາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ທິວສໍ ອຕິນາເມຕີ’’ຕິ, (ອ. ນິ. ໓.໗໑) ‘‘ອິຕິ ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ສຈ຺ເຈ ສມາທເປຕພ຺ພາ, ມຸສາວາເທ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ສມາທເປຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໗໑) ຈ ອາທິ.

ເອວໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖານຸຣູປໍ ນິພ຺ພຈນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ນິພ຺ພຈນານຸຣູປໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອຸໂປສຖສທ຺ເທ. ສມານສທ຺ທວຈນີຍານໍ ອເນກປ຺ປເຠທານໍ ອຕ຺ຖານມຸທ຺ຘຣຓໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣ ສມານສທ຺ທວຈນີເຍສຸ ວາ ອຕ຺ເຖສຸ ອຘິປ຺ເປຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣຓໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອເນກຕ຺ຖທສ຺ສນຎ຺ຫິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣຓຕ຺ຖເມວ. ນນຸ ຈ ‘‘ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປຕິ ສທ຺ທາ ອຠິນິວິສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ໂຈທນາ, ໂສຘນາ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາເຍວ. ອປິຈ ວິເສສສທ຺ທສ຺ສ ອວາຈກຠາວໂຕ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສາທິວິສໂຍປິ ອຸໂປສຖສທ຺ໂທ ສາມຎ຺ຎຣູໂປ ເອວ, ອຖ ກສ຺ມາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສາທິວິເສສວິສໂຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ຕາທິສໍ ສທ຺ທສາມຎ຺ຎມນາທິຍິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕ຺ຖທສ຺ສນວເສເນວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ສີລທິຏ຺ຐິວເສນ (ສີລສຸທ຺ຘິວເສນ ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໕໐) ອຸເປເຕຫິ ສມຄ຺ເຄຫິ ວສີຍຕິ ນ ອຸຏ຺ຐີຍຕີຕິ ອຸໂປສໂຖ, ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທໂສ. ສມາທານວເສນ, ອຘິຏ຺ຐານວເສນ ວາ ອຸເປຈ຺ຈ ອຣິຍວາສາທິອຕ຺ຖາຍ ວສິຕພ຺ໂພ ອາວສິຕພ຺ໂພຕິ ອຸໂປສໂຖ, ສີລໍ. ອນສນາທິວເສນ ອຸເປຈ຺ຈ ວສິຕພ຺ໂພ ອນຸວສິຕພ຺ໂພຕິ ອຸໂປສໂຖ, ວຕສມາທານສງ຺ຂາໂຕ ອຸປວາໂສ. ນວມຫຕ຺ຖິກຸລປຣິຍາປນ຺ເນ ຫຕ຺ຖິນາເຄ ກິຎ຺ຈິ ກິຣິຍມນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕໍກຸລສມ຺ຠູຕຕາມຕ຺ຕໍ ປຕິ ຣຸຬ຺ຫິວເສເນວ ອຸໂປສໂຖຕິ ສມຎ຺ຎາ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຣໂຍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸເສຕິ ທາເຫຕີຕິ ອຸໂປສໂຖ, ອຸສສທ຺ໂທ ທາເຫຕິປິ ສທ຺ທວິທູ ວທນ຺ຕິ. ທິວເສ ປນ ອຸໂປສຖ ສທ຺ທປວຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕາເຍວ. ‘‘ສຸທ຺ຘສ຺ສ ເວ ສທາຜຄ຺ຄູ’’ຕິອາທີສຸ ສຸທ຺ຘສ຺ສາຕິ ສພ຺ພໂສ ກິເລສມລາຠາເວນ ປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ. ເວຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ພ຺ຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ສທາຕິ ນິຈ຺ຈກາລມ຺ປິ. ຜຄ຺ຄູຕິ ຜຄ຺ຄຸຓີນກ຺ຂຕ຺ຕເມວ ຍຸຕ຺ຕໍ ຠວຕິ, ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ເຈຕສ຺ສ ສິທ຺ຘິ. ຍສ຺ສ ຫິ ສຸນ຺ທຣິກຠາຣທ຺ວາຊສ຺ສ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຜຄ຺ຄຸຓມາເສ ອຸຕ຺ຕຣຜຄ຺ຄຸຓີຍຸຕ຺ຕທິວເສ ຕິຕ຺ຖນ຺ຫານໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສໍວຈ຺ຉຣມ຺ປິ ກຕປາປປວາຫນໍ ໂຫຕີຕິ ລທ຺ຘິ. ຕໂຕ ຕໍ ວິເວເຈຕຸໍ ອິທໍ ມຊ຺ຌິມາຄມາວເຣ ມູລປຓ຺ຓາສເກ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸທ຺ຘສ຺ສຸໂປສໂຖ ສທາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກິເລສມລສຸທ຺ຘິຍາ ປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸໂປສຖງ຺ຄານິ, ວຕສມາທານານິ ຈ ອສມາທິຍໂຕປິ ນິຈ຺ຈກາລໍ ອຸໂປສຖວາໂສ ເອວ ຠວຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທີສຸ ‘‘ອຠິກ຺ຂຸໂກ ອາວາໂສ ນ ຄນ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິ ນີຫຣິຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸປວສິຕພ຺ພທິວໂສຕິ ອຸປວສນກຣຓທິວໂສ, ອຘິກຣເຓ ວາ ຕພ຺ພສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນິພ຺ພຈເນນ ສເມຕິ. ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣເຓນ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖາໂປຫເນນ ຈ ນິວາຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເສສທ຺ວຍນິວາຣຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປນ຺ນຣເສ’’ຕິ ປທມາຣພ຺ຠ ທິວສວເສນ ຍຖາວຸຕ຺ຕນິພ຺ພຈນໍ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ປຎ຺ຈທສນ຺ນໍ ຕິຖີນໍ ປູຣຓວເສນ ‘‘ປນ຺ນຣໂສ’’ຕິ ຫິ ທິວໂສ ວຸຕ຺ໂຕ.

‘‘ຕານິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກເຍວ ວຸຕ຺ເຕ ນນ຺ເວຕານິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ສນ຺ຕີຕິ ໂຈທນາ ສິຍາຕິ ຕໍ ນິວາເຣຕຸໍ ‘‘ຕທາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອເນນ ພຫຸໂສ, ອຕິສຍໂຕ ວາ ເອຕ຺ຖ ຕທ຺ຘິຕວິສໂຍ ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຈາຕຸມາສີ, ຈາຕຸມາສິນີຕິ ຈ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ເຄເຍວ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ປຣິໂຍສານຠູຕາຕິ ຈ ປູຣຓຠາວເມວ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ ຕາຍ ສເຫວ ຈຕຸມາສປຣິປຸຓ຺ຓຠາວໂຕ. ອິຘາຕິ ປາຬິຍໍ. ຕີຫິ ອາກາເຣຫິ ປູເຣຕີຕິ ປຸຓ຺ຓາຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ມາສປຸຓ຺ຓຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ຕທາ ກຕ຺ຕິກມາສສ຺ສ ປຸຓ຺ຓຕາຍ ມາສປຸຓ຺ຓຕາ. ປຸຣິມປຸຓ຺ຓມິໂຕ ຫິ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອປຣາ ປຸຓ຺ຓມີ, ຕາວ ເອໂກ ມາໂສຕິ ຕຕ຺ຖ ໂວຫາໂຣ. ວສ຺ສານສ຺ສ ອຸຕຸໂນ ປຸຓ຺ຓຕາຍ ອຸຕຸປຸຓ຺ຓຕາ. ກຕ຺ຕິກມາສລກ຺ຂິຕສ຺ສ ສໍວຈ຺ຉຣສ຺ສ ປຸຓ຺ຓຕາຍ ສໍວຈ຺ຉຣປຸຓ຺ຓຕາ. ປຸຣິມກຕ຺ຕິກມາສໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ອປຣກຕ຺ຕິກມາໂສ, ຕາວ ເອໂກ ກຕ຺ຕິກສໍວຈ຺ຉໂຣຕິ ເອວໍ ສໍວຈ຺ຉຣປຸຓ຺ຓຕາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂລກິການໍ ມເຕນ ປນ ມາສວເສນ ສໍວຈ຺ຉຣສມຎ຺ຎາ ລກ຺ຂິຕາ. ຕຖາ ຈ ລກ຺ຂຓໍ ຄຣຸສງ຺ກນ຺ຕິວເສນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ໂຊຕິສຕ຺ເຖ –

‘‘ນກ຺ຂຕ຺ເຕນ ສໂຫທຍ-ມຕ຺ຖໍ ຍາຕິ ສູຣມນ຺ຕິ;

ຕສ຺ສ ສງ຺ກໍ ຕຕ຺ຣ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ວສ຺ສໍ ມາສກເມເນວາ’’ຕິ.

ມິນີຍຕິ ທິວໂສ ເອເຕນາຕິ ມາ. ຕສ຺ສ ຫິ ຄຕິຍາ ທິວໂສ ມິນິຕພ຺ໂພ ‘‘ປາຏິປໂທ ທຸຕິຍາ, ຕຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ. ເອຕ຺ຖ ປຸຓ຺ໂຓຕິ ເອຕິສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພກລາປາຣິປູຣິຍາ ປຸຓ຺ໂຓ. ຈນ຺ທສ຺ສ ຫິ ໂສຬສໂມ ຠາໂຄ ‘‘ກລາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕທາ ຈ ຈນ຺ໂທ ສພ຺ພາສມ຺ປິ ໂສຬສນ຺ນໍ ກລານໍ ວເສນ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ທິສ຺ສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕທຫຸໂປສເຖ ປນ຺ນຣເສ’’ຕິ ປທານິ ທິວສວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ‘‘ໂກມຸທິຍາ’’ຕິອາທີນິ ຕເທກເທສຣຕ຺ຕິວເສນ.

ກສ຺ມາ ປນ ຣາຊາ ອມຈ຺ຈປຣິວຸໂຕ ນິສິນ຺ໂນ, ນ ເອກໂກວາຕິ ໂຈທນາຍ ໂສຘນາເລສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິປທຕ຺ຖເມວ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເອວຣູປາຍາ’’ຕິອາທີນິປິ ວທຕິ. ເອເຕຫິ ຈາຍໍ ໂສຘນາເລໂສ ທສ຺ສິໂຕ ‘‘ເອວໍ ຣຸຈິຍມານາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ຕທາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຖາ ປຣິວຸໂຕ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ. ໂຘວິຍມານທິສາຠາຄາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວິຍສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຣຊຕວິມານນິຈ຺ຉຣິເຕຫີຕິ ຣຊຕວິມານໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ເຕຫິ, ຣຊຕວິມານປ຺ປຠາຍ ວາ ວິປ຺ຜຸຣິເຕຫິ. ‘‘ວິສໂຣ’’ຕິ ອິທໍ ມຸຕ຺ຕາວຬິອາທີນມ຺ປິ ວິເສສນປທໍ. ອພ຺ຠໍ ຘູໂມ ຣໂຊ ຣາຫູຕິ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸປກ຺ກິເລສາ ປາຬິນເຍນ (ອ. ນິ. ໔.໕໐; ປາຈິ. ໔໔໗). ຣາຊາມຈ຺ເຈຫີຕິ ຣາຊກຸລສມຸທາຄເຕຫິ ອມຈ຺ເຈຫິ. ອຖ ວາ ອນຸຍຸຕ຺ຕກຣາຊູຫິ ເຈວ ອມຈ຺ເຈຫິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຎ຺ຈນາສເນຕິ ສີຫາສເນ. ‘‘ຣຎ຺ຎໍ ຕຸ ເຫມມາສນໍ, ສີຫາສນມໂຖ ວາຬພີຊນິຕ຺ຖີ ຈ ຈາມຣ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ນິສິນ຺ໂນຕິ ນິສີທນມຕ຺ເຕ ໂຈທນາ. ເອຕ ນ຺ຕິ ກນ຺ທນໍ, ປໂພຘນໍ ວາ. ອິຕີຕິ ອິມິນາ ເຫຕຸນາ. ນກ຺ຂຕ຺ຕ ນ຺ຕິ ກຕ຺ຕິການກ຺ຂຕ຺ຕຉຓໍ. ສມ຺ມາ ໂຆສິຕພ຺ພໍ ເອຕຣຫິ ນກ຺ຂຕ຺ຕນ຺ຕິ ສງ຺ຆຸຏ຺ຐໍ. ປຎ຺ຈວຓ຺ຓກຸສຸເມຫິ ລາເຊນ, ປຸຓ຺ຓຆເຏຫິ ຈ ປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ຆເຣສຸ ທ຺ວາຣໍ ຍສ຺ສ ຕເທຕໍ ນຄຣໍ ປຎ຺ຈ…ເປ… ທ຺ວາຣໍ.ຘໂຊ ວໂຏ. ປຏາໂກ ປຏ຺ໂຏຕິ ສີຫຬິຍາ ວທນ຺ຕິ. ຕທາ ກິຣ ປທີປຸຊ຺ຊລນສີເສນ ກຕນກ຺ຂຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ອຸມ຺ມາທນ຺ຕິຊາຕກາທີສຸປິ (ຊາ. ໒.໑໘.໕໗) ກຕ຺ຕິກມາເສ ເອວເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສມຸຊ຺ຊລິຕທີປມາລາລງ຺ກຕສພ຺ພທິສາຠາຄ’’ນ຺ຕິ. ວີຖິ ນາມ ຣຖິກາ ມຫາມຄ຺ໂຄ. ຣຈ຺ຉາ ນາມ ອນິພ຺ພິທ຺ຘາ ຂຸທ຺ທກມຄ຺ໂຄ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ນວເສນ ສມານຠາເຄນ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ນກ຺ຂຕ຺ຕກີຬໍ ອນຸຠວມາເນນ ສມຠິກິຓ຺ຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ເອວໍ ວຕ຺ວາປິ ຕຕ຺ເຖວ ອິຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸທານໍ ອຸທາຫາໂຣຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ມານນ຺ຕິ ມານປຕ຺ຕໍ ກຕ຺ຕຸຠູຕໍ. ຉຑ຺ຑນວເສນ ອວເສໂກ. ໂສຕວເສນ ໂອໂຆ. ປີຕິວຈນນ຺ຕິ ປີຕິສມຸຏ຺ຐານວຈນໍ ກມ຺ມຠູຕໍ. ຫທຍນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ຕຸຠູຕໍ. ຄເຫຕຸນ຺ຕິ ພຫິ ອນິຈ຺ຉຣຓວເສນ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ, ຫທຍນ຺ໂຕເຍວ ຐເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຘິກໍ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍໍ ວຈນໍ ປຏິຄ຺ຄາຫກ ນິຣເປກ຺ຂໍ ເກວລໍ ອຸຬາຣາຍ ປີຕິຍາ ວເສນ ສຣສໂຕ ສຫສາວ ມຸຂໂຕ ນິຈ຺ຉຣຕິ, ຕເທວິຘ ‘‘ອຸທານ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ.

ໂທເສຫິ ອິຕາ ຄຕາ ອປຄຕາຕິ ໂທສິນາ ຕ-ກາຣສ຺ສ ນ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາ ‘‘ກິເລເສ ຊິໂຕ ວິຊິຕາວີຕິ ຊິໂນ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ໂທສາປຄຕາ’’ຕິ. ຍທິປິ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ ຠິກ຺ຂເວ ຈນ຺ທິມສູຣິຍານໍ ອຸປກ຺ກິເລສາ, ເຍຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐາ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ນ ຕປນ຺ຕິ ນ ຠາສນ຺ຕິ ນ ວິໂຣຈນ຺ຕິ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ອພ຺ຠາ ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ມຫິກາ. ຘູໂມ ຣໂຊ. ຣາຫຸ ຠິກ຺ຂເວ ຈນ຺ທິມສູຣິຍານໍ ອຸປກ຺ກິເລໂສ’’ຕິ, (ຈູຬວ. ໔໔໗) ຕຖາປິ ຕຕິຍຸປກ຺ກິເລສສ຺ສ ປເຠທທສ຺ສນ ວເສນ ອຏ຺ຐກຖານເຍນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຎ຺ຈຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍມຕ຺ໂຖ ຈ ຣມຓີຍາທິສທ຺ທໂຍຄໂຕ ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ອນີຍ-ສທ຺ໂທປິ ພຫຸລາ ກຕ຺ວຕ຺ຖາຠິຘາຍໂກ ຍຖາ ‘‘ນິຍ຺ຍານິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໙໖) ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຣມຍຕີ’’ຕິ ອິມິນາ. ຊຸຓ຺ຫາວເສນ ຣຕ຺ຕິຍາ ສຸຣູປຕ຺ຕມາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕໂທສວິມຸຕ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ. ອພ຺ຠາທໂຍ ເຈຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໂທສາ. ອຍຎ຺ຈ ເຫຕຸ ‘‘ທສ຺ສິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ. ເຕນ ກາຣເຓນ, ອຸຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປາສາທິກຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອີທິສາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ຍຸຕ຺ໂຕ ທິວໂສ ມາໂສ ອຸຕຸ ສໍວຈ຺ຉໂຣຕິ ເອວໍ ທິວສມາສາທີນໍ ລກ຺ຂຓາ ສລ຺ລກ຺ຂຓຸປາຍາ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ລກ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ລກ຺ຂຓິຍາ, ສາ ເອວ ລກ຺ຂຎ຺ຎາ ຍ-ວໂຕ ຓ-ກາຣສ຺ສ ຎ-ກາຣາເທສວເສນ ຍຖາ ‘‘ໂປກ຺ຂຣຎ຺ໂຎ ສຸມາປິຕາ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ທິວສມາສາທີນ’’ນ຺ຕິອາທິ.

‘‘ຍໍ ໂນ ປຍິຣຸປາສໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ປສີເທຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ຖສມໂຓ, ປຣມຕ຺ຖພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຈ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ປນ ປພ຺ພຊ຺ຊາມຕ຺ຕສມໂຓ, ນ ຈ ຊາຕິມຕ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມິຕປາປຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ພຫຕິ ປາເປ ພຫິ ກໂຣຕີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ພຫຸວຈເນ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ເອກວຈນໍ, ເອກວຈເນ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ພຫຸວຈນໍ ວຈນພ຺ຍຕ຺ຕໂຍ ວຈນວິປລ຺ລາໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ‘‘ປຍິຣຸປາສຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ປຍິຣຸປາສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ພຫຸວຈເນ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ເອກວຈນວເສນ ວຈນພ຺ຍຕ຺ຕໂຍ ທສ຺ສິໂຕ. ອຕ຺ຕນິ, ຄຣຸຏ຺ຐານິເຍ ຈ ຫິ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ພຫຸວຈນປ຺ປໂຍໂຄ ນິຣຸຬ຺ໂຫ. ປຍິຣຸປາສໂຕຕິ ຈ ວຓ຺ຓວິປຣິຍາຍນິທ຺ເທໂສ ເອສ ຍຖາ ‘‘ປຍິຣຸທາຫາສີ’’ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ພຫຸລໍ ທິຏ຺ຐປໂຍໂຄ, ຍທິທໍ ປຣິສທ຺ເທ ຍ-ກາຣປເຣ ວຓ຺ຓວິປຣິຍາໂຍ. ຕຖາ ຫິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ວທນ຺ຕິ ‘‘ປຣິຍາທີນໍ ຣຍາທິວຓ຺ຓສ຺ສ ຍຣາທີຫິ ວິປຣິຍາໂຍ’’ຕິ. ຍນ຺ຕິ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ. ອິມິນາ ສພ຺ເພນປິ ວຈເນນາຕິ ‘‘ຣມຓີຍາ ວຕາ’’ຕິອາທິວຈເນນ. ໂອຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມນ຺ຕິ ໂອຠາສຠູຕໍ ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ, ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ນິມິຕ຺ຕກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຫາປຣາຘຕາຍາຕິ ມຫາໂທສຕາຍ.

‘‘ເຕນ ຫີ’’ຕິອາທິ ຕທຕ຺ຖວິວຣຓໍ. ເທວທຕ຺ໂຕ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍວເສນ ອຕ຺ຖຸປນຍເນ, ເຕນ ຍຖາ ຣາຊາ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ອຕ຺ຕໂນ ປິຕຸ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ສຕ຺ຖຸ ອຸປຏ຺ຐາກສ຺ສ ຆາຕເນນ ມຫາປຣາໂຘ, ເອວໍ ຠຄວໂຕ ມຫານຕ຺ຖກຣສ຺ສ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ອປສ຺ສຍຠາເວນາປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຸປເນຕິ. ຕສ຺ສ ປິຏ຺ຐິຉາຍາຍາຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຊີວກສ຺ສ ປິຏ຺ຐິອປສ຺ສເຍນ, ຕໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ອປສ຺ສາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິກ຺ເຂປປຈ຺ເຉທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານາຍ ອຕ຺ຕໂນ ກຖາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວິກ຺ເຂປສ຺ສ ປຈ຺ຉິນ຺ທນຕ຺ຖໍ, ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອສິກ຺ຂິຕານນ຺ຕິ ກາຍວຈີສໍຍມເນ ວິຄຕສິກ຺ຂານໍ. ກຸລູປເກຕິ ກຸລມຸປຄເຕ ສຕ຺ຖາເຣ. ຄຫິຕາສາຣຕາຍາຕິ ຄເຫຕພ຺ພຄຸຓສາຣວິຄຕຕາຍ. ນິພ຺ພິກ຺ເຂປນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎສມປນຍນວິຣຫິຕໍ.

ຠທ຺ທນ຺ຕິ ອວສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ສຸນ຺ທຣໍ.

໑໕໑. ອຍຎ຺ຈຕ຺ໂຖ ອິມາຍ ປາຬິຈ຺ຉາຍາຍ ອຘິຄໂຕ, ອິມມຕ຺ຖເມວ ວາ ອນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາ ປາຬິຍເມວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເຕນາຫາ’’ຕິອາທິນາ. ອສຕ຺ຖາປິ ສມາໂນ ສຕ຺ຖາ ປຏິຎ຺ຎາໂຕ ເຍນາຕິ ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ຎາໂຕ, ຕສ຺ສ ອພຸທ຺ຘສ຺ສາປິ ສມານສ຺ສ ພຸທ຺ຘປຏິຎ຺ຎາຕສ຺ສ ‘‘ອຫເມໂກ ໂລເກ ອຕ຺ຖຘມ຺ມານຸສາສໂກ’’ຕິ ອາຈຣິຍປຏິຎ຺ຎາຕຠາວໍ ວາ ສນ຺ຘາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂສ ກິຣາ’’ຕິອາທິນາ ອນຸສ຺ສຸຕິມຕ຺ຕໍ ປຕິ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖານໂຍວ ກິຣສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອສ ນໂຍ ປຣໂຕ ມກ຺ຂລິປທນິພ຺ພຈເນປິ. ເອກູນທາສສຕໍ ປູຣຍມາໂນຕິ ເອເກນູນທາສສຕໍ ອຕ຺ຕນາ ສທ຺ຘິໍ ອນູນທາສສຕໍ ກຕ຺ວາ ປູຣຍມາໂນ. ເອວໍ ຊາຍມາໂນ ເຈສ ມງ຺ຄລທາໂສ ຊາໂຕ. ຊາຕຣູເປເນວາຕິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕ ວິຊາຕເວເສເນວ, ຍຖາ ວາ ສຕ຺ຕາ ອນິວຕ຺ຖາ ອປາຣຸຕາ ຊາຍນ຺ຕິ, ຕຖາ ຊາຕຣູເປເນວ. ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ອຸປຄຕາ ຠຊນ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕເທວ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຄ຺ຄເຫສີຕິ ຕເທວ ນຄ຺ຄຣູປໍ ‘‘ອຍເມວ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ນາມ ສິຍາ’’ຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ກຕ຺ວາ ອຄ຺ຄເຫສິ. ປພ຺ພຊິໍສູຕິ ຕໍ ປພ຺ພຊິຕມນຸປພ຺ພຊິໍສຸ.

‘‘ປພ຺ພຊິຕສມູຫສງ຺ຂາໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ປພ຺ພຊິຕສມູຫຕາມຕ຺ເຕນ ສງ຺ໂຆ, ນ ນິຍ຺ຍານິກທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘສີລສາມຎ຺ຎວເສນ ສໍຫຕຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອສ຺ສ ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ຎາຕສ຺ສ ປຣິວາຣຠາເວນ ອຕ຺ຖິ. ‘‘ສງ຺ຆີ ຄຓີ’’ຕິ ເຈທໍ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ສງ຺ເກຕມຕ຺ຕໂຕ ນານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສ຺ເວວາ’’ຕິອາທິ. ສ຺ເວວາຕິ ຈ ປພ຺ພຊິຕສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ເອວ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປພ຺ພຊິຕສມູຫວເສນ ສງ຺ຆີ, ຄຫຏ຺ຐສມູຫວເສນ ຄຓີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ຄເຓ ເອວ ໂລເກ ສງ຺ຆ-ສທ຺ທສ຺ສ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ອເຈລກວຕຈຣິຍາທິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິກປ຺ປິຕມຕ຺ຕໍ ອາຈາໂຣ.ປຎ຺ຎາໂຕ ປາກໂຏ ສງ຺ຆີອາທິຠາເວນ. ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານາປ຺ປິຈ຺ຉຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ວຕ຺ຖມ຺ປິ ນ ນິວາເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ສາສນິເກ ວິຍ ສນ຺ຕຄຸຓນິຄ຺ຄູຫຓລກ຺ຂຓາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ ລພ຺ຠຕິ. ຍໂສຕິ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ. ຕຣນ຺ຕິ ເອເຕນ ສໍສາໂຣຆນ຺ຕິ ເອວໍ ສມ຺ມຕຕາຍ ລທ຺ຘິ ຕິຕ຺ຖໍ ນາມ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ສມ຺ມໂຕ, ນ ຈ ສາຘູຫິ ສມ຺ມໂຕຕິ ອຕ຺ຖມາຫ ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ສາຘູຫິ ສມ຺ມຕຕາ ລພ຺ຠຕິ. ສຸນ຺ທໂຣ ສປ຺ປຸຣິໂສຕິ ທ຺ວິຘາ ອຕ຺ໂຖ. ອສ຺ສຸຕວໂຕຕິ ອສ຺ສຸຕາຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ, ກຕ຺ຕຸຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ‘‘ອິມານິ ເມ ວຕສມາທານານິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ສຸຈິຓ຺ຓານີ’’ຕິ ພຫູ ຣຕ຺ຕິໂຍ ຊານາຕິ. ຕາ ປນສ຺ສ ຣຕ຺ຕິໂຍ ຈິຣກາລຠູຕາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຈິຣໍ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອນ຺ຕຕ຺ຖອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມາໂສ ເຈສ ຍຖາ ‘‘ມາສຊາໂຕ’’ຕິ. ອຖ ຕສ຺ສ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ໂກ ວິເສໂສຕິ ເຈ? ຈິຣປພ຺ພຊິຕຄ຺ຄຫເຓນສ຺ສ ພຸທ຺ຘິສີລຕາ, ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູຄຫເຓນ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຊານຕາ ທສ຺ສິຕາ, ອຍເມຕສ຺ສ ວິເສໂສຕິ. ກິໍ ປນ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ໂສ ອມຈ຺ໂຈ ອາຫາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຈິຣປພ຺ພຊິຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ໂອກປ຺ປນີຍາຕິ ສທ຺ທຫນີຍາ. ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ທີຆກາລໍ. ກິຕ຺ຕໂກ ປນ ໂສຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວ ຕໂຍ ຣາຊປຣິວຏ຺ເຏ’’ຕິ, ທ຺ວິນ຺ນໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ວາ ຣາຊູນໍ ຣຊ຺ຊານຸສາສນປຏິປາຏິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອທ຺ຘຄໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ປຸນ ກຕໍ ວຍຄ຺ຄຫຓໍ ໂອສານວຍາເປກ຺ຂໍ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ອຕ຺ຖວິເສສສມ຺ຠວໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຈ຺ຉິມວຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ‘‘ອທ຺ຘຄໂຕ, ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ປທທ຺ວຍໍ.

ກາຊໂຣ ນາມ ເອໂກ ຣຸກ຺ຂວິເສໂສ, ໂຍ ‘‘ປຓ຺ຓກຣຸກ຺ໂຂ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທິສ຺ວາ ວິຍ ອນຕ຺ຕມໂນຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸພ຺ເພ ປິຕຣາ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເທສນາຍ ສຸຕປຸພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຌານາ…ເປ… ກາໂມ’’ຕິ. ຕິລກ຺ຂຓພ຺ຠາຫຕນ຺ຕິ ຕີຫິ ລກ຺ຂເຓຫິ ອຠິຆຏິຕໍ. ທສ຺ສເນນາຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ທິສ຺ວາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອລ຺ລາປສລ຺ລາປໍ ກຕ຺ວາ, ຕໂຕ ອກິຣິຍວາທໍ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອນຕ຺ຕມໂນ ອໂຫສິ. ຄຸຓກຖາຍາຕິ ອຠູຕຄຸຓກຖາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ອນຕ຺ຕມໂນ’’ຕິ. ຍທິ ອນຕ຺ຕມໂນ, ກສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສີຕິ ໂຈທນໍ ວິໂສເຘຕິ ‘‘ອນຕ຺ຕມໂນ ສມາໂນປີ’’ຕິອາທິນາ.

໑໕໒. ໂຄສາລາຍາຕິ ເອວໍນາມເກ ຄາເມຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວສ຺ສານກາເລ ຄຸນ຺ນໍ ປຕິຏ຺ຐິຕສາລາຍາຕິ ປນ ອຕ຺ເຖ ຕພ຺ພເສນ ຕສ຺ສ ນາມໍ ສາຕິສຍມຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ ພຫຸລມນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ໂສ ໂປຣາເຓຫິ ອນນຸສ຺ສຸໂຕຕິ ເອກຈ຺ຈວາໂທ ນາມ ກໂຕ. ‘‘ມາ ຂລີຕິ ສາມິໂກ ອາຫາ’’ຕິ ອິມິນາ ຕຖາວຈນມຸປາທາຍ ຕສ຺ສ ອາຂ຺ຍາຕປເທນ ສມຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຎ຺ຎາຍ ຫິ ວຕ຺ຕຸມິຈ຺ຉາຍ ອາຂ຺ຍາຕປທມ຺ປິ ນາມິກໍ ຠວຕິ ຍຖາ ‘‘ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ໂຎ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໗). ເສສນ຺ຕິ ‘‘ໂສ ປຓ຺ເຓນ ວາ’’ຕິອາທິວຈນໍ.

໑໕໓. ທາສາທີສຸ ສິຣິວຑ຺ຒກາທິນາມມິວ ອຊິໂຕຕິ ຕສ຺ສ ນາມມຕ຺ຕໍ. ເກເສຫິ ວາຍິໂຕ ກມ຺ພໂລ ຍສ຺ສາຕິປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ປຏິກິຏ຺ຐຕຣນ຺ຕິ ນິຫີນຕຣໍ. ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິນາ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄເມ ຕິກນິປາເຕ ມກ຺ຂລິສຸຕ຺ຕ (ອ. ນິ. ໓.໑໓໘) ມາຫຣິ. ຕນ຺ຕາວຸຕານີຕິ ຕນ຺ເຕ ວີຕານິ. ‘‘ສີເຕ ສີໂຕ’’ຕິອາທິນາ ຉຫາກາເຣຫິ ຕສ຺ສ ປຏິກິຏ຺ຐຕຣໍ ທສ຺ເສຕິ.

໑໕໔. ປກຸຊ຺ຌຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິເກສຸ ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕີຕິ ປກຸໂຘ. ວຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ເທນ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາປິ ເກນຈິ ອສຸຈິນາ ມກ຺ຂິຕ຺ວາປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ວາລິກາຖູປໍ ກຕ຺ວາຕິ ວຕສມາທານສີເສນ ວາລິກາສຎ຺ຈຍໍ ກຕ຺ວາ, ຕຖາຣູເປ ອນຸປຄມນີຍຏ຺ຐາເນ ປຸນ ວຕໍ ສມາທາຍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໑໕໖. ‘‘ຄຓ຺ຐນກິເລໂສ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ປລິພຸນ຺ຘນກິເລໂສ’’ຕິ ອຕ຺ຖວຈນໍ, ສໍສາເຣ ປຣິພຸນ຺ຘນກິຈ຺ໂຈ ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸປຸຕ຺ຕທາຣາທິວິສໂຍ ຣາຄາທິກິເລໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອວໍວາທິຕາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ລທ຺ຘິວເສນສ຺ສ ນາມໍ, ນ ປນຕ຺ຖໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຍາວ ຫິ ໂສ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຄ຺ຆາຏິໂຕ, ຕາວ ອຕ຺ຖິເຍວ. ອຍໍ ປນ ວຈນຕ຺ໂຖ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ໂຐ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ນິຄຓ຺ໂຐຕິ. ນາຏສ຺ສາຕິ ເອວໍນາມກສ຺ສ.

ໂກມາຣຠຈ຺ຈຊີວກກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໕໗. ສພ຺ພຖາ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອສ ນາຄ…ເປ… ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸປຓ຺ໂຓຕິ ຄຣຸໂຬ, ຄຣຸໂຑ ວາ ສກ຺ກຏມເຕນ. ‘‘ຑ-ຬານ’ມວິເສໂສ’’ຕິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ວທນ຺ຕິ. ຍຖາຘິປ຺ປາຍໍ ນ ວຕ຺ຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອນຕ຺ໂຖ ວຕ ເມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ສພ຺ພຖາ ສຎ຺ຎເມນ ອຸປສມໍ ຄຕສ຺ສ. ຊີວກສ຺ສ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ມມ ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ມທ຺ທນສທິໂສ, ຕສ຺ມາ ຕເທວ ຕຸຓ຺ຫີຠາວໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ກຖາປເນນ ມມ ອຘິປ຺ປາໂຍ ສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຣຎ຺ໂຎ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຫຕ຺ຖິມ຺ຫິ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ກິນ຺ຕິ ກາຣຓປຸຈ຺ຉາຍໍ ນິປາໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເກນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ ອິມິນາ, ເຍນ ຕຸວໍ ຕຸຓ຺ຫີ, ກິໍ ຕໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ກາຣຓໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອເຕສໍ ກຸລູປໂກ ອຕ຺ຖິ ຍຖາ, ອິເມສໍ ນຸ ໂຂ ຕິຓ຺ຓໍ ກາຣຓານໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ກາຣເຓນ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວສີຕິ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ກຖາເປຕີຕິ ກຖາເປຕຸກາໂມ ໂຫຕິ. ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈຫິ ອງ຺ເຄຫິ ອຠິມຸຂໍ ຐິເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ປາທຊາຓຸ ກປ຺ປຣ ຫຕ຺ຖ ສີສສງ຺ຂາຕານິ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ສມໍ ກຕ຺ວາ ໂອນາເມຕ຺ວາ ອຠິມຸຂໍ ຐິເຕນ ປຐມໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍມ຺ປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ນວກຕເຣນຸປາລິ ຠິກ຺ຂຸນາ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປາເທ ວນ຺ທນ຺ເຕນ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ເມ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ປາທາ ວນ຺ທິຕພ຺ພາ’ຕິອາທິກໍ (ປຣິ. ໔໖໙) ວິນຍປາຬິມາຫຣິຕ຺ວາ ເອກໍສກຣຓອຎ຺ຊລິປຄ຺ຄຫຓປາທສມ຺ພາຫນເປມຄາຣວຸປຏ຺ຐາປນວເສນ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິຕວນ຺ທນາ’’ຕິ, ຕເມຕ຺ຖານຘິປ຺ເປຕໍ ທູຣໂຕ ວນ຺ທເນ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຎ຺ຈງ຺ຄສ຺ສ ອປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ. ວນ຺ທນາ ເຈຕ຺ຖ ປຓມນາ ອຎ຺ຊລິປຄ຺ຄຫຓກຣປຸຏສມາໂຍໂຄ. ‘‘ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ກາຍປຓາໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ‘‘ມມ ສຕ຺ຖຸໂນ’’ຕິອາທິນາ ປນ ວຈີປຓາໂມ, ຕທຸຠຍປຸເຣຈຣານຸຈຣວເສນ ມໂນປຓາໂມຕິ. ກາມໍ ສພ຺ພາປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕຣູປາວ, ຕຖາປິ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິ ອຠິຊາຕິ ອຠິນິກ຺ຂມນ ອຠິສມ຺ໂພຘິ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ປຏິ. ມ. ໓.໓໐) ຍມກປາຏິຫາຣິຍເທໂວໂຣຫນານິ ສເທວເກ ໂລເກ ອຕິວິຍ ສຸປາກຏານິ, ນ ສກ຺ກາ ເກນຈິ ປຏິພາຫິຕຸນ຺ຕິ ຕານິເຍເວຕ຺ຖ ອຸທ຺ຘຏານິ.

ອິຕ຺ຖໍ ອິມໍ ປກາຣໍ ຠູໂຕ ປຕ຺ໂຕຕິ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູໂຕ, ຕສ຺ສ ອາຂ຺ຍານໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານໍ, ໂສເຍວຕ຺ໂຖ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອິຕ຺ຖໍ ເອວໍປກາໂຣ ຠູໂຕ ຊາໂຕຕິ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູໂຕ, ຕາທິໂສຕິ ອາຂ຺ຍານໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານໍ, ຕເທວຕ຺ໂຖ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ ອຠິສທ຺ໂທ ປຘານວເສນ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖໂຊຕໂກ ກມ຺ມປ຺ປວຈນີໂຍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄມນກິຣິຍາປກາຣສ຺ສ ທີປນໂຕ, ເຕນ ປໂຍຄໂຕ ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນ ຠຄວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ສາມິອຕ຺ເຖ ສມານມ຺ປິ ອປ຺ປຘານວເສນ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖທີປນໂຕ ‘‘ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ຠຄວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ສາຘຸ ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຣມຠີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນ ຠຄວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິສທ຺ໂທ ອປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ, ກຖເມຕ຺ຖ ຕໍປໂຍຄໂຕ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ສິຍາຕິ? ອຕ຺ຖໂຕ ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖສທ຺ທປໂຍເຄສຸ ຫິ ອຕ຺ຖປໂຍໂຄເຍວ ປຘາໂນຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ‘‘ສາຘຸ ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຣມຠີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິສທ຺ທປໂຍຄໂຕ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍາເນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕໍ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ອຠິສທ຺ທປໂຍຄໂຕ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍາເນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕນ຺ຕິ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ສາຘຸ ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຣມຠີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຣມຠິ ມາຕຸວິສເຍ, ມາຕຸຍາ ວາ ສາຘູ’’ຕິ ເອວໍ ອຘິກຣຓຕ຺ເຖ, ສາມິອຕ຺ເຖ ວາ ຠຸມ຺ມວຈນສ຺ສ, ສາມິວຈນສ຺ສ ວາ ປສງ຺ເຄ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານໂຊຕເກນ ກມ຺ມປ຺ປວຈນີເຍນ ອຠິສທ຺ເທນ ປໂຍຄໂຕ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕໍ, ເອວມິຘາປິ ສາມິອຕ຺ເຖ ສາມິວຈນປ຺ປສງ຺ເຄ ຍຖາ ຈ ຕຕ຺ຖ ‘‘ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຸວິສເຍ, ມາຕຸ ສມ຺ພນ຺ຘີ ວາ ສາຘຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ຠຄວໂຕ ສມ຺ພນ຺ຘີ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄມນປ຺ປກາຣປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເທວທຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ ອິຘ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ, ‘‘ມາຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ວິຍ ‘‘ຠຄວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ, ສາຘຸສທ຺ໂທ ວິຍ ອຸຄ຺ຄຕສທ຺ໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກລ຺ຍາໂຓຕິ ຠທ຺ທໂກ. ກລ຺ຍາຓຠາໂວ ຈສ຺ສ ກລ຺ຍາຓຄຸຓວິສຍຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ກລ຺ຍາຓຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ, ກລ຺ຍາເຓຫິ ຄຸເຓຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຕພ຺ພິສຍຕາຍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ວິສຍຕາ ເຫຕ຺ຖ ສມນ຺ນາຄໂມ, ກລ຺ຍາຓຄຸຓວິສຍຕາຍ ຕນ຺ນິສ຺ສິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເສຏ຺ໂຐຕິ ປຣິຍາຍວຈເນປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເສຏ຺ຐຄຸຓວິສຍຕາ ເອວ ຫິ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທສ຺ສ ເສຏ຺ຐຕາ ‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐໍ, ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໒; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໔໙) ວິຍ. ‘‘ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ ຄຸຓານໍ ສໍກິຕ຺ຕນໂຕ, ສທ຺ທນີຍໂຕ ຈ ວຓ຺ໂຓເຍວ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ກິຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ວຓ຺ໂຓ ເອວ ຫິ ກິຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ ກິຕ຺ຕິ, ສທ຺ທນີຍໂຕ ສທ຺ໂທຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍ ຫິ ສທ຺ທສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ອຸຬາຣສທ຺ທາ ອິສໂຍ, ຄຸຓວນ຺ໂຕ ຕປສ຺ສິໂນ’’ຕິ. ກິຕ຺ຕິວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ສທ຺ໂທ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທຕິ ຠິນ຺ນາຘິກຣຓຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຖຸຕິໂຆໂສ’’ຕິ ອິມິນາ. ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ຖ ຖຸຕິປຣິຍາໂຍ ກິຕ຺ຕນມຠິຕ຺ຖວນໍ ກິຕ຺ຕີຕິ. ຖຸຕິວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ໂຆໂສ ຖຸຕິໂຆໂສ, ອຠິຕ຺ຖວຸທາຫາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິສທ຺ໂທ ອຠິຠວເນ, ອຠິຠວນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣຓເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ’’ຕິ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ ຄຸເຓ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຠິພ຺ຍາເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິນ຺ຕິ-ສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ໂຈທນາຍ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິມາຫາຕິ ອນຸສນ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປທານໍ ສມ຺ພຊ຺ຌນໍ ປທສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂສ ຠຄວາຕິ ໂຍ ໂສ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພກິເລເສ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເທວານມຕິເທໂວ ສກ຺ການມຕິສກ຺ໂກ ພ຺ຣຫ຺ມານມຕິພ຺ຣຫ຺ມາ ໂລກນາໂຖ ຠາຄ຺ຍວນ຺ຕຕາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ສເທວເກ ໂລເກ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປຕ຺ຖຏກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ, ໂສ ຠຄວາ. ຍໍ ຕໍ-ສທ຺ທາ ຫິ ນິຈ຺ຈສມ຺ພນ຺ຘາ. ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຈ ອິທມາທິປທໍ ສຕ຺ຖຸ ນາມກິຕ຺ຕນໍ. ເຕນາຫ ອາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ‘‘ຠຄວາຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕໍ, ນ ປິຕຣາ ກຕ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໖; ຈູຬນິ. ໒). ປຣໂຕ ປນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປທໍ ຄຸຓກິຕ຺ຕນໍ. ຍຖາ ກມ຺ມຏ຺ຐານິເກນ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ນວສຸ ຐາເນສຸ ປຈ຺ເຈກໍ ອິຕິປິສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອນຸສ຺ສຣີຍນ຺ຕິ, ເອວມິຘ ພຸທ຺ຘຄຸຓສໍກິຕ຺ຕເກນາປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິປິ ອຣຫໍ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາ’’ຕິ ອາຫ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ນວຫິ ປເທຫິ ເຍ ສເທວເກ ໂລເກ ອຕິວິຍ ປາກຏາ ປຎ຺ຎາຕາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ເຕ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ວິຠາວິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ອິຕິປີ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນ ເຕສໍ ນານປ຺ປກາຣຕາທີປນໂຕ. ‘‘ອິຕິເປຕໍ ຠູຕໍ, ອິຕິເປຕໍ ຕຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໖) ວິຍ ຫິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອິຘ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓຕ຺ໂຖ, ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຈ ເນສໍ ນານປ຺ປກາຣຠາໂວ ທີປິໂຕ, ຕານິ ຈ ຄຸຓສລ຺ລກ຺ຂຓກາຣຓານິ ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ນານໍ ວິຎ຺ຎຸຊາຕິການໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ສໍກິຕ຺ເຕນ຺ເຕນ ວິຎ຺ຎຸນາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມຸຂີຠູຕາເນວ ກຕ຺ວາ ສໍກິຕ຺ເຕຕພ຺ພານີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ເອວຎ຺ຫິ ນິຣູເປຕ຺ວາ ກິຕ຺ເຕນ຺ເຕ ຍສ຺ສ ສໍກິຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ສ ຠຄວຕິ ອຕິວິຍ ປສາໂທ ໂຫຕິ.

ອາຣກຕ຺ຕາຕິ ກິເລເສຫິ ສຸວິທູຣຕ຺ຕາ. ອຣີນນ຺ຕິ ກິເລສາຣີນໍ. ອຣານນ຺ຕິ ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ອຣານໍ. ຫຕຕ຺ຕາຕິ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈຍາທີນນ຺ຕິ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈຍານຎ຺ເຈວ ປູຊາ ວິເສສານຎ຺ຈ. ຣຫາຠາວາຕິ ຈກ຺ຂຸຣຫາທີນມຠາວໂຕ. ຣໂຫປາປກຣຓາຠາໂວ ຫິ ປທມນຕິກ຺ກມ຺ມ ຣຫາຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວມ຺ປິ ຫິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ. ຕໂຕຕິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໒໓). ຍຖາ ຈ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ, ເອວໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍ ປຣມຕ຺ຖມຎ຺ຊູສາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໑.໑໒໔) ເນສໍ ວິຕ຺ຖາໂຣ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ຍສ຺ມາ ຊີວໂກ ພຫຸໂສ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ສຸຕ຺ວາ ຐິໂຕ, ທິຏ຺ຐສຈ຺ຈຕາຍ ຈ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ວິຄຕກຖໍກໂຖ, ສຕ຺ຖຸຄຸຓກຖເນ ຈ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ໂສ ເອວໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເອວ ອາຫາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊີວໂກ ປນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ສາມຕ຺ຖິຍຕ຺ຖມາຫ. ຖາໂມ ເທສນາຎາຓເມວ, ພລໍ ປນ ທສພລຎາຓໍ. ວິສ຺ສຕ຺ຖນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກປທໍ, ອນາສງ຺ກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຎ຺ຈວຓ຺ຓາຍາຕິ ຂຸທ຺ທິກາທິວເສນ ປຎ຺ຈປກາຣາຍ. ນິຣນ຺ຕຣໍ ຜຸຏໍ ອໂຫສິ ກຕາຘິກາຣຠາວໂຕ. ກມ຺ມນ຺ຕຣາຍວເສນ ຫິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຄຸຓສຣີຣໍ ຂຕູປຫຕໍ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ ປເນສ ຊີວກເມວ ຄມນສຊ຺ຊາຍ ອາຓາເປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິມາຍາ’’ຕິອາທິ.

໑໕໘. ‘‘ອຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ນ ເກວລໍ ອຸຕ຺ຕມຠາໂວເຍເວຕ຺ຖ ກາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ອປ຺ປສທ຺ທຕາປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອສ຺ສຍານຣຖຍານານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ຖິຍາເນສຸ ຈ ນິພ຺ພິເສວນເມວ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຫຕ຺ຖິນິໂຍປິ ກປ຺ປາເປສິ. ປທານຸປທນ຺ຕິ ປທມນຸຄຕໍ ປທໍ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖິຍານສ຺ສ ປເທ ເຕສໍ ປທໍ ກຕ຺ວາ, ປທສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ປທວຬຎ຺ເຊ. ນິພ຺ພຸຕສ຺ສາຕິ ສພ຺ພກິເລສທຣຖວູປສມສ຺ສ. ນິພ຺ພຸເຕເຫວາຕິ ອປ຺ປສທ຺ທຕາຍ ສທ຺ທສງ຺ໂຂຠນວູປສເມເຫວ.

ກເຣຓູຕິ ຫຕ຺ຖິນິປຣິຍາຍວຈນໍ. ກຓຕິ ສທ຺ທໍ ກໂຣຕີຕິ ຫິ ກເຣຓຸ, ກໂຣວ ຍສ຺ສາ, ນ ທີໂຆ ທນ຺ໂຕຕິ ວາ ກເຣຓຸ,‘‘ກເຣຓຸກາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປທສິທ຺ຘິ. ອາໂຣຫນສຊ຺ຊນໍ ກຸຖາທີນໍ ພນ຺ຘນເມວ. ໂອປວຍ຺ຫນ຺ຕິ ຣາຊານມຸປວຫິຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ. ‘‘ໂອປຄຸຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ຣາຊານມຸປຄູຫິຕຸໍ ໂຄປິຕຸໍ ສມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອວໍ ກິຣສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ປຓ຺ຑິຕຠາວວິຠາວນໍ. ກຖາ ວຕ຺ຕຕີຕິ ລທ຺ໂຘກາສຠາເວນ ຘມ຺ມກຖາ ປວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ອາສງ຺ການິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອາສນ຺ນຈາຣີຠາເວນ ຫຕ຺ຖິນີສຸ ອິຕ຺ຖິໂຍ ນິສຊ຺ຊາປິຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໕໘) ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອິຕ຺ຖິໂຍ ນິສ຺ສາຍ ປຸຣິສານໍ ຠຍໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ສຸຂໍ ອິຕ຺ຖິປຣິວຸໂຕ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອິມິນາປິ ກາຣເຓນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປນ ອາຈຣິເຍນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ຣຎ຺ໂຎ ປເຣສໍ ທູຣຸປສງ຺ກມນຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕາ ປຸຣິສເວສໍ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ອາວຸຘຫຕ຺ຖາ ກາຣິຕາ. ຫຕ຺ຖິນິກາສຕານີຕິ ເອຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິນິໂຍ ເອວ ຫຕ຺ຖິນິກາ. ‘‘ປຎ຺ຈ ຫຕ຺ຖິນິຍາ ສຕານີ’’ຕິປິ ກຕ຺ຖຈິ ປາໂຐ, ໂສ ອຍຸຕ຺ໂຕວ ‘‘ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑) ວິຍ ອີທິເສສຸ ປຈ຺ຉິມປທສ຺ສ ສມາສສ຺ເສວ ທສ຺ສນໂຕ. ກສ຺ສຈິເທວາຕິ ສນ຺ນິປຕິເຕ ມຫາຊເນ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ເອວ, ຕທຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອາຍຕິໍ ມຄ຺ຄຜລານມຸປນິສ຺ສໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ສາ ມຫາຊນສ຺ສ ອຸປກາຣາຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ປຏິເວເທສີຕິ ຎາເປສິ. ອຸປຈາຣວຈນນ຺ຕິ ໂວຫາຣວຈນມຕ຺ຕໍ ເຕເນວ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສ຺ສ ອປຣິໂຍສານໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕເທວ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ອິມິນາເຍວ ຫິ ຕທຕ຺ຖປຣິໂຍສານໍ. ມຎ຺ຎສີຕິ ປກຕິຍາວ ຊານາສິ. ຕເທວາຕິ ຄມນາຄມນເມວ. ຍທິ ຄນ຺ຕຸກາໂມ, ຄຈ຺ຉ, ອຖ ນ ຄນ຺ຕຸກາໂມ, ມາ ຄຈ຺ຉ, ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິເຍເວຕ຺ຖ ປມາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໑໕໙. ປາຏິເອກ຺ກາເຍວ ສນ຺ຘິວເສນ ປຈ຺ເຈກາ. ‘‘ມຫຎ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປເທ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມຫຕາ’’ຕິ. ມຫນ຺ຕສ຺ສ ຠາໂວ ມຫຎ຺ຈໍ. ນ ເກວລໍ ນິຄ຺ຄຫີຕນ຺ຕວເສເນວ ປາໂຐ, ອຖ ໂຂ ອາກາຣນ຺ຕວເສນາປີຕິ ອາຫ ‘‘ມຫຈ຺ຈາຕິປິ ປາຬີ’’ຕິ. ຍຖາ ‘‘ຂຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຂຕ຺ຍາ’’ຕິ, ເອວໍ ‘‘ມຫຕິຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ມຫຕ຺ຍາ. ປຸນ ຈ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ມຫຈ຺ຈາຕິ ສນ຺ຘິວເສນ ປທສິທ຺ຘິ. ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສນ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ວິປລ຺ລາໂສ ລິງ຺ຄວິປຣິຍາໂຍ. ວິເສສນຎ຺ຫິ ຠິຍ຺ໂຍ ວິເສສ຺ຍລິງ຺ຄາທິຄາຫກໍ. ຕິໂຍຊນສຕານນ຺ຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ຕິໂຍຊນສຕປຣິມຓ຺ຑລານໍ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ມຫາຣຏ຺ຐານໍ ອິສ຺ສຣິຍສິຣີຕິ ອງ຺ຄມຄຘຣຏ຺ຐານມາຘິປຈ຺ຈມາຫ. ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ. ປຏິມຸກ຺ກເວຐນານີຕິ ອາພນ຺ຘສິໂຣເວຐນານິ. ອາສຕ຺ຕຂຄ຺ຄານີຕິ ອໍເສ ໂອລມ຺ພນວເສນ ສນ຺ນທ຺ຘາສີນິ. ມຓິທຓ຺ຑໂຕມເຣຕິ ມຓິທຓ຺ຑງ຺ກຸເສ.

‘‘ອປຣາປີ’’ຕິອາທິນາ ປທສາ ປຣິວາຣາ ວຸຕ຺ຕາ. ຂຸຊ຺ຊວາມນກາ ເວສວເສນ, ກິຣາຕສວຣອນ຺ຘກາທໂຍ ຊາຕິວເສນ ຕາສໍ ປຣິຈາຣກິນິໂຍ ທສ຺ສິຕາ. ວິສ຺ສາສິກປຸຣິສາຕິ ວສ຺ສວເຣ ສນ຺ຘາຍາຫ. ກຸລໂຠຄອິສ຺ສຣິຍາທິວເສນ ມຫຕີ ມຕ຺ຕາ ປມາຓເມເຕສນ຺ຕິ ມຫາມຕ຺ຕາ, ມຫານຸຠາວາ ຣາຊາມຈ຺ຈາ. ວິຊ຺ຊາຘຣຕຣຸຓາ ວິຍາຕິ ມນ຺ຕານຸຠາເວນ ວິຊ຺ຊາມຍິທ຺ຘິສມ຺ປນ຺ນາ ວິຊ຺ຊາຘຣກຸມາຣກາ ວິຍ. ຣຏ຺ຐິຍປຸຕ຺ຕາຕິ ໂຠຊປຸຕ຺ຕາ. ຣຏ຺ເຐ ປຣິຈຣນ຺ຕີຕິ ຫິ ລຸທ຺ທກາ ຣຏ຺ຐິຍາ, ເຕສໍ ນານາວຸຘປຣິຈຍຕາຍ ຣາຊຠຏຠູຕາ ປຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອນ຺ຕຣຣຏ຺ຐໂຠຊການໍ ວາ ປຸຕ຺ຕາ ຣຏ຺ຐິຍປຸຕ຺ຕາ, ຂຕ຺ຕິຍາ ໂຠຊຣາຊາໂນ. ‘‘ອນຸຍຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕຸ ເຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຫິ ຏີກາຍໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໕໙) ວຸຕ຺ໂຕ ໂຠຊສທ຺ໂທ ໂຠຊກວາຈໂກຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ຘໍ ປສາເຣຕ຺ວາ. ຊຍສທ຺ທນ຺ຕິ ‘‘ຊຍຕຸ ມຫາຣາຊາ’’ຕິອາທິຊຍປຏິພທ຺ຘໍ ສທ຺ທໍ. ຘນຸປນ຺ຕິປຣິກ຺ເຂໂປຕິ ຘນຸປນ຺ຕິປຣິວາໂຣ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຕໍຄາຫກວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຫຕ຺ຖິຆຏາຕິ ຫຕ຺ຖິສມູຫາ. ປຫຣມານາຕິ ຜຸສມານາ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ຆຏ຺ຏນາຕິ ອວິຈ຺ເຉທຄມເນນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘາ. ເສຓິໂຍຕິ ຄນ຺ຘິກເສຓີທຸສ຺ສິກເສຓີອາທໂຍ ‘‘ອນປໂລເກຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ວາ ສງ຺ຆໍ ວາ ຄຓໍ ວາ ປູຄໍ ວາ ເສຓິໍ ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ກປ຺ປາ ວຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໘໒) ວິຍ. ‘‘ອຏ຺ຐາຣສ ອກ຺ໂຂຠິຓີ ເສນິໂຍ’’ຕິ ກຕ຺ຖຈິ ລິຂນ຺ຕິ, ໂສ ອເນເກສຸປິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ນ ທິຏ຺ໂຐ. ອເນກສງ຺ຂ຺ຍາ ຈ ເສນາ ເຫຏ຺ຐາ ຄຓິຕາຕິ ອຍຸຕ຺ໂຕເຍວ. ຕທາ ສພ຺ພາວຸຘໂຕ ສໂຣວ ທູຣຄາມີຕິ ກຕ຺ວາ ສຣປຕນາຕິກ຺ກມປ຺ປມາເຓນ ຣຎ຺ໂຎ ປຣິສໍ ສໍວິທຫຕິ. ກິມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິ.

ສຍໍ ຠາຍນຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາໂສ ຠຍໍ ຍຖາ ຕຖາ ຠາຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ຠາຍິຕພ຺ເພ ເອວ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຠຍໂຕ ອຸປຏ຺ຐິເຕ ‘‘ຠາຍິຕພ຺ພມິທ’’ນ຺ຕິ ຠາຍິຕພ຺ພາກາເຣນ ຕີຣຓໂຕ ຎາຓໍ ຠຍໍ ຠຍໂຕ ຕີເຣຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ເຕເນວາຫ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໗໕໑) ‘‘ຠຍຕຸປຏ຺ຐານຎາຓໍ ປນ ຠາຍຕິ, ນ ຠາຍຕີຕິ? ນ ຠາຍຕິ. ຕຎ຺ຫິ ‘ອຕີຕາ ສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸທ຺ຘາ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ອນາຄຕາ ນິຣຸຊ຺ຌິສ຺ສນ຺ຕີ’ຕິ ຕີຣຓມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຠາຍນຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ອາຣມ຺ມຓໍ ຠຍໍ ຠາຍຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ກຕ຺ວາ. ຠາຍນເຫຕຸຏ຺ເຐນ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ຠຍໍ ປາປໂຕ ຠາຍຕິ ເອເຕນາຕິ ກຕ຺ວາ. ຠຍານກນ຺ຕິ ຠາຍນາກາໂຣ. ເຕປີຕິ ທີຆາຍຸກາ ເທວາປິ. ຘມ຺ມເທສນນ຺ຕິ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ປນ຺ນຣສລກ຺ຂຓປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ຘມ຺ມເທສນໍ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນາຕິ ຐເປຕ຺ວາ ຂີຓາສວເທເວ ຕທຎ຺ເຎສໍ ວເສນ ພາຫຸລ຺ລໂຕ. ຂີຓາສວຕ຺ຕາ ຫິ ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສຠຍມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກາມໍ ສີໂຫປມສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ (ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔.໓໓) ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສຠຍມ຺ປິ ຕທຕ຺ຖຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ປກຣຓານຸຣູປໂຕ ຎາຓຠຍເມວ ຄຫິຕໍ. ສໍເວຄນ຺ຕິ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ. ສນ຺ຕາສນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ອຸພ຺ພິຊ຺ຊນໍ. ຠາຍິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ຠຍເມວ ຠີມຠາເວນ ເຠຣວນ຺ຕິ ຠຍເຠຣວໍ, ຠີຕພ຺ພວຕ຺ຖຸ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ, ເອຕໍ ນຣໍ ຕໍ ຠຍເຠຣວໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ ນູນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຠີຣຸໍ ປສໍສນ຺ຕີຕິ ປາປໂຕ ຠາຍນໂຕ ອຸຕ຺ຣາສນໂຕ ຠີຣຸໍ ປສໍສນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາ. ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ສູຣນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ປາປກຣເຓ ສູຣໍ ປຄພ຺ຠຘໍສິນໍ ນ ຫິ ປສໍສນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຍາ ຫິ ສນ຺ໂຕ ນ ກໂຣນ຺ຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຍາຕິ ປາປຸຕ຺ຣາສໂຕ, ໂອຕ຺ຕປ຺ປເຫຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຉມ຺ຠິຕສ຺ສາຕິ ຖມ຺ຠິຕສ຺ສ, ຖ-ກາຣສ຺ສ ຉ-ກາຣາເທໂສ. ຕທຕ຺ຖມາຫ ‘‘ສກລສຣີຣຈລນ’’ນ຺ຕິ, ຠຍວເສນ ສກລກາຍປກມ຺ປນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຍ຺ໂຍຘນໍ ສມ຺ປຫາໂຣ.

ເອເກຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ. ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິອາທິ ເຕສມຘິປ຺ປາຍວິວຣຓໍ. ເອເກກສ຺ມິໍ ມຫາທ຺ວາເຣ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ກຕ຺ວາ ຈຕຸສຏ຺ຐິ ຂຸທ຺ທກທ຺ວາຣານິ. ‘‘ຕທາ’’ຕິອາທິນາ ອກາຣຓຠາເວ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ສກວາທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຊີວໂກ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ອາສງ຺ກນາກາຣທສ຺ສນໍ. ອສ຺ສາຕິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸຣຎ຺ໂຎ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕຕິ ອນຠິຣໂຕ. ຉຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ສາເປຕຸກາໂມ ມຎ຺ເຎຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຠາຍິຕ຺ວາຕິ ຠາຍນເຫຕຸ. ຕສ຺ສາຕິ ຊີວກສ຺ສ. ສມ຺ມສທ຺ໂທ ສມານຕ຺ໂຖ, ສມານຠາໂວ ຈ ວເຍນາຕິ ອາຫ ‘‘ວຍສ຺ສາຠິລາໂປ’’ຕິ. ວເຍນ ສມາໂນ ວຍສ຺ໂສ ຍຖາ ‘‘ເອກຣາຊາ ຫຣິສ຺ສວຓ຺ໂຓ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໒.໑໗). ສມານສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ສາເທສມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ, ເຕນ ອຠິລາໂປ ອາລປນໍ ຕຖາ, ຣຸຬ຺ຫີນິທ຺ເທໂສ ເອສ, ‘‘ມາຣິສາ’’ຕິ ອາລປນມິວ. ຍຖາ ຫິ ມາຣິສາຕິ ນິທ຺ທຸກ຺ຂຕາຠິລາໂປ ສທຸກ຺ເຂປິ ເນຣຍິເກ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຍທາ ໂຂ ເຕ ມາຣິສ ສງ຺ກຸນາ ສງ຺ກຸ ຫທເຍ ສມາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີສຸ, (ມ. ນິ. ໑.໕໑໒) ເອວໍ ໂຍ ໂກຈິ ສຫາໂຍ ອສມານວໂຍປິ ‘‘ສມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ, ຕສ຺ມາ ສຫາຍາຠິລາໂປ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ກຈ຺ຈິ ນ ວຎ຺ເຈສີຕິ ປາຬິຍາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ນ ປລມ຺ເຠສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ອິຘ ປຣິກປ຺ປຕ຺ໂຖວ ສມ຺ຠວຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ວິປ຺ປລມ຺ເຠຍ຺ຍາສີ’’ຕິ, ນ ປໂລເຠຍ຺ຍາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖາຍ ສລ຺ລາໂປ, ໂສ ເອວ ນິຄ຺ໂຆໂສ ຕຖາ.

ວິນສ຺ເສຍ຺ຍາຕິ ຈິຕ຺ຕວິຆາເຕນ ວິຫຎ຺ເຎຍ຺ຍ. ‘‘ນ ຕໍ ເທວາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຸຣິຕວເສນິທມາເມຑິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕຣມາໂນວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ‘‘ອຠິກ຺ກມ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອເຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສສມ຺ພນ຺ຘມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມຫາຣາຊ ໂຈຣພລໍ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ສາມຎ຺ຎຜລປຸຈ຺ຉາວຓ຺ຓນາ

໑໖໐. ອຍໍ ພຫິທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐໂກກາໂສ ນາຄສ຺ສ ຠູມິ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຫາຣສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຠຄວໂຕ ເຕໂຊຕິ ພຸທ຺ຘານຸຠາໂວ. ຣຎ຺ໂຎ ສຣີຣໍ ຜຣິ ຍຖາ ຕໍ ໂສຓທຓ຺ຑສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕວນສຓ຺ຑຄຕສ຺ສ. ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ອປຣາຘໍ ສຣິຕ຺ວາ ມຫາຠຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີ’’ຕິ ອິທໍ ເສທມຸຎ຺ຈນສ຺ສ ກາຣຓທສ຺ສນໍ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘານຸຠາວໂຕ ເສທມຸຎ຺ຈນໍ ສມ຺ຠວຕິ ກາຍຈິຕ຺ຕປສ຺ສທ຺ຘິເຫຕຸຠາວໂຕ.

ເອເກຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນເຍວ. ຕທຍຸຕ຺ຕເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອິມິນາ’’ຕິອາທິນາ. ອຠິມາເຣຕິ ຘນຸຄ຺ຄເຫ. ຘນປາລນ຺ຕິ ນາຬາຄິຣິໍ. ໂສ ຫິ ຕທາ ນາຄເຣຫິ ປູຊິຕຘນຣາສິໂນ ລພ຺ຠນໂຕ ‘‘ຘນປາໂລ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ. ນ ເກວລໍ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໂຕເຍວ, ອຖ ໂຂ ປກຕິຍາປິ ຠຄວາ ສຎ຺ຎາໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາກິຓ຺ຓວຣລກ຺ຂໂຓຕິ ພຕ຺ຕິໍສ ມຫາປຸຣິສລກ຺ຂເຓ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິມຓ຺ຑິໂຕຕິ ອສີຕານຸພ຺ຍຎ຺ຊເນ (ຊິນາລງ຺ກາຣຏີກາຍ ວິຊາຕມງ຺ຄລວຓ຺ຓນາຍໍ ວິຕ຺ຖາໂຣ). ຉພ຺ພຓ຺ຓາຫິ ຣສ຺ມີຫີຕິ ຕທາ ວຕ຺ຕມານາ ຣສ຺ມິໂຍ. ອິສ຺ສຣິຍລີຬາຍາຕິ ອິສ຺ສຣິຍວິລາເສນ. ນນຸ ຈ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ອິສ຺ສຣິຍລີລາຍ ປຸຈ຺ຉາ ອຄາຣໂວເຍວ ສິຍາຕິ ໂຈທນາຍ ‘‘ປກຕິ ເຫສາ’’ຕິອາທິມາຫ, ປກຕິຍາ ປຸຈ຺ຉນໂຕ ນ ອຄາຣໂວຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ປຸເຣ ກເຕປິ ອຕ຺ຖໂຕ ຕສ຺ສ ປຸຣໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິວາເຣຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ.

໑໖໑. ເຍນ, ເຕນາຕິ ຈ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຍຕ຺ຖ, ຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ອິມິນາ. ເຍນ ມຓ຺ຑລສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ, ເຕນູປສງ຺ກມີຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘ ອຸປຄມນເມວ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຄໂຕ’’ຕິ. ອນຸຈ຺ຉວິເກ ເອກສ຺ມິໍ ປເທເສຕິ ຍຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎຸຊາຕິກາ ອຏ຺ຐໍສຸ, ຕສ຺ມິໍ. ໂກ ປເນສ ອນຸຈ຺ຉວິກປເທໂສ ນາມ? ອຕິທູຣຕາທິຉນິສຊ຺ຊໂທສວິຣຫິໂຕ ປເທໂສ, ນປຈ຺ຉຕາທິອຏ຺ຐນິສຊ຺ຊໂທສວິຣຫິໂຕ ວາ. ຍຖາຫຸ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ –

‘‘ນ ປຈ຺ຉໂຕ ນ ປຸຣໂຕ, ນາປິ ອາສນ຺ນທູຣໂຕ;

ນ ກຈ຺ເຉ ໂນ ປຏິວາເຕ, ນ ຈາປິ ໂອນຕຸນ຺ນເຕ;

ອິເມ ໂທເສ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ, ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕາ ອຫູ’’ຕິ. (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ເອວມິຈ຺ຈາທິປາຐວຓ຺ຓນາ; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໖໑);

ຕທາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຕຸຓ຺ຫີຠາວສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ພ຺ຍາປິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຸຓ຺ຫີຠູຕໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວິຈ຺ຉາວຈນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍໂຕ…ເປ… ເມວາ’’ຕິ, ຍໂຕ ຍໂຕ ຠິກ຺ຂຸໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫຕ຺ເຖນ, ຫຕ຺ຖສ຺ສ ວາ ກຸກຕຠາໂວ ຫຕ຺ຖກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ, ອສຎ຺ຎໂມ, ອສມ຺ປຊຎ຺ຎກິຣິຍາ ຈ. ຕຖາ ປາທກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປເນ, ເຕນ ຕທຎ຺ໂຎປິ ຈກ຺ຂຸໂສຕາທິອສຎ຺ຎໂມ ນຕ຺ຖີຕິ ວິຠາວິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຈກ຺ຂຸອສໍຍໂມ ສພ຺ພປຐໂມ ທຸນ຺ນິວາຣິໂຕ ຈາຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພາລງ຺ກາຣປຏິມຓ຺ຑິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິປ຺ປສນ຺ນຣຫທມິວາຕິ ອນາວິໂລທກສຣມິວ. ເຍເນຕຣຫິ…ເປ… ອິມິນາ ເມ…ເປ… ໂຫຕູຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຎ຺ໂຎ ຫິ ອຕ຺ຖກ຺ກໂມ, ອຎ຺ໂຎ ສທ຺ທກ຺ກໂມຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກາຍິກ-ວາຈສິເກນ ອຸປສເມນ ລທ຺ເຘນ ມານສິໂກປິ ອຸປສໂມ ອນຸມານໂຕ ລທ຺ໂຘ ເອວາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ມານສິເກນ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສີລູປສເມນາຕິ ສີລສຎ຺ຎເມນ. ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ໂລກປກຕິຍາ ສາເຘນ຺ໂຕ ‘‘ທຸລ຺ລຠຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ລທ຺ຘາຕິ ລຠິຕ຺ວາ.

ອຸປສມນ຺ຕິ ອາຈາຣສມ຺ປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ສໍຍມໍ. ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕຖາ ອິຈ຺ຉາຍ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂສຕິ ອຍ຺ຍໂກ, ອຸທຍຠທ຺ໂທ ວາ. ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ ຕທຕ຺ຖ-ສມຕ຺ຖນໍ. ຆາເຕສ຺ສຕິເຍວາຕິ ຕໍກາລາເປກ຺ຂາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຆາເຕສີ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຫິ ສມ຺ປຕິເປກ຺ຂວຈນໍ. ປຎ຺ຈປຣິວຏ຺ໂຏຕິ ປຎ຺ຈຣາຊປຣິວຏ຺ໂຏ.

ກສ຺ມາ ເອວມາຫ, ນນຸ ຠຄວນ຺ຕມຸທ຺ທິສ຺ສ ຣາຊາ ນ ກິຎ຺ຈິ ວທຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວຈີເຠເທຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຸທານວຈີເຠເທ. ຕຸຓ຺ຫີ ນິຣໂວຕິ ປຣິຍາຍວຈນເມຕໍ. ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ຈິຕ຺ຕຊານນາກາຣທສ຺ສນໍ. ອຍໍ…ເປ… ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີຕິ ຎຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຈນານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຸທານວຈນານນ຺ຕຣໍ. ເຍນາຕິ ຍຕ຺ຖ ປເທເສ, ເຍນ ວາ ໂສຕປເຖນ. ເຍນ ເປມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາຣຫເມສ ນໂຍ.

ກຕາປຣາຘສ຺ສ ອາລປນໍ ນາມ ທຸກ຺ກຣນ຺ຕິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ມຸຂໍ ນປ຺ປໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອາຄມາ ໂຂ ຕ຺ວໍ ມຫາຣາຊ ຍຖາເປມ’’ນ຺ຕິ ວຈນນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ວາ ຕທາ ຕທຕ຺ຖທີປນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕໍ ນານານຍວິຈິຕ຺ຕໍ ຠຄວໂຕ ມຘຸຣວຈນມ຺ປິ ສນ຺ຘາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອກມ຺ປິ ຫິ ອຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ຍຖາ ໂສຕູນໍ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຖາ ເທເສຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວຕາ ອພ຺ຍາກຕໍ ຕນ຺ຕິປທໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ເພສຎ຺ເຎວ ອຕ຺ໂຖປິ ຠາສິໂຕ’’ຕິ. ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫີຕິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐສຸ ສມຠາວາທິສງ຺ຂາເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ມຫານິທ຺ເທເສ (ມຫານິ. ໓໘, ໑໖໒) –

‘‘ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫິ ຕາທີ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐ ຕາທີ, ຈຕ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ, ຕິຓ຺ຓາວີຕິ ຕາທີ, ມຸຕ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ, ຕໍນິທ຺ເທສາ ຕາທີ.

ກຖໍ ອຣຫາ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐ ຕາທີ? ອຣຫາ ລາເຠປິ ຕາທີ, ອລາເຠປິ, ຍເສປິ, ອຍເສປິ, ປສໍສາຍປິ, ນິນ຺ທາຍປິ, ສຸເຂປິ, ທຸກ຺ເຂປິ ຕາທີ, ເອກໍ ເຈ ພາຫໍ ຄນ຺ເຘນ ລິມ຺ເປຍ຺ຍຸໍ, ເອກໍ ເຈ ພາຫໍ ວາສິຍາ ຕຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ, ອມຸສ຺ມິໍ ນຕ຺ຖິ ຣາໂຄ, ອມຸສ຺ມິໍ ນຕ຺ຖິ ປຏິຆໍ, ອນຸນຍປຏິຆວິປ຺ປຫີໂນ, ອຸຄ຺ຆາຕິນິຆາຕິວີຕິວຕ຺ໂຕ, ອນຸໂຣຘວິໂຣຘສມຕິກ຺ກນ຺ໂຕ, ເອວໍ ອຣຫາ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐ ຕາທີ.

ກຖໍ ອຣຫາ ຈຕ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ? ອຣຫໂຕ…ເປ… ຖມ຺ໂຠ, ສາຣມ຺ໂຠ, ມາໂນ, ອຕິມາໂນ, ມໂທ, ປມາໂທ, ສພ຺ເພ ກິເລສາ, ສພ຺ເພ ທຸຈ຺ຈຣິຕາ, ສພ຺ເພ ທຣຖາ, ສພ຺ເພ ປຣິຬາຫາ, ສພ຺ເພ ສນ຺ຕາປາ, ສພ຺ພາ ກຸສລາຠິສງ຺ຂາຣາ ຈຕ຺ຕາ ວນ຺ຕາ ມຸຕ຺ຕາ ປຫີນາ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐາ, ເອວໍ ອຣຫາ ຈຕ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ.

ກຖໍ ອຣຫາ ຕິຓ຺ຓາວີຕິ ຕາທີ? ອຣຫາ ກາໂມຆໍ ຕິຓ຺ໂຓ, ຠໂວຆໍ ຕິຓ຺ໂຓ, ທິຏ຺ໂຐຆໍ ຕິຓ຺ໂຓ, ອວິຊ຺ໂຊຆໍ ຕິຓ຺ໂຓ, ສພ຺ພໍ ສໍສາຣປຖໍ ຕິຓ຺ໂຓ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ໂຓ ນິຕ຺ຕິຓ຺ໂຓ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ ສມຕິກ຺ກນ຺ໂຕ ວີຕິວຕ຺ໂຕ, ໂສ ວຸຏ຺ຐວາໂສ ຈິຓ຺ຓຈຣໂຓ ຊາຕິມຣຓສງ຺ຂໂຍ, ຊາຕິມຣຓສໍສາໂຣ (ມຫານິ. ໓໘) ນຕ຺ຖິ ຕສ຺ສ ປຸນພ຺ຠໂວຕິ, ເອວໍ ອຣຫາ ຕິຓ຺ຓາວີຕິ ຕາທີ.

ກຖໍ ອຣຫາ ມຸຕ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ? ອຣຫໂຕ ຣາຄາ ຈິຕ຺ຕໍ ມຸຕ຺ຕໍ ວິມຸຕ຺ຕໍ ສຸວິມຸຕ຺ຕໍ, ໂທສາ, ໂມຫາ, ໂກຘາ, ອຸປນາຫາ, ມກ຺ຂາ, ປຬາສາ, ອິສ຺ສາຍ, ມຈ຺ຉຣິຍາ, ມາຍາຍ, ສາເຐຍ຺ຍາ, ຖມ຺ຠາ, ສາຣມ຺ຠາ, ມານາ, ອຕິມານາ, ມທາ, ປມາທາ, ສພ຺ພກິເລເສຫິ, ສພ຺ພທຸຈ຺ຈຣິເຕຫິ, ສພ຺ພທຣເຖຫິ, ສພ຺ພປຣິຬາເຫຫິ, ສພ຺ພສນ຺ຕາເປຫິ, ສພ຺ພາກຸສລາຠິສງ຺ຂາເຣຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ມຸຕ຺ຕໍ ວິມຸຕ຺ຕໍ ສຸວິມຸຕ຺ຕໍ; ເອວໍ ອຣຫາ ມຸຕ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ.

ກຖໍ ອຣຫາ ຕໍນິທ຺ເທສາ ຕາທີ? ອຣຫາ ‘ສີເລ ສຕິ ສີລວາ’ຕິ ຕໍນິທ຺ເທສາ ຕາທີ, ‘ສທ຺ຘາຍ ສຕິ ສທ຺ໂຘ’ຕິ, ‘ວີຣິເຍ ສຕິ ວີຣິຍວາ’ຕິ, ‘ສຕິຍາ ສຕິ ສຕິມາ’ຕິ, ‘ສມາຘິມ຺ຫິ ສຕິ ສມາຫິໂຕ’ຕິ, ‘ປຎ຺ຎາຍ ສຕິ ປຎ຺ຎວາ’ຕິ, ‘ວິຊ຺ຊາຍ ສຕິ ເຕວິຊ຺ໂຊ’ຕິ, ‘ອຠິຎ຺ຎາຍ ສຕິ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ’ຕິ ຕໍນິທ຺ເທສາ ຕາທີ, ເອວໍ ອຣຫາ ຕໍນິທ຺ເທສາ ຕາທີ’’ຕິ.

ຠຄວາ ປນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຕາທີນມຕິສໂຍ ຕາທີ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ ກາຬກາຣາມສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ‘‘ອິຕິ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ ຕຖາຄໂຕ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຕພ຺ເພສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຕາທີເຍວ ຕາທີ, ຕມ຺ຫາ ຈ ປນ ຕາທິມ຺ຫາ ອຎ຺ໂຎ ຕາທີ ອຸຕ຺ຕຣິຕໂຣ ວາ ປຓີຕຕໂຣ ວາ ນຕ຺ຖີຕິ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔). ອຖ ວາ ປຎ຺ຈວິຘາຣິຍິທ຺ຘິສິທ຺ເຘຫິ ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫິ ຕາທິລກ຺ຂເຓ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອາຍສ຺ມຕາ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ –

‘‘ກຕມາ ອຣິຍາ ອິທ຺ຘິ? ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ ‘ປຏິກູເລ ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫເຣຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ, ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ ‘ອປ຺ປຏິກູເລ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫເຣຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ, ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ ‘ປຏິກູເລ ຈ ອປ຺ປຏິກູເລ ຈ ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫເຣຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ, ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ ‘ອປ຺ປຏິກູເລ ຈ ປຏິກູເລ ຈ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫເຣຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ, ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ ‘ປຏິກູເລ ຈ ອປ຺ປຏິກູເລ ຈ ຕທຸຠຍໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຸເປກ຺ຂໂກ ວິຫເຣຍ຺ຍໍ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ’ຕິ, ອຸເປກ຺ຂໂກ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໗).

ພຫິທ຺ຘາຕິ ສາສນໂຕ ພຫິສມເຍ.

໑໖໒. ເອສາຕິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ວນ຺ທນາກາໂຣ. ຕມຕ຺ຖໍ ໂລກສິທ຺ຘາຍ ອຸປມາຍ ສາເຘຕຸໍ ‘‘ຣາຊານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອກາສນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ.

ນ ເມ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ຠາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ສຕ຺ຖຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນາຍ ທສ຺ສນໍ. ‘‘ຍທິ ອາກງ຺ຂສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕເຍວ ຫິ ເອສ ອຕ຺ໂຖ ອາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ສພ຺ພໍ ເຕ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສ຺ສາມີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອຍໍ ນໂຍ. ‘‘ຍໍ ອາກງ຺ຂສິ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຈເນເນວ ຫິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສິຊ຺ຌຕິ. ອສາຘາຣຓໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍທິ ‘‘ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ ນ ວທນ຺ຕິ, ອຖ ກຖໍ ວທນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ປເທສຎາເຓເຍວ ຐິຕຕ຺ຕາ ຕຖາ ວທນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ພຸທ຺ຘາ ປນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓໍ ປວາເຣນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

‘‘ປຸຈ຺ຉາວຸໂສ ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິອາທີນິ ສຸຕ຺ຕປທານິ ເຍສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ວເສນ ອາຄຕານິ, ຕໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍກ຺ຂນຣິນ຺ທເທວສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓປຣິພ຺ພາຊການ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ປຸຈ຺ຉາວຸໂສ ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ ອາຬວກສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ ໂອກາສກຣຓໍ, ‘‘ປຸຈ຺ຉ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ນຣິນ຺ທານໍ, ‘‘ປຸຈ຺ຉ ວາສວາ’’ຕິອາທິ ເທວານມິນ຺ທສ຺ສ, ‘‘ເຕນ ຫີ’’ຕິອາທິ ສມຓານໍ, ‘‘ພາວຣິສ຺ສ ຈາ’’ຕິອາທິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ, ‘‘ປຸຈ຺ຉ ມໍ ສຠິຍາ’’ຕິອາທິ ປຣິພ຺ພາຊການໍ ໂອກາສກຣຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວາສວາຕິ ເທວານມິນ຺ທາລປນໍ. ຕເທຕຎ຺ຫິ ສກ຺ກປຎ຺ຫສຸຕ຺ເຕ. ມນສິຈ຺ຉສີຕິ ມນສາ ອິຈ຺ຉສິ.

ກຕາວກາສາຕິ ຍສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫ ມຍາ ກໂຕກາສາ, ຕສ຺ມາ ພາວຣິສ຺ສ ຈ ຕຸຍ຺ຫໍ ອຊິຕສ຺ສ ຈ ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ເສສານໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສພ຺ພໍ ສໍສຍໍ ຍຖາ ມນສາ ອິຈ຺ຉຖ, ຕຖາ ປຸຈ຺ຉວ຺ໂຫ ປຸຈ຺ຉຖາຕິ ໂຍຊນາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ພາວຣິສ຺ສ ສໍສຍໍ ມນສາ ປຸຈ຺ຉວ຺ໂຫ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ປນ ສພ຺ເພສໍ ສໍສຍໍ ມນສາ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ຈ ຍຖາ ອິຈ຺ຉຖ, ຕຖາ ປຸຈ຺ຉວ຺ໂຫຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ພາວຣີ ຫິ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສໍສຍໍ ມນສາວ ປຸຈ຺ຉຖາ’’ຕິ ອນ຺ເຕວາສິເກ ອາຓາເປສິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ອນາວຣຓທສ຺ສາວີ, ຍທິ ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕິ;

ມນສາ ປຸຈ຺ຉິເຕ ປຎ຺ເຫ, ວາຈາຍ ວິສ຺ສເຊສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໐໑໑);

ຕເທຕໍ ປາຣາຍນວຄ຺ເຄ. ຕຖາ ‘‘ປຸຈ຺ຉ ມໍ ສຠິຍາ’’ຕິອາທິປິ.

ພຸທ຺ຘຠູມິນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘຏ຺ຐານໍ, ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ. ໂພຘິສຕ຺ຕຠູມິ ນາມ ໂພຘິສຕ຺ຕຏ຺ຐານໍ ປາຣມີສມ຺ຠຣຓຎາຓໍ, ຠູມິສທ຺ໂທ ວາ ອວຕ຺ຖາວາຈໂກ, ພຸທ຺ຘາວຕ຺ຖໍ, ໂພຘິສຕ຺ຕາວຕ຺ຖາຍນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ໂຖ. ເອກຕ຺ຕນເຍນ ຫິ ປວຕ຺ເຕສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອວຕ຺ຖາເຍວ ຕໍ ຕທາກາຣນິສ຺ສິຕາ.

ໂຍ ຠຄວາ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູມິຍໍ ປເທສຎາເຓ ຐິໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓໍ ປວາເຣສິ, ຕສ຺ສ ຕເທວ ອຈ຺ຉຣິຍນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂກຓ຺ຑຎ຺ຎ ປຎ຺ຫານີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ໂກຓ຺ຑຎ຺ຎາຕິ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ສຣຠງ຺ຄມາລປນ຺ຕິ. ວິຍາກໂຣຫີຕິ ພ຺ຍາກໂຣຫິ. ສາຘຸຣູປາຕິ ສາຘຸສຠາວາ. ຘມ຺ໂມຕິ ສນນ຺ຕໂນ ປເວຓີຘມ຺ໂມ. ຍນ຺ຕິ ອາຄມນກິຣິຍາປຣາມສນໍ, ເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ວິຍາກໂຣຫີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຸທ຺ຘນ຺ຕິ ສີລປຎ຺ຎາທີຫິ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕໍ, ຄຣຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ຠາໂຣຕິ ສໍສຍຸປຈ຺ເຉທນສງ຺ຂາໂຕ ເອໂສ ຠາໂຣ, ອາຄໂຕ ຠາໂຣ ຕຍາ ອວສ຺ສໍ ວຫິຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ມຍາ ກຕາວກາສາ ໂຠນ຺ໂຕ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕຸ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ອຫຎ຺ຫິ ຕໍ ຕໍ ໂວ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສໍ ຎຕ຺ວາ ສຍໍ ໂລກມິມໍ, ປຣຎ຺ຈາຕິ. ສຍນ຺ຕິ ຈ ສຍເມວ ປຣູປເທເສນ ວິນາ. ເອວໍ ສຣຠງ຺ຄກາເລ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓໍ ປວາເຣສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ປຎ຺ຫານນ຺ຕິ ຘມ຺ມຍາຄປຎ຺ຫານໍ. ອນ຺ຕກຣນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐານກຣໍ. ສຸຈິຣເຕນາຕິ ເອວໍ ນາມເກນ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ. ປຸຏ຺ຐຸນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕຸໍ. ຊາຕິຍາຕິ ປຏິສນ຺ຘິຍາ, ‘‘ວິຊາຕິຍາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ປໍສຸໍ ກີຬນ຺ໂຕ ສມ຺ຠວກຸມາໂຣ ນິສິນ຺ໂນວ ຫຸຕ຺ວາ ປວາເຣສີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຕຄ຺ຆາຕິ ເອກໍສຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຍຖາປິ ກຸສໂລ ຕຖາຕິ ຍຖາ ສພ຺ພຘມ຺ມກຸສໂລ ສພ຺ພຘມ຺ມວິທູ ພຸທ຺ໂຘ ຊານາຕິ ກເຖຕິ, ຕຖາ ເຕ ອຫມກ຺ຂິສ຺ສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊານາຕິ-ສທ຺ໂທ ຫິ ອິຘ ສມ຺ພນ຺ຘມຸປຄຈ຺ຉຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ເຍນ ຍສ຺ສ ຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ທູຣຏ຺ຐມ຺ປິ ຈ ຕສ຺ສ ຕ’’ນ຺ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ). ຊານນາ ເຈຕ຺ຖ ກຖນາ. ຍຖາ ‘‘ອິມິນາ ອິມໍ ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ ອາຈຣິເຍນ. ຣາຊາ ຈ ໂຂ ຕໍ ຍທິ ກາຫຕິ ວາ,ນ ວາຕິ ໂຍ ຕໍ ອິຘ ປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ເປເສສິ, ໂສ ໂກຣພ຺ຍຣາຊາ ຕໍ ຕຍາ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ, ຕຍາ ວາ ປຸຏ຺ເຐນ ມຍາ ອກ຺ຂາຕມຕ຺ຖໍ ຍທິ ກໂຣຕຸ ວາ, ນ ວາ ກໂຣຕຸ, ອຫໍ ປນ ຍຖາຘມ຺ມໍ ເຕ ອກ຺ຂິສ຺ສໍ ອາຈິກ຺ຂິສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຊາຕກຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ –

‘‘ຣາຊາ ຈ ໂຂ ຕນ຺ຕິ ອຫໍ ຕໍ ປຎ຺ຫໍ ຍຖາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຣາຊາ ຊານາຕິ ຊານິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາ ອກ຺ຂິສ຺ສໍ. ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ຣາຊາ ຍຖາ ຊານາຕິ, ຕຖາ ຍທິ ກຣິສ຺ສຕິ ວາ, ນ ວາ ກຣິສ຺ສຕິ, ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ວາ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ວາ ຕສ຺ເສເວຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ທີເປຕີ’’ຕິ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໕.໑໖.໑໗໒) –

ຊານາຕິ-ສທ຺ໂທ ວາກ຺ຍທ຺ວຍສາຘາຣຓວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ.

໑໖໓. ສິປ຺ປເມວ ສິປ຺ປາຍຕນໍ ອາຍຕນສທ຺ທສ຺ສ ຕພ຺ຠາວວຸຕ຺ຕິຕ຺ຕາ. ອປິຈ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຕາຍ ສິປ຺ປຎ຺ຈ ຕໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠາວໂຕ, ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ວາ ອາຍຕນຎ຺ຈາຕິ ສິປ຺ປາຍຕນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ເອໂກວ ນິປາໂຕ, ນິປາຕສມຸທາໂຍ ວາ. ຕສ຺ສ ເຕ ກຕເມຕິ ອິຘ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ກຕເມ ປນ ເຕ’’ຕິ. ອິເມ ກຕເມຕິປິ ປຈ຺ເຈກມຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ອິທຎ຺ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພາເປກ຺ຂນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເຕ ສິປ຺ປາຍຕນິກາ ກຕເມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານີ’’ຕິ ຫິ ສາຘາຣຓໂຕ ສິປ຺ປານິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອຸປຣິ ຕໍຕໍສິປ຺ປູປຊີວິໂນວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ກຖາຍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ປປຎ຺ຈໍ ປຣິຫຣິຕຸກາມຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕານິ ຕາວ ສິປ຺ປາຍຕນານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ຕໍຕໍສິປ຺ປູປຊີວິໂນປິ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ ເຕສເມເວຕ຺ຖ ປຘານໂຕ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ກຖາປປຎ຺ໂຈ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ປປຎ຺ຈໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ສິປ຺ປູປຊີວີຫິ ຕໍຕໍສິປ຺ປາຍຕນານິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ເອວມາຫາຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫຕ຺ຖາໂຣຫາຕິອາທີຫິ ເຍ ຕໍ ຕໍ ສິປ຺ປໍ ນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕິ, ເຕ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາຕິ ອາຫ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ສິປ຺ປໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕີຕິ ສິປ຺ປູປຊີວິໂນ.

ຫຕ຺ຖິມາໂຣຫນ຺ຕີຕິ ຫຕ຺ຖາໂຣຫາ, ຫຕ຺ຖາຣຸຬ຺ຫໂຍຘາ. ຫຕ຺ຖິໍ ອາໂຣຫາປຍນ຺ຕີຕິ ຫຕ຺ຖາໂຣຫາ, ຫຕ຺ຖາຈຣິຍ ຫຕ຺ຖິເວຊ຺ຊ ຫຕ຺ຖິເມຓ຺ຑາທໂຍ. ເຍນ ຫິ ປໂຍເຄນ ປຸຣິໂສ ຫຕ຺ຖິໂນ ອາໂຣຫນໂຍຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ, ຕໍ ຫຕ຺ຖິສ຺ສ ປໂຍຄໍ ວິຘາຍນ຺ຕານໍ ສພ຺ເພສມ຺ເປເຕສໍ ຄຫຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ເພປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖາຈຣິຍາ ນາມ ເຍ ຫຕ຺ຖິໂນ, ຫຕ຺ຖາໂຣຫການຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປກາ. ຫຕ຺ຖິເວຊ຺ຊາ ນາມ ຫຕ຺ຖິຠິສກ຺ກາ. ຫຕ຺ຖິເມຓ຺ຑາ ນາມ ຫຕ຺ຖີນໍ ປາທຣກ຺ຂກາ. ຫຕ຺ຖິໍ ມຓ຺ຑຍນ຺ຕິ ຣກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ຫຕ຺ຖິມຓ຺ຑາ, ເຕເຍວ ຫຕ຺ຖິເມຓ຺ຑາ, ຫຕ຺ຖິໍ ມິເນນ຺ຕິ ສມ຺ມາ ວິທຫເນນ ຫິໍສນ຺ຕີຕິ ວາ ຫຕ຺ຖິເມຓ຺ຑາ.ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຫຕ຺ຖີນໍ ຍວປທາຍກາທໂຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອສ຺ສາໂຣຫາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ສຸທ຺ຘເຫຕຸກຕ຺ຕຸວເສນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕວ ອຕ຺ໂຖ. ຣເຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ ຣຖິກາ. ຣຖຣກ຺ຂາ ນາມ ຣຖສ຺ສ ອາຓິຣກ຺ຂກາ. ຘນຸໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ຘນຸຄ຺ຄຫາ, ອິສ຺ສາສາ, ຘນຸໍ ຄຓ຺ຫາເປນ຺ຕີຕິ ຘນຸຄ຺ຄຫາ, ຘນຸສິປ຺ປສິກ຺ຂາປກາ ຘນ຺ວາຈຣິຍາ.

ເຈເລນ ເຈລປຏາກາຍ ຍຸທ຺ເຘ ອກນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເຈລກາ, ຊຍທ຺ຘຊຄາຫກາຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ຍຸທ຺ເຘ’’ຕິອາທິ. ຊຍຘຊນ຺ຕິ ຊຍນຕ຺ຖໍ, ຊຍກາເລ ວາ ປຄ຺ຄຫິຕຘຊໍ. ປຸຣໂຕຕິ ເສນາຍ ປຸພ຺ເພ. ຍຖາ ຕຖາ ຐິເຕ ເສນິເກ ພ຺ຍູຫວິຈາຣຓວເສນ ຕໂຕ ຕໂຕ ຈລຍນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈາເລນ຺ຕີຕິ ຈລກາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘ ຣຎ຺ໂຎ’’ຕິອາທິ. ສກຸຓຄ຺ຆິອາທໂຍ ວິຍ ມໍສປິຓ຺ຑໍ ປຣເສນາສມູຫສງ຺ຂາຕໍ ປິຓ຺ຑໍ ສາຫສິກຕາຍ ເຉຕ຺ວາ ເຉຕ຺ວາ ທຍນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ນິຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ປິຓ຺ຑທາຍກາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ສາຫສໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ສາຫສິກາ, ເຕເຍວ ມຫາໂຍຘາ. ປິຓ຺ຑມິວາຕິ ຕາລຜລປິຓ຺ຑມິວາຕິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ມໍສປິຓ຺ຑມິວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໖໓) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ‘‘ອາຈຣິເຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖໂຣວ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປິຓ຺ເຑ ຊນສມູຫສງ຺ຂາເຕ ສມ຺ມທ຺ເທ ທຍນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຕນ຺ຕາ ວິຍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ປິຓ຺ຑທາຍກາ, ທຍ-ສທ຺ໂທ ຄຕິຍໍ, ອຍ-ສທ຺ທສ຺ສ ວາ ທ-ກາຣາຄເມນ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ.

ອຸຄ຺ຄຕຸຄ຺ຄຕາຕິ ສງ຺ຄາມໍ ປຕ຺ວາ ຊວປຣກ຺ກມາທິວເສນ ອຕິວິຍ ອຸຄ຺ຄຕາ. ຕເທວາຕິ ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ຕເມວ ສີສໍ ວາ ອາວຸຘໍ ວາ. ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕີຕິ ວີຣສູຣຠາເວນ ອສຊ຺ຊມານາ ປຣເສນມນຸປວິສນ຺ຕິ. ຖາມຊວພລປຣກ຺ກມາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ມຫານາຄສທິສຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຫຕ຺ຖິອາທີສຸປີ’’ຕິອາທິ. ເອກນ຺ຕສູຣາຕິ ເອກຈຣສູຣາ ອນ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ຕພ຺ຠາວວຸຕ຺ຕິໂຕ, ສູຣຠາເວນ ເອກາກິໂນ ຫຸຕ຺ວາ ຍຸຊ຺ຌນກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຊາລິກາຕິ ສວມ຺ມິກາ. ສນ຺ນາໂຫ ກງ຺ກໂຏ ວມ຺ມໍ ກວໂຈ ອຸຣຈ຺ຉໂທ ຊາລິກາຕິ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ສຈມ຺ມິກາຕິ ຊາລິກາ ວິຍ ສຣີຣປຣິຕ຺ຕາເຓນ ຈມ຺ເມນ ສຈມ຺ມິກາ. ຈມ຺ມກຎ຺ຈຸກນ຺ຕິ ຈມ຺ມມຍກຎ຺ຈຸກໍ. ປວິສິຕ຺ວາຕິ ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ, ປຏິມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຣປຣິຕ຺ຕາຓໍ ຈມ຺ມນ຺ຕິ ຈມ຺ມປຏິສິພ຺ພິຕໍ ເຈລກໍ, ຈມ຺ມມຍໍ ວາ ຜລກໍ. ພລວສິເນຫາຕິ ສາມິນິ ອຕິສຍເປມາ. ຆຣທາສໂຍຘາຕິ ອນ຺ໂຕຊາຕທາສປຣິຍາປນ຺ນາ ໂຍຘາ, ‘‘ຆຣທາສິກປຸຕ຺ຕາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ອນ຺ໂຕຊາຕທາສີນໍ ປຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອາຬາຣໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຫານສໍ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ ອາຬາຣິກາ.ປູວິກາຕິ ປູວສມ຺ປາທກາ, ເຍ ປູວເມວ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ວິກ຺ກິຓນ຺ຕາ ຊີວນ຺ຕິ. ເກສນຂສຓ຺ຐປນາທິວເສນ ມນຸສ຺ສານໍ ອລງ຺ກາຣວິຘິໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ ສໍວິທຫນ຺ຕີຕິ ກປ຺ປກາ. ຈຸຓ຺ຓວິເລປນາທີຫິ ມລຫຣຓວຓ຺ຓສມ຺ປາທນວິຘິນາ ນ຺ຫາເປນ຺ຕິ ນຫານໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ນ຺ຫາປິກາ. ນວນ຺ຕາທິວິຘິນາ ປວຕ຺ໂຕ ຄຓນຄນ຺ໂຖ ອນ຺ຕຣາ ຉິທ຺ທາຠາເວນ ອຈ຺ຉິທ຺ທໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕເທວ ປເຐນ຺ຕີຕິ ອຈ຺ຉິທ຺ທກປາຐກາ. ຫຕ຺ເຖນ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນໍ, ຄຓນໍ ວາ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາ. ອງ຺ຄຸລິສງ຺ໂກຈນຎ຺ຫິ ມຸທ຺ທາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕນ ຈ ວິຎ຺ຎາປນໍ, ຄຓນໍ ວາ ໂຫຕິ. ຫຕ຺ຖສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຕເທກເທເສສຸ ອງ຺ຄຸລີສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ນ ຠຸຎ຺ຊມາໂນ ສພ຺ພໍ ຫຕ຺ຖໍ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໑໘) ວິຍ, ຕມຸປນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕີຕິ ມຸທ຺ທິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາຍາ’’ຕິອາທິ.

ອຍກາໂຣ ກມ຺ມາຣກາຣໂກ. ທນ຺ຕກາໂຣ ຠມກາໂຣ. ຈິຕ຺ຕກາໂຣ ເລປຈິຕ຺ຕກາໂຣ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂກຏ຺ຏກເລຂກວິລີວກາຣອິຏ຺ຐກກາຣທາຣຸກາຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມຕິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ. ກຣຓນິປ຺ຜາທນວເສນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ສນ຺ທິຏ຺ຐິກເມວາຕິ ອສມ຺ປຣາຍິກຕາຍ ສາມໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ສຍມນຸຠວິຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຊີວນ຺ຕີຕິ ອຸປນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕິ. ສຸຂິຕນ຺ຕິ ສຸຂປ຺ປຕ຺ຕໍ. ຖາມພລູເປຕຠາໂວວ ປີຓນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປີຓິຕໍ ຖາມພລູເປຕ’’ນ຺ຕິ. ອຸປຣີຕິ ເທວໂລເກ. ຕຖາ ອຸທ຺ຘນ຺ຕິປິ. ໂສ ຫິ ມນຸສ຺ສໂລກໂຕ ອຸປຣິໂມ. ອຄ຺ຄໍ ວິຍາຕິ ອຄ຺ຄໍ, ຜລໍ. ‘‘ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ຜລສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ຕໍ ກມ຺ມສ຺ສ ອຄ຺ຄິສິຂາ ວິຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ສຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມໍ, ຜລໍ. ສຄ຺ຄນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ອຄ຺ຄໍ, ຣູປສທ຺ທາທິທສວິຘໍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ນິປ຺ຜາເທຕຸໍ ອຣຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸອຄ຺ຄິກາວ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ໂສວຄ຺ຄິກາ, ທກ຺ຂິຓາສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ຈ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄນິທ຺ເທໂສ. ສຸໂຂຕິ ສຸຂູປາໂຍ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ. ອຄ຺ເຄຕິ ອຸຬາເຣ. ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ ພາຫິຣໍ ຣູປໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາ ວຓ຺ໂຓຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ທກ຺ຂນ຺ຕິ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ທກ຺ຂິຓາ, ປຣິຈ຺ຈາຄມຍໍ ປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທກ຺ຂິຓໍ ທານ’’ນ຺ຕິ.

ມຄ຺ໂຄ ສາມຎ຺ຎໍ ສມິຕປາປສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສມຓສ຺ສ ຠາໂວຕິ ກຕ຺ວາ, ຕສ຺ສ ວິປາກຕ຺ຕາ ອຣິຍຜລໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ.‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິນາ ມຫາວຄ຺ຄສໍຍຸຕ຺ຕປາຬິວເສນ ຕທຕ຺ຖໍ ສາເຘຕິ. ຕໍ ເອສ ຣາຊາ ນ ຊານາຕິ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິທຕາຍ. ຍສ຺ມາ ປເນສ ‘‘ທາສກສ຺ສກາທິຠູຕານໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ ໂລກໂຕ ອຠິວາທນາທິລາໂຠ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ນາມາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ໂກຈິ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ອີທິສມຕ຺ຖໍ ຊານນ຺ໂຕ’’ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ປູຣຓາທິເກ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕສໍ ກຖາຍ ອນຘິຄຕວິຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕມ຺ປິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉິ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທາສກສ຺ສໂກປມໍ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

ຣາຊາມຈ຺ຈາຕິ ຣາຊກຸລສມຸທາຄຕາ ອມຈ຺ຈາ, ອນຸຍຸຕ຺ຕກຣາຊາໂນ ເຈວ ອມຈ຺ຈາ ຈາຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ກຓ຺ຫປກ຺ຂນ຺ຕິ ຍຖາປຸຈ຺ຉິເຕ ອຕ຺ເຖ ລພ຺ຠມານທິຏ຺ຐິຄຕູປສໍຫິຕໍ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ. ສຸກ຺ກປກ຺ຂນ຺ຕິ ຕພ຺ພິຘຸຣໍ ອຸປຣິ ສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ໂວທານປກ຺ຂໍ. ສມຓໂກລາຫລນ຺ຕິ ສມຓໂກຕູຫລໍ ຕໍ ຕໍ ສມຓວາທານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂຣຘໍ. ສມຓຠຓ຺ຑນນ຺ຕິ ເຕເນວ ວິໂຣເຘນ ‘‘ເອວໍວາທີນໍ ເຕສໍ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຍໍ ໂທໂສ, ເອວໍວາທີນໍ ເຕສໍ ອຍໍ ໂທໂສ’’ຕິ ເອວໍ ຕໍ ຕໍ ວາທສ຺ສ ປຣິຠາສນໍ. ອິສ຺ສຣານຸວຕ຺ຕໂກ ຫິ ໂລໂກຕິ ຘມ຺ມຕາທສ຺ສເນນ ຕທຕ຺ຖສມຕ຺ຖນໍ. ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາໂກສລ຺ເລນ ຣຎ຺ໂຎ ຠາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ, ນ ຕທຎ຺ເຎນ ປຣວມ຺ຠນາທິກາຣເຓນ.

໑໖໔. ນຸ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ໂນ-ສທ຺ໂທປິ ປຸຈ຺ຉາຍໍ ນິປາໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິຊານາສິ ນູ’’ຕິ. ອຍຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ນ ເກວລໍ ອຠິຊານາສິປເທເນວ, ອຖ ໂຂ ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕາ’’ຕິ ປເທນ ຈາຕິ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອນຸໂຍຄມປເນຕິ ‘‘ອິທຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ປຸຈ຺ຉິຕາ ນູຕິ ປຸພ຺ເພ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ຕາ ນຸ. ນໍ ປຸຏ຺ຐຠາວນ຺ຕິ ຕາທິສໍ ປຸຈ຺ຉິຕຠາວໍ ອຠິຊານາສິ ນຸ. ນ ເຕ ສມ຺ມຸຏ຺ຐນ຺ຕິ ຕວ ນ ປມຸຏ຺ຐໍ ວຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຜາສຸກຠາໂວຕິ ຕຖາ ຠາສເນນ ອສຸຂຠາໂວ. ປຓ຺ຑິຕປຕິຣູປການນ຺ຕິ (ສາມໍ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ສກ຺ກາຣານໍ ປຓ຺ຑິຕຠາສານໍ) ອາມໍ ວິຍ ປກ຺ການໍ ປຓ຺ຑິຕາ ຠາສານໍ. (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໖໓) ປາຬິປທອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນສູຕິ ປາຬິສງ຺ຂາເຕ ປເທ, ຕທຕ຺ເຖ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນກ຺ຂເຣ ຈ, ວາກ຺ຍປຣິຍາໂຍ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນສທ຺ໂທ ‘‘ອກ຺ຂຣໍ ປທໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ເນຕ຺ຕິ. ໒໘) ວິຍ. ຠຄວໂຕ ຣູປໍ ສຠາໂວ ວິຍ ຣູປມສ຺ສາຕິ ຠຄວນ຺ຕຣູໂປ, ຠຄວາ ວິຍ ເອກນ຺ຕປຓ຺ຑິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປູຣຓກສ຺ສປວາທວຓ຺ຓນາ

໑໖໕. ເອກມິທາຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ເອກໍ ສມຍມິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ໂມເທຕິ ສມ຺ໂມທນໍ ກໂຣຕີຕິ ສມ຺ໂມທນີຍໍ. ອນີຍສທ຺ໂທ ຫິ ພຫຸລາ ກຕ຺ວຕ຺ຖາຠິຘາຍໂກ ຍຖາ ‘‘ນິຍ຺ຍານິກາ’’ຕິ, (ຘ. ສ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕທຸກມາຕິກາ ໙໗) ສມ຺ໂມທນໍ ວາ ຊເນຕີຕິ ສມ຺ໂມທນິຍໍ ຕທ຺ຘິຕວເສນ. ສຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສາຣຓີຍໍ, ສຣຓສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ວາ ສາຣຓິຍໍ, ເອຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ໂມທຊນກໍ ສຣິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຣິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກນ຺ຕິ ຈ ສຣຓານຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໖໖. ສຫຕ຺ຖາຕິ ສຫຕ຺ເຖເນວ, ເຕນ ສຸທ຺ຘກຕ຺ຕາຣໍ ທສ຺ເສຕິ, ອາຓຕ຺ຕິຍາຕິ ປນ ເຫຕຸກຕ຺ຕາຣໍ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຖາວຣາທໂຍປິ ອິຘ ສຫຕ຺ຖ ກຣເຓເນວ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຫຕ຺ຖາທີນີຕິ ຫຕ຺ຖປາທກຓ຺ຓນາສາທີນິ. ປຈນໍ ທຫນໍ ວິພາຘນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທຓ຺ເຑນ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ປປຎ຺ຈສູທນິຍໍ ນາມ ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ປຈໂຕ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ຕຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໙໗) ທຸຕິໂຍປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຘ ປນ ຕຊ຺ຊນໍ, ປຣິຠາສນຎ຺ຈ ທຓ຺ເຑນ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ທຓ຺ເຑນ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ຕສ຺ສ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໖໖) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຘຸນາ ປນ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ‘‘ຕຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ວາ’’ຕິ ປາໂຐປິ ພຫຸໂສ ທິສ຺ສຕິ. ໂສກນ຺ຕິ ໂສກກາຣຓໍ, ໂສຈນນ຺ຕິປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກາຣຓສມ຺ປາທເນນ ຜລສ຺ສປິ ກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ. ປເຣຫີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວຈນກເຣຫິ ກມ຺ມຠູເຕຫິ. ຜນ຺ທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣສ຺ສ ຜນ຺ທນວເສນ ສຸທ຺ຘກຕ຺ຕຸຕ຺ໂຖ ນ ລພ຺ຠຕິ, ອຖ ໂຂ ອຕ຺ຕໂນ ຜນ຺ທນວເສເນວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣໍ ຜນ຺ທນ຺ຕໍ ຜນ຺ທນກາເລ ສຍມ຺ປິ ຜນ຺ທໂຕ’’ຕິ, ອຕ຺ຕນາ ກເຕນ ປຣສ຺ສ ວິພາຘນປໂຍເຄນ ສຍມ຺ປິ ຜນ຺ທໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຕິປາຕາປຍໂຕ’’ຕິ ປທໍ ສຸທ຺ຘກຕ຺ຕຣິ, ເຫຕຸກຕ຺ຕຣິ ຈ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຫນນ຺ຕສ຺ສາປິ ຫນາເປນ຺ຕສ຺ສາປີ’’ຕິ ອິມິນາ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອາທິຍໂຕ’’ຕິອາທີສຸ. ກຣຓກາຣຓວເສນາຕິ ສຍໍກາຣປຣໍກາຣວເສນ.

ຆຣຠິຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ສນ຺ຘິ ຆຣສນ຺ຘິ. ກິຎ຺ຈິປິ ອເສເສຕ຺ວາ ນິຣວເສໂສ ໂລໂປ ວິລຸມ຺ປນໍ ນິລ຺ໂລໂປຕິ ອາຫ ‘‘ມຫາວິໂລປ’’ນ຺ຕິ. ເອກາຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ວິໂລໂປ ເອກາຄາຣິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກເມວາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ປຣິປນ຺ເຖ ຕິຏ຺ຐໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຈ຺ຉິນ຺ທນຕ຺ຖເມວ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປກຣຓໂຕ ສິທ຺ໂຘຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອາຄຕາຄຕານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ‘‘ປຣິໂຕ ສພ຺ພໂສ ປນ຺ເຖ ຫນນໍ ປຣິປນ຺ໂຖ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໖໖) ອຍມຕ຺ໂຖປິ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ. ກໂຣມີຕິ ສຎ຺ຎາຍາຕິ ສຎ຺ເຈຕນິກຠາວມາຫ, ເຕເນຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ກໂຣໂຕປິ ນ ກຣີຍຕິ ນາມ, ປເຄວ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈາ’’ຕິ. ປາປໍ ນ ກຣີຍຕີຕິ ປຸພ຺ເພ ອສໂຕ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ປາປໍ ອກຕເມວ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ນຕ຺ຖິ ປາປ’’ນ຺ຕິ.

ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ສຕ຺ຕາ ປາເປ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວາເທ ປເຣຫິ ອາໂຣປິຕໍ ໂທສມປເນຕຸກາໂມ ປູຣໂຓ ອິມມຕ຺ຖມ຺ປິ ທສ຺ເສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ສຎ຺ຎາມຕ຺ຕເມຕໍ ‘‘ປາປໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ປາປໍ ປນ ນຕ຺ເຖວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ໂຫຕິ – ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຫິໍສາທິກິຣິຍາ ອຕ຺ຕານໍ ນ ປາປຸຓາຕິ ຕສ຺ສ ນິຈ຺ຈຕາຍ ນິພ຺ພິກາຣຕ຺ຕາ, ສຣີຣໍ ປນ ອເຈຕນໍ ກຏ຺ຐກລິງ຺ຄຣູປມໍ, ຕສ຺ມິໍ ວິໂກປິເຕປິ ນ ກິຎ຺ຈິ ປາປນ຺ຕິ. ປຣິຍນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ເນມິ ປຣິໂຍສາເນ ຐິຕຕ຺ຕາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິເຍນ ‘‘ນິສິຕຂຸຣມຍເນມິນາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໖໖). ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ຈກ຺ກປຣິໂຍສານເມວ ປຣິຍນ຺ໂຕ, ຂຸເຣນ ສທິໂສ ປຣິຍນ຺ໂຕ ຍສ຺ສາຕິ ຂຸຣປຣິຍນ຺ໂຕ. ຂຸຣຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ຂຸຣຘາຣາ ຄຫິຕາ ຕທວໂຣຘໂຕ. ປາຬິຍໍ ຈກ຺ເກນາຕິ ຈກ຺ກາກາຣກເຕນ ອາວຸຘວິເສເສນ. ຕໍ ມໍສຂລກຣຓສງ຺ຂາຕໍ ນິທານໍ ກາຣຓໍ ຍສ຺ສາຕິ ຕໂຕນິທານໍ, ‘‘ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ໂຕອາເທໂສ, ສມາເສ ຈສ຺ສ ໂລປາຠາໂວ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໑) ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ປຈ຺ຈຕ຺ຕຕ຺ເຖ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ) ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ. ‘‘ກາຣຓຕ຺ເຖ ນິປາຕສມຸທາໂຍ’’ຕິປິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ.

ຄງ຺ຄາຍ ທກ຺ຂິຓທິສາ ອປ຺ປຕິຣູປເທໂສ, ອຸຕ຺ຕຣທິສາ ປນ ປຕິຣູປເທໂສຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ທກ຺ຂິຓຎ຺ເຈ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ເທສທິສາປເທເສນ ຕນ຺ນິວາສິໂນ ສນ຺ຘາຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທກ຺ຂິຓຕີເຣ’’ຕິອາທິມາຫ. ຫນນທານກິຣິຍາ ຫິ ຕທາຍຕ຺ຕາ. ມຫາຍາຄນ຺ຕິ ມຫາວິຊິຕຣຎ຺ໂຎ ຍຎ຺ຎສທິສມ຺ປິ ມຫາຍາຄໍ. ທມສທ຺ໂທ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣສ຺ສ, ອຸໂປສຖສີລສ຺ສ ຈ ວາຈໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍທເມນ ອຸໂປສຖກມ຺ເມນາ’’ຕິ. ເກຈິ ປນ ອຸໂປສຖກມ຺ເມນາ’ຕິ ອິທໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍທມສ຺ສ ວິເສສນໍ, ຕສ຺ມາ ‘ອຸໂປສຖກມ຺ມຠູເຕນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍທເມນາ’ຕິ’’ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ຕທຸຠຍຕ຺ຖວາຈກຕ຺ຕາ ທມສທ຺ທສ຺ສ, ອຕ຺ຖທ຺ວຍສ຺ສ ຈ ວິເສສວຸຕ຺ຕິໂຕ. ອຘຸນາ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ໂປຕ຺ຖເກ ວາ-ສທ຺ໂທ, ຈ-ສທ຺ໂທປິ ທິສ຺ສຕິ. ສີລສໍຍເມນາຕິ ຕທຎ຺ເຎນ ກາຍິກວາຈສິກສໍວເຣນ. ສຈ຺ຈວຈເນນາຕິ ອໂມສວຊ຺ເຊນ. ຕສ຺ສ ວິສຸໍ ວຈນໍ ໂລເກ ຄຣຸຕຣປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕຠາວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ປາປຘມ຺ເມສຸ ມຸສາວາໂທ ຄຣຸຕໂຣ, ເອວໍ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມສຸ ອໂມສວຊ຺ໂຊ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ອິຕິວຸຕ຺ຕເກ –

‘‘ເອກຘມ຺ມໍ ອຕີຕສ຺ສ, ມຸສາວາທິສ຺ສ ຊນ຺ຕຸໂນ;

ວິຕິຓ຺ຓປຣໂລກສ຺ສ, ນຕ຺ຖິ ປາປໍ ອກາຣິຍ’’ນ຺ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໒໗);

ປວຕ຺ຕີຕິ ໂຍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ຜລຸປ຺ປາທປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມໍ, ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມຜລ’’ນ຺ຕິ ອກິຣິຍວາທສ຺ສ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາ. ສຕິ ຫິ ກມ຺ມຜເລ ກມ຺ມານມກິຣິຍຠາໂວ ກຖໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ສພ຺ພຖາປີຕິ ‘‘ກໂຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນປິ.

ລພຸຊນ຺ຕິ ລິກຸຈໍ. ປາປປຸຎ຺ຎານໍ ກິຣິຍເມວ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນ ຣຎ຺ຎາ ປຸຏ຺ຐໍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ພ຺ຍາກໂຣຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທຎ຺ຫິ ອວຘາຣຓໍ ວິປາກປຏິກ຺ເຂປນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ. ໂຍ ຫິ ກມ຺ມໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ເຕນ ອຕ຺ຖໂຕ ວິປາໂກປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕເຍວ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫນ຺ເຕນາປີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໗໐-໑໗໒).

ປຏິຣາຊູຫິ ອນຠິຠວນີຍຠາເວນ ວິເສສໂຕ ຊິຕນ຺ຕິ ວິຊິຕໍ, ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາປວຕ຺ຕິເທໂສ. ‘‘ມາ ມຍ຺ຫໍ ວິຊິເຕ ວສຖາ’’ຕິ ອປສາທນາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ປພ຺ພາຊນສງ຺ຂາຕາ ວິເຫຐນາເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິເຫເຐຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ອຸປຘາຣຓໍ ສລ຺ລກ຺ຂຓໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ, ຕທມິນາ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສາຣໂຕ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອທ຺ຘນິຍຠາວາປາທນວເສນ ຈິຕ຺ເຕນ ສນ຺ຘາຣຓໍ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊນໍ, ຕທມິນາ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສາຣວເສເນວ…ເປ… ອຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ. ສາຣວເສເນວາຕິ ອຸຕ຺ຕມວເສເນວ, ອວິຕຖຕ຺ຕາ ວາ ປເຣຫິ ອນຸຈ຺ຈາລິໂຕ ຖິຣຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອເຜຄ຺ຄຸຠາເວນ ສາໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍວເສເນວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ວຏ຺ຏໂຕ ນິຍ຺ຍານໍ. ປຣມຕ຺ໂຖຕິ ອວິປຣີຕຕ຺ໂຖ, ອຸຕ຺ຕມສ຺ສ ວາ ຎາຓສ຺ສາຣມ຺ມຓຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປນ ເຕນ ອຸຄ຺ຄຫິຕຎ຺ເຈວ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕຎ຺ຈ ຕຖາເຍວ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ຠາສິຕຕ຺ຕາ.

ມກ຺ຂລິໂຄສາລວາທວຓ຺ຓນາ

໑໖໘. ອຸຠເຍນາຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍປຏິເສຘວຈເນນ. ‘‘ວິຊ຺ຊມານເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ ສຠາວໂຕ ວິຊ຺ຊມານສ຺ເສວ ປຏິກ຺ຂິປເນ ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎາຓເມວ ກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສໍກິເລສປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສໍກິລິສ຺ສນສ຺ສ ມລີນສ຺ສ ກາຣຓໍ. ວິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສໍກິເລສໂຕ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ໂວທານສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໍ. ອຕ຺ຕກາເຣຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ເອ-ກາຣວເສນ ປທສິທ຺ຘິ ຍຖາ ‘‘ວນປ຺ປຄຸມ຺ເພ ຍຖາ ຜຸສິຕຄ຺ເຄ’’ຕິ, (ຂຸ. ປາ. ໑໓; ສຸ. ນິ. ໒໓໖) ປຈ຺ຈຕ຺ຕຕ຺ເຖ ວາ ຠຸມ຺ມວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ອິທມ຺ປິສ຺ສ ໂຫຕິ ສີລສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໙໔), ຕເທວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຕ຺ຕກາໂຣ’’ຕິ ອິມິນາ. ໂສ ຈ ເຕນ ເຕນ ສຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພກມ຺ມໍ, ອຕ຺ຕນາ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພປໂຍໂຄ ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍນາ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕນ຺ຕິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ. ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ກຕກມ຺ມໍ. ທຸຕິຍປເທນາຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ປຣກາເຣ’’ຕິ ປເທນ. ປຣກາໂຣ ຈ ນາມ ປຣສ຺ສ ວາຫສາ ອິຊ຺ຌນກປໂຍໂຄ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ປຣກາຣ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂອວາທານຸສາສນິນ຺ຕິ ໂອວາທຠູຕມນຸສາສນິໍ, ປຐມໍ ວາ ໂອວາໂທ, ປຈ຺ຉາ ອນຸສາສນີ. ‘‘ປຣກາຣ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອຸປລກ຺ຂຓວເສນ ອຕ຺ຖທສ຺ສນຎ຺ເຈຕໍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ປຣກາຣາວສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ມຫາສຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຕ຺ເຖເວສ ໂລກິຍຘມ຺ເມ ຍຖາ ຕໍ ອມ຺ຫາກໍ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ອາຬາຣຸທເກ ນິສ຺ສາຍ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎາໂລກິຍສມາປຕ຺ຕິລາໂຠ, ຕຎ຺ຈ ປຈ຺ຉິມຠວິກມຫາສຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄໂຫ ເຕສມ຺ປິ ຕທຠາວໂຕ. ມນຸສ຺ສໂສຠຄ຺ຍຕນ຺ຕິ ມນຸສ຺ເສສຸ ສຸຠຄຠາວໍ. ເອວນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ກມ຺ມວາທສ຺ສ, ກິຣິຍວາທສ຺ສ ຈ ປຏິກ຺ຂິປເນນ. ຊິນຈກ຺ເກຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂເວ ກມ຺ມໍ ກຓ຺ຫໍ ກຓ຺ຫວິປາກ’’ນ຺ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໒໓໒) ນຍປ຺ປວຕ຺ເຕ ກມ຺ມານໍ, ກມ຺ມຜລານຎ຺ຈ ອຕ຺ຖິຕາປຣິທີປເນ ພຸທ຺ຘສາສເນ. ປຈ຺ຈນີກກຖນໍ ປຫາຣທານສທິສນ຺ຕິ ‘‘ປຫາຣໍ ເທຕິ ນາມາ’’ຕິ.

ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຕກາຣປຣກາຣາຠາວໂຕ ເອວ ສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາໂຣ ນາມ ໂກຈິ ນຕ຺ຖີຕິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນຕ຺ຖິປຸຣິສກາເຣ’’ຕິ ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິປນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເທວຕ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ມນຸສ຺ສໂສຠຄ຺ຍຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ. ‘‘ພເລ ປຕິຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວີຣິຍເມວິຘ ພລນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວີຣິຍໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕ຺ຕານຎ຺ຫິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກ ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິອາວຫໍ ວີຣິຍພລໍ ນຕ຺ຖີຕິ ໂສ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ໂວທານິຍພລສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິປນໍ ສໍກິເລສິກສ຺ສາປິ ພລສ຺ສ ເຕນ ປຏິກ຺ຂິປນໂຕ. ຍທິ ວີຣິຍາທີນິ ປຸຣິສກາຣເວວຈນານິ, ອຖ ກສ຺ມາ ເຕສໍ ວິສຸໍ ຄຫຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ໂນ ວີຣິເຍນາ’’ຕິອາທິ. ອິທໍ ໂນ ວີຣິເຍນາຕິ ອິທໍ ຜລໍ ອມ຺ຫາກໍ ວີຣິເຍນ ປວຕ຺ຕໍ. ປວຕ຺ຕວຈນປຏິກ຺ເຂປກຣຓວເສນາຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ປວຕ຺ຕໂວຫາຣວຈນສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປກຣຓວເສນ. ວີຣິຍຖາມປຣກ຺ກມສມ຺ພນ຺ຘເນນ ປວຕ຺ຕພລວາທີນໍ ວາທສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປກຣຓວເສນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ພລ’’ນ຺ຕິ ປທມິວ ສພ຺ພານິເປຕານິ ເຕນ ອາທີຍນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຎ຺ຈ ວຈນີຍຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຈນຕ຺ຖໂຕ ປນ ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ກິຣິຍາຍ ອຸສ຺ສນ຺ນຏ຺ເຐນ ພລໍ. ສູຣວີຣຠາວາວຫຏ຺ເຐນ ວີຣິຍໍ. ຕເທວ ທຬ຺ຫຠາວໂຕ, ໂປຣິສຘຸຣໍ ວຫນ຺ເຕນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ ຈ ປຸຣິສຖາໂມ. ປຣໍ ປຣໍ ຐານໍ ອກ຺ກມນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ປຸຣິສປຣກ຺ກໂມຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕຕາຍ ສຕ຺ຕາ. ອສ຺ສສນປສ຺ສສນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ປາຓນໂຕ ປາຓາຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ເຖນ ສມາເນປິ ປທທ຺ວເຍ ເອກິນ຺ທ຺ຣິຍາທິວເສນ ປາເຓ ວິຠຊິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕໂຕ ວິເສສໍ ກຕ຺ວາ ເອສ ວທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອກິນ຺ທ຺ຣິໂຍ’’ຕິອາທິ. ຠວນ຺ຕີຕິ ຠູຕາຕິ ສຕ຺ຕປາຓປຣິຍາເຍປິ ສຕິ ອຓ຺ຑໂກສາທີສຸ ສມ຺ຠວນຏ຺ເຐນ ຕໂຕ ວິເສສາວ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຓ຺ຑ…ເປ… ວທຕີ’’ຕິ ອິມິນາ. ວຕ຺ຖິໂກໂສ ຄພ຺ຠາສໂຍ. ຊີວນໂຕ ປາຓໍ ຘາເຣນ຺ໂຕ ວິຍ ວຑ຺ຒນໂຕ ຊີວາ. ເຕນາຫ ‘‘ສາລິຍວາ’’ຕິອາທິ. ອາທິສທ຺ເທນ ວິຣຸຬ຺ຫຘມ຺ມາ ຕິຓຣຸກ຺ຂາ ຄຫິຕາ. ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ສໍກິເລສວິສຸທ຺ຘີສຸ ວໂສ ສາມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອວສາ. ຕຖາ ອພລາ ອວີຣິຍາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນິຍຕາຕິ ນິຍມນາ, ອເຉຊ຺ຊສຸຕ຺ຕາວຸຕສ຺ສ ອເຠຊ຺ຊມຓິໂນ ວິຍ ນິຍຕປ຺ປວຕ຺ຕິຕາຍ ຄຕິຊາຕິພນ຺ຘາປວຄ຺ຄວເສນ ນິຍາໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕາສຸ ຕາສຸ ຊາຕີສຸ. ຉນ຺ນໍ ອຠິຊາຕີນໍ ສມ຺ພນ຺ຘີຠູຕານໍ ຄມນໍ ສມວາເຍນ ສມາຄໂມ. ສມ຺ພນ຺ຘີນິຣເປກ຺ໂຂປິ ຠາວສທ຺ໂທ ສມ຺ພນ຺ຘີສຫິໂຕ ວິຍ ປກຕິຍຕ຺ຖວາຈໂກຕິ ອາຫ ‘‘ສຠາໂວເຍວາ’’ຕິ, ຍຖາ ກຓ຺ຏກສ຺ສ ຕິກ຺ຂຕາ, ກປິຕ຺ຖຜລາທີນໍ ປຣິມຓ຺ຑລຕາ, ມິຄປກ຺ຂີນໍ ວິຈິຕ຺ຕາກາຣຕາ ຈ, ເອວໍ ສພ຺ພສ຺ສາປິ ໂລກສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍມນ຺ຕເຣນ ຕຖາ ຕຖາ ປຣິຓາໂມ ອກຸຕ຺ຕິໂມ ສຠາໂວເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍນາ’’ຕິອາທິ. ປຣິຓມນໍ ນານປ຺ປກາຣຕາປຕ຺ຕິ. ເຍນາຕິ ສຕ຺ຕປາຓາທິນາ. ຍຖາ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕເຖວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຉຬຠິຊາຕິໂຍ ປຣໂຕ ວິຕ຺ຖາຣີຍິສ຺ສນ຺ຕິ. ‘‘ສຸຂຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ມກ຺ຂລິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂຠູມິໍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ຊານາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຎ຺ຎາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂຠູມິ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ‘‘ສຸຂຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໍ ກຣຓຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ມຕິ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ປນ ‘‘ອຎ຺ຎາ ສຸຂທຸກ຺ຂຠູມິ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ອຍເມວ ປາໂຐ ທິຏ຺ໂຐ, ນ ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂຠູມີ’’ຕິ. ເອວໍ ສຕິ ‘‘ຉສ຺ເວວາຠິຊາຕີສູ’’ຕິ ວຈນໍ ອຘິກຣຓຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ຉສຸ ເອວ ອຠິຊາຕີສຸ ສຸຂທຸກ຺ຂປຏິສໍເວທນໍ, ນ ເຕຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ, ຕາເຍວ ສຸຂທຸກ຺ຂຠູມິ, ນ ຕທຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍເມວ ຈ ຍຸຕ຺ຕຕໂຣ ປຏິກ຺ເຂປິຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຠູມິວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ຫິ ‘‘ສຸຂຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈເນນ ປຏິກ຺ເຂປິຕພ຺ພສ຺ສ ທສ຺ສນໍ ສິຍາ, ອຖ ‘‘ອຎ຺ຎາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ທສ຺ເສຍ຺ຍ, ນ ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂຠູມີ’’ຕິ ທສ຺ສນເຫຕຸວຈນສ຺ສ ຠູມິອຕ຺ຖາຠາວໂຕ. ທສ຺ເສຕິ ເຈຕໍ ຕາສໍ ຠູມິຍາ ອຠາວເມວ, ເຕນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ອຍໍ ປາໂຐ, ອຍຎ຺ຈຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ຕຕໂຣຕິ.

ປມຸຂໂຍນີນນ຺ຕິ ມນຸສ຺ເສສຸ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓາທິວເສນ, ຕິຣຈ຺ຉານາທີສຸ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິວເສນ ປຘານໂຍນີນໍ, ປຘານຕາ ເຈຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕມຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕມໂຍນີນ’’ນ຺ຕິ. ສຏ຺ຐິ ສຕານີຕິ ຉ ສຫສ຺ສານິ. ‘‘ປຎ຺ຈ ຈ ກມ຺ມຸໂນ ສຕານີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖທສ຺ສນໍ ‘‘ປຎ຺ຈ ກມ຺ມສຕານິ ຈາ’’ຕິ. ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ເກວລໍ ຕກ຺ກມຕ຺ຕເກນ ນິຣຕ຺ຖກໍ ທິຏ຺ຐິໍ ທີເປຕີ’’ຕິ ອິມເມວຕ຺ຖມຕິທິສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕກ຺ກມຕ຺ຕເກນາ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ຍສ຺ມາ ຕກ຺ກິກາ ອວສ຺ສຍຠູຕຕຖຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓອງ຺ກຸສນຍມນ຺ຕເຣນ ນິຣງ຺ກຸສຕາຍ ປຣິກປ຺ປນສ຺ສ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິກປ຺ປິຕໍ ສາຣໂຕ ມຎ຺ຎມານາ ຕເຖວ ອຠິນິວິສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຈ ທິຏ຺ຐິຄາຫໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວິຎ຺ຎູຫິ ວິຈາຣຓາ ກາຕພ຺ພາຕິ ອິມມຘິປ຺ປາຍໍ ວິຠາເວຕິ. ເກຈີຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ. ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນາຕິ ຈກ຺ຂາທິປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນ. ເຕ ຫິ ‘‘ຈກ຺ຂຸໂສຕຆານຊິວ຺ຫາກາຍສງ຺ຂາຕານິ ອິມານິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ‘ປຎ຺ຈ ກມ຺ມານີ’ຕິ ຕິຕ຺ຖິຍາ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ກາຍວຈີມໂນກມ຺ມານິ ຈ ‘ຕີຓິ ກມ຺ມານີ’ຕິ’’. ກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘີຕິ ຕທຸຠຍໍ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ ປຣິປຸຓ຺ຓກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘິ. ມໂນກມ຺ມໍ ອໂນຬາຣິກຕ຺ຕາ ອຸປຑ຺ຒກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘີຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ປຏິປທາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິໍ ອຊານນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວຏ຺ຐິປຏິປທາ’’ຕິ ວທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ປຏິປທາ’’ຕິ. ສທ຺ທຣຈກາ ປນ ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິຍາ ສໂລໂປ, ອຕ຺ຕມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ໂຍຄໂຕ ອສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ຍທິ ຫິ ສາ ໂຍເຄນ ສິທ຺ຘາ ອສ຺ສ, ເອວໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິເຍວ ສິຍາ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ອາຈຣິຍານໍ ມເຕນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຈຸລ຺ລາສີຕິ ສຫສ຺ສານີ’’ຕິອາທິກາ ປນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ທິຏ຺ຐປໂຍຄາ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິເຍວ. ທິສ຺ສຕິ ຫິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄາທີສຸ –

‘‘ຈຸລ຺ລາສີຕິ ສຫສ຺ສານິ, ກປ຺ປາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ເຍ ມຣູ;

ນ ຕ຺ເວວ ເຕປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ທ຺ວີຫິ ຈິຕ຺ເຕຫິ ສໂມຫິຕາ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໗໑໕; ມຫານິ. ໑໐, ໓໙);

ເອກສ຺ມິໍ ກປ຺ເປຕິ ຈຕຸນ຺ນມສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປານໍ ອຎ຺ຎຕຣຠູເຕ ເອກສ຺ມິໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ເປ. ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ວິວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍີສຎ຺ຎິຕໍ ເອກເມວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ທ຺ວຏ຺ຐນ຺ຕຣກປ຺ປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ໂສ ອສ຺ສຸຕສາສນຘມ຺ໂມ ອິຕເຣ ຊານາຕິ ພາຫິຣການມວິສຍຕ຺ຕາ, ອຊານນ຺ໂຕ ເອວມາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸຣພ຺ເຠ ຫນນ຺ຕິ, ຫນ຺ຕ຺ວາ ວາ ຊີວິຕໍ ກປ຺ເປນ຺ຕີຕິ ໂອຣພ຺ຠິກາ. ເອສ ນໂຍ ສາກຸຓິກາທີສຸປິ. ລຸທ຺ທາຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສສກາ ເຍ ເກຈິ ຈາຕຸປ຺ປທຊີວິກາ ເນສາທາ. ມາຄວິກປທສ຺ມິຎ຺ຫິ ໂຣຫິຕາທິມິຄຊາຕິເຍວ ຄຫິຕາ. ພນ຺ຘນາຄາເຣ ນິໂຍເຊນ຺ຕີຕິ ພນ຺ຘນາຄາຣິກາ. ກຸຣູຣກມ຺ມນ຺ຕາຕິ ທາຣຸຓກມ຺ມນ຺ຕາ. ອຍໍ ສພ຺ໂພປິ ກຓ຺ຫກມ຺ມປສຸຕຕາຍ ກຓ຺ຫາຠິຊາຕີຕິ ວທຕິ ກຓ຺ຫສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຠິຊາຕິ ອພ຺ຠຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຍສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ. ຠິກ຺ຂູຕິ ພຸທ຺ຘສາສເນ ຠິກ຺ຂູ. ກຓ຺ຏເກຕິ ຉນ຺ທຣາເຄ. ສຎ຺ໂຎຄວເສນ ເຕສໍ ປກ຺ຂິປນໍ. ກຓ຺ຏກສທິສຉນ຺ທຣາເຄນ ສຎ຺ຎຸຕ຺ຕາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ຫິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຍສ຺ມາ ‘‘ເຕ ປຓີຕປຓີເຕ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິເສວນ຺ຕີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ, ຕສ຺ມາ ຎາຍລທ຺ເຘປິ ປຈ຺ຈເຍ ຠຸຎ຺ຊມານາ ອາຊີວກສມຍສ຺ສ ວິໂລມຄາຫິຕາຍ ປຈ຺ຈເຍສຸ ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕິ ນາມາຕິ ວທຕິ ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາຕິ ກຓ຺ຏເກນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ສຫ ຊີວິກາ. ອຍຎ຺ຫິສ຺ສ ປາຬິເຍວາຕິ ອຍໍ ມກ຺ຂລິສ຺ສ ວາທທີປນາ ອຕ຺ຕນາ ຣຈິຕາ ປາຬິເຍວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ ເອວ ນາມ ເອເກ ອປເຣ ປພ຺ພຊິຕາ ພາຫິຣກາ ສນ຺ຕິ, ເຕ ນີລາຠິຊາຕີຕິ ວທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ຫິ ສວິເສສໍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ກຓ຺ຏເກ ວຕ຺ຕນ຺ຕາ ວິຍ ຠວນ຺ຕີຕິ ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ນີລສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຠິຊາຕິ ຍສ຺ສາຕິ ນີລາຠິຊາຕິ. ເອວມິຕເຣສຸປິ.

ອມ຺ຫາກໍ ສຎ຺ໂຎຊນຄຓ຺ໂຐ ນຕ຺ຖີຕິ ວາທິໂນ ພາຫິຣກປພ຺ພຊິຕາ ນິຄຓ຺ຐາ. ເອກເມວ ສາຏກໍ ປຣິທຫນ຺ຕາ ເອກສາຏກາ. ກຓ຺ຫໂຕ ປຣິສຸທ຺ໂຘ ນີໂລ, ຕໂຕ ປນ ໂລຫິໂຕຕິອາທິນາ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ວາທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຓ຺ຑຣຕຣາຕິ ຠຸຎ຺ຊນນຫານປຏິກ຺ເຂປາທິວຕສມາໂຍເຄນ ປຣິສຸທ຺ຘຕຣາ ກຓ຺ຫນີລມຸປາທາຍ ໂລຫິຕສ຺ສາປິ ປຣິສຸທ຺ຘຠາເວນ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ. ໂອທາຕວສນາຕິ ໂອທາຕວຕ຺ຖປຣິທຫນາ. ອເຈລກສາວກາຕິ ອາຊີວກສາວກຠູຕາ. ເຕ ກິຣ ອາຊີວກລທ຺ຘິຍາ ວິສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາຍ ນິຄຓ຺ເຐຫິປິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ ຫລິທ຺ທາຠານມ຺ປິ ປຸຣິເມ ອຸປາທາຍ ປຣິສຸທ຺ຘຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕສ຺ສ ຉນ຺ທາຄມນໍ ທສ຺ເສຕິ. ນນ຺ທາທີນໍ ສາວກຠູຕາ ປພ຺ພຊິຕາ ອາຊີວກາ. ຕຖາ ອາຊີວກິນິໂຍ. ນນ຺ທາທໂຍ ກິຣ ຕຖາຣູປໍ ອາຊີວກປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຸກ຺ກໍສໍ ປາເປຕ຺ວາ ຐິຕາ, ຕສ຺ມາ ນິຄຓ຺ເຐຫິ ອາຊີວກສາວເກຫິ ປພ຺ພຊິເຕຫິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ ວຸຕ຺ຕາ ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕີຕິ ອຍໍ ຕສ຺ສ ລທ຺ຘິ.

ປຸຣິສຠູມິໂຍຕິ ປຘານນິທ຺ເທໂສ. ອິຕ຺ຖີນມ຺ປິ ເຫຕາ ຠູມິໂຍ ເອສ ອິຈ຺ຉເຕວ. ສຕ຺ຕ ທິວເສຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຎ຺ໂຎຄວຈນໍ, ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ມນ຺ທາ ໂມມູຫາຕິ. ສມ຺ພາຘຏ຺ຐານໂຕຕິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ໂຣທນ຺ຕິ ເຈວ ວິຣວນ຺ຕິ ຈ ຕມນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ. ເຂທນໍ, ກີຬນຎ຺ຈ ຂິຑ຺ຑາສທ຺ເທເນວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຂິຑ຺ຑາຠູມິ ວຸຕ຺ຕາ. ປທສ຺ສ ນິກ຺ຂິປນໍ ປທນິກ຺ຂິປນໍ. ຍທາ ຕຖາ ປທໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ, ຕທາ ປທວີມໍສຠູມິ ນາມາຕິ ຠາໂວ. ວຕາວຕສ຺ສ ຊານນກາເລ. ຠິກ຺ຂຸ ຈ ປນ຺ນໂກຕິອາທິປິ ເຕສໍ ພາຫິຣການໍ ປາຬິເຍວ. ຕຕ຺ຖ ປນ຺ນໂກຕິ ຠິກ຺ຂາຍ ວິຈຣຓໂກ, ເຕສໍ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປນ຺ນໂກ. ຊິໂນຕິ ຊິຓ຺ໂຓ ຊຣາວເສນ ຫີນຘາຕຸໂກ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປກ຺ຂໍ ຊິນິຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ໂສ ກິຣ ຕຖາຠູໂຕ ຘມ຺ມມ຺ປິ ກສ຺ສຈິ ນ ກເຖສິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາ’’ຕິ. ໂອຏ຺ຐວທນາທິວິປ຺ປກາເຣ ກເຕປິ ຂມນວເສນ ນ ກິຎ຺ຈິ ກເຖຕີຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອລາຠິນ຺ຕິ ‘‘ໂສ ນ ກຸມ຺ຠິມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໑.໓໙໔; ມ. ນິ. ໑.໑໕໕) ວຸຕ຺ຕອລາຠເຫຕຸສມາໂຍເຄນ ອລາຠິໍ. ຕໂຕເຍວ ຊິຆຈ຺ຉາທຸພ຺ພລປເຣຕຕາຍ ສຍນປຣາຍນຏ຺ເຐນ ສມຓໍ ປນ຺ນຠູມີຕິ ວທຕິ.

ອາຊີວວຸຕ຺ຕິສຕານີຕິ ສຕ຺ຕານມາຊີວຠູຕານິ ຊີວິກາວຸຕ຺ຕິສຕານິ. ‘‘ປຣິພ຺ພາຊກສຕານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນປິ ເຈສ ສຠາວລິງ຺ຄມຊານນ຺ໂຕ ‘‘ປຣິພ຺ພາຊກສເຕ’’ຕິ ວທຕິ. ເອວມຎ຺ເຎສຸປິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິພ຺ພາຊກປພ຺ພຊ຺ຊາສຕານີ’’ຕິ. ນາຄຠວນໍ ນາຄມຓ຺ຑລໍ ຍຖາ ‘‘ມຫິໍສກມຓ຺ຑລ’’ນ຺ຕິ. ປຣມາຓຸອາທິ ຣໂຊ. ປສຸຄ຺ຄຫເຓນ ເອຬກຊາຕິ ຄຫິຕາ. ມິຄຄ຺ຄຫເຓນ ຣຸຣຸຄວຍາທິ ມິຄຊາຕິ. ຄຓ຺ຐິມ຺ຫີຕິ ຜຬຸມ຺ຫິ, ປພ຺ເພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທິພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາທິວເສນ, ເຕສຎ຺ຈ ອນ຺ຕຣເຠທວເສນ ພຫູ ເທວາ. ຕຕ຺ຖ ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ເອກຈ຺ຈອນ຺ຕຣເຠໂທ ມຫາສມຍສຸຕ຺ເຕນ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໑) ທີເປຕພ຺ໂພ. ‘‘ໂສ ປນາ’’ຕິອາທິນາ ອຊານນ຺ໂຕ ປເນສ ພຫູ ເທເວປິ ສຕ຺ຕ ເອວ ວທຕີຕິ ຕສ຺ສ ອປ຺ປມາຓຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ມນຸສ຺ສາປິ ອນນ຺ຕາຕິ ທີປເທສກຸລວໍສາຊີວາທິວິຠາຄວເສນ. ປິສາຈາ ເອວ ເປສາຈາ, ເຕ ອປຣເປຕາທິວເສນ ມຫນ຺ຕມຫນ຺ຕາ, ພຫຸຕຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພາຫິຣກສມເຍ ປນ ‘‘ຉທ຺ທນ຺ຕທຫມນ຺ທາກິນິໂຍ ກຸວາຬິຍມຸຈລິນ຺ທນາເມນ ໂວຫຣິຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໖໘) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຄຓ຺ຐິກາຕິ ປພ຺ພຄຓ຺ຐິກາ. ປພ຺ພຄຓ຺ຐິມ຺ຫິ ຫິ ປວຸຏສທ຺ໂທ. ມຫາປປາຕາຕິ ມຫາຕຏາ. ປາຣິເສສນເຍນ ຂຸທ຺ທກປປາຕສຕານິ. ເອວໍ ສຸປິເນສຸປິ. ‘‘ມຫາກປ຺ປິໂນ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ມຫາກປ຺ປານ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສທ຺ທໂຕ ປເນສ ອຊານນ຺ໂຕ ເອວໍ ວທຕີຕິ ນ ວິຈາຣຓກ຺ຂມໍ. ຕຖາ ‘‘ຈຸລ຺ລາສີຕິ ສຕສຫສ຺ສານີ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ. ໂສ ຫິ ‘‘ຈຕຸຣາສີຕິ ສຕສຫສ຺ສານີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸມສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ເອວໍ ວທຕິ. ສທ຺ທຣຈກາ ປນ ‘‘ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ຕຸໂລໂປ, ຈສ຺ສ ຈຸ, ຣສ຺ສ ໂລ, ທ຺ວິຕ຺ຕຎ຺ຈາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຕກາ ມຫາສຣາຕິ ເອຕປ຺ປມາຓວຕາ ມຫາສຣໂຕ, ສຕ຺ຕມຫາສຣໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິຣາຕິ ຕສ຺ສ ວາທານຸສ຺ສວເນ ນິປາໂຕ. ປຓ຺ຑິໂຕປິ…ເປ… ນ ຄຈ຺ຉຕິ, ກສ຺ມາ? ສຕ຺ຕານໍ ສໍສຣຓກາລສ຺ສ ນິຍຕຠາວໂຕ.

‘‘ອເຈລກວເຕນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ເຍນ ເກນຈີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕິທິສຕິ ‘‘ຕາທິເສເນວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ຕໂປກມ຺ເມນາຕິ ຕປກຣເຓນ. ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຕາທິເສເນວາ’’ຕິ ອຘິກາໂຣ. ໂຍ…ເປ… ວິສຸຊ຺ຌຕິ, ໂສ ອປຣິປກ຺ກໍ ກມ຺ມໍ ປຣິປາເຈຕິ ນາມາຕິ ໂຍຊນາ. ອນ຺ຕຣາຕິ ຈຕຸຣາສີຕິມຫາກປ຺ປສຕສຫສ຺ສານມພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສາຕິ ປຕ຺ວາ ປຕ຺ວາ. ວຸຕ຺ຕປຣິມາຓໍ ກາລນ຺ຕິ ຈຕຸຣາສີຕິມຫາກປ຺ປສຕສຫສ຺ສປມາຓໍ ກາລໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອປຣິປກ຺ກໍ ສໍສຣຓນິມິຕ຺ຕໍ ກມ຺ມໍ ສີລາທິນາ ສີຆໍເຍວ ວິສຸທ຺ຘປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຣິປາເຈຕິ ນາມ. ປຣິປກ຺ກໍ ກມ຺ມໍ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ກາເລນ ປຣິປກ຺ກຠາວານາປາທເນນ ພ຺ຍນ຺ຕິໍ ວິຄມນໍ ກໂຣຕິ ນາມາຕິ. ໂທເຓນາຕິ ປຣິມິນນໂທຓຕຸມ຺ເພນ. ຣູປກວເສນຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມິຕໍ ວິຍາ’’ຕິ. ນ ຫາປນວຑ຺ຒນໍ ປຓ຺ຑິຕພາລວເສນາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ນ ສໍສາໂຣ’’ຕິອາທິນາ. ວຑ຺ຒນໍ ອຸກ຺ກໍໂສ. ຫາປນໍ ອວກໍໂສ.

ກຕສຸຕ຺ຕຄຸເຬຕິ ກຕສຸຕ຺ຕວຏ຺ຏິຍໍ. ປເລຕີຕິ ປເຣຕິ ຍຖາ ‘‘ອຠິສມ຺ປຣາໂຍ’’ຕິ, (ມຫານິ. ໖໙; ຈູຬນິ. ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໔) ຣ-ກາຣສ຺ສ ປນ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ປລິພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ຈູຬນິ. ໑໕; ມິ. ປ. ໓.໖). ໂສ ຈ ຈຸຣາທິຄຓວເສນ ຄຕິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ອິມາຍ ອຸປມາຍ ເຈສ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສາໂຣ ອນຸກ຺ກເມນ ຂີຍເຕວ, ນ ວຑ຺ຒຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຣູປຕ຺ຕາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ເຕ ຂີເຓ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ຂີຍນຏ຺ຐາເນເຍວ.

ອຊິຕເກສກມ຺ພລວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໑. ທິນ຺ນນ຺ຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສີເສນ ທານເຈຕນາເຍວ ວຸຕ຺ຕາ. ຕໍມຸເຂນ ຈ ຜລນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ທິນ຺ນສ຺ສ ຜລາຠາວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ. ທິນ຺ນຎ຺ຫິ ມຸຂ຺ຍໂຕ ອນ຺ນາທິວຕ຺ຖຸ, ຕໍ ກຖເມສ ປຏິກ຺ຂິປິສ຺ສຕິ. ເອສ ນໂຍ ຍິຏ຺ຐໍ ຫຸຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ສພ຺ພສາຘາຣຓໍ ມຫາທານໍ ມຫາຍາໂຄ. ປາຫຸນຠາເວນ ກຕ຺ຕພ຺ພສກ຺ກາໂຣ ປາຫຸນກສກ຺ກາໂຣ. ຜລນ຺ຕິ ອານິສໍສຜລໍ, ນິສ຺ສນ຺ທຜລຎ຺ຈ. ວິປາໂກຕິ ສທິສຜລໍ. ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕ ທາເນ ຐານນ຺ຕຣາທິປຕ຺ຕິ ວິຍ ຫິ ອານິສໍໂສ, ສງ຺ຂພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ທາເນ (ຊາ. ໑.໑໐.໓໙) ຕາຓລາຠມຕ຺ຕໍ ວິຍ ນິສ຺ສນ຺ໂທ, ປຏິສນ຺ຘິສງ຺ຂາຕໍ ສທິສຜລໍ ວິປາໂກ. ອຍໍ ໂລໂກ, ປຣໂລໂກຕິ ຈ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ວຸຕ຺ໂຕ ຜລາຠາວເມວ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ຂິປນໂຕ. ປຈ຺ຈກ຺ຂທິຏ຺ໂຐ ຫິ ໂລໂກ ກຖໍ ເຕນ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ສິຍາ. ‘‘ສພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ກາຣຓມາຫ, ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຠວໂຍນິອາທີສຸ ຐິຕາ ອິເມ ສຕ຺ຕາ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນິຣຸທຍວິນາສວເສນ ວິນສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕສູຕິ ມາຕາປິຕູສຸ. ຜລາຠາວວເສເນວ ວທຕິ, ນ ມາຕາປິຕູນໍ, ນາປິ ເຕສຸ ອິທານິ ກຣິຍມານສກ຺ກາຣາສກ຺ກາຣານມຠາວວເສນ ເຕສໍ ໂລເກ ປຈ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຕາ. ປຸພ຺ພຸຬສ຺ສ ວິຍ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ ເກວໂລ, ນ ຈວິຕ຺ວາ ອາຄມນປຸພ຺ພໂກ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈວິຕ຺ວາ ອຸປປຊ຺ຊນກາ ສຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ສມເຓນ ນາມ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ເຕນ ກສ຺ສຈິ ອກເຖຕ຺ວາ ສຎ຺ຎເຕນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອໂຫປຸຣິສິກາ ນາມ ສິຍາ. ກິຎ຺ຫິ ປໂຣ ປຣສ຺ສ ກຣິສ຺ສຕິ, ຕຖາ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ປາທນສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອວສ຺ສໂຍ ເອວ ນ ສິຍາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຍ ອິມຎ຺ຈ…ເປ… ປເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖາວເສສໂກ ອຕ຺ໂຖ.

ຈຕູສຸ ມຫາຠູເຕສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ຈາຕຸມຫາຠູຕິໂກ, ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໂຕ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕຸມຫາຠູຕມໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ມຕ຺ຕິກາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຠາຊນໍ ມຕ຺ຕິກາມຍໍ, ເອວມຍມ຺ປິ ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫິ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ຈຕຸມຫາຠູຕມໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກປຖວີຘາຕູຕິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕາ ປຖວີຘາຕຸ. ພາຫິຣປຖວີຘາຕຸນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາ ມຫາປຖວິໍ, ເຕນ ປຖວີເຍວ ກາໂຍຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອນຸຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນຸພນ຺ຘຕິ. ອຸຠເຍນາປີຕິ ປທທ຺ວເຍນປິ. ອຸເປຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ພາຫິຣປຖວິກາຍໂຕ ຕເທກເທສຠູຕາ ປຖວີ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ ຫຸຕ຺ວາ ສຕ຺ຕຠາເວນ ສຓ຺ຐິຕາ, ສາ ຈ ມຫາປຖວີ ຆຏາທິຄຕປຖວີ ວິຍ ອິທານິ ຕເມວ ພາຫິຣໍ ປຖວິກາຍໍ ສມຸທາຍຠູຕໍ ປຸນ ອຸເປຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ສພ຺ພໂສ ເຕນ ພາຫິຣປຖວິກາເຍນ ນິພ຺ພິເສສຕໍ ເອກີຠາວເມວ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາປາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ປຊ຺ຊຸນ຺ເນນ ມຫາສມຸທ຺ທໂຕ ຄຫິຕອາໂປ ວິຍ ວສ຺ໂສທກຠາເວນ ປຸນປິ ມຫາສມຸທ຺ທໍ, ສູຣິຍຣໍສິໂຕ ຄຫິຕອິນ຺ທຄ຺ຄິສງ຺ຂາຕເຕໂຊ ວິຍ ປຸນປິ ສູຣິຍຣໍສິໍ, ມຫາວາຍຸກ຺ຂນ຺ຘໂຕ ນິຄ຺ຄຕມຫາວາໂຕ ວິຍ ປຸນປິ ມຫາວາຍຸກ຺ຂນ຺ຘໍ ອຸເປຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ເຕນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານີຕິ ມນເມວ ຉຏ຺ຐໍ ເຍສໍ ຈກ຺ຂຸໂສຕຆານຊິວ຺ຫາກາຍານໍ, ຕານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ອາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕິ ເຕສໍ ວິສຍຠາວາຕິ ວທນ຺ຕິ. ວິສຍີຄຫເຓນ ຫິ ວິສຍາປິ ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ກຖໍ ຄຓິຕາ ມຎ຺ຈປຎ຺ຈມາຕິ ອາຫ ‘‘ມຎ຺ໂຈ ເຈວ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອາຬາຫນໍ ສຸສານນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ຄຸຓາຄຸຓປທານີຕິ ຄຸຓໂທສໂກຏ຺ຐາສານິ. ສຣີຣເມວ ວາ ປທານິ ຕໍຕໍກິຣິຍາຍ ປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ. ປາຣາວຕປກ຺ຂິວຓ຺ຓານີຕິ ປາຣາວຕສ຺ສ ນາມ ປກ຺ຂິໂນ ວຓ຺ຓານິ. ‘‘ປາຣາວຕປກ຺ຂວຓ຺ຓານີ’’ຕິ ປາໂຐ, ປາຣາວຕສກຸຓສ຺ສ ປຕ຺ຕວຓ຺ຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠສ຺ມນ຺ຕາຕິ ຉາຣິກາປຣິຍນ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຉາຣິກາວສານເມວາ’’ຕິ. ອາຫຸຕິສທ຺ເທເນຕ຺ຖ ‘‘ທິນ຺ນໍ ຍິຏ຺ຐໍ ຫຸຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ທານໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ຄຫິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປາຫຸນກສກ຺ກາຣາທິເຠທໍ ທິນ຺ນທານ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ, ວິຣູເປກເສສນິທ຺ເທໂສ ວາ ເອສ. ອຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ປາຍໂຕ ອຕ຺ໂຖ ສທ຺ທໂຕ ຕສ຺ສ ອນຘິຄມິຕຕ຺ຕາ. ເອວມີທິເສສຸ. ທພ຺ພນ຺ຕິ ມຸຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ທຕ຺ຕູ, ພາລປຸຄ຺ຄລາ, ເຕຫິ ທຕ຺ຕູຫິ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ພາລາ ເທນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ປາຬິຍໍ ‘‘ໂລໂກ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ມຕິ ເຍສໍ ເຕ ອຕ຺ຖິກາ, ‘‘ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ເຈທໍ ເນປາຕິກປທໍ, ເຕສໍ ວາໂທ ອຕ຺ຖິກວາໂທ, ຕໍ ອຕ຺ຖິກວາທໍ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ຕີສຸ ມິຈ຺ຉາວາທີສຸ. ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫຕິ ອກິຣິຍວາທິຠາວໂຕ. ວິປາກໍ ປຏິພາຫຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອາຍຕິໍ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ປຏິກ຺ຂິປນໂຕ. ວິປາກນ຺ຕິ ຈ ອານິສໍສນິສ຺ສນ຺ທສທິສຜລວເສນ ຕິວິຘມ຺ປິ ວິປາກໍ. ອຸຠຍໍ ປຏິພາຫຕິ ສພ຺ພໂສ ເຫຕຸປຏິເສຘເນເນວ ຜລສ຺ສາປິ ປຏິເສຘິຕຕ຺ຕາ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ຈ ກມ຺ມໍ ວິປາກມ຺ປິ. ໂສ ຫິ ‘‘ອເຫຕູ ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ສຕ຺ຕາ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ກມ຺ມສ຺ສ ວິຍ ວິປາກສ຺ສາປິ ສໍກິເລສວິສຸທ຺ຘີນໍ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຠາວໂຊຕນໂຕ ຕທຸຠຍໍ ປຏິພາຫຕິ ນາມ. ວິປາໂກ ປຏິພາຫິໂຕ ໂຫຕິ ອສຕິ ກມ຺ມສ຺ມິໍ ວິປາກາຠາວໂຕ. ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫິຕໍ ໂຫຕິ ອສຕິ ວິປາເກ ກມ຺ມສ຺ສ ນິຣຕ຺ຖກຕາປຕ຺ຕິໂຕ. ອິຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖນິທສ຺ສນໍ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ສຣູປໂຕ, ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຕໍຕໍທິຏ຺ຐິທີປກຠາເວນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາປິ ຕທຸຠຍປຏິພາຫກາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ເຈກໍ ຕິວິຘທິຏ຺ຐິກາ ເອວ ເຕ ອຸຠຍປຏິພາຫກຕ຺ຕາ. ‘‘ອຸຠຍປ຺ປຏິພາຫກາ’’ຕິ ຫິ ເຫຕຸວຈນໍ ເຫຕຸຄພ຺ຠຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ວິເສສນສ຺ສ. ອເຫຕຸກວາທາ ເຈວາຕິອາທິ ປຏິຎ຺ຎາວຈນໍ ຕປ຺ຜລຠາເວນ ນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ວິປາກປຏິພາຫກຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິກວາທາ, ກມ຺ມປຏິພາຫກຕ຺ຕາ ອກິຣິຍວາທາ, ຕທຸຠຍປຏິພາຫກຕ຺ຕາ ອເຫຕຸກວາທາຕິ ຍຖາລາຠໍ ເຫຕຸຜລຕາສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ຫິ ວິປາກປຏິພາຫເນນ ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິໂກ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ກມ຺ມປຏິພາຫເນນ ອກິຣິຍທິຏ຺ຐິໂກ, ອຸຠຍປຏິພາຫເນນ ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິໂກ ຈ ໂຫຕິ. ເສສທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ເຍ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິນາ ເຕສມນຸທິຏ຺ຐິການໍ ນິຍາໂມກ຺ກນ຺ຕິວິນິຈ຺ຉໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ເຕສນ຺ຕິ ປູຣຓາທີນໍ. ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕີຕິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິທີປກໍ ຄນ຺ຖໍ ຍຖາ ຕຖາ ເຕຫິ ກຕໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຐນ຺ຕິ. ວີມໍສນ຺ຕີຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິຈາເຣນ຺ຕິ. ‘‘ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວີມໍສນາກາຣທສ຺ສນໍ. ‘‘ກໂຣໂຕ…ເປ… ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວີມໍສນ຺ຕານໍ ເຕສນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓຕິ ຍຖາປຣິກປ຺ປິເຕ ກມ຺ມຜລາຠາວາທິເກ ‘‘ກໂຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິອາທິ ນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນສງ຺ຂາຕາຍ ລທ຺ຘິຍາ ອາຣມ຺ມເຓ. ມິຈ຺ຉາສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ມິຈ຺ຉາສຕິສງ຺ຂາຕາ ລທ຺ຘິສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ. ‘‘ກໂຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິອາທິວເສນ ຫິ ອນຸສ຺ສວູປລທ຺ເຘ ອຕ຺ເຖ ຕທາກາຣປຣິວິຕກ຺ກເນຫິ ສວິຄ຺ຄເຫ ວິຍ ສຣູປໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ ຈິຣກາລປຣິຈເຍນ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂມຠາວູປຄມເນ, ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ຈ ຕຖາ ຕຖາ ຄຫິເຕ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຕເຖວ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ ພຫຸລີກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ເກນ ສມານີຍມານາ ມິຈ຺ຉາວາຍາມຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ອຕໍສຠາວມ຺ປິ ‘‘ຕໍສຠາວ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ມິຈ຺ຉາລທ຺ຘິສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ມຸສາ ວິຕຖໍ ສຣຓໂຕ ປວຕ຺ຕນໂຕ ມິຈ຺ຉາສຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈຕຸຣງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຏີກາຍມ຺ປິ (ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔.໓໐) ເຈສ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປາທໂຍ ວິຍ ຫິ ມິຈ຺ຉາສຕິ ນາມ ປາຏິເຍກ຺ໂກ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ນຕ຺ຖິ, ຕຓ຺ຫາສີເສນ ຄຫິຕານໍ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອກຸສລກ຺ຂນ຺ຘານເມຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ສລ຺ເລຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘໓) ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ໂຫຕີຕິ ຍຖາສກໍ ວິຕກ຺ກາທິປຈ຺ຈຍລາເຠນ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອວຏ຺ຐິຕຕາຍ ອເນກຄ຺ຄຕໍ ປຫາຍ ເອກຄ຺ຄໍ ອປ຺ປິຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ຈິຕ຺ຕສີເສນ ເຈຕ຺ຖ ມິຈ຺ຉາສມາຘິ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ຫິ ປຈ຺ຈຍວິເສເສຫິ ລທ຺ຘຠາວນາພໂລ ອີທິເສ ຐາເນ ສມາຘານປຕິຣູປກກິຈ຺ຈກໂຣເຍວ ໂຫຕິ ວາລວິຊ຺ຌນາທີສຸ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຊວນານິ ຊວນ຺ຕີຕິ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເຕນາກາເຣນ ປຸພ຺ພຠາຄິເຍສຸ ຊວນວາເຣສຸ ປວຕ຺ເຕສຸ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຠູເຕ ສພ຺ພປຈ຺ຉິເມ ຊວນວາເຣ ສຕ຺ຕ ຊວນານິ ຊວນ຺ຕິ. ‘‘ປຐມຊວເນ ສເຕກິຈ຺ຉາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ທຸຕິຍາທີສູ’’ຕິ ອິທໍ ຘມ຺ມສຠາວທສ຺ສນເມວ, ນ ປນ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເຕສໍ ຕິກິຈ຺ຉາ ເກນຈິ ສກ຺ກາ ກາຕຸນ຺ຕິ ທສ຺ສນໍ ເຕສ຺ເວວ ຐຕ຺ວາ ສຕ຺ຕມຊວນສ຺ສ ອວສ຺ສມຸປ຺ປຊ຺ຊມານສ຺ສ ນິວຕ຺ຕິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ, ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ເຕ ຈ ຈິຕ຺ຕວາເຣ ໂອວາທານຸສາສນ ວເສນ ຕິກິຈ຺ຉາຍ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ອເຕກິຈ຺ຉາ ອນິວຕ຺ຕິໂນ’’ຕິ. ອຣິຏ຺ຐກຓ຺ຏກສທິສາຕິ ອຣິຏ຺ຐຠິກ຺ຂຸກຓ຺ຏກສາມເຓຣສທິສາ, ເຕ ວິຍ ອເຕກິຈ຺ຉາ ອນິວຕ຺ຕິໂນ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄຕິກາເຍວ ຊາຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຕີສຸ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສເນສຸ. ໂກຈິ ເອກໍ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກມຕີຕິ ຍສ຺ສ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຠິນິເວໂສ, ອາເສວນາ ຈ ປວຕ຺ຕາ, ໂສ ເອກເມວ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ໂກຈິ ທ຺ເວ, ໂກຈິ ຕີຓິປີຕິ ຍສ຺ສ ທ຺ວີສຸ, ຕີສຸປິ ວາ ອຠິນິເວໂສ, ອາເສວນາ ຈ ປວຕ຺ຕາ, ໂສ ທ຺ເວ, ຕີຓິປິ ໂອກ຺ກມຕິ, ເອເຕນ ປນ ວຈເນນ ຍາ ປຸພ຺ເພ ‘‘ອິຕິ ສພ຺ເພເປເຕ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸຠຍປ຺ປຏິພາຫກາ’’ຕິອາທິນາ ອຸຠຍປ຺ປຏິພາຫກຕາມຸເຂນ ທີປິຕາ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ຘາ ສພ຺ພທິຏ຺ຐິກຕາ, ສາ ປຸພ຺ພຠາຄິຍາ. ຍາ ປນ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກນ຺ຕິຠູຕາ, ສາ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍສມຸທາຄມສິທ຺ຘິໂຕ ຠິນ຺ນາຣມ຺ມຓານໍ ວິຍ ວິເສສາຘິຄມານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ໂອກ຺ກນ຺ເຕປີ’’ຕິອາທິນາ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ທິຏ຺ຐີນໍ ສມານສາມຕ຺ຖິຍຕໍ, ສມານຜລຕຎ຺ຈ ວິຠາເວຕິ. ສຄ຺ຄາວຣຓາທິນາ ເຫຕາ ສມານສາມຕ຺ຖິຍາ ເຈວ ສມານຜລາ ຈ, ຕສ຺ມາ ຕິສ຺ໂສປິ ເຈຕາ ເອກສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາປິ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓາ ເອວ, ເອກາຍ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອິຕຣາ ຕສ຺ສາ ອນຸພລປ຺ປທາຍິກາໂຍຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ປຕ຺ໂຕ ສຄ຺ຄມຄ຺ຄາວຣຓຎ຺ເຈວາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຠພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ຕເທວຕ຺ຖໍ ອາວິກໂຣຕິ. ໂມກ຺ຂມຄ຺ຄາວຣຓນ຺ຕິ ນິພ຺ພານປຖຠູຕສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ນິວາຣຓໍ. ປເຄວາຕິ ປຏິກ຺ເຂປຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ໂມກ຺ຂສງ຺ຂາຕໍ ປນ ນິພ຺ພານໍ ຄນ຺ຕຸໍ ກາ ນາມ ກຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ປເຄວາຕິ ປາ ເອວ, ປຐມຕຣເມວ ໂມກ຺ຂໍ ຄນ຺ຕຸມຠພ຺ໂພ, ໂມກ຺ຂຄມນໂຕປິ ທູຣຕຣເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວມຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຍຖາຣຫໍ.

‘‘ວຏ຺ຏຂາຓຸ ນາເມສ ສຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖເມວ, ນ ນີຕຕ຺ຖໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ປປຎ຺ຈສູທນິຍໍ ນາມ ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ກິໍ ປເນສ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິຍໂຕ ໂຫຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎສ຺ມິມ຺ປີຕິ? ເອກສ຺ມິໍເຍວ ນິຍໂຕ, ອາເສວນວເສນ ປນ ຠວນ຺ຕເຣປິ ຕໍ ຕໍ ທິຏ຺ຐິໍ ໂຣເຈຕິເຍວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໑໐໓). ອກຸສລຎ຺ຫິ ນາເມຕໍ ອພລໍ ທຸພ຺ພລໍ, ນ ກຸສລໍ ວິຍ ສພລໍ ມຫາພລໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິຍໂຕ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມ ວິຍ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕິໂກ ສິຍາ, ນ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕິໂກ. ຍເທວໍ ວຏ຺ຏຂາຓຸໂຊຕນາ ກຖໍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອາເສວນວເສນາ’’ຕິອາທິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ສຕ຺ຕງ຺ຄຸຕ຺ຕຣປາຬິຍໍ ‘‘ສກິໍ ນິມຸຄ຺ໂຄປິ ນິມຸຄ຺ໂຄ ເອວ ພາໂລ’’ຕິ [ອ. ນິ. ໗.໑໕ (ອຕ຺ຖໂຕ ສມານໍ)] ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ວຏ຺ຏຂາຓຸໂຊຕນາປິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍາທິເສ ຫິ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິຈ຺ຈ ອຍໍ ຕໍ ຕໍ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກນ຺ໂຕ, ປຸນ ກທາຈິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິຈ຺ຈ ຕໂຕ ສີສຸກ຺ຂິປນມສ຺ສ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ, (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໑໐໒) ອິຘ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເອວຣູປສ຺ສ ຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ເຍຠຸຍ຺ຍຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ, ອິຕິ ອາເສວນວເສນ ຠວນ຺ຕເຣປິ ຕໍຕໍທິຏ຺ຐິຍາ ໂຣຈນໂຕ ເຍຠຸຍ຺ເຍນສ຺ສ ຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ນຕ຺ຖີຕິ ກຕ຺ວາ ວຏ຺ຏຂາຓຸໂກ ນາເມສ ຊາໂຕ, ນ ປນ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາມສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕິກຕາຍາຕິ ນີຫຣິຕ຺ວາ ຎາຕພ຺ພຕ຺ຖຕາຍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖມິທໍ, ນ ນີຕຕ຺ຖນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ອຠິຘມ຺ເມປິ ‘‘ອຣຫາ, ເຍ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ມຄ຺ຄໍ ນ ປຏິລຠິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຎ຺ຈ ນ ປຣິຊານນ຺ຕິ, ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘຎ຺ຈ ນ ປຣິຊານິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ຍມ. ໑.ຂນ຺ຘຍມກ ໒໑໐) ວຸຕ຺ຕໍ. ປຖວິໂຄປໂກຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣເຓນ ປຖວິປາລໂກ. ຕທຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ປຣມສາວຊ຺ຊານຸສາເຣນ ໂສຕູນໍ ສຕິມຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເອວໍ ສໍສາຣຂາຓຸຠາວສ຺ສາປິ ປຈ຺ຈໂຍ ອປຓ຺ຓກຊາໂຕ, ຕສ຺ມາ ປຣິວຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອກລ຺ຍາຓຊນນ຺ຕິ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ມວິຣຫິຕຊນໍ ອສາຘຸຊນໍ. ອາສີວິສນ຺ຕິ ອາສຸມາຄຕຫລາຫລໍ. ຠູຕິກາໂມຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖານໍ ວເສນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ວຸຑ຺ຒິກາໂມ. ວິຈກ຺ຂໂຓຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ວິວິຘຕ຺ຖສ຺ສ ປສ຺ສໂກ, ຘີໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປກຸຘກຈ຺ຈາຍນວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໔. ‘‘ອກຏາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕ-ກາຣສ຺ສ ຏ-ກາຣາເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອກຕາ’’ຕິ, ສເມນ, ວິສເມນ ວາ ເກນຈິປິ ເຫຕຸນາ ອກຕາ, ນ ວິຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ອກຏວິຘາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ນຕ຺ຖິ ກຕວິໂຘ ກຣຓວິຘິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອກຏວິຘາ. ປທທ຺ວເຍນາປິ ໂລເກ ເກນຈິ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ເນສໍ ອນິພ຺ພຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ກໂຣຫີ’’ຕິອາທິ. ອິທ຺ຘິຍາປິ ນ ນິມ຺ມິຕາຕິ ກສ຺ສຈິ ອິທ຺ຘິມໂຕ ເຈໂຕວສິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ເທວສ຺ສ, ອິສ຺ສຣາທິໂນ ຈ ອິທ຺ຘິຍາປິ ນ ນິມ຺ມິຕາ. ອນິມ຺ມາປິຕາຕິ ກສ຺ສຈິ ອນິມ຺ມາປິຕາ. ກາມໍ ສທ຺ທໂຕ ຍຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ປຸຣິເມນ ສມານໍ, ຕຖາປິ ປາຬິຍມຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ອນາຄຕເມວ ອຄເຫຕພ຺ພຠາເວ ກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕໍ ເນວ ປາຬິຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ.

ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໐) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ. ອິທເມຕ຺ຖ ໂຍຊນາມຕ຺ຕໍ – ວຎ຺ຌາຕິ ຫິ ວຎ຺ຌປສຸວຎ຺ຌຕາລາທໂຍ ວິຍ ອຜລາ ກສ຺ສຈິ ອຊນກາ, ເຕນ ປຖວິກາຍາທີນໍ ຣູປາທິຊນກຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຣູປສທ຺ທາທໂຍ ຫິ ປຖວິກາຍາທີຫິ ອປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິກາຕິ ຕສ຺ສ ລທ຺ຘິ. ປພ຺ພຕສ຺ສ ກູຏມິວ ຐິຕາຕິ ກູຏຏ຺ຐາ, ຍຖາ ປພ຺ພຕກູຏໍ ເກນຈິ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ກສ຺ສຈິ ຈ ອນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ, ເອວເມເຕປິ ສຕ຺ຕກາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍມິທໍ ‘‘ພີຊໂຕ ອງ຺ກຸຣາທິ ຊາຍຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ວິຊ຺ຊມານເມວ ຕໂຕ ນິກ຺ຂມຕິ, ນ ອວິຊ຺ຊມານໍ, ອິຕຣຖາ ອຎ຺ຎໂຕປິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປລທ຺ຘິ ສິຍາ, ເອວເມເຕປິ ສຕ຺ຕກາຍາ, ຕສ຺ມາ ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິຕາຕິ. ຐິຕຕ຺ຕາຕິ ນິພ຺ພິກາຣຠາເວນ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ນ ຈລນ຺ຕີຕິ ນ ວິກາຣມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ວິກາຣາຠາວໂຕ ຫິ ເຕສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ກາຍານໍ ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິຕຕາ, ອນິຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິຍາ ອວຏ຺ຐານເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ວິປຣິຓມນ຺ຕີ’’ຕິ. ປກຕິນ຺ຕິ ສຠາວໍ. ອວິປຣິຓາມຘມ຺ມຕ຺ຕາ ເອວ ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຸປຫນນ຺ຕິ. ສຕິ ຫິ ວິກາຣມາປາເທຕພ຺ພຠາເວ ອຸປຆາຕກຕາ ສິຍາ, ຕຖາ ອນຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຠາເວ ສຕິ ອນຸຄ຺ຄາຫກຕາປີຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ນາລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຖວີເຍວ ກາເຍກເທສຕ຺ຕາ ປຖວິກາໂຍ ຍຖາ ‘‘ສມຸທ຺ໂທ ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ, ປຖວິສມູໂຫ ວາ ກາຍສທ຺ທສ຺ສ ສມູຫວາຈກຕ຺ຕາ ຍຖາ ‘‘ຫຕ຺ຖິກາໂຍ’’ຕິ. ຊີວສຕ຺ຕມານໍ ກາຍານໍ ນິຈ຺ຈຕາຍ ນິພ຺ພິກາຣຠາວໂຕ ນ ຫນ຺ຕພ຺ພຕາ, ນ ຆາເຕຕພ຺ພຕາ ຈ, ຕສ຺ມາ ເນວ ໂກຈິ ຫນ຺ຕາ, ຆາເຕຕາ ວາ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຕ຺ເວວ ກາຍານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ໂກຈິ ຫນ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ, ກຖໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຖປ຺ປຫາໂຣຕິ ຕຕ຺ຖ ໂຈທນາຍາຫ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຕ຺ເວວາຕິ ສຕ຺ຕນ຺ນເມວ. ອິຕິສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ຖ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ປຫຕນ຺ຕິ ປຫຣິຕໍ. ເອກໂຕຘາຣາທິກໍ ສຕ຺ຖໍ. ອນ຺ຕເຣເນວ ປວິສຕິ, ນ ເຕສຸ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ເກວລໍ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປມີ’’ຕິ ເຕສໍ ຕຖາ ສຎ຺ຎາມຕ຺ຕເມວ, ຫນນຆາຕນາທິ ປນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ເຖວ ກາຍານໍ ອວິໂກປນີຍຠາວໂຕຕິ.