໓. ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ອທ຺ຘານຄມນວຓ຺ຓນາ

໒໕໔. ເອວໍ ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕ຺ວາ ອິທານິ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ຍຖານຸປຸພ຺ພໍ ສໍວຓ຺ໂຓກາສສ຺ສ ປຕ຺ຕຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ, ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຄີຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕຠາວໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ…ເປ… ໂກສເລສູຕິ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເອວມີທິເສສຸ. ອິຕິສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ປທຕ຺ຖວິປລ຺ລາສໂຊຕໂກ ປນ ອິຕິສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ອາທິສທ຺ທໂລໂປ ວາ ເອສ, ອຸປລກ຺ຂຓນິທ຺ເທໂສ ວາ. ອປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ ນາມ ເຫຏ຺ຐາ ອຄ຺ຄຫິຕຕາຍ ອປຸພ຺ພສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວິຠຊນາ. ‘‘ຫິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນາຄຕ-ມຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ອນຸປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ’’ຕິ ກຕ຺ຖຈິ ປາໂຐ, ໂສ ອຍຸຕ຺ໂຕວ ຏີກາຍ ອນຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ, ຕຖາ ອສໍວຓ຺ຓິຕຕ຺ຕາ ຈ.

‘‘ຣາຊກຸມາຣາ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ໂກສລາ ນາມາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໔) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ໂກສໍ ລນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ກຸສລໍ ວາ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ໂກສລາ’’ຕິ. ຊນປທິໂນຕິ ຊນປທວນ຺ໂຕ, ຊນປທສ຺ສ ວາ ອິສ຺ສຣາ. ‘‘ໂກສລາ ນາມ ຣາຊກຸມາຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕເຍວ ສິທ຺ເຘປິ ‘‘ຊນປທິໂນ’’ຕິ ວຈນໍ ສນ຺ເຕສຸປິ ອຎ຺ເຎສຸ ຕໍຕໍນາມປຎ຺ຎາເຕສຸ ຕຕ຺ຖ ນິວສນ຺ເຕສຸ ຊນປທິຠາວໂຕ ເຕສເມວ ນິວສນມຸປາທາຍ ຊນປທສ຺ສາຍໍ ສມຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ‘‘ເຕສໍ ນິວາໂສ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ໂກສລານໍ ນິວາສາ ໂກສລາ’’ຕິ ຕທ຺ຘິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ເອໂກປິ ຊນປໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ປນ ສທ຺ທໂຕເຍເວຕໍ ປຸຖຸວຈນໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ປເນສ ເອໂກ ເອວາຕິ ວິຠາເວຕິ. ອປິ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ອນຸຄ຺ຄເຫ, ເຕນ ກາມໍ ເອໂກເຍເວສ ຊນປໂທ, ຕຖາປິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ປຸຖຸວຈນມຸປປນ຺ນນ຺ຕິ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍທິ ເອໂກວ ຊນປໂທ, ກຖໍ ຕຕ຺ຖ ພຫຸວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຣຸຬ຺ຫິສທ຺ເທນາ’’ຕິອາທິ, ຣຸຬ຺ຫິສທ຺ທຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນມຸປປນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນິສ຺ສິເຕສຸ ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຖຸວຈນສ຺ສ, ປຸຖຸຠາວສ຺ສ ວາ ນິສ຺ສເຍ ອຠິນິໂຣປນາ ອິຘ ຣຸຬ຺ຫິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິເຍນ ອິຘ ເຈວ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ມຊ຺ຌິມາຄມຏີກາທີສຸ ‘‘ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ຫິ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຍຸຕ຺ເຕ ວິຍ ອີທິສລິງ຺ຄວຈນານິ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຍເມຕ຺ຖ ຣຸຬ຺ຫິ ຍຖາ ‘ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ກຸຣູສຸ ວິຫຣຕິ, ອງ຺ເຄສຸ ວິຫຣຕີ’ຕິ ຈາ’’ຕິ. ເກຈິ ປນ ໂກສລນາມາຠິນິໂຣປນມິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຍຸຕ຺ຕເມຕໍ ປຸຖຸວຈນສ຺ສ ອປ຺ປຍຸຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ນາມາຠິນິໂຣປນາຍ ຫິ ເອກວຈນມ຺ປິ ຠວຕິ ຍຖາ ‘‘ສີໂຫ ຄາຍຕີ’’ຕິ. ຕພ຺ພິເສສິເຕປິ ຊນປທສທ຺ເທ ຊາຕິສທ຺ທຕ຺ຕາ ເອກວຈນເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂກສເລສຸ ຊນປເທ’’ຕິ, ໂກສລນາມເກ ຕສ຺ມິໍ ຊນປເທຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠູຕໂຕ ຫິ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ ຣຸຬ຺ຫິ, ຠູຕໂຕເຍວ ອຕ຺ໂຖ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ຫິ –

‘‘ສນ຺ຕິ ປຸຕ຺ຕາ ວິເທຫານໍ, ທີຆາວຸ ຣຏ຺ຐວຑ຺ຒໂນ;

ເຕ ຣຊ຺ຊໍ ກາຣຍິສ຺ສນ຺ຕິ, ມິຖິລາຍໍ ປຊາປຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໒໒.໒໗໖) ອາທີສຸ –

ຕໍປຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເອກຕ຺ຖສ຺ສ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ‘‘ປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ພຫຸວຈນປໂຍໂຄ, ຕຖາ ອິຘາປິ ຕນ຺ນິວາສສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເອກຕ຺ຖສ຺ສ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ‘‘ໂກສເລສູ’’ຕິ ພຫຸວຈນປໂຍໂຄ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຈ ‘‘ປາຓໍ ນ ຫຎ຺ເຎ, ນ ຈ’ທິນ຺ນມາທິເຍ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໔໒, ໔໓, ໔໕) ຊາຕິວເສນ ພຫ຺ວຕ຺ຖານເມກວຈນປໂຍໂຄ, ຕຖາ ອິຘາປິ ຊາຕິວເສນ ອວຍວປ຺ປເຠເທນ ພຫ຺ວຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ຊນປເທ’’ຕິ ເອກວຈນປໂຍໂຄ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ອາຈຣິເຍນ ມຊ຺ຌິມາຄມຏີກາຍໍ ‘‘ຕພ຺ພິເສສເນປິ ຊນປທສທ຺ເທ ຊາຕິສທ຺ເທ ເອກວຈນເມວ. ເຕນາຫ ‘ຕສ຺ມິໍ ອງ຺ເຄສຸ ຊນປເທ’ຕິ’’.

ເອວໍ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ພຫຸມ຺ຫິ ວິຍ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ພຫຸວຈນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ພຫ຺ວຕ຺ຖວເສນ ພຫຸມ຺ປິ ເອວ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ພຫຸວຈນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂປຣາຓາ ປນາຫູ’’ຕິອາທິມາຫ. ປນ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ວິເສສຕ຺ຖໂຊຕໂນ, ເຕນ ປຸຖຸອຕ຺ຖວິສຍຕາຍ ເອເວຕໍ ປຸຖຸວຈນໍ, ນ ຣຸຬ຺ຫິວເສນາຕິ ວກ຺ຂມານໍ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ໂສ ຫິ ປເທໂສ ຕິໂຍຊນສຕປຣິມາຓຕາຍ ພຫຸປ຺ປເຠໂທຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ປນ ນເຍ ເຕສຸ ໂກສເລສຸ ຊນປເທສູຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຫາປນາທນ຺ຕິ ມຫາປນາທຊາຕກ (ຊາ. ໑.໓.໔໐, ໔໑, ໔໒) ສຸຣຸຈິຊາຕເກສຸ (ຊາ. ໑.໑໔.໑໐໒ ອາທໂຍ) ອາຄຕໍ ສຸຣຸຈິໂນ ນາມ ວິເທຫຣຎ຺ໂຎ ປຸຕ຺ຕໍ ມຫາປນາທນາມກໍ ຣາຊກຸມາຣໍ. ນານານາຏການີຕິ ຠຓ຺ຑຸກຓ຺ຑປຓ຺ຑຸກຓ຺ຑປມຸຂານິ ຉສຕສຫສ຺ສານິ ນານາວິຘນາຏການິ, ກຕ຺ຖຈິ ປນ ອາທິສທ຺ໂທປິ ທິຏ຺ໂຐ, ໂສ ຊາຕກຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຍທິ ຈ ທິສ຺ສຕິ, ເຕນ ນຏລງ຺ຆກາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສິຕມຕ຺ຕມ຺ປີຕິ ມິຫິຕມຕ຺ຕມ຺ປິ. ຕສ຺ສ ກິຣ ທິພ຺ພນາຏການໍ ອນນ຺ຕຣຠເວເຍວ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ມນຸສ຺ສນາຏການໍ ນຈ຺ຈໍ ອມນຸຎ຺ຎໍ ອໂຫສິ. ນງ຺ຄລານິປິ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາຕິ ກສິກມ຺ມປ຺ປຫານວເສນ ນງ຺ຄລານິ ປຫາຍ, ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ. ນ ຫິ ເກວລໍ ກສ຺ສກາ ເອວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎປິ ອຸຠຍຣຏ຺ຐວາສິໂນ ມນຸສ຺ສາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈໍ ປຫາຍ ຕສ຺ມິໍ ມງ຺ຄລຏ຺ຐາເນ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ຕທາ ກິຣ ມຫາປນາທກຸມາຣສ຺ສ ປາສາທມງ຺ຄລໍ, ຉຕ຺ຕມງ຺ຄລໍ, ອາວາຫມງ຺ຄລນ຺ຕິ ຕີຓິ ມງ຺ຄລານິ ເອກໂຕ ອກໍສຸ, ກາສິວິເທຫຣຏ຺ຐວາສິໂນປິ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ອຕິເຣກສຕ຺ຕວສ຺ສານິ ຉຓມນຸຠວິໍສູຕິ, ອຘຸນາ ປນ ‘‘ນງ຺ຄລາທີນີ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ, ໂສ ນ ໂປຣາຓປາໂຐ ຏີກາຍມນຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ.

ມຫາຊນກາເຍ ສນ຺ນິປຕິເຕຕິ ເກຈິ ‘‘ປຫໍສນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຣາຊກຸມາຣໍ ຫາສາເປສ຺ສາມາ’’ຕິ, ເກຈິ ‘‘ຕໍ ກີຬນໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອວໍ ມຫາຊນສມູເຫ ສນ຺ນິປຕິເຕ. ອຕຸລມ຺ພາຠິຣຸຫນທາຣຸຈິຕກປເວສນາທິ ນານາກີຬາໂຍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ສກ຺ກເປສິໂຕ ກິຣ ທິພ຺ພນາຏໂກ ຣາຊງ຺ຄເຓ ອາກາເສ ຐຕ຺ວາ ອຸປຑ຺ຒຠາຄໍ ນາມ ທສ຺ເສຕິ, ເອໂກວ ຫຕ຺ໂຖ, ເອໂກ ປາໂທ, ເອກໍ ອກ຺ຂິ, ເອກາ ທາຐາ ນຈ຺ຈຕິ ຈລຕິ, ອຸປຑ຺ຒໍ ຜນ຺ທຕິ, ເສສໍ ນິຈ຺ຈລມໂຫສິ, ຕໍ ທິສ຺ວາ ມຫາປນາໂທ ໂຖກໍ ຫສິຕມກາສິ, ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ໂສ ທິພ຺ພນາຏກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຫສາເປສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຫຊ຺ຊາ ນາມ ວິສ຺ສາສິກາ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ຫທຍເມເຕສ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ອາທິສທ຺ເທນ ຎາຕກປຣິຊນາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ຕສ຺ມາຕິ ຕຖາ ວຈນໂຕ. ຕໍ ກຸສລນ຺ຕິ ວຈນໍ ອຸປາທາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກຈ຺ຈິ ກຸສລໍ? ອາມ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວຈນປຏິວຈນວເສນ ປວຕ຺ຕກຸສລວາທິຕາຍ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ອາທິໂຕ ‘‘ກຸສລາ’’ຕິ ສມຎ຺ຎໍ ລຠິໍສຸ, ເຕສໍ ກຸສລານໍ ອິສ຺ສຣາຕິ ຣາຊກຸມາຣາ ໂກສລາ ນາມ ຊາຕາ, ເຕສໍ ນິວາສຏ຺ຐານຕາຍ ປນ ປເທໂສ ໂກສລາຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ປເທໂສ ໂກສລາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ມຊ຺ຌິມາຄມຏີກາຍໍ ອາຈຣິເຍເນວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍມຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ – ‘‘ໂສ ປເທໂສ ໂກສລາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ສຎ຺ຎີສຎ຺ຎາ ຍຖາກ຺ກມໍ ເອກວຈນພຫຸວຈນວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸຣິມນເຍ ວິຍ ອິຘາປິ ຣຸຬ຺ຫິວເສເນວ ພຫຸວຈນໍ ໂຫຕິ. ຣາຊກຸມາຣານໍ ນາມລາຠເຫຕຸມຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ຺ຖ ວິເສໂສຕິ. ອິຘ ປນ ອາຈຣິເຍນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂສ ປເທໂສຕິ ປເທສສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຈນວິປລ຺ລາເສນ ວາ, ເຕ ປເທສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກສລາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ກຸສລາ ເອວ ໂກສລາຕິ ກຕ຺ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໔) ຕຕ຺ຣາຍມຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ – ໂສ ປເທໂສຕິ ຊາຕິສທ຺ທວເສນ, ວຈນວິປລ຺ລາເສນ ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸຖຸອຕ຺ຖວິສຍຕາຍ ເອວ ພຫຸວຈນໍ ໂຫຕິ. ປເທສສ຺ສ ນາມລາຠເຫຕຸ ເຫຕ຺ຖ ວິເສໂສຕິ. ‘‘ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຈນມຸປາທາຍ ຣຸຬ຺ຫິນາມວເສນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂກສລາ ຍຖາ ‘‘ເຍວາປນກໍ, ນຕຸມ຺ຫາກວຄ຺ໂຄ’’ຕິ. ອປິຈ ວຈນປຏິວຈນວເສນ ‘‘ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ໂກສລາ. ວິຈິຕ຺ຣາ ຫິ ຕທ຺ຘິຕວຸຕ຺ຕີຕິ. ກຸສລນ຺ຕິ ຈ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ‘‘ກຈ຺ຈິ ນຸ ໂຠໂຕ ກຸສລໍ, ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ອນາມຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑໕.໑໔໕; ຊາ. ໒.໒໐.໑໒໙) ວິຍ, ກຈ຺ຈິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຉກໍ ວາ ‘‘ກຸສລາ ນຈ຺ຈຄີຕສ຺ສ, ສິກ຺ຂິຕາ ຈາຕຸຣິຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໒.໒໒.໙໔) ວິຍ, ກຈ຺ຈິ ເຕສໍ ນາຏການໍ ເຉກຕາ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຈຣຓໍ ຈາຣິກາ, ຈຣຓໍ ວາ ຈາໂຣ, ໂສ ເອວ ຈາຣິກາ, ຕຍິທໍ ມຄ຺ຄຄມນເມວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ຈຸຓ຺ຓິກຄມນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອທ຺ຘານຄມນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຠາວນປຸໍສກຎ຺ເຈຕໍ, ອທ຺ຘານຄມນສງ຺ຂາຕາຍ ຈາຣິກາຍ ຈຣມາໂນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອເຠເທປິ ວາ ເຠທໂວຫາເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ທິວາວິຫາຣໍ ນິສີທີ’’ຕິ, (ມ. ນິ. ໑.໒໕໖) ອທ຺ຘານຄມນສງ຺ຂາຕໍ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ, ຈຣຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພຕ຺ຖໂກ ຫິ ກຣຠູຘາຕູນມຕ຺ໂຖຕິ. ‘‘ອທ຺ຘານມຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິປິ ກຕ຺ຖຈິ ປາໂຐ, ໂສ ນ ສຸນ຺ທໂຣ. ນ ຫິ ຈາຣິກາສທ຺ໂທ ມຄ຺ຄວາຈໂກຕິ. ອິທານິ ຕໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ ນິຍເມນ຺ໂຕ ‘‘ຈາຣິກາ ຈ ນາເມສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສາວການມ຺ປິ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ຈາຣິກາຍ ສມ຺ຠວໂຕ ຕໂຕ ວິເສເສຕິ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ. ຕຖາ ຫິ ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ອຍໍ ຈາຣິກາ ນາມ ມຫາຊນສງ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ລພ຺ຠຕິ, ພຸທ຺ເຘ ອຸປາທາຍ ປນ ຣຸຬ຺ຫິສທ຺ເທນ ສາວການມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ກິລຎ຺ຊາທີຫິ ກຕພີຊນີປິ ຕາລວຓ຺ຏໍ ວິຍາ’’ຕິ. ທູເຣປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ເທນ, ອປິ-ສທ຺ເທນ ວາ ນາຕິທູເຣປີຕິ ສມ຺ປິຓ຺ຑນໍ ຕຕ຺ຖາປິ ຈາຣິກາສມ຺ຠວໂຕ. ໂພຘເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘວເສນ ໂພຘນາຣຫປຸຄ຺ຄລໍ. ສຫສາ ຄມນນ຺ຕິ ສີຆຄມນໍ. ‘‘ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນາທີສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ປຏິມຸຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐຫນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ຕິໍສໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ປທມນຸກຑ຺ຒຕິ. ປກ຺ກຸສາຕິ ນາມ ຄນ຺ຘາຣຣາຊາ. ມຫາກປ຺ປິໂນ ນາມ ກຸກ຺ກຸຏວຕີຣາຊາ. ຘນິໂຍ ນາມ ໂກຣຓ຺ຑເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ໂຄໂປ.

ເອວໍ ຘມ຺ມຄຣຸຕາກິຕ຺ຕນມຸເຂນ ມຫາກສ຺ສປປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນາທີນິ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໕໔) ເອກເທເສນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວນວາສິຕິສ຺ສສາມເຓຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ຈາຣິກໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກທິວສ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ໂກ ປເນສ ຕິສ຺ສສາມເຓໂຣ ນາມ? ສາວຕ຺ຖິຍໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນ ອຸປຏ຺ຐາກກຸເລ ຊາໂຕ ມຫາປຸຎ຺ໂຎ ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕທາຍກຕິສ຺ໂສ, ກມ຺ພລທາຍກຕິສ຺ໂສ’’ຕິ ຈ ປຸພ຺ເພ ລທ຺ຘນາໂມ ປຈ຺ຉາ ‘‘ວນວາສິຕິສ຺ໂສ’’ຕິ ປາກໂຏ ຂີຓາສວສາມເຓໂຣ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ຘມ຺ມປເທ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໔ ວນວາສີຕິສ຺ສສາມເຓຣວຕ຺ຖຸ). ອາກາສຄາມີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອາກາເສເນວ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ຠຄວາ ‘‘ຉຬຠິຎ຺ຎານໍ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ ອໂວຈ. ຕສ຺ສາຕິ ຕິສ຺ສສາມເຓຣສ຺ສ. ຕນ຺ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ຈີວຣໍ ປາຣຸປນ຺ຕໍ. ໂນ ເຖໂຣ ໂນ ໂອຣມຕ຺ຕໂກ ວຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຄຸເຓນ ລາມກປ຺ປມາຓິໂກ ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕາສເນຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາສນປຣິຍນ຺ເຕ. ເຕສໍ ຄາມິການໍ ທານປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ມງ຺ຄລໍ ວຕ຺ວາ. ກສ຺ມາ ປນ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ມຄ຺ຄເທສໂກປິ ສມາໂນ ຠຄວາ ເອວມາຫາຕິ ໂຈທນໍ ໂສເຘຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຄ຺ຄເທສໂກຕິ ນິພ຺ພານມຄ຺ຄສ຺ສ, ສຸຄຕິມຄ຺ຄສ຺ສ ວາ ເທສໂກ.

ຕາຍາຕິ ອຣຎ຺ຎສຎ຺ຎາຍ. ສງ຺ຆກມ຺ມວເສນ ສິຊ຺ຌມານາປິ ອຸປສມ຺ປທາ ສຕ຺ຖຸ ອາຓາວເສນ ສິຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ພຸທ຺ຘທາຍຊ຺ຊໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສສ຺ເສວ ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘ພຸທ຺ຘທາຍຊ຺ຊໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’ຕິ ອໂວຈາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ອຸປຊ຺ຌາເຍນ ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາ, ຕໂຕເຍເວສ ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມປທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຘມ຺ມເສນາປຕິອາທິເຖຣານໍ ຈຕ຺ຕາລີສຠິກ຺ຂຸສຫສ຺ສປຣິວາຣານໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິວາເຣຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຈ຺ເຈກໍ ຄມນໍ, ຠຄວໂຕ ຈ ເອກກສ຺ເສວ ຄມນໍ ຂຸທ຺ທກຠາຓການໍ ມເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ, ປນ ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໕) ອຎ຺ຎຖາ ຄມນໍ ທີຆຠາຓກມຊ຺ຌິມຠາຓການໍ ມເຕນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຍນ຺ຕິ ມຫາກສ຺ສປາທີນມຕ຺ຖາຍ ຈາຣິກາ. ຍໍ ປນ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຄມນໍ, ອຍໍ ອຕຸຣິຕຈາຣິກາ ນາມາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອິມໍ ປນ ຈາຣິກນ຺ຕິ ອຕຸຣິຕຈາຣິກໍ. ມຫາມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ມຊ຺ຌິມເທສປຣິຍາປນ຺ເນເນວ ພາຫິຣິເມນ ປມາເຓນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ມຫນ຺ຕຕຣໍ ມຓ຺ຑລໍ. ມຊ຺ຌິມມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ອິຕເຣສໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ເວມຊ຺ເຌ ປວຕ຺ຕໍ ມຓ຺ຑລໍ. ອນ຺ໂຕມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ອິຕເຣຫິ ຂຸທ຺ທກໍ ມຓ຺ຑລໍ, ອິຕເຣສໍ ວາ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ອນ຺ຕິມໍ ມຓ຺ຑລໍ, ອພ຺ຠນ຺ຕຣິມໍ ມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິໍ ປນິເມສໍ ປມາຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ນວໂຍຊນສຕິກຕາ ມຊ຺ຌິມເທສປຣິຍາປນ຺ນວເສເນວ ຄເຫຕພ຺ພາ ຕໂຕ ປຣໍ ອຕຸຣິຕຈາຣິກາຍ ອຄມນໂຕ. ຕທຸຕ຺ຕຣິ ຫິ ຕຸຣິຕຈາຣິກາຍ ເອວ ຕຖາຄໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ອຕຸຣິຕຈາຣິກາຍ. ປວາເຣຕ຺ວາວ ຈາຣິກາຈຣຓໍ ພຸທ຺ຘາຈິຓ຺ຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຫາປວາຣຓາຍ ປວາເຣຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ປາຏິປທທິວເສຕິ ປຐມກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມິຍາ ອນນ຺ຕເຣ ປາຏິປທວເສ. ສມນ຺ຕາຕິ ຄຕຄຕຏ຺ຐານສ຺ສ ຈຕູສຸ ປສ຺ເສສຸ ສມນ຺ຕໂຕ. ມຫາຊນກາຍສ຺ສ ສນ຺ນິປຕນໂຕ ປຸຣິມໍ ປຸຣິມໍ ອາຄຕາ ນິມນ຺ເຕຕຸໍ ລຠນ຺ຕິ. ຕຖາ ສນ຺ນິປຕນເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຕເຣສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມຖວິປສ຺ສນາ ຕຣຸຓາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສມຖສ຺ສ ຕຣຸຓຠາໂວ ອຸປຈາຣສມາຘິວເສນ, ວິປສ຺ສນາຍ ປນ ສງ຺ຂາຣປຣິຈ຺ເຉທຎາຓໍ, ກງ຺ຂາວິຕຣຓຎາຓໍ, ສມ຺ມສນຎາຓໍ, ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓນ຺ຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາຕິ ຫິ ເຕສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຎາຓານມຘິວຈນໍ. ປວາຣຓາສງ຺ຄຫໍ ທຕ຺ວາຕິ ອນຸມຕິທານວເສນ ທຕ຺ວາ. ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມິຍໍ. ‘‘ມິຄສິຣສ຺ສ ປຐມປາຏິປທທິວເສ’’ຕິ ອິທໍ ມຊ຺ຌິມເທສໂວຫາຣວເສນ ມິຄສິຣມາສສ຺ສ ປຐມໍ ປາຏິປທທິວສໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອຕຣຫິ ປວຕ຺ຕໂວຫາຣວເສນ ປນ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາສສ຺ສ ກາຬປກ຺ຂປາຏິປທທິວໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຎ຺ເຎນປິ ກາຣເຓນາຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ສມຖວິປສ຺ສນາຕຣຸຓຠາວໂຕ ອຎ຺ເຎນປິ ມຊ຺ຌິມມຓ຺ຑເລ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຎາຓປຣິປາກາທິກາຣເຓນ. ຈຕຸມາສນ຺ຕິ ອາສຬ຺ຫີປຸຓ຺ຓມິຍາ ປາຏິປທໂຕ ຍາວ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມີ, ຕາວ ຈຕຸມາສໍ. ‘‘ສມນ຺ຕາ ໂຍຊນສຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ວສນໍ ວສ຺ສໍ, ວສນກິຣິຍາ, ວຸຕ຺ຖໍ ວສິຕໍ ວສ຺ສມສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຖວສ຺ໂສ, ຕສ຺ສ. ຕຖາຄເຕນ ວິເນຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕາ’’ຕິ ສາມິນິທ຺ເທໂສ ວຸຕ຺ໂຕ, ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ ວາ ເອສ. ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕາຕິ ຈ ຈຣິຕານຸຣູປໍ ວິເນຕພ຺ພສຕ຺ຕາ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກໍ ອາຄມຍມາໂນຕິ ສທ຺ຘາທິອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນຠາເວນ ປຣິປກ຺ກໍ ປຏິມາເນນ຺ໂຕ. ຜຸສ຺ສມາຆຜຄ຺ຄຸຓຈິຕ຺ຕມາສານໍ ອຎ຺ຎຕຣມາສສ຺ສ ປຐມທິວເສ ນິກ຺ຂມນໂຕ ມາສນິຍໂມ ເອຕ຺ຖ ນ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກມາສໍ ວາ ທ຺ວິຕິຈຕຸມາສໍ ວາ ຕຕ຺ເຖວ ວສິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ວສ຺ສູປຄມນຏ຺ຐາເນ ເອວ. ‘‘ສຕ຺ຕຫິ ວາ’’ຕິອາທິ ‘‘ເອກມາສໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາກ຺ກມໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ – ຍທິ ອປຣມ຺ປິ ເອກມາສໍ ຕຕ຺ເຖວ ວສຕິ, ສຕ຺ຕຫິ ມາເສຫິ ຈາຣິກໍ ປຣິໂຍສາເປຕິ. ຍທິ ທ຺ວິມາສໍ ຉຫິ, ຍທິ ຕິມາສໍ ປຎ຺ຈຫິ, ຍທິ ຈຕຸມາສໍ ຕຕ຺ເຖວ ວສຕິ, ຈຕູຫິ ມາເສຫິ ຈາຣິກໍ ປຣິໂຍສາເປຕີຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ຈາຣິກາຄມນນ຺ຕິ ອາສງ຺ການິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ອິຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕິເຣກໍ ຊຣາທຸພ຺ພໂລ ພາຬ຺ຫຊິຓ຺ໂຓ. ເຕ ກທາ ປສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ປສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ ເອວ. ໂລການຸກມ຺ປກາຍາຕິ ໂລການຸກມ຺ປກາຍ ເອວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຈີວຣາທິເຫຕູ’’ຕິ.

ຊງ຺ຆວິຫາຣວເສນາຕິ ຊງ຺ຆາຫິ ວິຈຣຓວເສນ, ຊງ຺ຆາຫິ ວິຈຣິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກຕິປາຫໍ ນິວສນວເສນ ວາ. ສພ຺ພິຣິຍາປຖສາຘາຣຓຎ຺ຫິ ວິຫາຣວຈນໍ. ສຣີຣຜາສຸກຕ຺ຖາຍາຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ນິພທ຺ຘວາສວເສນ ອຸສ຺ສນ຺ນຘາຕຸກສ຺ສ ສຣີຣສ຺ສ ວິຈຣເຓນ ຜາສຸຠາວຕ຺ຖາຍ. ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລາຠິກງ຺ຂນຕ຺ຖາຍາຕິ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມສຸຕ຺ຕ (ອ. ນິ. ໗.໗໒) ມຆເທວຊາຕກາທິ (ຊາ. ໑.໑.໙) ເທສນານໍ ວິຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຠິກງ຺ຂິຕພ຺ພອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລຕ຺ຖາຍ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລສ຺ສ ວາ ອຠິກງ຺ຂນຕ຺ຖາຍ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາເລ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນຕ຺ຖາຍາຕິ ສຸຣາປານສິກ຺ຂາປທາທິ (ປາຈິ. ໓໒໗, ໓໒໘, ໓໒໙) ປຎ຺ຎາປເນ ວິຍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຎ຺ຎາປນຕ຺ຖາຍ. ໂພຘນຕ຺ຖາຍາຕິ ອງ຺ຄຸລິມາລາທໂຍ (ມ. ນິ. ໒.໓໔໗) ວິຍ ໂພຘເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ ຈຕຸສຈ຺ຈໂພຘນຕ຺ຖາຍ. ມຫຕາຕິ ມຫຕິຍາ. ກຎ຺ຈິ, ກຕິປເຍ ວາ ປຸຄ຺ຄເລ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຈາຣິກາ ນິພທ຺ຘຈາຣິກາ. ຕທຎ຺ຎາ ສມ຺ພຫຸເລ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຄາມນິຄມນຄຣປຏິປາຏິຍາ ຈາຣິກາ ອນິພທ຺ຘຈາຣິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ຍໍ ຈຣຕີຕິ ກິຣິຍາປຣາມສນໍ.

‘‘ເອສາ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕທາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸຍາຕິ ຊາຕິກ຺ເຂຕ຺ຕຠູຕໍ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຕຕ຺ເຖວ ຠພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສມ຺ຠວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສຕ຺ເຕ ຠພ຺ເພ ປຣິປກ຺ກິນ຺ທ຺ຣິເຍ ປສ຺ສິຕຸໍ ພຸທ຺ຘຎາຓໍ ອຠິນີຫຣິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ຠຄວາ ຎາຓຊາລໍ ປຕ຺ຖຣຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອິທຎ຺ຈ ເທວພ຺ຣຫ຺ມານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ມນຸສ຺ສາ ປນ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວາເຬ, ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈ ສປຣິວາເຣ ຊມ຺ພຸທີເປ ໂພຘເນຍ຺ຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ໂພຘເນຍ຺ຍພນ຺ຘເວຕິ ໂພຘເນຍ຺ຍສຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ຠຄວໂຕ ພນ຺ຘເວ. ໂຄຕ຺ຕາທິສມ຺ພນ຺ຘາ ວິຍ ຫິ ສຈ຺ຈປຏິເວຘສມ຺ພນ຺ຘາ ເວເນຍ຺ຍາ ຠຄວໂຕ ພນ຺ຘວາ ນາມາຕິ. ໂຄຈຣຠາວູປຄມນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຊາລສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວາ ກິຣ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ເຍ ສຕ຺ຕາ ຠພ຺ພາ ປຣິປກ຺ກຎາຓາ, ເຕ ມຍ຺ຫໍ ຎາຓສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕູ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ສມນ຺ນາຫຣຕິ, ຕສ຺ສ ສຫສມນ຺ນາຫາຣາ ເອໂກ ວາ ທ຺ເວ ວາ ສມ຺ພຫຸລາ ວາ ຕທາ ວິນຍູປຄາ ເວເນຍ຺ຍາ ຎາຓສ຺ສ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຍເມຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘານຸຠາໂວ. ເອວມາປາຖຄຕານໍ ປນ ເນສໍ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ປຸພ຺ພຈຣິຍໍ, ປຸພ຺ພເຫຕຸໍ, ສມ຺ປຕິ ວຕ຺ຕມານຎ຺ຈ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ໂອໂລເກຕິ. ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖຎ຺ຫິ ສມນ຺ນາຫາເຣ ກເຕ ປຐມໍ ເນສໍ ເວເນຍ຺ຍຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ອຖ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຣຓຄມນາທິວເສນ ກຎ຺ຈິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ວີມໍສມາໂນ ປຸພ຺ພູປນິສ຺ສຍາທີນິ ໂອໂລເກຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຖ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ໂສຕິ ອມ຺ພຏ຺ໂຐ. ວາທປຏິວາທໍ ກຕ຺ວາຕິ ‘‘ເອວໍ ນຸ ເຕ ອມ຺ພຏ຺ຐາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໖໒) ມຍາ ວຸຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ‘‘ເຍ ຈ ໂຂ ເຕ ໂຠ ໂຄຕມ ມຸຓ຺ຑກາ ສມຓກາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໖໓) ປຏິວຈນໍ ທຕ຺ວາ, ອສພ຺ຠິວາກ຺ຍນ຺ຕິ ອສປ຺ປຸຣິສວາຈໍ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອິພ຺ຠວາທນິປາຕນວເສນ ນານປ຺ປກາຣໍ ສາຘຸສຠາວາຍ ວາຈາຍ ວຕ຺ຕຸມຍຸຕ຺ຕໍ ວາກ຺ຍໍ ວກ຺ຂຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນິພ຺ພິເສວນນ຺ຕິ ວິຄຕຕຸທນໍ, ມານທປ຺ປວເສນ ອປຄຕປຣິນິປ຺ຜນ຺ທນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອວສຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອິທໍ ນາມມຕ຺ຕໍ, ກິເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຊ຺ຌານງ຺ຄລນ຺ຕິປິ ປາໂຐ’’ຕິ. ‘‘ເຍນ ທິສາຠາເຄນາ’’ຕິ ກຣຓນິທ຺ເທສານຸຣູປໍ ກຣຓຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເຕນ ອວສຣີ’’ຕິ ອິມິນາ. ‘‘ຍສ຺ມິໍ ປເທເສ’’ຕິ ປນ ຠຸມ຺ມນິທ຺ເທສານຸຣູປໍ ‘‘ຕໍ ວາ ອວສຣີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຸຠຍເມວຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ ‘‘ເຕນ ທິສາຠາເຄນາ’’ຕິອາທິນາ. ຄໂຕຕິ ອຸປຄໂຕ, ອຄມາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸນ ຄໂຕຕິ ສມ຺ປຕ຺ໂຕ, ສມ຺ປາປຸຓີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອິຈ຺ຉານງ຺ຄເລ’’ຕິ ອິທໍ ຕທາ ຠຄວໂຕ ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນໍ, ສມີປຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ. ‘‘ອິຈ຺ຉານງ຺ຄລວນສຓ຺ເຑ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ນິວາສຏ຺ຐານທສ຺ສນໍ, ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອຘິກຣເຓ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ປທໍ ວິເສສຕ຺ຖທສ຺ສເນນ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ອິຈ຺ຉານງ຺ຄລໍ ອຸປນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ສີລຂນ຺ຘາວາຣ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວເນຍ຺ຍຫິຕສມເປກ຺ຂນວເສເນວ ຠຄວໂຕ ວິຫາຣທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມຣາຊສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພໂສ ອຘມ຺ມນິຄ຺ຄຓ຺ຫນປຣາ ເອວ ປຏິປຕ຺ຕິ, ສາ ຈ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາວເສນາຕິ ສີລາທິຕ຺ຕຍສ຺ເສວ ຄຫຓໍ. ສີລຂນ຺ຘາວາຣນ຺ຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຎ຺ໂຎ ທາຣຸອິຏ຺ຐກາທິກຕໍ ຂນ຺ຘາວາຣສທິສໍ ສີລສງ຺ຂາຕໍ ຂນ຺ຘາວາຣໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘາທີຫິ ອາສມນ຺ຕໂຕ ວຣນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂິປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຫິ ຂນ຺ຘາວາໂຣ ອ-ກາຣສ຺ສ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ, ຣາຊູນໍ ອຈິຣນິວາສຏ຺ຐານໍ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຠຄວໂຕ ອຈິຣນິວສນກິຣິຍາສມ຺ພນ຺ຘມຕ຺ເຕນ ຠຍນິວາຣຓຏ຺ເຐນ ຕໍສທິສຕາຍ ສີລມ຺ປິ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມາຘິໂກນ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ມາສມາຘິສງ຺ຂາຕໍ ມງ຺ຄລສຕ຺ຕິໍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທນ຺ຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ຊຍມນ຺ຕປທໍ. ປຣິວຕ຺ຕຍມາໂນຕິ ປຣິຊປ຺ປມາໂນ. ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສຣ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓວຊິຣຄ຺ຄສຣໍ ອປຣາປຣໍ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕມາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຠິຣຸຈິເຕນ ວິຫາເຣນາຕິ ສພ຺ພວິຫາຣສາຘາຣຓທສ຺ສນໍ, ທິພ຺ພວິຫາຣາທີສຸ ເຍນ ເຍນ ອຕ຺ຕນາ ອຠິຣຸຈິເຕນ ວິຫາເຣນ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂປກ຺ຂຣສາຕິວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ

໒໕໕. ມນ຺ເຕຕິ ອິຣຸເວທາທິມນ຺ຕສຕ຺ເຖ. ອິຣຸເວທາທໂຍ ຫິ ຄຸຕ຺ຕຠາສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ‘‘ມນ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຓ-ສທ຺ໂທ ສທ຺ເທຕິ ອາຫ ‘‘ສຊ຺ຌາຍຕີ’’ຕິ. ໂລກິຍາ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ອປຈ຺ຈໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ນາຄໂມ, ຓຕ຺ຕໍ, ທີຆາທີ’’ຕິ. ກສ຺ມາ ອຍເມວ ວຈນຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອິທເມວາ’’ຕິອາທິ. ອຖ ເກສໍ ອິຕໂຣ ວຈນຕ຺ໂຖຕິ ໂຈທນມປເນຕິ ‘‘ອຣິຍາ ປນາ’’ຕິອາທິນາ. ອຖ ວາ ຍໍ ໂລກິຍາ ວທນ຺ຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ຊາໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທິນິຣຸຕ຺ຕິໍ, ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິທເມວາ’’ຕິ ຫິ ອວຘາຣເຓນ ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ‘‘ຊາຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓານ’’ນ຺ຕິ ປນ ອິມິນາ ສທ຺ທນ຺ຕເຣນ ທສ຺ສິເຕສຸ ຊາຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓວິສຸທ຺ຘິພ຺ຣາຫ຺ມຓວເສນ ທຸວິເຘສຸ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓສຸ ວິສຸທ຺ຘິພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ນິຣຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍາ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ພຫນ຺ຕິ ປາເປ ພຫິ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ຫິ ອຣິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ‘‘ຕສ຺ສ ກິຣ ກາໂຍ ເສຕໂປກ຺ຂຣສທິໂສ’’ຕິ ອິທເມວສ຺ສ ນາມລາຠເຫຕຸທສ຺ສນໍ, ເສສໍ ປນ ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ຍຖາວິຊ຺ຊມານວິເສສທສ຺ສນເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕິ ນໍ ໂປກ຺ຂຣສທິສຕ຺ຕາ ໂປກ຺ຂຣສາຕີຕິ ສຎ຺ຊານນ຺ຕີ’’ຕິ. ໂປກ຺ຂເຣນ ສທິໂສ ກາໂຍ ຍສ຺ສາຕິ ຫິ ໂປກ຺ຂຣສາຕີ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ສາຕສທ຺ໂທ ວາ ສທິສຕ຺ໂຖ, ໂປກ຺ຂເຣນ ສາໂຕ ສທິໂສ ກາໂຍ ຕຖາ, ໂສ ຍສ຺ສາຕິ ໂປກ຺ຂຣສາຕີ. ເສຕໂປກ຺ຂຣສທິໂສຕິ ເສຕປທຸມວຓ຺ໂຓ. ເທວນຄເຣຕິ ອາລກມນ຺ທາທິເທວປຸເຣ. ອຸສ຺ສາປິຕຣຊຕໂຕຣຓນ຺ຕິ ຄມ຺ຠີຣເນມນິຂາຕໍ ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄຕໍ ຣຊຕມຍໍ ອິນ຺ທຂີລໍ. ກາຬເມຆຣາຊີຕິ ກທາຈິ ທິສ຺ສມານາ ກາຬອພ຺ຠເລຂາ. ຣຊຕປນາຬິກາຕິ ຣຊຕມຍຕຸມ຺ພໍ. ສຸວຏ຺ຏິຕາຕິ ວຏ຺ຏຠາວສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ສຸຏ຺ຐຸ ວຏ຺ຏຸລາ. ກາຬວງ຺ຄຕິລກາທີນມຠາເວນ ສຸປຣິສຸທ຺ຘາ.‘‘ອຣາຊເກ’’ຕິອາທິນາປິ ໂສຠຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕຠາວເມວ ນິທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ອປຣມ຺ປິ ຕສ຺ສ ນາມລາຠເຫຕຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຫິມວນ຺ຕປເທເສ ມຫາສເຣ ປທຸມຄພ຺ເຠ ນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິ ອິທເມວສ຺ສ ນາມລາຠເຫຕຸທສ຺ສນໍ. ເສສໍ ປນ ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ຕຖາປວຕ຺ຕາກາຣທສ຺ສນເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕິ ນໍ ໂປກ຺ຂເຣ ສຍິຕຕ຺ຕາ ໂປກ຺ຂຣສາຕີຕິ ສຎ຺ຊານນ຺ຕີ’’ຕິ. ໂປກ຺ຂເຣ ກມເລ ສຍຕີຕິ ຫິ ໂປກ຺ຂຣສາຕີ, ສາຕໍ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ ສມສຓ຺ຐານໍ, ໂປກ຺ຂເຣ ຊາຕໍ ສມສຓ຺ຐານໍ ຕຖາ, ຕມສ຺ສຕ຺ຖີຕິປິ ໂປກ຺ຂຣສາຕີ. ຍໍ ປນ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິມສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ກີທິໂສ ປຸພ຺ພໂຍໂຄ, ເຍນ ນໍ ຠຄວາ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ຕໍ ຐານໍ ອຸປຄໂຕຕິ ອາຫາ’’ຕິ, (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໕) ຕເທຕໍ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ເອກເທສເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂສ ຕໂຕ ມນຸສ຺ສໂລກ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອປຣາປຣໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ເອວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາຣູເປນ ກມ຺ເມນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິເມວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ມາຕຸກຸຈ຺ຉິວາສໍ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປທຸມຄພ຺ເຠ ນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສໍເສທໂຊເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນ ປຸປ຺ຜຕີຕິ ນ ວິກສຕິ. ເຕນາຕິ ຕາປເສນ. ນາຬໂຕຕິ ປຸປ຺ຜທຓ຺ຑໂຕ. ສຸວຓ຺ຓຈຸຓ຺ເຓຫິ ປິຎ຺ຊຣໍ ເຫມວຓ຺ໂຓ ຍສ຺ສາຕິ ສຸວຓ຺ຓຈຸຓ຺ຓປິຎ຺ຊໂຣ, ຕໍ, ສຸວຓ຺ຓຈຸຓ຺ເຓຫິ ວິກິຓ຺ຓຠາເວນ ເຫມວຓ຺ຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປິຎ຺ຊຣສທ຺ໂທ ຫິ ເຫມວຓ຺ຓປຣິຍາໂຍຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.໒໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ປທຸມເຣຓຸປິຎ຺ຊຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ຣຊຕພິມ຺ພກນ຺ຕິ ຣູປິຍມຍຣູປກໍ. ປຏິຊຄ຺ຄາມີຕິ ໂປເສມິ. ປາຣນ຺ຕິ ປຣິໂຍສານໍ, ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ ນທີສມຸທ຺ທາທີນໍ ປຣິໂຍສານຠູຕໍ ປາຣໍ ວິຍາຕິ ກຕ຺ວາ. ປຏິສນ຺ຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາເຕນ ສຠາວຎາເຓນ ປຓ຺ຑິໂຕ. ອິຕິ ກຕ຺ຕພ຺ເພສຸ, ເວເທສຸ ວາ ວິສາຣທປຎ຺ຎາສງ຺ຂາເຕນ ເວຍ຺ຍຕ຺ຕິເຍນ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ. ອຄ຺ຄພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ທິສາປາໂມກ຺ຂພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ສິປ຺ປນ຺ຕິ ເວທສິປ຺ປໍ ຕສ຺ເສວ ປກຣຓາຘິຄຕຕ຺ຕາ. ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍໍ ອທາສີຕິ ວກ຺ຂມານນເຍນ ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍໍ ກຕ຺ວາ ອທາສິ.

‘‘ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິ-ສທ຺ໂທ, ອາ-ສທ຺ໂທ ຈ ອຸປສຄ຺ຄມຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອຊ຺ຌາປຸພ຺ພວສໂຍເຄ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ອຘິ-ສທ຺ໂທ ວາ ອິສ຺ສຣິຍຕ຺ໂຖ, ອາ-ສທ຺ໂທ ມຣິຍາທຕ຺ໂຖ ຕໂຕ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ກມ຺ມປ຺ປວຈນີຍໂຍເຄ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐນາມເກ’’ຕິອາທິນາ. ຕເທວຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ ສາມິໂກ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ ຫິ ‘‘ອຠິຠວິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສຕ຺ຖວິວຣຓໍ, ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ ‘‘ສາມິຠາໂວ ອຠິຠວນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຍາຍ ມຣິຍາທາຍາ’’ຕິອາທິ ປນ ອາ-ສທ຺ທສ຺ສຕ຺ຖວິວຣຓໍ, ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ ‘‘ອາສທ຺ໂທ ມຣິຍາທຕ຺ໂຖ, ມຣິຍາທາ ຈ ນາມ ຍາຍ ຕຕ຺ຖ ວສິຕພ຺ພໍ, ສາເຍວ ອປຣາຘີນຕາ’’ຕິ. ຍາຍ ມຣິຍາທາຍາຕິ ຫິ ຍາຍ ອປຣາຘີນຕາສງ຺ຂາຕາຍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາຍ ອວຕ຺ຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຸປສຄ຺ຄວເສນາ’’ຕິອາທິ ປນ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐນາມເກ’’ຕິ ເອຕສ຺ສຕ຺ຖວິວຣຓໍ, ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ ‘‘ສຕິປິ ຠຸມ຺ມວຈນປ຺ປສງ຺ເຄ ຘາຕ຺ວຕ຺ຖານຸວຕ຺ຕກວິເສສກຠູເຕຫິ ທຸວິເຘຫິປິ ອຸປສຄ຺ເຄຫິ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸປໂຍຄວຈນເມເວຕ຺ຖ ວິຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຕສ຺ສ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ປນ ອຕ຺ຖານຸຄຕສມຎ຺ຎາປຣິທີປນໍ. ວຕ຺ຖຸ ນາມ ນຄຣມາປນາຣຫຠູມິປ຺ປເທໂສ ‘‘ອາຣາມວຕ຺ຖຸ, ວິຫາຣວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ.

ອຸກ຺ກາຕິ ທຓ຺ຑທີປິກາ. ອຄ຺ຄເຫສຸນ຺ຕິ ‘‘ອຊ຺ຊ ມງ຺ຄລທິວໂສ, ຕສ຺ມາ ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຍໍ ສຸຂໂຓ ມາ ອຕິກ຺ກມີ’’ຕິ ຣຕ຺ຕິວິຠາຍນໍ ອນຸຣກ຺ຂນ຺ຕາ, ຣຕ຺ຕິຍໍ ອາໂລກກຣຓຕ຺ຖາຍ ອຸກ຺ກາ ຐເປຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາສຸ ຊລມານາສຸ ນຄຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໍ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ, ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ – ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ. ມູລວິຠຸຊາທິ ອາກຕິຄຓປກ຺ເຂເປນ, ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ວາ ອຸກ຺ກາສຸ ວິຊ຺ໂຊຕຍນ຺ຕີສຸ ຐິຕາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ, ຕຖາ ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາສຸ ຐິຕາ ອາສີຕິປິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຕິ. ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຎ຺ຈ ນຄຣໍ ‘ມງ຺ຄລທິວໂສ ສຸຂໂຓ, ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ມາ ອຕິກ຺ກມີ’ຕິ ຣຕ຺ຕິມ຺ປິ ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາສຸ ມາປິຕຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ທຓ຺ຑທີປິກາສຸ ຊາເລຕ຺ວາ ຘາຣິຍມານາສຸ ມາປິຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ, (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ) ຕທປິມິນາ ສໍສນ຺ທຕິ ເຈວ ສເມຕິ ຈ ນຄຣວຕ຺ຖຸປຣິຄ຺ຄຫສ຺ສປິ ນຄຣມາປນປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ຠູມິຠາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ອຸປກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຕໍ ນຄຣໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓໂຍຄໂຕ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຕິ ນາມໍ ລຠຕີ’’ຕິ. ໂລກິຍາ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອຸກ຺ກາ ຘາຣີຍຕິ ເອຕສ຺ສ ມາປິຕກາເລຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ, ວຓ຺ຓວິກາໂຣຍ’’ນ຺ຕິ, ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ຈາຍໍ ສມຎ຺ຎາ, ເຕເນວິຘ ປໂຍໂຄ ທິສ຺ສຕິ ‘‘ຍຖາ ຈ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍ ອຎ຺ຎານິ ອຸປາສກກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໙໙) ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑) ຈ ‘‘ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣຕິ ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ’’ຕິອາທິ. ເອວເມຕ຺ຖ ໂຫຕຸ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ກຖໍ ປເນຕໍ ເສສປເທສຸ ສິຍາຕິ ອນຸໂຍເຄນາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ອນຸປໂຍຄຕ຺ຕາ ເສສປເທສູ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ອຸປໂຍຄສຎ຺ຎຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ. ອນຸປໂຍຄຕ຺ຕາຕິ ວິເສສນຠາເວນ ອນຸປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເສສປເທສູຕິ ‘‘ສຕ຺ຕຸສ຺ສທ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສຕ຺ຕສຸ ປເທສຸ.

ກິໍ ນຸ ຂ຺ວາຍໍ ສທ຺ທປໂຍໂຄ ສທ຺ທລກ຺ຂຓານຸຄໂຕຕິ ໂຈທນມປເນຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ…ເປ… ປຣິເຍສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ, ອນຸປໂຍຄວເສນ ຈ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ທຸພ຺ພິເຘປິ ວິຘາເນ. ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຄຫຓູປາຍຎາຍຠູຕໍ ສທ຺ທລກ຺ຂຓໍ, ສຸຕ຺ຕໍ ວາ. ປຣິເຍສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສທ຺ທສຕ຺ເຖສຸ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ຎາເຓນ ຄເວສິຕພ຺ພໍ, ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ຫິ ສທ຺ທລກ຺ຂຓານຸຄໂຕວາຍໍ ສທ຺ທປໂຍໂຄຕິ ທສ຺ເສຕິ, ສທ຺ທວິທູ ຈ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ‘‘ອຸປອນຸອຘິອາອິຈ຺ຈາທິປຸພ຺ພວສໂຍເຄ ສຕ຺ຕມິຍຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ປາປຸຓາຕິ, ວິເສສິຕພ຺ພປເທ ຈ ຍຖາວິຘິມນຸປໂຍໂຄ ວິເສສນປທານໍ ສມານາຘິກຣຓຠູຕານ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ ຍທາ ອຘິ-ສທ຺ໂທ, ອາ-ສທ຺ໂທ ຈ ອຸປສຄ຺ຄມຕ຺ຕໍ, ຕທາ ‘‘ຕຕິຍາສຕ຺ຕມີນຎ຺ຈາ’’ຕິ ລກ຺ຂເຓນ ອຊ຺ຌາປຸພ຺ພວສໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສຕ຺ຕມິຍຕ຺ເຖ ກາລທິສາສຸ ອຸປານ຺ວຊ຺ຌາວສໂຍເຄ, ອຘິປຸພ຺ພສິຐາວສານໍ ປໂຍເຄ, ຕປ຺ປານຈາເຣສຸ ຈ ທຸຕິຍາ. ກາເລ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ, ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ, ກຎ຺ຈິ ກາລໍ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ອິມໍ ຣຕ຺ຕິໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຣາຊາໂນ. ທິສາຍໍ ປຸຣິມໍ ທິສໍ ຘຕຣຏ຺ໂຐ. ອຸປາທິປຸພ຺ພວສໂຍເຄ ຄາມໍ ອຸປວສຕິ, ຄາມໍ ອນຸວສຕິ, ຄາມໍ ອາວສຕິ, ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕິ, ອຘິປຸພ຺ພສິຐາວສານໍ ປໂຍເຄ ປຖວິໍ ອຘິເສສ຺ສຕິ, ຄາມໍ ອຘິຕິຏ຺ຐຕິ, ຄາມໍ ອຊ຺ຌາວສຕິ. ຕປ຺ປານຈາເຣສຸ ນທິໍ ປິວຕິ, ຄາມໍ ຈຣຕິ ອິຈ຺ຈາທີຕິ.

ຍທາ ປນ ອຘິ-ສທ຺ໂທ ອິສ຺ສຣິຍຕ຺ໂຖ, ອາ-ສທ຺ໂທ ຈ ມຣິຍາທຕ຺ໂຖ, ຕທາ ‘‘ກມ຺ມປ຺ປວຈນີຍຍຸຕ຺ເຕ’’ຕິ ລກ຺ຂເຓນ ກມ຺ມປ຺ປວຈນີຍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອນຸອາທໂຍ ອຸປສຄ຺ຄາ, ຘີອາທໂຍ ນິປາຕາ ຈ ກມ຺ມປ຺ປວຈນີຍສຎ຺ຎາ ໂຫນ຺ຕິ ກິຣິຍາສງ຺ຂາຕໍ ກມ຺ມໍ ປວຈນີຍໍ ເຍສໍ ເຕ ກມ຺ມປ຺ປວຈນີຍາ’’ຕິ. ເສສປທານໍ ປນ ຍຖາວິຘິມນຸປໂຍເຄ ກຕເຣນ ລກ຺ຂເຓນ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ? ຍຖາວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓເນວ. ຍຊ຺ເຊວໍ ເຕສມ຺ປິ ອາຘາຣຠາວໂຕ ນານາຘາຣຕາ ສິຍາຕິ? ນ, ພຫູນມ຺ປິ ປທານໍ ນຄຣວເສນ ເອກຕ຺ຖຠາວໂຕ. ສກຕ຺ຖມຕ຺ຕຎ຺ຫິ ເຕສໍ ນານາກຣຓນ຺ຕິ. ອຎ຺ເຎ ປນ ສທ຺ທວິທູ ເອວມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ‘‘ສມານາຘິກຣຓປທານໍ ປຈ຺ເຈກໍ ກິຣິຍາສມ຺ພນ຺ຘເນນ ວິເສສິຕພ຺ພປເທນ ສມານວຈນຕາ ຍຖາ ‘ກຏໍ ກໂຣຕິ, ວິປຸລໍ, ທສ຺ສນີຍ’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ກຏໍ ກໂຣຕິ, ວິປຸລໍ ກໂຣຕິ, ທສ຺ສນີຍໍ ກໂຣຕີ’ຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ກິຣິຍາສມ຺ພນ຺ຘເນນ ກມ຺ມຕ຺ເຖເຍວ ທຸຕິຍາ’’ຕິ, ຕເທຕໍ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ ວິເສສນປທານໍ ສມານາຘິກຣຓານໍ ກິຣິຍາສມ຺ພຊ຺ຌນາຠາວໂຕ. ຍທາ ຫິ ກິຣິຍາສມ຺ພຊ຺ຌນໍ, ຕທາ ວິເສສນເມວ ນ ໂຫຕີຕິ.

ອຸສ຺ສທຕາ ນາເມຕ຺ຖ ພຫຸລຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຫຸຊນ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ພຫຸລຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ອຣຎ຺ຎາທີສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ໂປເສຕພ຺ພາ ໂປສາວນິຍາ, ເອເຕນ ເຕສໍ ຘມ຺ມຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ອາວິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ຂຓິຕ຺ວາ ກຕາ ໂປກ຺ຂຣຓີ, ອາພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກຕໍ ຕຬາກໍ. ອຈ຺ຉິນ຺ນູທກຏ຺ຐາເນເຍວ ຊລຊກຸສຸມານິ ຊາຕານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸທກສ຺ສ ນິຈ຺ຈຠຣິຕາເນວາ’’ຕິ. ອຸທກສ຺ສາຕິ ຈ ປູຣຓກິຣິຍາໂຍເຄ ກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ ‘‘ມຫນ຺ເຕ ມຫນ຺ເຕ ສາຓິປສິພ຺ພເກ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປູຣາເປຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໓໔) ວິຍ. ສຫ ຘຎ຺ເຎນາຕິ ສຘຎ຺ຎນ຺ຕິ ນຄຣສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ນປຸໍສກລິງ຺ເຄນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຖາວາກ຺ຍໍ ວາ ອຸປໂຍຄວຈເນນ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ປຸພ຺ພຓ຺ຓາປຣຓ຺ຓາທິເຠທໍ ພຫຸຘຎ຺ຎສນ຺ນິຈຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕໍ ອລາພຸກຸມ຺ຠຓ຺ຑາທິສູເປຍ຺ຍໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຕນາຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ – ນຍິຘ ຘຎ຺ຎສທ຺ໂທ ສາລິອາທິຘຎ຺ຎວິເສສວາຈໂກ, ໂປສເນ ສາຘຸຕ຺ຕມຕ຺ເຕນ ປນ ນິຣວເສສປຸພ຺ພຓ຺ຓາປຣຓ຺ຓສູເປຍ຺ຍວາຈໂກ, ວິຣູເປກເສສວເສນ ວາ ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປທຕ຺ຕເຍນ. ຣາຊລີລາຍາຕິ ຣາຊູນໍ ວິລາເສນ. ສມິທ຺ຘິຍາ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄສມ຺ປຸຓ຺ຓຠາເວນ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ສມິທ຺ຘິສມ຺ປຕ຺ຕິ.

‘‘ຣາຊໂຠຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ເກນ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອວສ຺ສໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໂຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເກນາ’’ຕິອາທິນາ. ຣຎ຺ຎາ ວິຍ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ຣາຊໂຠຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ອປໂຣ ນໂຍ. ຍາວ ປຸຕ຺ຕນຕ຺ຕປນຕ຺ຕປຣມ຺ປຣາ ກຸລສນ຺ຕກຠາເວນ ຣາຊໂຕ ລທ຺ຘຕ຺ຕາ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ທາຍຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ ຠິກ຺ຂເວ ຠວຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ວິຍ ຈ ທາຍສທ຺ໂທ ທາຍຊ຺ຊປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ທາຍຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກຖໍ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍໍ ນາມາຕິ ໂຈທນໍ ປຣິຫຣຕິ ‘‘ຉຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ. ຣາຊນີຫາເຣນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ຫິ ອຸທ຺ຘໍ ປຣິໂຠຄລາຠສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍຕາ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອິທຎ຺ຈ ຕຖາ ທິນ຺ນເມວ, ຕສ຺ມາ ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍໍ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຉຊ຺ຊເຠຊ຺ຊນ຺ຕິ ສຣີຣທຓ຺ຑຘນທຓ຺ຑາທິເຠທໍ ທຓ຺ຑມາຫ. ນທີຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕາທີສູຕິ ນທີຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕປາທຄາມທ຺ວາຣອຏວິມຸຂາທີສຸ. ເສຕຈ຺ຉຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ເສສຣາຊກກຸຘຠຓ຺ຑມ຺ປິ ຄຫິຕໍ ຕປ຺ປມຸຂຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຣຎ຺ຎາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ເຕ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ ນ ປາກໂຏຕິ ຫຸຕ຺ວາ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ໂສ ຣາຊກຸລໂຕ ອສມຸທາຄໂຕປິ ຣາຊາ ຫຸຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ລຠຕີຕິ ອຍມິຘາຘິປ຺ເປໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທາຍໍ, ‘‘ຣາຊທາຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ຣຎ຺ຎາ ທິນ຺ນຠາເວ ສິທ຺ເຘ ‘‘ຣຎ຺ຎາ ປເສນທິນາ ໂກສເລນ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ປຸນ ຈ ວຈນໍ ກິມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທາຍກຣາຊທີປນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອສຸເກນ ຣຎ຺ຎາ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ທາຍກຣາຊສ຺ສ ອທີປິຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມນເຍ ‘‘ຣາຊໂຠຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ປເທ ປຸຈ຺ຉາສມ຺ຠວໂຕ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ທຸຕິຍນເຍ ປນ ‘‘ຣາຊທາຍ’’ນ຺ຕິ ປເທຕິ ອຍມ຺ປິ ວິເສໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ອຕິພຫຸລຕາຍ ປຸຣໂຕ ຐປໂນກາສາຠາວໂຕ ປສ຺ເສນປິ ໂອທນສູປພ຺ຍຎ຺ຊນາທິ ທີຍຕິ ເອຕສ຺ສາຕິ ປເສນທິ, ອລຸຕ຺ຕສມາສວເສນ. ໂສ ຫິ ຣາຊາ ຕຓ຺ຑຸລໂທຓສ຺ສ ໂອທນມ຺ປິ ຕທຸປິເຍນ ສູປພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຠຸຎ຺ຊຕິ. ຕຖາ ຫິ ນໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາສກາເລ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກມາຄນ຺ຕ຺ວາ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕໍ ນິທ຺ທາຍ ອຠິຠຸຍ຺ຍມານໍ ອຸຊຸກໍ ນິສີທິຕຸມສກ຺ໂກນ຺ຕໍ ຠຄວາ –

‘‘ມິທ຺ຘີ ຍທາ ໂຫຕິ ມຫຄ຺ຆໂສ ຈ,

ນິທ຺ທາຍິຕາ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕສາຍີ;

ມຫາວຣາໂຫວ ນິວາປວຸຏ຺ໂຐ,

ປຸນປ຺ປຸນໍ ຄພ຺ຠມຸເປຕິ ມນ຺ໂທ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໒໕; ເນຕ຺ຕິ. ໒໖, ໙໐);

ອິມາຍ ຄາຖາຍ ໂອວທິ. ຠາຄິເນຍ຺ຍຎ຺ຈ ໂສ ສຸທສ຺ສນໍ ນາມ ມາຓວໍ –

‘‘ມນຸຊສ຺ສ ສທາ ສຕີມໂຕ,

ມຕ຺ຕໍ ຊານໂຕ ລທ຺ຘໂຠຊເນ;

ຕນຸກສ຺ສ ຠວນ຺ຕິ ເວທນາ,

ສຓິກໍ ຊີຣຕິ ອາຍຸປາລຍ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔) –

ອິມໍ ຄາຖໍ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ອຸຄ຺ຄຫາເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ໂອສານປິຓ຺ຑກາເລ ເທວສິກໍ ຠຓາເປຕິ, ໂສ ອປເຣນ ສມເຍນ ຕສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ໂອສານປິຓ຺ຑປຣິຫຣເຓນ ນາຬິໂກທນມຕ຺ຕາຍ ສຓ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຕນຸສຣີໂຣ ພລວາ ສຸຂປ຺ປຕ຺ໂຕ ອໂຫສີຕິ. ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍໍ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑໒) ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຈ຺ຈາມິຕ຺ຕໍ ປຣເສນໍ ຊິນາຕີຕິ ປເສນທີ’’ຕິ. ສທ຺ທວິທູປິ ຫິ ຊ-ກາຣສ຺ສ ທ-ກາເຣ ອິທມຸທາຫຣນ຺ຕິ. ໂສ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ອຊາຕສຕ຺ຕຸຣາຊານໍ, ປຎ຺ຈໂຈຣສຕາທີນິ ຈ ອວຣຸທ຺ຘການິ ຊິນາຕີຕິ. ໂກສລຣຏ຺ຐສ຺ສາຘິປຕິຠາວໂຕ ໂກສໂລ, ຕສ຺ມາ ໂກສລາຘິປຕິນາ ປເສນທິ ນາມເກນ ຣຎ຺ຎາ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິສ຺ສຏ຺ຐປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຕາສງ຺ຂາເຕນ ປຸນ ອຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຠາເວເນວ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ອິຘ ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍໍ ນາມ, ນ ຕຸ ປຸຣິມນເຍ ວິຍ ຣາຊສງ຺ເຂເປນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພຠາເວນ ທິນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ. ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ ຫຸຕ຺ວາ, ນິສ຺ສຏ຺ຐຠາເວນ ວາ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ນິສ຺ສຏ຺ຐປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ, ມຸຕ຺ຕຈາຄວເສນ ຈຊິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສວນໍ ອຸປລພ຺ໂຠຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຸປລຠີ’’ຕິ ອິມິນາ, ໂສ ຈາຍມຸປລພ຺ໂຠ ສວນວເສເນວ ຊານນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣສມ຺ປຕ຺ຕວຈນນິຄ຺ໂຆສານຸສາເຣນ ອຎ຺ຎາສີ’’ຕິ. ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຓວີຖິວເສນ ຊານນເມວ ຫິ ອິຘ ສວນໍ ເຕເນວ ‘‘ສມໂຓ ຂລຸ ໂຠ ໂຄຕໂມ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ, ນ ປນ ໂສຕທ຺ວາຣວີຖິວເສນ ສຸຕມຕ຺ຕໍ ເຕນ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ. ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ສທ຺ທປໂຍຄສ຺ສ ສພ຺ພມ຺ປິ ວາກ຺ຍໍ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓໍ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕກສທ຺ເທນ ວິນາປິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາໂປຫນວເສນ ອສ຺ໂສສິ ເອວ, ນາສ຺ສ ໂກຈິ ສວນນ຺ຕຣາໂຍ ອໂຫສີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ນິປາໂຕ’’ຕິ, ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣເຓປິ ຈ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວາກ຺ເຍ ນີຕຕ຺ຖໂຕ ອວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ໂຂ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ ‘‘ເອວາ’’ຕິ ສາມຕ຺ຖິຍາ ສາຕິສຍໍ ເອຕທຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາຕິ ປຐມວິກປ຺ໂປ ວຸຕ຺ໂຕ, ນີຕຕ຺ຖໂຕ ອວຘາຣເຓນ ໂກ ອຕ຺ໂຖ ເອກນ຺ຕິໂກ ກໂຕ, ອວຘາຣິໂຕ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ອຖ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕນ ໂຂ-ສທ຺ເທນ ກິໍ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ໂຈທນມປເນຕິ ‘‘ປທປູຣເຓນາ’’ຕິອາທິນາ, ອກ຺ຂຣສມູຫປທສ຺ສ, ປທສມູຫວາກ຺ຍສ຺ສ ຈ ສິລິຏ຺ຐຕາປໂຍຊນມຕ຺ຕເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອສ຺ໂສສີ’’ຕິ ຫິທໍ ປທໍ ໂຂ-ສທ຺ເທ ຄຫິເຕ ເຕນ ຜຸລ຺ລິຕໍ ມຓ຺ຑິຕໍ ວິຠູສິຕໍ ວິຍ ໂຫນ຺ຕໍ ປູຣິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນ ຈ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປທານິ ສຸຂຸຈ຺ຈາຣຓວເສນ ສິລິຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕສ຺ມິໍ ອຄ຺ຄຫິເຕ, ຕສ຺ມາ ປທປູຣຓມຕ຺ຕມ຺ປິ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາປໂຍຊນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ມຕ຺ຕສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ, ເຕນສ຺ສ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣທີປນຕາ ທສ຺ສິຕາ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ປນ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ເອກນ຺ຕິກຕາ.

‘‘ສມໂຓ ຂລູ’’ຕິອາທິ ຍຖາສຸຕຕ຺ຖນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອິທານີ’’ຕິອາທິນາ. ສມິຕປາປຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອນວເສສໂຕ ສວາສນໍ ສມິຕປາປຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ພາຫິຣກວີຕຣາຄເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປາປສມນໂຕ ຠຄວໂຕ ປາປສມນໍ ຍຖາຣຫໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວາ ຈ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສມິຕປາໂປ’’ຕິ. ຕເທວຕ຺ຖໍ ນິທ຺ເທສປາເຐນ ສາເຘຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອສ຺ສາຕິ ອເນນ ຠິກ຺ຂຸນາ, ຠຄວຕາ ວາ. ສມິຕາຕິ ສມາປິຕາ, ສມຠາວໍ ວາ ອາປາທຍິຕາ, ອສ຺ສ ວາ ສມ຺ປທານຠູຕສ຺ສ ສນ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖານຸຄຕາ ຈາຍໍ ຠຄວຕິ ສມຎ຺ຎາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວາ ຈາ’’ຕິອາທິ. ເຕນາຕິ ຕຖາ ສມິຕປາປຕ຺ຕາ. ຍຖາຠູຕໍ ປວຕ຺ໂຕ ຍຖາຠຸຈ຺ຈໍ, ຕເທວ ຄຸໂຓ, ເຕນ ອຘິຄຕໍ ຕຖາ. ‘‘ຂລູ’’ຕິ ອິທໍ ເນປາຕິກໍ ຂລຸປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕິກປເທ (ມິ. ປ. ໔.໑.໘) ວິຍ, ນ ນາມໍ, ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຈ ນິປາຕານໍ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ໂຖວ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ’’ຕິ, ປຣມ຺ປຣສວນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອນຸສ຺ສວນໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິສມຸທາຄຕນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິຍາ ອາຄຕໍ, ຊາຕິສິທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາລປນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ປິຍາລປນວຈນມຕ຺ຕໍ, ນ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ອຕ຺ຖປຣິທີປນໍ. ປິຍສມຸທາຫາຣາ ເຫເຕ ‘‘ໂຠ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ເທວານໍ ປິຍາ’’ຕິ ວາ. ຘມ຺ມປເທ ພ຺ຣາຫ຺ມຓວຕ຺ຖຸປາເຐນ, (ຘ. ປ. ໓໑໕ ອາທໂຍ) ສຸຕ຺ຕນິປາເຕ ຈ ວາເສຏ຺ຐສຸຕ຺ຕປເທນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິສມຸທາຄຕາລປນຠາວໍ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຣາຍມຕ຺ໂຖ – ສເຈ ຣາຄາທິກິຎ຺ຈເນຫິ ສກິຎ຺ຈໂນ ອສ຺ສ, ໂສ ອາມນ຺ຕນາທີສຸ ‘‘ໂຠ ໂຠ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິຈຣຓໂຕ ໂຠວາທີເຍວ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ‘‘ອກິຎ຺ຈນໍ ອນາທານໍ, ຕມຫໍ ພ຺ຣູມິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໓໙໖, ສຸ. ນິ. ໖໒໕) ເສສຄາຖາປທໍ. ຕຕ຺ຖ ຣາຄາທໂຍ ສຕ຺ເຕ ກິຎ຺ຈນ຺ຕິ ມທ຺ທນ຺ຕິ ປລິພຸທ຺ຘນ຺ຕີຕິ ກິຎ຺ຈນານິ. ມນຸສ຺ສາ ກິຣ ໂຄເຓຫິ ຂລໍ ມທ຺ທາເປນ຺ຕາ ‘‘ກິຎ຺ເຈຫິ ກປິລ, ກິຎ຺ເຈຫິ ກາຬກາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ຈນສທ຺ໂທ ມທ຺ທນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາຫ ນິທ຺ເທເສ ‘‘ອກິຎ຺ຈນນ຺ຕິ ຣາຄກິຎ຺ຈນໍ, ໂທສ, ໂມຫ, ມານ, ທິຏ຺ຐິ, ກິເລສກິຎ຺ຈນໍ, ທຸຈ຺ຈຣິຕກິຎ຺ຈນໍ, ຍສ຺ເສເຕ ກິຎ຺ຈນາ ປຫີນາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນາ ວູປສນ຺ຕາ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘາ ອຠພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິກາ ຎາຓຄ຺ຄິນາ ທຑ຺ຒາ, ໂສ ວຸຈ຺ຈຕິ ອກິຎ຺ຈໂນ’’ຕິ (ຈູຬນິ. ໒໘, ໓໒, ໖໐, ໖໓). ໂຄຕໂມຕິ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ປຣິກິຕ຺ຕນໍ, ຍໍ ‘‘ອາທິຈ຺ຈໂຄຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິປິ ໂລເກ ວທນ຺ຕິ, ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕຕິ ປນ ຊາຕິວເສນ ສາກິໂຍຕິ ຈ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາສຸຕ຺ເຕ –

‘‘ອາທິຈ຺ຈາ ນາມ ໂຄຕ຺ເຕນ, ສາກິຍາ ນາມ ຊາຕິຍາ;

ຕມ຺ຫາ ກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕມ຺ຫິ, ນ ກາເມ ອຠິປຕ຺ຖຍ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໔໒໕);

ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ໂຄຕໂມຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ປຣິກິຕ຺ເຕຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຄໍ ຕາຍຕີຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ, ‘‘ໂຄຕໂມ’’ຕິ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຠິຘານໍ, ພຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ເອກໍສິກວິສຍຕາຍ ຣກ຺ຂຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘິ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ອຕ຺ເຖນ ວິນາ ນ ວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຠິຘານໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຠູເຕນ, ຕສ຺ມາ ໂສ ໂຄຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ ຕານິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຄ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ອຠິຘາເນ, ພຸທ຺ຘິຍຎ຺ຈ ວຕ຺ຕຕິ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ໂຄ ໂຄເຓ ເຈນ຺ທ຺ຣິເຍ ຠຸມ຺ຍໍ, ວຈເນ ເຈວ ພຸທ຺ຘິຍໍ;

ອາທິຈ຺ເຈ ຣສ຺ມິຍຎ຺ເຈວ, ປານີເຍປິ ຈ ວຕ຺ຕເຕ;

ເຕສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ໂຄເຓ ຖີ, ປຸມາ ຈ ອິຕເຣ ປຸມາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂຄສຸ ທຸຍ຺ຫມານາສຸ ຄໂຕ, ໂຄປຎ຺ຈໂມ’’ຕິອາທີສຸ ໂຄສທ຺ໂທ ໂຄເຓ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ໂຄຈໂຣ’’ຕິອາທີສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍ. ‘‘ໂຄຣກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ຠູມິຍໍ. ຕຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິປາຕຏ຺ຐກຖາຍ ວາເສຏ຺ຐສຸຕ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຄຣກ຺ຂນ຺ຕິ ເຂຕ຺ຕຣກ຺ຂໍ, ກສິກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຖວີ ຫິ ‘ໂຄ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕປ຺ປເຠໂທ ຈ ‘‘ເຂຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໑໙-໖໒໖). ‘‘ໂຄຕ຺ຕໍ ນາມ ທ຺ເວ ໂຄຕ຺ຕານິ ຫີນຎ຺ຈ ໂຄຕ຺ຕໍ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ໂຄຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໑໕) ວຈເນ, ພຸທ຺ຘິຍຎ຺ຈ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ໂຄໂຄຕ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ນເມ’’ຕິ ໂປຣາຓກວິຣຈນາຍ ອາທິຈ຺ເຈ, ອາທິຈ຺ຈພນ຺ຘຸໍ ໂຄຕມໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ນມາມີຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ, ‘‘ອຸຓ຺ຫຄູ’’ຕິອາທີສຸ ຣສ຺ມິຍໍ, ອຸຓ຺ຫາ ຄາໂວ ຣສ຺ມິໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຫິ ອຸຓ຺ຫຄຸ, ສູຣິໂຍ. ‘‘ໂຄສີຕຈນ຺ທນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໔໙) ປານີເຍ, ໂຄສງ຺ຂາຕໍ ປານີຍໍ ວິຍ ສີຕໍ, ຕເທວ ຈນ຺ທນໍ ຕຖາ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຸທ຺ຘນໂຕ ອຸທ຺ຘຣິຕປກ຺ກຸຖິຕເຕລສ຺ມິໍ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕ ຕງ຺ຂຓຎ຺ເຎວ ຕໍ ເຕລໍ ສີຕລໍ ໂຫຕີຕິ. ເອເຕສຸ ປນ ອຕ຺ເຖສຸ ໂຄເຓ ວຕ຺ຕມາໂນ ໂຄ-ສທ຺ໂທ ຍຖາຣຫໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ໂຄ ເຈວ ປຸລ຺ລິງ຺ໂຄ ຈ, ເສເສສຸ ປນ ປຸລ຺ລິງ຺ໂຄເຍວ.

ກິໍ ປເນຕໍ ໂຄຕ຺ຕໍ ນາມາຕິ? ອຎ຺ຎກຸລປຣມ຺ປຣາຍ ອສາຘາຣຓໍ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ອາທິປຸຣິສສມຸທາຄຕໍ ຕໍກຸລປຣິຍາປນ຺ນສາຘາຣຓໍ ສາມຎ຺ຎຣູປນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສາຘາຣຓເມວ ຫິ ອິທໍ ຕໍກຸລປຣິຍາປນ຺ນານໍ ສາຘາຣຓໂຕ ຈ ສາມຎ຺ຎຣູປໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍກຸເລ ຊາຕາ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊາທໂຍປິ ‘‘ໂຄຕໂມ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕເນວ ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ປິຕຣໍ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊານໍ ‘‘ອຕິກ຺ກນ຺ຕວຣາ ໂຂ ໂຄຕມ ຕຖາຄຕາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໐໕) ອໂວຈ, ເວສ຺ສວໂຓປິ ມຫາຣາຊາ ຠຄວນ຺ຕໍ ‘‘ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນໍ, ພຸທ຺ຘໍ ວນ຺ທາມ ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ, (ທີ. ນິ. ໓.໒໘໘) ອາຍສ຺ມາປິ ວງ຺ຄີໂສ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ‘‘ສາຘຸ ນິພ຺ພາປນໍ ພ຺ຣູຫິ, ອນຸກມ຺ປາຍ ໂຄຕມາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໒). ອິຘ ປນ ຠຄວນ຺ຕເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ປຣິກິຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖຕ຺ຕຍໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສມໂຓ’’ຕິ ອິມິນາ ສຣິກ຺ຂກຊເນຫິ ຠຄວໂຕ ພຫຸມຕຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ຕພ຺ພິສຍສມິຕປາປຕາປຣິກິຕ຺ຕນໂຕ, ‘‘ໂຄຕໂມ’’ຕິ ອິມິນາ ໂລກິຍຊເນຫິ ຕພ຺ພິສຍອຸຬາຣໂຄຕ຺ຕສມ຺ຠູຕຕາປຣິກິຕ຺ຕນໂຕ.

ສກ຺ຍສ຺ສ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ, ອິມິນາ ປນ ອຸຈ຺ຈາກຸລປຣິທີປນໍ ອຸທິໂຕທິຕວິປຸລຂຕ຺ຕິຍກຸລສມ຺ຠູຕຕາປຣິກິຕ຺ຕນໂຕ. ສພ຺ພຂຕ຺ຕິຍານຎ຺ຫິ ອາທິຠູຕມຫາສມ຺ມຕມຫາຣາຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອສມ຺ຠິນ຺ນໍ ອຸຬາຣຕມໍ ສກ຺ຍຣາຊກຸລໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ມຫາສມ຺ມຕຣາຊສ຺ສ, ວໍສໂຊ ຫິ ມຫາມຸນິ;

ກປ຺ປາທິສ຺ມິຎ຺ຫິ ຣາຊາສິ, ມຫາສມ຺ມຕນາມໂກ’’ຕິ. (ມຫາວໍເສ ທຸຕິຍປຣິຈ຺ເຉເທ ປຐມຄາຖາ);

ກຖໍ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວປຣິທີປນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເກນຈີ’’ຕິອາທິ. ປຣິຊິຍນໍ ປຣິຫາຍນໍ ປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ປຣິຊິຣຕີຕິ ວາ ປຣິຊິຓ຺ໂຓ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ເຕນ. ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎາທິນາ ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ປຣິຫານິຍາ ອນຠິຠູໂຕ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ ຫຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕເທວ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອປຣິກ຺ຂີຓໍເຍວ ຕໍ ກຸລໍ ປຫາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປຣິກ຺ຂີຓນ຺ຕິ ຫິ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎາທິນາ ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ອປຣິກ຺ຂຍໍ. ສທ຺ຘາຍ ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ສທ຺ຘາຍ ເອວ ປພ຺ພຊິໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ເກນຈີ’’ຕິອາທິນາ ນິວຕ຺ຕິຕວຈນໍ ສູປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ອຸຈ຺ຈາກຸລາ ປພ຺ພຊິຕຠາວປຣິທີປນເມວ ສິຍາ ຕທຕ຺ຖສ຺ເສວ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ, ນ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວປຣິທີປນໍ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາຕິ? ນ ໂຂ ປເນວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ມຫນ຺ຕໍ ຎາຕິປຣິວຏ຺ຏໍ, ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ໂລກນາຖສ຺ສ ອຠິຊາຕິຍໍ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ນ ກິຎ຺ຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ອຖ ໂຂ ວຸຑ຺ຒິເຍວ, ຕໂຕ ຕສ຺ສ ສມິທ຺ຘຕມຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກເຍວ ວຸຕ຺ເຕ ຕຖາ ສມິທ຺ຘຕມໍ ກຸລໍ ປຫາຍ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາໂວ ສິທ຺ໂຘເຍວາຕິ, ອິມໍ ປຣິຫາຣໍ ‘‘ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠາເວຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ‘‘ໂກສເລສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ’’ຕິອາທິວຈນໍ.

‘‘ສາຘຸ ຘມ຺ມຣຸຈິ ຣາຊາ, ສາຘຸ ປຎ຺ຎາຓວາ ນໂຣ;

ສາຘຸ ມິຕ຺ຕານມທຸພ຺ໂຠ, ປາປສ຺ສາກຣຓໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ອາທີສຸ –

ວິຍ ສາຘຸສທ຺ໂທ ອິຘ ສຸນ຺ທຣຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສຸນ຺ທຣໍ ໂຂ ປນາ’’ຕິ. ໂຂຕິ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ປນາຕິ ປກ຺ຂນ຺ຕຣຕ຺ເຖ. ເອວໍ ສາຕ຺ຖກຕາວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖຎ຺ຫິ ສໍວຓ຺ຓນາຍເມເຕສໍ ຄຫຓໍ. ສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ຈ ຠທ຺ທກໍ, ຠທ຺ທກຕາ ຈ ປສ຺ສນ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂາວຫຠາເວນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖາວຫໍ ສຸຂາວຫ’’ນ຺ຕິ. ອຕ຺ໂຖ ເຈຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖວເສນ ຕິວິຘໍ ຫິຕໍ ສຸຂມ຺ປິ ຕເຖວ ຕິວິຘໍ ສຸຂໍ.

ຕຖາຣູປານນ຺ຕິ ຕາທິສານໍ, ອຍໍ ສທ຺ທໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວຣູປານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍາທິເສຫິ ຈ ຄຸເຓຫິ ຠຄວາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຈຕຸປ຺ປມາຓິກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສພ຺ພກາລມ຺ປິ-ອຈ຺ຈນ຺ຕາຍ-ສທ຺ຘາຍ-ປສາທນີໂຍ ເຕສໍ ຍຖາຠູຕສຠາວຕ຺ຕາ, ຕາທິເສຫິ ຄຸເຓຫິ ສມນ຺ນາຄຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາຣູໂປ’’ຕິອາທິມາຫ. ລທ຺ຘສທ຺ຘານນ຺ຕິ ລທ຺ຘສທ຺ທຫານໍ, ປຣຊນສ຺ສ ສທ຺ຘໍ ປຏິລຠນ຺ຕານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ລທ຺ຘສທ຺ທານນ຺ຕິ ວາ ປຏິລທ຺ຘກິຕ຺ຕິສທ຺ທານໍ, ເອເຕນ ‘‘ອຣຫຕ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອຣຫນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຣຫນ຺ຕສມຎ຺ຎາຍ ຈ ປາກຏຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ອປິຈ ‘‘ຍຖາຣູໂປ ໂສ ຠວໍ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ຕຖາຣູປານ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອນິຍມວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສຣູປນິຍມວເສນປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາຠຸຈ຺ຈຄຸຓາຘິຄເມນ ໂລເກ ອຣຫນ຺ໂຕຕິ ລທ຺ຘສທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທມ຺ປິ ຫິ ‘‘ຕຖາຣູປານ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ເສວ ອຕ຺ຖທສ຺ສນໍ, ອຍເມວ ຈ ນໂຍ ອາຈຣິເຍຫິ ອຘິປ຺ເປໂຕ ອິຘ ຏີກາຍໍ, (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໕) ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍຎ຺ຈ ຕເຖວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ຍຖາຣູປາ ເຕ ຠວນ຺ໂຕ ອຣຫນ຺ໂຕ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຍຖາຣູໂປ ໂສ ຠວໍ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ວຈນໍ ຠຄວຕິເຍວ ຄຣຸຄາຣວວເສນ ‘‘ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕ’’ນ຺ຕິ ປຸຖຸວຈນນິທ຺ທິຏ຺ຐຠາວວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ. ອຕ຺ຕນິ, ຄຣູສຸ ຈ ຫິ ພຫຸວຈນໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ. ‘‘ຍຖາຠຸຈ຺ຈ…ເປ… ອຣຫຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຈ ຘມ຺ມປ຺ປມາຓານໍ, ລູຂປ຺ປມາຓານຎ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ຠຄວໂຕ ປສາທາວຫຕໍ ຍຖາຣຸຕໂຕ ທສ຺ເສຕິ ອຣຫນ຺ຕຠາວສ຺ສ ເຕສຎ຺ເຎວ ຍຖາຣຫໍ ວິສຍຕ຺ຕາ, ຕໍທສ຺ສເນນ ປນ ອິຕເຣສມ຺ປິ ຣູປປ຺ປມາຓໂຆສປ຺ປມາຓານໍ ປສາທາວຫຕາ ທສ຺ສິຕາເຍວ ຕທວິນາຠາວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປສາທໂສມ຺ມານີຕິ ປສນ຺ນານິ, ສີຕລານິ ຈ, ປສາທວເສນ ວາ ສີຕລານິ, ອເນນ ປສນ຺ນມນຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ກຕ຺ຕພ຺ພຕາສມ຺ຠວໂຕ ອຍໍ ສມ຺ຠາວນຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທສ຺ສນມຕ຺ຕມ຺ປິ ສາຘຸ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອິຕຣຖາ ຫິ ‘‘ທສ຺ສນຎ຺ເຎວ ສາຘຸ, ນ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓ’’ນ຺ຕິ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ ອາປຊ຺ຊຕິ, ສມ຺ຠາວນຕ຺ໂຖ ເຈຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ, ອປິ-ສທ຺ໂທ ວາ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ຘມຸປຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຍໍ ‘‘ສາຘຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິຘ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ໂປກ຺ຂຣສາຕີ ອມ຺ພຏ຺ຐໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ, ‘‘ອຊ຺ຌາສຍໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ປາຐເສໂສ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ. ຍສ຺ສ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ສທ຺ໂທ ນ ປຍຸຊ຺ຊຕິ, ໂສ ‘‘ປາຐເສໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ທສ຺ສນມຕ຺ຕມ຺ປິ ສາຘຸ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ມູລປຓ຺ຓາສເກ ຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔໔) ອາຄຕໍ ໂກສິຍສກຸຓວຕ຺ຖຸ ເຈຕ຺ຖ ກເຖຕພ຺ພໍ.

ອມ຺ພຏ຺ຐມາຓວກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໕໖. ‘‘ອຊ຺ຌາຍໂກ’’ຕິ ອິທໍ ປຐມປກຕິຍາ ຄຣຫາວຈນເມວ, ທຸຕິຍປກຕິຍາ ປສໍສາວຈນໍ ກຕ຺ວາ ໂວຫຣນ຺ຕິ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ປຸຣິໂສ ນໂຣ’’ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຄ຺ຄຎ຺ຎສຸຕ຺ຕປທ (ທີ. ນິ. ໓.໑໓໒) ມຸທາຫຏໍ. ຕຕ຺ຖ ອິເມຕິ ຌາຍກນາເມນ ສມຎ຺ຎິຕາ ຊນາ. ນ ຌາຍນ຺ຕີຕິ ປຓ຺ຓກຸຏີສຸ ຌານໍ ນ ອປ຺ເປນ຺ຕິ ນ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕິ, ຄາມນິຄມສາມນ຺ຕໍ ໂອສຣິຕ຺ວາ ເວທຄນ຺ເຖ ກໂຣນ຺ຕາວ ອຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ປເນເຕສໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຌາຍກສງ຺ຂາຕໍ ປຐມທຸຕິຍນາມໍ ອຸປາທາຍ ຕຕິຍເມວ ຊາຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຊ຺ຌາຍກາຕ຺ເວວ ຕຕິຍໍ ອກ຺ຂຣໍ ອຸປນິພ຺ພຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ອກ຺ຂຣນ຺ຕິ ຈ ນິຣຸຕ຺ຕິ ສມຎ຺ຎາ. ສາ ຫິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ນິຣຸຬ຺ຫຠາເວນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອສຎ຺ຈຣຓໂຕ ‘‘ອກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມນ຺ເຕ ປຣິວຕ຺ເຕຕີຕິ ເວເທ ສຊ຺ຌາຍຕິ, ປຣິຍາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ຫິ ອຘິອາປຸພ຺ພອິ-ສທ຺ທວເສນ ປທສນ຺ຘິ, ອິຕຣຕ຺ຖ ປນ ເຌ-ສທ຺ທວເສນ. ມນ຺ເຕ ຘາເຣຕີຕິ ຍຖາອຘີເຕ ມນ຺ເຕ ອສມ຺ມູຬ຺ເຫ ກຕ຺ວາ ຫທເຍ ຐເປຕິ.

ອາຖພ຺ພຓເວໂທ ປຣູປຆາຕກຣຕ຺ຕາ ສາຘູນມປຣິໂຠໂຄຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອິຣຸເວທຍຊຸເວທສາມເວທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິຈ຺ຈນ຺ເຕ ໂຖມີຍນ຺ເຕ ເທວາ ເອຕາຍາຕິ ອິຣຸ ອິຈ-ຘາຕຸວເສນ ຈ-ກາຣສ຺ສ ຣ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ອິຕ຺ຖິລິງ຺ໂຄຍໍ. ຍຊ຺ຊນ຺ເຕ ປຸຊ຺ຊນ຺ເຕ ເທວາ ອເນນາຕິ ຍຊຸ ປຸນ຺ນປຸໍສກລິງ຺ຄວເສນ. ໂສຍນ຺ຕິ ອນ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສາຍນ຺ຕິ ວາ ຕນຸໍ ກໂຣນ຺ຕິ ປາປມເນນາຕິ ສາມໍ ໂສ-ຘາຕຸປກ຺ເຂ ໂອ-ກາຣສ຺ສ ອາ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ວິທນ຺ຕິ ຘມ຺ມໍ, ກມ຺ມໍ ວາ ເອເຕຫີຕິ ເວທາ, ເຕ ເອວ ມນ຺ຕາ ‘‘ສຸຄຕິໂຍປິ ມຸນນ຺ຕິ, ສຸຍ຺ຍນ຺ຕິ ຈ ເອເຕຫີ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ປຫຣຓໍ ສງ຺ຆຏ຺ຏນໍ ປຫຕໍ, ໂອຏ຺ຐານໍ ປຫຕໍ ຕຖາ, ຕສ຺ສ ກຣຓວເສນ, ໂອຏ຺ຐານິ ຈາເລຕ຺ວາ ປຄຸຓຠາວກຣຓວເສນ ປາຣໍ ຄໂຕ, ນ ອຕ຺ຖວິຠາວນວເສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປາຣຄູຕິ ຈ ນິຈ຺ຈສາເປກ຺ຂຕາຍ ກິຕນ຺ຕສມາໂສ.

‘‘ສຫ ນິຆຓ຺ຏຸນາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວາກ຺ຍໍ ວິຠຕ຺ຍນ຺ຕວເສນ ນິພ຺ພຈນທສ຺ສນໍ. ນິຆຓ຺ຏຸຣຸກ຺ຂາທີນນ຺ຕິ ນິຆຓ຺ຏຸ ນາມ ຣຸກ຺ຂວິເສໂສ, ຕທາທິການມຕ຺ຖານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອເຕນ ນິຆຓ຺ຏຸຣຸກ຺ຂປຣິຍາຍໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຕປ຺ປມຸເຂນ ເສສປຣິຍາຍານໍ ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ໂສ ຄນ຺ໂຖ ນິຆຓ຺ຏຸ ນາມ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ປາຣາຊິກກຓ຺ໂຑ, ກຸສລຕ຺ຕິໂກ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ ອິມິນາ ຍຖາຣຸຕເມວ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ. ອາຈຣິຍາ ປນ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ວຈນີຍວາຈກຠາເວນ ອຕ຺ຖໍ, ສທ຺ທຎ຺ຈ ນິຂຑຕິ ຠິນ຺ທຕິ ວິຠຊ຺ຊ ທສ຺ເສຕີຕິ ນິຂຓ຺ຑຸ, ໂສ ເອວ ຂ-ກາຣສ຺ສ ຆ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘ນິຆຓ຺ຑູ’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໖), ຕເທຕໍ ອຏ຺ຐກຖານຍໂຕ ອຎ຺ຎນຍທສ຺ສນນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອິຕຣຖາ ຫິ ໂສ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິໂຣໂຘ ສິຍາ, ວິຈາເຣຕພ຺ພເມຕໍ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ປນ ເອວມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຄຕານິ ນາມານິ ນິສ຺ເສສໂຕ ຆເຏນ຺ຕິ ຣາສິໍ ກໂຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ນິຆຓ຺ຏຸ ນິຄ຺ຄຫິຕາຄເມນາ’’ຕິ. ເວວຈນປ຺ປກາສກນ຺ຕິ ປຣິຍາຍສທ຺ທທີປກໍ, ເອເກກສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອເນກປຣິຍາຍວຈນວິຠາວກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ອເນເກສມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ເອກສທ຺ທວຈນີຍຕາວິຠາວນວເສນປິ ຕສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ໂກ ປເນໂສຕິ? ເອຕຣຫິ ນາມລິງ຺ຄານຸສາສນຣຕນມາລາຠິຘານປ຺ປທີປິກາທິ. ວຈີເຠທາທິລກ຺ຂຓາ ກິຣິຍາ ກປ຺ປີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ກິຣິຍາກປ຺ໂປ, ຕເຖວ ວິວິຘໍ ກປ຺ປີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ວິກປ຺ໂປ, ກິຣິຍາກປ຺ໂປ ຈ ໂສ ວິກປ຺ໂປ ຈາຕິ ກິຣິຍາກປ຺ປວິກປ຺ໂປ. ໂສ ຫິ ວຓ຺ຓປທສມ຺ພນ຺ຘປທຕ຺ຖາທິວິຠາຄໂຕ ພຫຸວິກປ຺ໂປຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ກິຣິຍາກປ຺ປວິກປ຺ໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ຈ ຄນ຺ຖວິເສໂສເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກວີນໍ ອຸປກາຣາວຫໍ ສຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ, ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ກວີນໍ ກວິຠາວສມ຺ປທາໂຠຄສມ຺ປທາທິປໂຍຊນວເສນ ອຸປກາຣາວໂຫ ຄນ຺ໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກ ປເນໂສຕິ? ກພ຺ຍພນ຺ຘນວິຘິວິຘາຍໂກ ກພ຺ຍາລງ຺ກາຣຄີຕາສຸໂພຘາລງ຺ກາຣາທິ. ອິທໍ ປນ ມູລກິຣິຍາກປ຺ປຄນ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ມຫາວິສໂຍ ສຕສຫສ຺ສຄາຖາປຣິມາໂຓ, ຍໍ ‘‘ນຍຈຣິຍາທິປກຣຓ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ວຈນຕ຺ຖໂຕ ປນ ກິຏຍຕິ ຄເມຕິ ຎາເປຕິ ກິຣິຍາທິວິຠາຄນ຺ຕິ ເກຏຸຠໍ ກິຏ-ຘາຕຸໂຕ ອຠປຈ຺ຈຍວເສນ, ອ-ກາຣສ຺ສ ຈ ອຸກາໂຣ. ອຖ ວາ ກິຣິຍາທິວິຠາຄໍ ອນວເສສປຣິຍາທານໂຕ ກິເຏນ຺ໂຕ ຄມນ຺ໂຕ ໂອເຠຕິ ປູເຣຕີຕິ ເກຏຸຠໍ ກິຏ-ສທ຺ທູປປທອຸຠຘາຕຸວເສນ. ອປິຈ ກິຏນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ກວໂຍ ພນ຺ເຘສຸ ໂກສລ຺ລເມເຕນາຕິ ເກຏຸຠໍ, ປຸຣິມນເຍເນເວຕ຺ຖ ປທສິທ຺ຘິ. ຐານກຣຓາທິວິຠາຄໂຕ, ນິພ຺ພຈນວິຠາຄໂຕ ຈ ອກ຺ຂຣາ ປເຠທີຍນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອກ຺ຂຣປ຺ປເຠໂທ, ຕໍ ປນ ຉສຸ ເວທງ຺ເຄສຸ ປຣິຍາປນ຺ນໍ ປກຣຓທ຺ວຍເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສິກ຺ຂາ ຈ ນິຣຸຕ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສິກ຺ຂນ຺ຕິ ອກ຺ຂຣສມຍເມຕາຍາຕິ ສິກ຺ຂາ, ອກາຣາທິວຓ຺ຓານໍ ຐານກຣຓປຍຕນປຏິປາທກສຕ຺ຖໍ. ນິຈ຺ຉເຍນ, ນິສ຺ເສສໂຕ ວາ ອຸຕ຺ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິ, ວຓ຺ຓາຄມວຓ຺ຓວິປຣິຍາຍາທິລກ຺ຂຓໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ວຓ຺ຓາຄໂມ ວຓ຺ຓວິປຣິຍາໂຍ,

ທ຺ເວ ຈາປເຣ ວຓ຺ຓວິກາຣນາສາ;

ຘາຕຸສ຺ສ ອຕ຺ຖາຕິສເຍນ ໂຍໂຄ,

ຕທຸຈ຺ຈເຕ ປຎ຺ຈວິຘາ ນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໔; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໐);

ອິຘ ປນ ຕພ຺ພເສນ ອເນກຘາ ນິພ຺ພຈນປຣິທີປກໍ ສຕ຺ຖໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ ນິພ຺ພຈນວິຠາຄໂຕປິ ອກ຺ຂຣປເຠທຠາວສ຺ສ ອາຈຣິເຍຫິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໖) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕມນ຺ຕເຣນ ນິພ຺ພຈນວິຠາຄສ຺ສ ຈ ພ຺ຍາກຣຓງ຺ເຄນ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ພ຺ຍາກຣຓໍ, ນິຣຸຕ຺ຕິ ຈ ຫິ ປຈ຺ເຈກເມວ ເວທງ຺ຄໍ ຍຖາຫຸ –

‘‘ກປ຺ໂປ ພ຺ຍາກຣຓໍ ໂຊຕິ-ສຕ຺ຖໍ ສິກ຺ຂາ ນິຣຸຕ຺ຕິ ຈ;

ຉນ຺ໂທວິຈິຕິ ເຈຕານິ, ເວທງ຺ຄານິ ວທນ຺ຕິ ຉາ’’ຕິ.

ຕສ຺ມາ ພ຺ຍາກຣຓງ຺ເຄນ ອສງ຺ກຣຠູຕເມວ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ນິພ຺ພຈນມິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ຉສຸ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທສຸ ວິຍ ຕທຸຠຍສາຘາຣຓນິພ຺ພຈນໍ ເວທງ຺ຄວິສຍຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ມຫານິທ຺ເທສຏ຺ຐກຖາຍ (ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໕໐) ອາຄຕນິຣຸຕ຺ຕິນຍວິນິຈ຺ຉໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ນກ຺ຂຕ຺ຕຣາຊາຣິວ ຕາຣການ’’ນ຺ຕິ (ຊາ. ໑.໑.໑໑, ໒໕) ເອຕ຺ຖ ຣ-ກາຣາຄໂມ ວິຍ ອວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ອກ຺ຂຣສ຺ສ ອາຄໂມ ວຓ຺ຓາຄໂມ ນາມ. ຫິໍສນຕ຺ຕາ ‘‘ຫິໍໂສ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ສີໂຫ’’ຕິ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ວິຍ ວິຊ຺ຊມານານມກ຺ຂຣານໍ ເຫຏ຺ຐຸປຣິຍວເສນ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ວຓ຺ຓວິປຣິຍາໂຍ ນາມ. ‘‘ນວຉນ຺ນເກທານິ ທິຍ຺ຍຕີ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໖.໘໘) ເອຕ຺ຖ ອ-ກາຣສ຺ສ ເອ-ກາຣາປຊ຺ຊນໍ ວິຍ ອຎ຺ຎກ຺ຂຣສ຺ສ ອຎ຺ຎກ຺ຂຣາປຊ຺ຊນໍ ວຓ຺ຓວິກາໂຣ ນາມ. ‘‘ຊີວນສ຺ສ ມູໂຕ ຊີວນມູໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຊີມູໂຕ’’ຕິ ວ-ກາຣ ນ-ກາຣານໍ ວິນາໂສ ວິຍ ວິຊ຺ຊມານກ຺ຂຣານໍ ວິນາໂສ ວຓ຺ຓວິນາໂສ ນາມ. ‘‘ຜຣຸສາຫິ ວາຈາຫິ ປກຸພ຺ພມາໂນ, ອາສຊ຺ຊ ມໍ ຕ຺ວໍ ວທເສ ກຸມາຣາ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໑໐.໘໕) ເອຕ຺ຖ ‘‘ປກຸພ຺ພມາໂນ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຠິຠວມາໂນຕິ ອຕ຺ຖປຏິປາທນໍ ວິຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍຖາໂຍຄໍ ວິເສສຕ຺ຖປຏິປາທນໍ ຘາຕູນມຕ຺ຖາຕິສເຍນ ໂຍໂຄ ນາມາຕິ.

ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານໍ ອຍໍ ຈຕຸຕ຺ໂຖເຍວ ສິຍາ, ອຖ ເກນ ສທ຺ຘິໍ ປຎ຺ຈໂມຕິ ອາຫ ‘‘ອາຖພ຺ພຓເວທໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ອາຖພ຺ພຓເວໂທ ນາມ ອາຖພ຺ພຓເວທິເກຫິ ວິຫິໂຕ ປຣູປຆາຕກໂຣ ມນ຺ໂຕ, ໂສ ປນ ອິຕິຫາສປຎ຺ຈມຠາວປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ຄຓິຕຕາມຕ຺ເຕນ ຄຫິໂຕ, ນ ສຣູປວເສນ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ເອເຕສ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ເຕສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານນ຺ຕ຺ເວວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ວິເສສນນ຺ຕິ. ອິຕິຫ ອສາຕິ ເອວໍ ອິຘ ໂລເກ ອໂຫສິ ‘‘ອາສາ’’ຕິປິ ກຕ຺ຖຈິ ປາໂຐ, ໂສເຍວຕ຺ໂຖ. ອິຫ ຐາເນ ອິຕິ ເອວໍ, ອິທໍ ວາ ກມ຺ມໍ, ວຕ຺ຖຸໍ ວາ ອາສ ອິຈ຺ຉາຫີຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ມຫາວິສຍຕາທີປນຕ຺ຖຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິຈ຺ຉາວຈນໍ, ອິມິນາ ‘‘ອິຕິຫາສາ’’ຕິ ວຈເນນ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອິຕິຫາໂສ ຕທ຺ຘິຕວເສນາຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິຕິຫ ອາສ, ອິຕິຫ ອາສາ’’ຕິ ອີທິສວຈນປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອິຕິຫາໂສ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນາຕິ ອຕ຺ຖທສ຺ສນນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ປນ ເອວມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ‘‘ອິຕິຫ-ສທ຺ໂທ ປາຣມ຺ປຣິໂຍປເທເສ ເອໂກວ ນິປາໂຕ, ອສຕິ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອໂສ, ອິຕິຫ ອໂສ ເອຕສ຺ມິນ຺ຕິ ອິຕິຫາໂສ ສມາສວເສນາ’’ຕິ, ເຕສໍ ມເຕ ‘‘ອິຕິຫ ອສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ ປາຣມ຺ປຣິໂຍປເທໂສ ອສ ວິຊ຺ຊມາໂນ ອໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຸຣາຓກຖາສງ຺ຂາໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ຄນ຺ຖວິເສສຠາວມາຫ, ຠາຣຕນາມການໍ ທ຺ເວຠາຕິກຣາຊູນໍ ຍຸທ຺ຘກຖາ, ຣາມຣຎ຺ໂຎ ສີຕາຫຣຓກຖາ, ນຣສີຫຣາຊຸປ຺ປຕ຺ຕິກຖາຕິ ເອວມາທິປຸຣາຓກຖາສງ຺ຂາໂຕ ຠາຣຕປຸຣາຓຣາມປຸຣາຓນຣສີຫປຸຣາຓາທິຄນ຺ໂຖ ອິຕິຫາໂສ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ເຕສໍ ອິຕິຫາສປຎ຺ຈມານໍ ເວທານ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຍຖາວາກ຺ຍໍ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິເສສນຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ປທໍ, ນາມາຂ຺ຍາໂຕປສຄ຺ຄນິປາຕາທິວເສນ ອເນກວິຠາຄໍ ວິຠຕ຺ຕິຍນ຺ຕປທໍ. ຕທປິ ພ຺ຍາກຣເຓ ອາຄຕເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕທວເສສ’’ນ຺ຕິ, ປທໂຕ ອວເສສໍ ປກຕິປຈ຺ຈຍາທິສທ຺ທລກ຺ຂຓຠູຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ຕໍ ສທ຺ທໍ, ຕທຕ຺ຖຎ຺ຈ ພ຺ຍາກໂຣຕິ ພ຺ຍາຈິກ຺ຂຕິ ເອເຕນາຕິ ພ຺ຍາກຣຓໍ, ວິເສເສນ ວາ ອາກຣີຍນ຺ເຕ ປກຕິປຈ຺ຈຍາທໂຍ ອຠິນິປ຺ຜາທີຍນ຺ເຕ ເອຕ຺ຖ, ອເນນາຕິ ວາ ພ຺ຍາກຣຓໍ, ສາຘຸສທ຺ທານມນ຺ວາຂ຺ຍາຍກໍ ມຸທ຺ຘໂພຘພ຺ຍາກຣຓ ສາຣສ຺ສຕພ຺ຍາກຣຓ ປາຓິນີພ຺ຍາກຣຓຈນ຺ທ຺ຣພ຺ຍາກຣຓາທິ ອຘຸນາປິ ວິຊ຺ຊມານສຕ຺ຖໍ. ອຘີຍຕີຕິ ອຊ຺ຌາຍຕິ. ເວເທຕີຕິ ປເຣສໍ ວາເຈຕິ. ຈ-ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖທ຺ວຍສມຸຈ຺ຈິນນຕ຺ໂຖ, ວິກປ຺ປນຕ຺ໂຖ ວາ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣສ຺ສ ວິກປ຺ປິຕຕ຺ຕາ. ວິຈິຕ຺ຣາ ຫິ ຕທ຺ຘິຕວຸຕ຺ຕິ. ປທໂກຕິ ພ຺ຍາກຣເຓສຸ ອາຄຕປທໂກສລ຺ລໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເວຍ຺ຍາກຣໂຓຕິ ຕທວສິຏ຺ຐປກຕິປຈ຺ຈຍາທິສທ຺ທວິຘິໂກສລ຺ລນ຺ຕິ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ເອກໂຕ ອຕ຺ຖວຈນໍ. ເອສາ ຫິ ອາຈຣິຍານໍ ປກຕິ, ຍທິທໍ ເຍນ ເກນຈິ ປກາເຣນ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣວິຎ຺ຎາປນໍ. ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ອປໂຣ ນໂຍ – ເຕ ເອວ ເວເທ ປທໂສ ກາຍຕີຕິ ປທໂກຕິ. ຕຕ຺ຖ ປທໂສຕິ ຄຊ຺ຊພນ຺ຘປຊ຺ຊພນ຺ຘປເທນ. ກາຍຕີຕິ ກເຖຕິ ຍຖາ ‘‘ຊາຕກ’’ນ຺ຕິ, ອິມິນາ ເວທກາຣກສມຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ອຊ຺ຌາຍໂກ’’ຕິອາທີຫິ ອິມສ຺ສ ວິເສໂສ ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ.

ອາຍຕິໍ ຫິຕໍ ພາລຊນສງ຺ຂາໂຕ ໂລໂກ ນ ຍຕຕິ ນ ອີຫຕິ ອເນນາຕິ ໂລກາຍຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ຄນ຺ຖໍ ນິສ຺ສາຍ ສຕ຺ຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ໂລກາ ວາ ພາລຊນາ ອາຍຕນ຺ຕິ ອຸສ຺ສຫນ຺ຕິ ວາທສ຺ສາເທນ ເອຕ຺ຖາຕິ ໂລກາຍຕໍ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິຣຸທ຺ຘໍ, ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ຕໂນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິຕຓ຺ໂຑ ຑ-ປຈ຺ຈຍວເສນ, ນ-ກາຣສ຺ສ ຈ ຓ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ວິຣຸທ຺ເຘນ ວາທທຓ຺ເຑນ ຕາເຬນ຺ຕິ ວາທິໂນ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິຕຓ຺ໂຑ ຕຑິ-ຘາຕຸວເສນ, ນິຄ຺ຄຫີຕາຄມຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ. ອເທສມ຺ປິ ຍໍ ນິສ຺ສາຍ ວາທີນໍ ວາໂທ ປວຕ຺ໂຕ, ຕໍ ເຕສໍ ເທສໂຕປິ ອຸປຈາຣວເສນ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ປຫີຍມານາ ປຫີຍຕິ, ເອຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌມານາ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ, (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໑; ມ. ນິ. ໑.໑໓໓; ວິຠ. ໒໐໔) ວິເສເສນ ວາ ປຓ຺ຑິຕານໍ ມນໍ ຕເຑນ຺ຕິ ຈາເລນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວິຕຓ຺ໂຑ, ຕໍ ວທນ຺ຕິ, ໂສ ວາໂທ ວາ ເອເຕສນ຺ຕິ ວິຕຓ຺ຑວາທາ, ເຕສໍ ສຕ຺ຖໍ ຕຖາ. ລກ຺ຂຓທີປກສຕ຺ຖໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຕທ຺ຘິຕວເສນ ວາ ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ລກ຺ຂຓທີປກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ລກ຺ຂີຍຕິ ພຸທ຺ຘຠາວາທິ ອເນນາຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ນິຄ຺ໂຣຘພິມ຺ພຕາທິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍສໍ ວເສນາ’’ຕິອາທິ. ທ຺ວາທສສຫສ຺ສຄນ຺ຖປມາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຠາຓວາຣປ຺ປມາຓາທີສຸ ວິຍ ພາຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຣຄນ຺ໂຖວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ອຏ຺ຐກ຺ຂຣາ ເອກປທໍ, ເອກາ ຄາຖາ ຈຕຸປ຺ປທໍ;

ຄາຖາ ເຈກາ ມໂຕ ຄນ຺ໂຖ, ຄນ຺ໂຖ ພາຕ຺ຕິໍສຕກ຺ຂໂຣ’’ຕິ.

ທ຺ວາທສຫິ ຄຸຓິຕສຫສ຺ສພາຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຣຄນ຺ຖປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ລກ຺ຂຓສຕ຺ເຖ, ອາຘາເຣ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ ຍຖາ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ’’ຕິ. ໂສຬສ ຈ ສຫສ຺ສຎ຺ຈ ໂສຬສສຫສ຺ສໍ, ໂສຬສາຘິກສຫສ຺ສຄາຖາປຣິມາຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິ ອາຘາຣາເຘຍ຺ຍວຈນໍ ສູປປນ຺ນໍ ໂຫຕີຕິ. ປຘານວເສນ ພຸທ຺ຘານໍ ລກ຺ຂຓທີປນໂຕ ພຸທ຺ຘມນ຺ຕາ ນາມ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາທີນມ຺ປິ ຫິ ລກ຺ຂຓໍ ຕຕ຺ຖ ທີປິຕເມວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍສໍ ວເສນາ’’ຕິອາທິ.

‘‘ອນູໂນ ປຣິປູຣກາຣີ’’ຕິ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ, ສທ຺ທໂຕ ປນ ອຘິຄຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວໂຍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂກ ປເນສ ອວໂຍຕິ ອນຸໂຍຄມປເນຕິ ‘‘ອວໂຍ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ. ອຍເມຕ຺ຕາຘິປ຺ປາໂຍ – ໂຍ ຕານິ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ໂສ ‘‘ວໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຍ ປນ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ໂສ ອວໂຍ ນາມ. ໂຍ ຈ ອວໂຍ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ‘‘ທ຺ເວ ປຏິເສຘາ ປກຕິຍຕ຺ຖຄມກາ’’ຕິ ຎາເຍນ ວໂຍ ເອວາຕິ. ວຍຕີຕິ ຫິ ວໂຍ, ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສາເນສຸ ກຕ຺ຖຈິປິ ອປຣິກິລມນ຺ໂຕ ອວິຕ຺ຖາຍນ຺ໂຕ ເຕ ຄນ຺ເຖ ສນ຺ຕາເນ ປເຓຕິ ພ຺ຍວຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ປນ ວິນຍຏ຺ຐກຖານໂຍ (ປາຣາ. ໘໔) – ອນວໂຍຕິ ອນຸ ອວໂຍ, ສນ຺ຘິວເສນ ອຸ-ກາຣໂລໂປ, ອນຸ ອນຸ ອວໂຍ ອນູໂນ, ປຣິປຸຓ຺ຓສິປ຺ໂປຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວໂຍຕິ ຫິ ຫານິ ‘‘ອາຍວໂຍ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄນ຺ເຖສຸ ວໂຍ ອູນຕາຕິ ອວໂຍ, ອນຸ ອນຸ ອວໂຍ ອນວໂຍຕິ.

‘‘ອນຸຎ຺ຎາໂຕ’’ຕິ ປທສ຺ສ ກມ຺ມສາຘນວເສນ, ‘‘ປຏິຎ຺ຎາໂຕ’’ຕິ ປທສ຺ສ ຈ ກຕ຺ຕຸສາຘນວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາຈຣິເຍນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອສ຺ສາຕິ ອມ຺ພຏ຺ຐສ຺ສ. ປາຬິຍໍ ‘‘ຍມຫໍ ຊານາມິ, ຕໍ ຕ຺ວໍ ຊານາສີ’’ຕິ ອິທໍ ອນຸຊານນາກາຣທສ຺ສນໍ, ‘‘ຍໍ ຕ຺ວໍ ຊານາສິ, ຕມຫໍ ຊານາມີ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ປຏິຊານນາກາຣທສ຺ສນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຍໍ ອຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ‘‘ອາມ ອາຈຣິຍາ’’ຕິ ຫິ ຍຖາຄຕໍ ປຏິຊານນວຈນເມວ ອຕ຺ຖວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍນ຺ຕິ ເຕວິຊ຺ຊກໍ ປາວຈນໍ. ຕສ຺ສາຕິ ອາຈຣິຍສ຺ສ. ປຏິວຈນທານເມວ ປຏິຎ຺ຎາ ຕຖາ, ຕາຍ ສຍເມວ ປຏິຎ຺ຎາໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສເກ’’ຕິອາທິ ອນຸຊານນປຏິຊານນາຘິກາຣທສ຺ສນໍ. ອເທສສ຺ສປິ ເທສມິວ ກປ຺ປນາມຕ຺ເຕນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຕຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ສກໍ. ອາຈຣິຍານໍ ປຣມ຺ປຣໂຕ, ປຣມ຺ປຣຠູເຕຫິ ວາ ອາຈຣິເຍຫິ ອາຄຕໍ ອາຈຣິຍກໍ. ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ, ຕາສໍ ສມູໂຫ ເຕວິຊ຺ຊກໍ, ເວທຕ຺ຕຍໍ. ປຘານໍ ວຈນໍ, ປກຏ຺ຐານໍ ວາ ອຏ຺ຐກາທີນໍ ວຈນໍ ປາວຈນໍ.

໒໕໗. ອິທານິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ໂປກ຺ຂຣສາຕີ ອມ຺ພຏ຺ຐໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ຕາຕາ’’ຕິອາທິວຈນມພ຺ຣ຺ວິ, ຕທຘິປ຺ປາຍໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ເອສ ກິຣາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຄຕສ຺ສາຕິ ປຸພ຺ເພ ປາກຏສ຺ສ ກິຕ຺ຕິມໂຕ ໂປຣາຓຊນສ຺ສ. ພຫູ ຊນາຕິ ປູຣຓກສ຺ສປາທໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກຈ຺ຈນ຺ຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທິຊາຕິມນ຺ຕໍ, ໂລກສມ຺ມຕໍ ວາ ຊນໍ. ຄຣູຕິ ຠາຣິຍໍ, ອຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ອປຄມນມຕ຺ຕມ຺ປິ ທຸກ຺ກຣໍ ໂຫຕິ, ປເຄວ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນຕ຺ໂຖ ນາມ ຕຖາປຄມນາທິນາ ນິນ຺ທາພ຺ຍາໂຣສອຸປາຣມ຺ຠາທິ.

‘‘ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິສທ຺ທໂຍເຄນ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖວເສເນວ ‘‘ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ‘‘ຕໍ ຠວນ຺ຕໍ, ຕຖາ ສນ຺ຕໍເຍວາ’’ຕິ ປເທສຸປິ ຕສ຺ສ ອນຸປໂຍຄຕ຺ຕາ ຕທຕ຺ຖວເສເນວາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕສ຺ສ ໂຠໂຕ’’ຕິອາທິນາ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຘາປີ’’ຕິອາທິ. ຕຖາ ສໂຕເຍວາຕິ ເຍນາກາເຣນ ອຣຫຕາທິນາ ສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ, ເຕນາກາເຣນ ສນ຺ຕສ຺ສ ຠູຕສ຺ສ ເອວ ຕສ຺ສ ຠວໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ສທ຺ໂທ ຍທິ ວາ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ຕໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ຕຖາ ສນ຺ຕໍເຍວາຕິ ເອກສ຺ສປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສມ຺ພນ຺ຘຠາເວນ ວຈນໍ ສາມຎ຺ຎວິສິຏ຺ຐຕາປຣິກປ຺ປເນນ ອຕ຺ຖວິເສສວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕສ຺ສ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສາ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘຠາເວນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ຕຖາ ສໂຕເຍວາ’’ຕິ ວິເສສສມ຺ພນ຺ຘຠາເວນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຍທິ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ສໍສຍຕ຺ໂຖ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ສໍສຍິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ວາ-ສທ຺ໂທ ຈ ວິກປ຺ປນຕ຺ໂຖ ເຕສຸ ເອກສ຺ສ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ສທ຺ທວິທູ ປນ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ວຈນໍ ສຈ຺ຈໍ ວາ ຍທິ ວາ ມຸສາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຍທິ-ສທ຺ໂທ ວາ-ສທ຺ໂທ ຈ ອຸໂຠປິ ວິກປ຺ປຕ຺ຖາເຍວ. ຍທິ-ສທ຺ໂທປິ ຫິ ‘‘ຍໍ ຍເທວ ປຣິສໍ ອຸປສງ຺ກມຕິ ຍທິ ຂຕ຺ຕິຍປຣິສໍ ຍທິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓປຣິສ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໓໔) ວາ-ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອປ຺ປໍ ວສ຺ສສຕໍ ອາຍຸ, ອິທາເນຕຣຫິ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຈ ອິຘ ສມານຕ຺ຖສທ຺ທປໂຍໂຄຕິ. ປາຬິຍໍ ‘‘ຍທິ ວາ ໂນ ຕຖາ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ‘‘ສນ຺ຕໍເຍວ ສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ນນຸ ‘‘ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ ປເທເຍວ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ສິຍາ, ນ ເອຕ຺ຖາຕິ ໂຈທນາຍ ‘‘ອິຘາປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ອນຸປໂຍຄຕ຺ຕາ, ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘວິເສສຠາເວນ ໂຍເຊຕພ຺ພຕ຺ຕາ ວາ ອິຘາປິ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖວເສເນວ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານໍ ອຕ຺ໂຖ ຍສ຺ສ ຕຖາ, ອຠິສທ຺ໂທ, ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານເມວ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຕຖາ, ໂສເຍວຕ຺ໂຖ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ສທ຺ທໂຍໂຄ ໂຫຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ອຕ຺ຖໂຍໂຄປີຕິ.

໒໕໘. ໂຠຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອາຈຣິຍໍ ອາລປຕິ. ຍຖາ-ສທ຺ທໍ ສາຕ຺ຖກໍ ກຕ຺ວາ ສຫ ປາຐເສເສນ ໂຍເຊຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ສກ຺ກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສຕິ ຠຄວາ. ປຸຣິມນເຍ ອາກາຣຕ຺ຖໂຊຕນຍຖາ-ສທ຺ທໂຍຄ຺ຍໂຕ ກຖນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາມຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ຕທໂຍຄ຺ຍໂຕ ‘‘ອາກາຣປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພາຫິຣກສມເຍ ອາຈຣິຍມ຺ຫິ ອຸປຊ຺ຌາຍສມຸທາຈາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ອຖ ນໍ ອຸປຊ຺ຌາໂຍ’’ຕິ, ອຸປຊ຺ຌາຍສຎ຺ຎິໂຕ ອາຈຣິຍພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກາມຎ຺ຈ ມນ຺ໂຕ, ພ຺ຣຫ຺ມໍ, ກປ຺ໂປຕິ ຕິພ຺ພິໂຘ ເວໂທ, ຕຖາປິ ອຏ຺ຐກາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຘານຠູຕໍ ມູລໍ ມນ຺ໂຕ, ຕທຕ຺ຖວິວຣຓມຕ຺ຖໍ ພ຺ຣຫ຺ມໍ, ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຍຎ຺ຎກິຣິຍາວິຘານໍ ກປ຺ໂປຕິ ມນ຺ຕສ຺ເສວ ປຘານຠາວໂຕ, ອິຕເຣສຎ຺ຈ ຕນ຺ນິສ຺ສເຍເນວ ຊາຕຕ຺ຕາ ມນ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ພ຺ຣຫ຺ມກປ຺ປານມ຺ປິ ຄຫຓໍ ສິທ຺ຘເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕີສຸ ເວເທສູ’’ຕິ ອິມິນາ. ມນ຺ໂຕຕິ ຫິ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ອິສີຫິ ວຸຕ຺ຕມູລເວທສ຺ເສວ ນາມໍ, ເວໂທຕິ ສພ຺ພສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເວເທສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຄຫຓໍ ສິຊ຺ຌຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ລກ຺ຂຓານີຕິ ລກ຺ຂຓທີປການິ ມນ຺ຕປທານິ. ປຊ຺ຊຄຊ຺ຊພນ຺ຘປເວສນວເສນ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓເວເສເນວາຕິ ເວທວາຈກພ຺ຣາຫ຺ມຓລິງ຺ເຄເນວ. ເວເທຕິ ມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓມນ຺ເຕ. ມເຫສກ຺ຂາ ສຕ຺ຕາຕິ ມຫາປຸຎ຺ຎວນ຺ໂຕ ປຓ຺ຑິຕສຕ຺ຕາ. ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອິຕິ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວາເຈນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຕນາຕິ ຕຖາ ວາຈນໂຕ. ປຸພ຺ເພຕິ ‘‘ຕຖາຄໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພກາລໂຕ ປຠຸຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຘຣມານກາເລ. ອຊ຺ຌາຍິຕພ຺ພວາເຈຕພ຺ພຠາເວນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປາກຏາ ຠວນ຺ຕິ. ເອກຄາຖາທ຺ວິຄາຖາທິວເສນ ອນຸກ຺ກເມນ ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕິ. ນ ເກວລໍ ລກ຺ຂຓມນ຺ຕາເຍວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎປິ ເວທາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຎ຺ຎາຓຠາເວນ ອນຸກ຺ກເມນ ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕິ ເອວາຕິ ອາຈຣິເຍນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໘) ວຸຕ຺ຕໍ.

ພຸທ຺ຘຠາວປຕ຺ຖນາ ປຓິຘິ, ປາຣມີສມ຺ຠຣຓໍ ສມາທານໍ, ກມ຺ມສ຺ສກຕາທິປຎ຺ຎາ ຎາຓໍ. ‘‘ປຓິຘິມຫໂຕ ສມາທານມຫໂຕຕິອາທິນາ ປຈ຺ເຈກໍ ມຫນ຺ຕສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໘) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ກຣຸຓາ ອາທິ ເຍສໍ ສທ຺ຘາສີລາທີນໍ ເຕ ກຣຸຓາທໂຍ, ເຕ ເອວ ຄຸຓາ ກຣຸຓາທິຄຸຓາ, ປຓິຘິ ຈ ສມາທານຎ຺ຈ ຎາຓຎ຺ຈ ກຣຸຓາທິຄຸຓາ ຈ, ເຕຫິ ມຫນ຺ໂຕ ປຓິຘິສມາທານຎາຓກຣຸຓາທິຄຸຓມຫນ຺ໂຕຕິ ນິພ຺ພຈນໍ ກາຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ທ຺ວນ຺ທໂຕປຣຕ຺ຕາ ມຫນ຺ຕສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍຊີຍຕີຕິ. ອປິຈ ປຓິຘິ ຈ ສມາທານຎ຺ຈ ຎາຓຎ຺ຈ ກຣຸຓາ ຈ, ຕມາທິ ເຍສໍ ເຕ ຕຖາ, ເຕເຍວ ຄຸຓາ, ເຕຫິ ມຫນ຺ໂຕຕິ ນິພ຺ພຈເນນປິ ອຕ຺ໂຖ ສູປປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ປຓິຘິມຫນ຺ຕຕາທິ ຈສ຺ສ ພຸທ຺ຘວໍສ (ພຸ. ວໍ. ໙ ອາທໂຍ) ຈຣິຍາປິຏກາທິ (ຈຣິຍາ. ໑ ອາທໂຍ) ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຫາປທານສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ມຫາປຸຣິສສ຺ສາຕິ ຊາຕິໂຄຕ຺ຕກຸລປເທສາທິວເສນ ມຫນ຺ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິ ເອວມາທິ ຊາຕິ. ‘‘ໂກຓ຺ຑຎ຺ໂຎ, ໂຄຕໂມ’’ຕິ ເອວມາທິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂປຓິກາ, ຈິກ຺ຂລ຺ລິກາ, ສາກິຍາ, ໂກລິຍາ’’ຕິ ເອວມາທິ ກຸລປເທໂສ, ຕເທຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ອິຘ ອາທິສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ‘‘ທ຺ເວເຍວ ຄຕິໂຍ ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ອຸຠິນ຺ນໍ ສາຘາຣຓວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕີຕິ.

ນິຏ຺ຐາຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຍ ສິທ຺ຘິໂຍ. ນນ຺ວາຍໍ ຄຕິ-ສທ຺ໂທ ອເນກຕ຺ໂຖ, ກສ຺ມາ ນິຏ຺ຐາຍເມວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ‘‘ກາມຎ຺ຈາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຠວເຠເທຕິ ນິຣຍາທິຠວວິເສເສ. ໂສ ຫິ ສຸຈຣິຕທຸຈ຺ຈຣິຕກມ຺ເມນ ສຕ຺ເຕຫິ ອຸປປຊ຺ຊນວເສນ ຄນ຺ຕພ຺ພາຕິ ຄຕິ. ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຄຕິ, ນິວາສຏ຺ຐານໍ. ຄມຕິ ຍຖາສຠາວໍ ຊານາຕີຕິ ຄຕິ. ປຎ຺ຎາ, ຄມນໍ ພ຺ຍາປນໍ ຄຕິ, ວິສ຺ສຏຠາໂວ, ໂສ ປນ ອິໂຕ ຈ ເອຕ຺ໂຕ ຈ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕຕາວ. ຄມນໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕນໍ ຄຕິ, ນິຏ຺ຐາ, ອຊ຺ຌາສຍປຏິສຣຓຕ຺ຖາປິ ນິທສ຺ສນນເຍນ ຄຫິຕາ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ອິເມສໍ ໂຂ ອຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສີລວນ຺ຕານໍ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ມານໍ ເນວ ຊານາມິ ອາຄຕິໍ ວາ ຄຕິໍ ວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໕໐໘) ເອຕ຺ຖ ອຊ຺ຌາສເຍ ວຕ຺ຕຕິ, ‘‘ນິພ຺ພານໍ ອຣຫໂຕ ຄຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໓໙) ເອຕ຺ຖ ປຏິສຣເຓ, ປຣາຍເຓ ອປສ຺ສເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຈ຺ຉຕິ ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຄຕິ, ອຊ຺ຌາສໂຍ. ຄຈ຺ຉຕິ ອວຈຣຕິ, ອວຈຣຓວເສນ ວາ ປວຕ຺ຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຄຕິ, ປຏິສຣຓໍ. ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິສຎ຺ຎຸຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ອຣຫໂຕ ນິພ຺ພານເມວ ປຏິສຣຓໍ, ອິຘ ປນ ນິຏ຺ຐາຍໍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ ຕທຎ຺ເຎສມວິສຍຕ຺ຕາ.

ນນຸ ທ຺ວິນ຺ນໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕີນໍ ນິມິຕ຺ຕຠູຕານິ ລກ຺ຂຓານິ ວິສທິສາເນວ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ເຕສໍ ສທິສຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ໂຈທນາເລສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ໂສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ສມາເນປິ ນິຄ຺ໂຣຘພິມ຺ພຕາທິລກ຺ຂຓຠາເວ ອຕ຺ເຖວ ໂກຈິ ເນສໍ ວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ເຕເຫວ ພຸທ຺ໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ລກ຺ຂຓານິ ສຸວິສທານິ, ສຸປຣິພ຺ຍຕ຺ຕານິ, ປຣິປຸຓ຺ຓານິ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີນ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໘) ປກາສິໂຕ. ຊາຍນ຺ຕິ ຠິນ຺ເນສຸປິ ອຕ຺ເຖສຸ ອຠິນ຺ນຘີສທ຺ທາ ເອຕາຍາຕິ ຊາຕິ, ລກ຺ຂຓຠາວມຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ສພລາທີສຸ ຠິນ຺ເນສຸ, ຍາຍ ວຕ຺ຕນ຺ຕຸຠິນ຺ນຘີ;

ສທ຺ທາ ສາ ຊາຕິເຣສາ ຈ, ມາລາສຸຕ຺ຕມິວນ຺ວິຕາ’’ຕິ.

ຕສ຺ມາ ລກ຺ຂຓຕາມຕ຺ເຕນ ສມານຠາວໂຕ ວິສທິສານິປິ ຕານິເຍວ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິນິປ຺ຜຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕຠູຕານິ ລກ຺ຂຓານິ ສທິສານິ ວິຍ ກຕ຺ວາ ຕານິ ພຸທ຺ຘນິປ຺ຜຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕຠູຕານິ ລກ຺ຂຓານິ ນາມາຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຘິອາປຸພ຺ພວສໂຍເຄ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຄາເຣ ວສຕີ’’ຕິ ຈຕູຫິ ອຈ຺ຉຣິຍຘມ຺ເມຫີຕິ ອຠິຣູປຕາ, ທີຆາຍຸກຕາ, ອປ຺ປາພາຘຕາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິການໍ ປິຍມນາປຕາຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ອຈ຺ຉຣິຍສຠາວຠູຕາຫິ ອິທ຺ຘີຫິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຣາຊາ ອານນ຺ທ, ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ຈຕູຫິ ອິທ຺ຘີຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອໂຫສິ. ກຕມາຫິ ຈຕູຫິ ອິທ຺ຘີຫິ? ອິຘານນ຺ທ, ຣາຊາ ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ອຠິຣູໂປ ອໂຫສິ ທສ຺ສນີໂຍ ປາສາທິໂກ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໕໒).

ເຈຕິຍຊາຕເກ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໓.໘.໔໔) ອາຄຕນຍໍ ຄເຫຕ຺ວາປິ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສຣີຣໂຕ ຈນ຺ທນຄນ຺ໂຘ ວາຍຕິ, ອຍໍ ເອກາ ອິທ຺ຘິ. ມຸຂໂຕ ອຸປ຺ປລຄນ຺ໂຘ ວາຍຕິ, ອຍໍ ທຸຕິຍາ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ເທວປຸຕ຺ຕາ ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ສພ຺ພກາລໍ ຂຄ຺ຄຫຕ຺ຖາ ອາຣກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ອຍໍ ຕຕິຍາ. ອາກາເສນ ວິຈຣຕິ, ອຍໍ ຈຕຸຕ຺ຖີ’’ຕິ. ອນາຄຕວໍສສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ປນ ‘‘ອຠິຣູປຠາໂວ ເອກາ ອິທ຺ຘິ, ສມເວປາກິນິຍາ ຄຫຓິຍາ ສມນ຺ນາຄຕຠາໂວ ທຸຕິຍາ, ຍາວຕາຍຸກມ຺ປິ ສກລໂລກສ຺ສ ທສ຺ສນາຕິຕ຺ຕິກຠາໂວ ຕຕິຍາ, ອາກາສຈາຣິຠາໂວ ຈຕຸຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສມເວປາກິນິຍາ ຄຫຓິຍາ ສມນ຺ນາຄຕຠາໂວຕິ ສມວິປາຈນິຍາ ກມ຺ມຊເຕໂຊຘາຕຸຍາ ສມ຺ປນ຺ນຕາ. ຍສ຺ສ ຫິ ຠຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຕວ ອາຫາໂຣ ຊີຣຕິ, ຍສ຺ສ ວາ ປນ ປຸຏຠຕ຺ຕໍ ວິຍ ຕເຖວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຸໂຠເປເຕ ນ ສມເວປາກິນິຍາ ສມນ຺ນາຄຕາ. ຍສ຺ສ ປນ ປຸນ ຠຕ຺ຕກາເລ ຠຕ຺ຕຈ຺ຉນ຺ໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕວ, ອຍໍ ສມເວປາກິນິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນາມ, ຕຖາຣູປຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫີຕິ ທານໍ, ປິຍວຈນໍ, ອຕ຺ຖຈຣິຍາ, ສມານຕ຺ຕຕາຕິ ອິເມຫິ ສງ຺ຄໂຫປາເຍຫິ. ຍຖາຫ –

‘‘ທານຎ຺ຈ ເປຍ຺ຍວຊ຺ຊຎ຺ຈ, ອຕ຺ຖຈຣິຍາ ຈ ຍາ ອິຘ;

ສມານຕ຺ຕຕາ ຈ ຘມ຺ເມສຸ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍຖາຣຫໍ;

ເອເຕ ໂຂ ສງ຺ຄຫາ ໂລເກ, ຣຖສ຺ສາຓີວ ຍາຍໂຕ.

ເອເຕ ຈ ສງ຺ຄຫາ ນາສ຺ສຸ, ນ ມາຕາ ປຸຕ຺ຕກາຣຓາ;

ລເຠຖ ມານໍ ປູຊໍ ວາ, ປິຕາ ວາ ປຸຕ຺ຕກາຣຓາ.

ຍສ຺ມາ ຈ ສງ຺ຄຫາ ເອເຕ, ສມເປກ຺ຂນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາ;

ຕສ຺ມາ ມຫຕ຺ຕໍ ປປ຺ໂປນ຺ຕິ, ປາສໍສາ ຈ ຠວນ຺ຕິ ເຕ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໓.໒໗໓);

ຣຎ຺ຊນໂຕຕິ ປີຕິໂສມນສ຺ສວເສນ ຣຎ຺ຊນໂຕ, ນ ຣາຄວເສນ, ປີຕິໂສມນສ຺ສານໍ ຊນນໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາຊາຕິ ປນ ສພ຺ເພສໍ ຣາຊູນໍ ສມຎ຺ຎາ ຕຖາ ອກໂຣນ຺ຕານມ຺ປິ ວິລີວພີຊນາທີສຸ ຕາລວຓ຺ຏໂວຫາໂຣ ວິຍ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ປວຕ຺ຕິໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍຘມ຺ເມຫີ’’ຕິ ອສາຘາຣຓນິພ຺ພຈນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສທ຺ທສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອເນກຘາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີສທ຺ທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປຘານຠູຕໍ ວຈນຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ກຣຕນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອິທເມວ ຫິ ປຘານໍ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ປວຕ຺ຕນມນ຺ຕເຣນ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຠາວານາປຕ຺ຕິໂຕ. ຕຖາ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ໂຫຕີຕິ? ເອກງ຺ຄຸລທ຺ວງ຺ຄຸລມຕ຺ຕມ຺ປິ ຈກ຺ກຣຕເນ ອາກາສໍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໔໓; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໕໖). ຍສ຺ມາ ປນ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ ວາມຫຕ຺ເຖນ ຫຕ຺ຖິໂສຓ຺ຑສທິສປນາຬິໍ ສຸວຓ຺ຓຠິງ຺ກາຣໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ທກ຺ຂິຓຫຕ຺ເຖນ ຈກ຺ກຣຕນໍ ອຸທເກນ ອພ຺ຠຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ‘‘ປວຕ຺ຕຕຸ ຠວໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ, ອຠິວິຊິນາຕຸ ຠວໍ ຈກ຺ກຣຕນ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໔) ວຈເນນ ຈກ຺ກຣຕນໍ ເວຫາສໍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕສິ, ຕສ຺ມາ ຕາທິສໍ ປວຕ຺ຕາປນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຈກ຺ກຣຕນໍ ວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ‘‘ອຖ ໂຂ ອານນ຺ທ ຣາຊາ ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ…ເປ… ຈກ຺ກຣຕນໍ ອພ຺ຠຸກ຺ກິຣິ ‘ປວຕ຺ຕຕຸ ຠວໍ ຈກ຺ກຣຕນ’ນ຺ຕິ’’ອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໔). ນ ເກວລຎ຺ຈ ຈກ຺ກສທ຺ໂທ ຈກ຺ກຣຕເນເຍວ ວຕ຺ຕຕິ ອຖ ໂຂ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກາທີສຸປິ, ຕສ຺ມາ ຕໍຕທຕ຺ຖວາຈກສທ຺ທສາມຕ຺ຖິຍໂຕປິ ວຈນຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກຫີ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກຫີຕິ –

‘‘ປຕິຣູເປ ວເສ ເທເສ, ອຣິຍມິຕ຺ຕກໂຣ ສິຍາ;

ສມ຺ມາປຓິຘິສມ຺ປນ຺ໂນ, ປຸພ຺ເພ ປຸຎ຺ຎກໂຕ ນໂຣ;

ຘຎ຺ຎໍ ຘນໍ ຍໂສ ກິຕ຺ຕິ, ສຸຂຎ຺ເຈຕໍຘິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໓໑) –

ວຸຕ຺ເຕຫິ ປຕິຣູປເທສວາສາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກຫິ. ວຕ຺ຕຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປຣູປຣິ ກຸສລຘມ຺ມໍ ວາ ປຏິປຊ຺ຊຕິ. ເຕຫີຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກຫິ. ປຣນ຺ຕິ ສຕ຺ຕນິກາຍໍ, ຍຖາ ສຍໍສທ຺ໂທ ສຸທ຺ຘກຕ຺ຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕໂກ, ຕຖາ ປຣໍສທ຺ໂທປິ ເຫຕຸກຕ຺ຕຸຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຕ຺ເຕຕີຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ ສມ຺ປາເທຕິ, ອຸປຣູປຣິ ກຸສລຘມ຺ມໍ ວາ ປຏິປຊ຺ຊາເປຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຣາຊາ ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ເອວມາຫ ‘ປາໂຓ ນ ຫນ຺ຕພ຺ໂພ, ອທິນ຺ນໍ ນ ອາທາຕພ຺ພໍ, ກາເມສຸ ມິຈ຺ຉາ ນ ຈຣິຕພ຺ພາ, ມຸສາ ນ ຠຓິຕພ຺ພາ, ມຊ຺ຊໍ ນ ປາຕພ຺ພໍ, ຍຖາຠຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ຠຸຎ຺ຊຖາ’ຕິ. ເຍ ໂຂ ປນານນ຺ທ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ປຏິຣາຊາໂນ, ເຕ ຣຎ຺ໂຎ ມຫາສຸທສ຺ສນສ຺ສ ອນຸຍນ຺ຕາ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໔).

ອິຣິຍາປຖຈກ຺ການນ຺ຕິ ອິຣິຍາປຖຠູຕານໍ ຈກ຺ການໍ. ອິຣິຍາປໂຖປິ ຫິ ‘‘ຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຈຕຸຈກ຺ກໍ ນວທ຺ວາຣ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໙, ໑໐໙). ຍຖາຫ –

‘‘ຣຖງ຺ເຄ ລກ຺ຂເຓ ຘມ຺ໂມ-ຣຈກ຺ເກສ຺ວິຣິຍາປເຖ;

ຈກ຺ກໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຈກ຺ກ-ຣຕເນ ມຓ຺ຑເລ ພເລ;

ກຸລາລຠຓ຺ເຑ ອາຓາຍ-ມາຍຸເຘ ທານຣາສິສູ’’ຕິ.

ວຕ຺ໂຕຕິ ປວຕ຺ຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໍ, ອິມິນາວ ອິຣິຍາປຖຈກ຺ກໍ ວຕ຺ເຕຕິ ປຣຫິຕາຍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ນິພ຺ພຈນມ຺ປິ ທສ຺ເສຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ສມານຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຈາຫ –

‘‘ອຖ ໂຂ ຕໍ ອານນ຺ທ ຈກ຺ກຣຕນໍ ປຸຣຕ຺ຖິມໍ ທິສໍ ປວຕ຺ຕິ, ອນ຺ວເທວ ຣາຊາ ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ສທ຺ຘິໍ ຈຕຸຣງ຺ຄິນິຍາ ເສນາຍ. ຍສ຺ມິໍ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ປເທເສ ຈກ຺ກຣຕນໍ ປຕິຏ຺ຐາສິ, ຕຕ຺ຖ ຣາຊາ ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ວາສໍ ອຸປຄຈ຺ຉິ ສທ຺ຘິໍ ຈຕຸຣງ຺ຄິນິຍາ ເສນາຍາ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໔).

ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ອປໂຣ ນໂຍ – ອປ຺ປຏິຫຕໍ ອາຓາສງ຺ຂາຕໍ ຈກ຺ກໍ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ປຎ຺ຈຫິ ຠິກ຺ຂເວ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຘມ຺ເມເນວ ຈກ຺ກໍ ວຕ຺ເຕຕິ, ຕໍ ໂຫຕິ ຈກ຺ກໍ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍໍ ເກນຈິ ມນຸສ຺ສຠູເຕນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກນ ປາຓິນາ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ອິຘ ຠິກ຺ຂເວ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ອຕ຺ຖຎ຺ຎູ ຈ ໂຫຕິ, ຘມ຺ມຎ຺ຎູ ຈ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ, ຈ ກາລຎ຺ຎູ ຈ ປຣິສຎ຺ຎູ ຈ. ອິເມຫິ ໂຂ…ເປ… ປາຓິນາ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໕.໑໓໑).

ຂຕ຺ຕິຍມຓ຺ຑລາທິສຎ຺ຎິຕໍ ຈກ຺ກໍ ສມູຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕິ ອນຸວຕ຺ເຕຕີຕິປິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ເຍ ໂຂ ປນານນ຺ທ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ປຏິຣາຊາໂນ, ເຕ ຣຎ຺ໂຎ ມຫາສຸທສ຺ສນສ຺ສ ອນຸຍນ຺ຕາ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໔). ຈກ຺ກລກ຺ຂຓໍ ວຕ຺ຕຕິ ເອຕສ຺ສາຕິປິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມສ຺ສ ເທວ ກຸມາຣສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ປາທຕເລສຸ ຈກ຺ການິ ຊາຕານິ ສຫສ຺ສາຣານິ ສເນມິການິ ສນາຠິການິ ສພ຺ພາກາຣປຣິປູຣານີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໕). ຈກ຺ກໍ ມຫນ຺ຕໍ ກາຍພລໍ ວຕ຺ຕຕິ ເອຕສ຺ສາຕິປິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ເທວ ກຸມາໂຣ ສຕ຺ຕຸສ຺ສໂທ…ເປ… ອຍຎ຺ຫິ ເທວ ກຸມາໂຣ ສີຫປຸພ຺ພທ຺ຘກາໂຍ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໕). ເຕນ ຫິສ຺ສ ລກ຺ຂເຓນ ມຫພ຺ພລຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຈກ຺ກໍ ທສວິຘໍ, ທ຺ວາທສວິຘໍ ວາ ວຕ຺ຕຘມ຺ມໍ ວຕ຺ຕຕິ ປຏິປຊ຺ຊຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຫິ ເຕ ຕາຕ ທິພ຺ພໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ ເປຕ຺ຕິກໍ ທາຍຊ຺ຊໍ, ອິງ຺ຆ ຕ຺ວໍ ຕາຕ ອຣິເຍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕາຫີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໓.໘໓). ຈກ຺ກໍ ມຫນ຺ຕໍ ທານໍ ວຕ຺ເຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິປິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ປຏ຺ຐເປສິ ໂຂ ອານນ຺ທ ຣາຊາ ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ຕາສໍ ໂປກ຺ຂຣຓີນໍ ຕີເຣ ເອວຣູປໍ ທານໍ ອນ຺ນໍ ອນ຺ນຕ຺ຖິກສ຺ສ, ປານໍ ປານຕ຺ຖິກສ຺ສ, ວຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຖຕ຺ຖິກສ຺ສ, ຍານໍ ຍານຕ຺ຖິກສ຺ສ, ສຍນໍ ສຍນຕ຺ຖິກສ຺ສ, ອິຕ຺ຖິໍ ອິຕ຺ຖິຕ຺ຖິກສ຺ສ, ຫິຣຎ຺ຎໍ ຫິຣຎ຺ຎຕ຺ຖິກສ຺ສ, ສຸວຓ຺ຓໍ ສຸວຓ຺ຓຕ຺ຖິກສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໕໔).

ຣາຊາຕິ ສາມຎ຺ຎໍ ຕທຎ຺ຎສາຘາຣຓໂຕ. ຈກ຺ກວຕ຺ຕີຕິ ວິເສສໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໂຕ. ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ຎາເຍ, ສໂມ ເອວ ຈ ຎາໂຍ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ຎາເຍນ ສເມນາ’’ຕິ. ວຕ຺ຕຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປຏິປຊ຺ຊຕີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອິທໍ ນາມ ຈຣຕີ’’ຕິ ອວຸຕ຺ເຕປິ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ວິເສເສ ອວຏ຺ຐານໂຕ, ວິເສສຕ຺ຖິນາ ຈ ວິເສສສ຺ສ ປຍຸຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ສທຕ຺ຖປຣຕ຺ເຖ’’ຕິ ໂຍຊີຍຕິ. ປເທສຄ຺ຄຫເຓ ຫິ ອສຕິ ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ນິປ຺ປເທສຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ຍຖາ ‘‘ທິກ຺ຂິໂຕ ນ ທທາຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣາຊາ ຘມ຺ເມເນວ ຣຊ຺ຊມຘິຄຈ຺ຉຕິ, ນ ອຘມ຺ເມນ ປຣູປຆາຕາທິນາ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘມ຺ເມນ ຣຊ຺ຊໍ ລຠິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ, ຘມ຺ເມນາຕິ ຈ ຎາເຍນ, ກຸສລຘມ຺ເມນ ວາ. ຣຎ຺ໂຎ ຠາໂວ ຣຊ຺ຊໍ, ອິສ຺ສຣິຍໍ.

ປເຣສໍ ຫິໂຕປາຍຠູຕໍ ຘມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ຈຣຕີຕິ ວາ ຘມ຺ມິໂກ. ອຕ຺ຕໂນ ຫິໂຕປາຍຠູຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ກາຣໂກ, ຈຣໂກ ວາ ຣາຊາຕິ ຘມ຺ມຣາຊາຕິ ອິມໍ ສວິເສສໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຣຫິຕຘມ຺ມກຣເຓນ ວາ’’ຕິອາທິນາ. ອຍໍ ປນ ມຫາປທານຏ຺ຐກຖານໂຍ – ທສວິເຘ ກຸສລຘມ຺ເມ, ອຄຕິຣຫິເຕ ວາ ຣາຊຘມ຺ເມ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຘມ຺ມິໂກ; ເຕເນວ ຘມ຺ເມນ ໂລກໍ ຣຎ຺ເຊຕີຕິ ຘມ຺ມຣາຊາ. ປຣິຍາຍວຈນເມວ ຫິ ອິທໍ ປທທ຺ວຍນ຺ຕິ. ອາຈຣິເຍນ ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ວາ ຘມ຺ໂມ ເອຕສ຺ສ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ອຕ຺ຖີຕິ ຘມ຺ມິໂກ, ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕຕ຺ຕາ ຘມ຺ໂມ ຈ ໂສ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາຊາ ຈາຕິ ຘມ຺ມຣາຊາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໘). ‘‘ຣາຊາ ໂຫຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ຈາຕຸຣນ຺ໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ຈຕຸທີປິສ຺ສຣຕໍ ວິຠາເວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈາຕຸຣນ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມຸທ຺ທາ ອນ຺ຕາ ປຣິໂຍສານາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຈາຕຸຣນ຺ຕາ, ປຖວີ. ສາ ຫິ ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ປຸຣຕ຺ຖິມສມຸທ຺ທາທິຈຕຸສມຸທ຺ທປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸສມຸທ຺ທ ອນ຺ຕາຍາ’’ຕິ, ສາ ປນ ອວຍວຠູເຕຫິ ຈຕຸພ຺ພິເຘຫິ ທີເປຫິ ວິຠູສິຕາ ເອກໂລກຘາຕຸປຣິຍາປນ຺ນາ ປຖວີເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘທີປວິຠູສິຕາຍ ປຖວິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ. ຍຖາຫ –

‘‘ຍາວຕາ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ, ປຣິຫຣນ຺ຕິ ທິສາ ຠນ຺ຕິ ວິໂຣຈນາ;

ສພ຺ເພວ ທາສາ ມນ຺ຘາຕຸ, ເຍ ຈ ປາຓາ ປຖວິສ຺ສິຕາ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຈຕຸທີປວິຠູສິຕາຍາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ຈຕຸພ຺ພິຘທີປວິຠູສິຕາຍາຕິ ວິຘສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ ປຈ຺ເຈກໍ ປຎ຺ຈສຕປຣິຕ຺ຕທີປານມ຺ປິ ມຫາທີເປເຍວ ສງ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ສທ຺ທາຕິຣິຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຖາຕິຣິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ, ໂກຏ຺ຐາສວາຈເກນ ວາ ວິຘສທ຺ເທນ ສມານຠາຄານໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂກປາທິປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ກາມໂມຫມານມທາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ວິເຊຕີຕິ ຕໍກາລາເປກ຺ຂາຍ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ, ວິຊິຕວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທວິທູ ຫິ ອຕີເຕ ຕາວີສທ຺ທມິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ‘‘ສພ຺ພຣາຊາໂນ ວິເຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ກາມໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ເກນຈິ ຍຸທ຺ຘໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຍຸທ຺ເຘນ ປນ ສາເຘຕພ຺ພສ຺ສ ວິຊຍສ຺ສ ສິທ຺ຘິຍາ ‘‘ວິຊິຕສງ຺ຄາໂມ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຖາວຣສ຺ສ ຘຸວສ຺ສ ຠາໂວ ຖາວຣິຍໍ, ຍຖາ ຊນປເທ ຖາວຣິຍໍ ປຕ຺ໂຕ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ສກ຺ກາ ເກນຈີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິມິນາ ເກນຈິ ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນ ຊນປເທ ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ຕປ຺ປຸຣິສສມາສໍ ທສ຺ເສຕິ, ອິຕເຣນ ຈ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຊນປໂທ ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ເອຕສ຺ມິນ຺ຕິ ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມາສໍ. ຕມ຺ຫີຕິ ອສ຺ມິໍ ຣາຊິນິ. ຍຖາ ຊນປໂທ ຕສ຺ມິໍ ຖາວຣິຍໍ ປຕ຺ໂຕ, ຕທາວິກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕຕິ ນິຈ຺ຈປຍຸຕ຺ໂຕ. ສກມ຺ມນິຣໂຕຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຣຊ຺ຊກມ຺ເມ ສທາ ປວຕ຺ໂຕ. ອຈໂລ ອສມ຺ປເວຘີຕິ ປຣິຍາຍວຈນເມຕໍ, ໂຈຣານໍ ວາ ວິໂລປນມຕ຺ເຕນ ອຈໂລ, ທາມຣິກຕ຺ເຕນ ອສມ຺ປເວຘີ. ໂຈເຣຫິ ວາ ອຈໂລ, ປຏິຣາຊູຫິ ອສມ຺ປເວຘີ. ອນຕິມຸທຸຠາເວນ ວາ ອຈໂລ, ອນຕິຈຓ຺ຑຠາເວນ ອສມ຺ປເວຘີ. ຕຖາ ຫິ ອຕິຈຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ພລິຂຓ຺ຑາທີຫິ ໂລກໍ ປີຬຍໂຕ ມນຸສ຺ສາ ມຊ຺ຌິມຊນປທໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ປພ຺ພຕສມຸທ຺ທຕີຣາທີນິ ນິສ຺ສາຍ ປຈ຺ຈນ຺ເຕ ວາສໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ, ອຕິມຸທຸກສ຺ສ ຈ ຣຎ຺ໂຎ ໂຈຣສາຫສິກຊນວິໂລປປີຬິຕາ ມນຸສ຺ສາ ປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປຫາຍ ຊນປທມຊ຺ເຌ ວາສໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ, ອິຕິ ເອວຣູເປ ຣາຊິນິ ຊນປໂທ ຖາວຣຠາວໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ຕທຸຠຍວິຣຫິເຕ ສຸວຓ຺ຓຕຸລາ ວິຍ ສມຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ ຣາຊິນິ ຣຊ຺ຊໍ ກາຣຍມາເນ ຊນປໂທ ປາສາຓປິຏ຺ຐິຍໍ ຐເປຕ຺ວາ ອໂຍປຏ຺ເຏນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ວິຍ ອຈໂລ ອສມ຺ປເວຘີ ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ.

ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ເອໂກວ ນິປາໂຕ, ‘‘ໂສ ກຕໂມ, ຕໍ ກຕມໍ, ສາ ກຕມາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາຣຫໍ ລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິວຈນວເສນ ປໂຍຊິຍມາໂນວ ໂຫຕິ, ອິຘ ຕານິ ກຕມານີຕິ ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ເຈຕານີ’’ຕິອາທິ. ຈຈຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຍຖາຣຸຈິ ອາກາສາທິຄມນາຍ ປຣິພ຺ຠມຕີຕິ ຈກ຺ກໍ. ຈກ຺ກຣຕນຎ຺ຫິ ອນ຺ໂຕສມຸຏ຺ຐິຕວາໂຍຘາຕຸວເສນ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ວຈນສມນນ຺ຕຣເມວ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ຈນ຺ທສູຣິຍວິມານາທິ ວິຍ ພຫິສມຸຏ຺ຐິຕວາໂຍຘາຕຸວເສນາຕິ ວິມານຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ. ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນາຕິ ປີຕິໂສມນສ຺ສຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ. ຕຎ຺ຫິ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ, ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອນປ຺ປກໍ ປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຈ຺ຉຣິຍຘມ຺ມຕ຺ຕາ. ວຈນຕ຺ຖໂຕ ປນ ຣເມຕິ ຣຕິໍ ກໂຣຕີຕິ ຣຕນໍ, ຣມນໍ ວາ ຣຕໍ, ຕໍ ເນຕີຕິ ຣຕນໍ, ຣຕໍ ວາ ຊເນຕີຕິ ຣຕນໍ ຊ-ກາຣໂລປວເສນາຕິປິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ຫຕ຺ຖິຣຕນາທີສຸ.

ຈິຕ຺ຕີກຕຠາວາທິນາປິ ຈກ຺ກສ຺ສ ຣຕນຏ຺ໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ, ໂສ ປນ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐເນວ ເອກສງ຺ຄຫຕາຍ ວິສຸໍ ນ ຄຫິໂຕ. ກສ຺ມາ ເອກສງ຺ຄໂຫຕິ ເຈ? ຈິຕ຺ຕີກຕາທິຠາວສ຺ສປິ ຣຕິນິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ຄນ຺ຖພ຺ຍາສໍ ປຣິຫຣິຕຸກາເມນ ຈິຕ຺ຕີກຕາທິຠາໂວ ນ ຄຫິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎາສຸ ປນ ອຏ຺ຐກຖາສຸ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໕.໒໒໓; ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໖.໓.ຍານີຘາຕິຄາຖາວຓ຺ຓນາ; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒໖; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໑໕໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ. ອປິຈ –

ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ມຫຄ຺ຆຎ຺ຈ, ອຕຸລໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນໍ;

ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄໍ, ຣຕນໍ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ.

‘‘ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຎ຺ຎໍ ເທວຏ຺ຐານໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ສພ຺ເພປິ ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີຫິ ຕສ຺ເສວ ປູຊຎ຺ຈ ອຠິວາທນາທີນິ ຈ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ຈິຕ຺ຕີກຕຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ. ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ຈ ເອຕ຺ຕກໍ ນາມ ຘນໍ ອຄ຺ຆຕີຕິ ອຄ຺ໂຆ ນຕ຺ຖິ, ອິຕິ ມຫຄ຺ຆຏ຺ເຐນປິ ຣຕນໍ. ຈກ຺ກຣຕນຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎຫິ ໂລເກ ວິຊ຺ຊມານຣຕເນຫິ ອສທິສນ຺ຕິ ອຕຸລຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ຍສ຺ມິໍ ກປ຺ເປ ພຸທ຺ຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ພຸທ຺ຘາ ຈ ກທາຈິ ກຣຫຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນຏ຺ເຐນປິ ຣຕນໍ. ຕເທຕໍ ຊາຕິຣູປກຸລອິສ຺ສຣິຍາທີຫິ ອໂນມສ຺ສ ອຸຬາຣສຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄຏ຺ເຐນປິ ຣຕນໍ. ຍຖາ ຈ ຈກ຺ກຣຕນໍ, ເອວໍ ເສສານິປີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ຕຏ຺ຏີກາຍ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ – ອິທຎ຺ຫິ ‘‘ຈິຕ຺ຕີກຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ ນິພ຺ພຈນຕ຺ຖວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ກິນ຺ຕິ ເຈ? ໂລເກ ‘‘ຣຕນ’’ນ຺ຕິ ສມ຺ມຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ຄຣຸກາຕພ຺ພຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຣູປໂຕ ປເນຕໍ ໂລກິຍມຫາຊເນນ ສມ຺ມຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທິກໍ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຎ຺ໂຎ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈກ຺ກຣຕນາທິກໍ, ກຕຎ຺ຎຸກຕເວທິປຸຄ຺ຄລາທິກໍ, ສພ຺ພຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ພຸທ຺ຘາທິສຣຓຕ຺ຕຍຎ຺ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອໂຫ ມໂນຫຣ’’ນ຺ຕິ ຈິຕ຺ເຕ ກຕ຺ຕພ຺ພຕາຍ ຈິຕ຺ຕີກຕໍ, ສ຺ວາຍໍ ຈິຕ຺ຕີກາໂຣ ຕສ຺ສ ປູຊນີຍຕາຍາຕິ ກຕ຺ວາ ປູຊນີຍນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ວິຈິຕ຺ຣກຕຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ຕີກຕ’’ນ຺ຕິ ຠຓນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ ອິຘ ຈິຕ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ຫທຍວາຈກຕ຺ຕາ ‘‘ຈິຕ຺ຕີກຕ຺ວາ ສຸຓາຖ ເມ’’ຕິ (ພຸ. ວໍ. ໑.໘໐) ອາຫຈ຺ຈຠາສິຕປາຬິຍໍ ວິຍ. ຕຖາ ຈາຫຸ ‘‘ຍຖາຣຫມິວຓ຺ຓາຄໂມ ຠູກເຣສູ’’ຕິ. ‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ຣູປໍ, ມຓິນາ ກຸຓ຺ຑເລນ ຈາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໐໒) ປນ ປຸພ຺ເພ ອວິຈິຕ຺ຣໍ ອິທານິ ວິຈິຕ຺ຣໍ ກຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕີກຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ວິຈິຕ຺ຣວາຈກຕ຺ຕາ. ມຫນ຺ຕໍ ວິປຸລໍ ອປຣິມິຕໍ ອຄ຺ຆຕີຕິ ມຫຄ຺ຆໍ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຕຸລາ ອຸປມາ, ຕຸລໍ ວາ ສທິສນ຺ຕິ ອຕຸລໍ. ກທາຈິເທວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ທຸກ຺ເຂນ ລທ຺ຘພ຺ພທສ຺ສນຕ຺ຕາ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນໍ. ອໂນເມຫິ ອຸຬາຣຄຸເຓເຫວ ສຕ຺ເຕຫິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄໍ.

ອິທານິ ເນສໍ ຈິຕ຺ຕີກຕາທິອຕ຺ຖານໍ ສວິເສສໍ ຈກ຺ກຣຕເນ ລພ຺ຠມານຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິຕເຣສຸປິ ເຕ ອຕິທິສິຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຈ ຈກ຺ກຣຕນ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎໍ ເທວຏ຺ຐານໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ ຣຎ຺ໂຎ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓິສ຺ສຣິຍາທິສມ຺ປຕ຺ຕິປຏິລາຠເຫຕຸໂຕ, ອຎ຺ເຎສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຍຖິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖປຏິລາຠເຫຕຸໂຕ ຈ. ອຄ຺ໂຆ ນຕ຺ຖິ ອຕິວິຍ ອຸຬາຣສມຸຊ຺ຊລຣຕນຕ຺ຕາ, ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕຘມ຺ມຕາຍ ຈ. ຍທຄ຺ເຄນ ຈ ມຫຄ຺ຆໍ, ຕທຄ຺ເຄນ ອຕຸລໍ. ສຕ຺ຕານໍ ປາປຊິຄຸຈ຺ຉເນນ ວິຄຕກາຬໂກ ປຸຎ຺ຎປສຸຕຕາຍ ມຓ຺ຑຠູໂຕ ຍາທິໂສ ກາໂລ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທາຣໂຫ, ຕາທິເສ ເອວ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີນມ຺ປິ ສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ກທາຈິ ກຣຫຈີຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ກທາຈີ’’ຕິ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາລໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ກຣຫຈີ’’ຕິ ຊມ຺ພຸສິຣິທີປສງ຺ຂາຕໍ ເທສໍ. ເຕນາຫ –

‘‘ກາລໍ ທີປຎ຺ຈ ເທສຎ຺ຈ, ກຸລໍ ມາຕຣເມວ ຈ;

ອິເມ ປຎ຺ຈ ວິໂລເກຕ຺ວາ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ມຫາຍໂສ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໐);

ອຸປມາວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປໂມປເມຍ຺ຍານຎ຺ຈ ນ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ສທິສຕາ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ພຸທ຺ຘາ ກທາຈິ ກຣຫຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ຕຖາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ປນ ອເນກທາປິ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທກປ຺ເປ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕປູຣຓສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ທຸລ຺ລຠຸປ຺ປາໂທເຍວາຕິ ອິມິນາ ທຸລ຺ລຠຸປ຺ປາທຕາສາມຎ຺ເຎນ ເຕສໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກາມໍ ຈກ຺ກຣຕນານຸຠາເວນ ສມິຊ຺ຌມາໂນ ຄຸໂຓ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິປຣິວາຣຊນສາຘາຣໂຓ, ຕຖາປິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ເອວ ນໍ ສາມິຠາເວນ ວິສວິຕາຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ ຕທຕ຺ຖເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕເທຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ, ຉນ຺ນມ຺ປິ ວາ ອຕ຺ຖານໍ ເສສຣຕເນສຸປິ ລພ຺ຠນໂຕ ‘‘ເອວໍ ເສສານິປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິເມຫິ ປນ ຣຕເນຫິ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ກິມຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຈນຸໂຠຕິ, ນນຸ ວິນາປິ ເຕສຸ ເກນຈິ ຣຎ຺ຎາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິນາ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຈທນາຍ ຕສ຺ສ ເຕຫິ ຫຖາຣຫມຕ຺ຖປຈ຺ຈນຸຠວນທສ຺ສເນນ ເກນຈິປິ ອວິນາຠາວິຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອິເມສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອຊິຕໍ ປຸຣຕ຺ຖິມາທິທິສາຍ ຂຕ຺ຕິຍມຓ຺ຑລໍ ຊິນາຕິ ມເຫສກ຺ຂຕາສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມນິສ຺ສນ຺ທຠາວໂຕ. ຍຖາສຸຂໍ ອນຸວິຈຣຕິ ຫຕ຺ຖິຣຕນໍ, ອສ຺ສຣຕນຎ຺ຈ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ເຕສໍ ອານຸຠາເວນ ອນ຺ໂຕປາຕຣາສໍເຍວ ສມຸທ຺ທປຣິຍນ຺ຕໍ ປຖວິໍ ອນຸປຣິຍາຍິຕ຺ວາ ຣາຊຘານິຍາ ເອວ ປຈ຺ຈາຄມນໂຕ. ປຣິຓາຍກຣຕເນນ ວິຊິຕມນຸຣກ຺ຂຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສໍວິທຫນໂຕ. ອວເສເສຫິ ມຓິຣຕນອິຕ຺ຖິຣຕນຄຫປຕິຣຕເນຫິ ອຸປຠຸຎ຺ຊເນນ ປວຕ຺ຕໍ ອຸປໂຠຄສຸຂໍ ອນຸຠວຕິ ຍຖາຣຫໍ ເຕຫິ ຕຖານຸຠວນສິທ຺ຘິໂຕ. ໂສ ຫິ ມຓິຣຕເນນ ໂຍຊນປ຺ປມາເຓ ປເທເສ ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘເມຕ຺ວາ ອາໂລກທສ຺ສນາທິນາ ສຸຂມນຸຠວຕິ, ອິຕ຺ຖິຣຕເນນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສກຣູປທສ຺ສນາທິວເສນ, ຄຫປຕິຣຕເນນ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕມຓິກນກຣຊຕາທິຘນປຏິລາຠວເສນ ສຸຂມນຸຠວຕິ.

ອິທານິ ສຕ຺ຕິຍາ, ສຕ຺ຕິຜເລນ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ປຐເມນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິວິຘາ ຫິ ສຕ຺ຕິໂຍ ‘‘ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ສມຕ຺ເຖນ຺ຕິ ຣາຊາໂນ ເອຕາຍາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ຍຖາຫຸ –

‘‘ປຠາວຸສ຺ສາຫມນ຺ຕານໍ, ວສາ ຕິສ຺ໂສ ຫິ ສຕ຺ຕິໂຍ;

ປຠາໂວ ທຓ຺ຑໂຊ ເຕໂຊ, ປຕາໂປ ຕຸ ຈ ໂກສໂຊ.

ມນ຺ໂຕ ຈ ມນ຺ຕນໍ ໂສ ຕຸ, ຈຕຸກ຺ກຓ຺ໂຓ ທ຺ວິໂຄຈໂຣ;

ຕິໂຄຈໂຣ ຕຸ ຉກ຺ກຓ຺ໂຓ, ຣຫສ຺ສໍ ຄຸຍ຺ຫມຸຈ຺ຈເຕ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ວີຣິຍພລໍ ອຸສ຺ສາຫສຕ຺ຕິ. ປຐເມນ ຈສ຺ສ ຈກ຺ກຣຕເນນ ຕທນຸໂຍໂຄ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ເຕນ ອຸສ຺ສາຫສຕ຺ຕິຍາ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພສ຺ສ ອປ຺ປຏິຫຕາຓາຈກ຺ກຠາວສ຺ສ ສິທ຺ຘິໂຕ. ປຎ຺ຎາພລໍ ມນ຺ຕສຕ຺ຕິ. ປຈ຺ຉິເມນ ຈສ຺ສ ປຣິຓາຍກຣຕເນນ ຕທນຸໂຍໂຄ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຕສ຺ສ ສພ຺ພຣາຊກິຈ຺ເຈສຸ ກຸສລຠາເວນ ມນ຺ຕສຕ຺ຕິຍາ ວິຍ ອວິຣຊ຺ຌນປໂຍຄຕ຺ຕາ. ທມເນນ, ຘເນນ ຈ ປຠຸຕ຺ຕໍ ປຠູສຕ຺ຕິ. ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຄຫປຕິຣຕເນຫິ ຈສ຺ສ ຕທນຸໂຍໂຄ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຕນານໍ ມຫານຸຠາວຕາຍ, ຄຫປຕິຣຕນໂຕ ປຏິລທ຺ຘໂກສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປຠາວສຕ຺ຕິຍາ ວິຍ ປຠາວສມິທ຺ຘິສິທ຺ຘິໂຕ. ອິຕ຺ຖິມຓິຣຕເນຫິ ຕິວິຘສຕ຺ຕິໂຍຄຜລໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຍຖາວຸຕ຺ຕາຫິ ຕິວິຘາຫິ ສຕ຺ຕີຫິ ປຍຸຊ຺ຊນໂຕ ຍໍ ຜລໍ ລທ຺ຘພ຺ພໍ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ເຕຫິ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ເຕເຫວ ອຸປໂຠຄສຸຂສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ.

ທຸວິຘສຸຂວເສນປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ໂສ ອິຕ຺ຖິມຓິຣຕເນຫີ’’ຕິອາທິ ກຖິຕໍ. ໂຠຄສຸຂນ຺ຕິ ສມີເປ ກຕ຺ວາ ປຣິໂຠຄວເສນ ປວຕ຺ຕສຸຂໍ. ເສເສຫີຕິ ຕທວເສເສຫິ ຈກ຺ກາທິປຎ຺ຈຣຕເນຫິ. ອປຈ຺ຈຕ຺ຖິກຕາວເສນ ປວຕ຺ຕສຸຂໍ ອິສ຺ສຣິຍສຸຂໍ. ອິທານິ ເຕສໍ ສມ຺ປນ຺ນເຫຕຸວເສນປິ ເກນຈິ ອວິນາຠາວິຕເມວ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ວິເສສໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ອໂທສກຸສລມູລຊນິຕກມ຺ມານຸຠາເວນາຕິ ອໂທສສງ຺ຂາເຕນ ກຸສລມູເລນ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວເສນ ອຸປ຺ປາທິຕກມ຺ມສ຺ສ ອານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ໂສມ຺ມຕຣຣຕນຊາຕິກຕ຺ຕາ. ກມ຺ມຜລຎ຺ຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກມ຺ມສຣິກ຺ຂກໍ. ມຊ຺ຌິມານິ ມຓິອິຕ຺ຖິຄຫປຕິຣຕນານິ ອໂລຠກຸສລມູລຊນິຕກມ຺ມານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຸຬາຣຘນສ຺ສ, ອຸຬາຣຘນປຏິລາຠກາຣຓສ຺ສ ຈ ປຣິຈ຺ຈາຄສມ຺ປທາເຫຕຸກຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຉິມໍ ປຣິຓາຍກຣຕນໍ ອໂມຫກຸສລມູລຊນິຕກມ຺ມານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ ມຫາປຎ຺ເຎເນວ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣາຊກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຣິເນຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ມຫາປຎ຺ຎຠາວສ຺ສ ຈ ອໂມຫກຸສລມູລຊນິຕກມ຺ມນິສ຺ສນ຺ທຠາວໂຕ. ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສໍຍຸຕ຺ເຕຕິ ມຫາວຄ຺ເຄ ທຸຕິເຍ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສໍຍຸຕ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໒໓). ຣຕນສຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈມວຄ຺ເຄ ສງ຺ຄີຕສ຺ສ ທຸຕິຍສ຺ສ ຣຕນສຸຕ຺ຕສ຺ສ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໒໓). ອຸປເທໂສ ນາມ ສວິເສສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຣຕນານໍ ວິຈາຣຓວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ນໂຍ.

ສຣຓໂຕ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນໂຕ ສູຣາ ສຕ຺ຕິວນ຺ໂຕ, ນິພ຺ຠຍາວຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠີຣຸກຊາຕິກາ’’ຕິ. ອສຸເຣ ວິຊິນິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ຘີໂຣ ນາມ, ຕສ຺ສ ເສນງ຺ຄຠາວໂຕ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຘີຣສ຺ສ ອງ຺ຄໍ, ຕສ຺ສ ຣູປມິວ ຣູປໍ ເຍສໍ ເຕ ຘີຣງ຺ຄຣູປາ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເທວປຸຕ຺ຕສທິສກາຍາ’’ຕິ. ເອເກຕິ ສາຣສມາສນາມກາ ອາຈຣິຍາ, ຕທກ຺ຂມນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ສຠາໂວຕິ ສຠາວຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຕ຺ຕມສູຣາຕິ ອຸຕ຺ຕມໂຍຘາ. ສູຣສທ຺ໂທ ຫິ ອິຘ ໂຍຘຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິ ປຸຣິມນຍໂຕ ອິມສ຺ສ ວິເສສຕາ ໂຫຕິ, ‘‘ອຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ ສູຣສທ຺ໂທ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ອຸຕ຺ຕມາ ສູຣາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິປິ ຫິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ວີຣານນ຺ຕິ ວີຣິຍວນ຺ຕານໍ. ອງ຺ຄນ຺ຕິ ກາຣຓໍ ‘‘ອງ຺ຄີຍຕິ ຎາຍຕິ ຜລເມເຕນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ເຍນ ວີຣິເຍນ ‘‘ຘີຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕເທວ ຘີຣງ຺ຄໍ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ວີຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຣູປນ຺ຕິ ສຣີຣໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວີຣິຍມຍສຣີຣາ ວິຍາ’’ຕິ. ວີຣິຍເມວ ວີຣິຍມຍໍ ຍຖາ ‘‘ທານມຍ’’ນ຺ຕິ, (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕; ອິຕິວຸ. ໖໐; ເນຕ຺ຕິ. ໓໔) ຕສ຺ມາ ວີຣິຍສງ຺ຂາຕສຣີຣາ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວີຣິຍໍ ປນ ນ ເອກນ຺ຕຣູປນ຺ຕິ ວິຍ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ອປິຈ ຘີຣງ຺ເຄນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຘີຣງ຺ຄນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວີຣິຍມຍສຣີຣາ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວມ຺ປິ ວີຣິຍໂຕ ຣູປໍ ນ ເອກນ຺ຕໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຍ-ສທ຺ເທນ ທສ຺ເສຕິ. ອຖ ວາ ຣູປໍ ສຣີຣຠູຕໍ ຘີຣງ຺ຄໍ ວີຣິຍເມເຕສນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ຕຖາປິ ວີຣິຍໍ ນາມ ກິຎ຺ຈິ ສວິຄ຺ຄຫໍ ນ ໂຫຕີຕິ ທີເປຕິ ‘‘ວີຣິຍມຍສຣີຣາ ວິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ, ອິຘາປິ ມຍສທ຺ໂທ ສກຕ຺ເຖເຍວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ສວິຄ຺ຄຫວີຣິຍສທິສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສວິຄ຺ຄຫໍ ເຈ ວີຣິຍໍ ນາມ ສິຍາ, ເຕ ຈສ຺ສ ປຸຕ຺ຕາ ຕໍສທິສາເຍວ ຠເວຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ອຍເມວ ຈຕ຺ໂຖ ອາຈຣິເຍນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໘) ອນຸມໂຕ. ມຫາປທານຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘີຣງ຺ຄໍ ຣູປເມເຕສນ຺ຕິ ຘີຣງ຺ຄຣູປາ, ວີຣິຍຊາຕິກາ ວີຣິຍສຠາວາ ວີຣິຍມຍາ ອກິລາສຸໂນ ອເຫສຸໍ, ທິວສມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຌນ຺ຕາ ນ ກິລມນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ, (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໔) ຕເທຕໍ ຣູປສທ຺ທສ຺ສ ສຠາວຕ຺ຖຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິຘ ເຈວ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ຘິຕງ຺ຄຣູປາ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ວີຣິຍຕ຺ໂຖປິ ຫິ ຘິຕິສທ຺ໂທ ໂຫຕິ ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ຘິຕິ ຈາໂຄ, ທິຏ຺ຐໍ ໂສ ອຕິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑.໕໗) ຘິຕິສທ຺ໂທ ວິຍ. ກຕ຺ຖຈິ ປນ ‘‘ວີຣງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐວ ທິຏ຺ໂຐ. ຍຖາ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ນນຸ ຈ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ປຏິເສນາ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຍ’ມສ຺ສ ປຸຕ຺ຕາ ປມທ຺ເທຍ຺ຍຸໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ປຣເສນປ຺ປມທ຺ທນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ໂສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິມາຫ, ປຣເສນາ ໂຫຕຸ ວາ, ມາ ວາ, ‘‘ສເຈ ປນ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ເຕນ ເຕສໍ ເອວມານຸຠາວຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ‘‘ປຣເສນປ຺ປມທ຺ທນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ປຣເສນໍ ປມທ຺ທິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ ປກຣຓໂຕປິ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ, ຍຖາ ‘‘ສິກ຺ຂມາເນນ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ປຣິປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ ປຣິປຎ຺ຫິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໔໓໔) ເອຕສ຺ສ ປທຠາຊນີເຍ (ປາຈິ. ໔໓໖) ‘‘ສິກ຺ຂິຕຸກາເມນາ’’ຕິ ອຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ປຣິມທ຺ທິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ເຕ ປຣເສນໍ ປມທ຺ທນ຺ຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ປມທ຺ທນສມຕ຺ຖາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວມຎ຺ຎຕ຺ຣປິ ຍຖາຣຫໍ. ປຣເສນໍ ປມທ຺ທນາຍ ສມຕ຺ເຖນ຺ຕີຕິ ປຣເສນປ຺ປມທ຺ທນາຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕີຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

ປຸພ຺ເພ ກຕູປຈິຕສ຺ສ ເອຕຣຫິ ວິປຈ຺ຈມານກສ຺ສ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ມສ຺ສ ຈິຣຕຣໍ ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສມຸທາຄຕໍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ປາໂຓ ນ ຫນ຺ຕພ຺ໂພຕິອາທິນາ ປຎ຺ຈສີລຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ອຕ຺ຖມາຫ. ອຍຎ຺ຫິ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ເຍ ໂຂ ປນານນ຺ທ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ປຏິຣາຊາໂນ, ເຕ ຣາຊານໍ ມຫາສຸທສ຺ສນໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວມາຫໍສຸ ‘ເອຫິ ໂຂ ມຫາຣາຊ, ສ຺ວາຄຕໍ ເຕ ມຫາຣາຊ, ສກໍ ເຕ ມຫາຣາຊ, ອນຸສາສ ມຫາຣາຊາ’ຕິ. ຣາຊາ ມຫາສຸທສ຺ສໂນ ເອວມາຫ ‘ປາໂຓ ນ ຫນ຺ຕພ຺ໂພ, ອທິນ຺ນໍ ນ ອາທາຕພ຺ພໍ, ກາເມສຸ ມິຈ຺ຉາ ນ ຈຣິຕພ຺ພາ, ມຸສາ ນ ຠຓິຕພ຺ພາ, ມຊ຺ຊໍ ນ ປາຕພ຺ພໍ, ຍຖາຠຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ຠຸຎ຺ຊຖາ’ຕິ. ເຍ ໂຂ ປນານນ຺ທ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ປຏິຣາຊາໂນ, ເຕ ຣຎ຺ໂຎ ມຫາສຸທສ຺ສນສ຺ສ ອນຸຍນ຺ຕາ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໔) ອາຄຕໍ ຣຎ຺ໂຎ ໂອວາທຘມ຺ມໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ອທຓ຺ເຑນ ອສຕ຺ເຖນາ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ວິເສສນວຈນໍ ສຸສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎາສຸປິ ສຸຕ຺ຕນິປາຕຏ຺ຐກຖາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໖; ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໖.໓; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໒໓) ອຍເມວຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ.

ມຫາປທານຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອທຓ຺ເຑນາຕິ ເຍ ກຕາປຣາເຘ ສຕ຺ເຕ ສຕມ຺ປິ ສຫສ຺ສມ຺ປິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເຕ ຘນທຓ຺ເຑນ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣນ຺ຕິ ນາມ, ເຍ ເຉຊ຺ຊເຠຊ຺ຊໍ ອນຸສາສນ຺ຕິ, ເຕ ສຕ຺ຖທຓ຺ເຑນ. ອຍໍ ປນ ທຸວິຘມ຺ປິ ທຓ຺ຑໍ ປຫາຍ ອທຓ຺ເຑນ ອຊ຺ຌາວສຕິ. ອສຕ຺ເຖນາຕິ ເຍ ເອກໂຕຘາຣາທິນາ ສຕ຺ເຖນ ປຣໍ ວິເຫສນ຺ຕິ, ເຕ ສຕ຺ເຖນ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣນ຺ຕິ ນາມ. ອຍໍ ປນ ສຕ຺ເຖນ ຂຸທ຺ທກມກ຺ຂິກາຍປິ ປິວນມຕ຺ຕໍ ໂລຫິຕໍ ກສ຺ສຈິ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຘມ຺ເມເນວ, ‘ເອຫິ ໂຂ ມຫາຣາຊາ’ຕິ ເອວໍ ປຏິຣາຊູຫິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕາຄມໂນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ປຖວິໍ ອຠິວິຊິນິຕ຺ວາ ອຊ຺ຌາວສຕິ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ສາມີ ຫຸຕ຺ວາ ວສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໔) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທຕໍ ‘‘ຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ປຸພ຺ເພ ກຕູປຈິເຕນ ເອຕຣຫິ ວິປຈ຺ຈມານເກນ ເຍນ ເກນຈິ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ຘມ຺ເມນ ປຏິຣາຊູຫິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕາຄມໂນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ປຖວິໍ ອຠິວິຊິນິຕ຺ວາ ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ. ອາຈຣິເຍນປິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໘) ວຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ເມນາຕິ ກຕູປຈິເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມນ. ເຕນ ຫິ ສຎ຺ໂຈທິຕາ ປຖວິຍໍ ສພ຺ພຣາຊາໂນ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ສ຺ວາຄຕໍ ເຕ ມຫາຣາຊາ’’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຣຊ຺ຊໍ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເຕນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສ ອິມໍ ປຖວິໍ ສາຄຣປຣິຍນ຺ຕໍ ອທຓ຺ເຑນ ອສຕ຺ເຖນ ຘມ຺ເມນ ອຠິວິຊິຍ ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ, ເຕນປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸຠຍຖາປິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕປູຣຓາທິປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິມນ຺ຕເຣນ ຫິ ປຸພ຺ເພ ກຕູປຈິຕກມ຺ເມເນວ ເອວມຊ຺ຌາວສນໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ຕຖາ ປຸພ຺ເພ ກຕູປຈິຕກມ຺ມມນ຺ຕເຣນ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕປູຣຓາທິປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອວາຕິ.

ເອວໍ ເອກໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ກເຖຕ຺ວາ ທຸຕິຍໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ກເຖຕຸໍ ຍເທຕໍ ‘‘ສເຈ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ອນຸຕ຺ຕານມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣຫໍ…ເປ… ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉໂທຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍສ຺ມາ ຣາຄາທໂຍ ສຕ຺ຕ ປາປຘມ຺ມາ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ຈ ເຕ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ຉາເທຕ຺ວາ ປຣິໂຍນນ຺ຘິຕ຺ວາ ກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ນິວາເຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ອິຘ ຉທສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຣາຄໂທສາ’’ຕິອາທິນາ. ທຸຈ຺ຈຣິຕນ຺ຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂຕ ອຎ຺ເຎນ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິເຕນ ສຫ ຕີຓິ ທຸຈ຺ຈຣິຕານິ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ປນ ວິເສເສນ ສຕ຺ຕານໍ ຉທນໂຕ, ປຣມສາວຊ຺ຊຕ຺ຕາ ຈ ວິສຸໍ ຄຫິຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ອິເມເຫວ ທ຺ວາສຏ຺ຐິຍາ ວຕ຺ຖູຫິ ອນ຺ໂຕຊາລີກຕາ, ເອຕ຺ຖ ສິຕາວ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊມານາ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໔໖). ຕຖາ ມຸຍ຺ຫນຏ຺ເຐນ ໂມໂຫ, ອວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ອວິຊ຺ຊາຕິ ປວຕ຺ຕິອາກາຣເຠເທນ ອຎ຺ຎາຓເມວ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ທ຺ວິຘາປິ ຉທນຕ຺ໂຖ ກຖິໂຕ ‘‘ອນ຺ຘຕມໍ ຕທາ ໂຫຕິ, ຍໍ ໂມໂຫ ສຫເຕ ນຣ’’ນ຺ຕິ, (ມຫານິ. ໕, ໑໕໖, ໑໙໕) ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ນິວຸໂຕ ໂລໂກ, ເວວິຈ຺ຉາ ປມາທາ ນປ຺ປກາສຕີ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໐໓໙; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນວຄ຺ຄ.໒) ຈ. ເອວໍ ຣາຄໂທສາທີນມ຺ປິ ຉທນຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ມຫາປທານຏ຺ຐກຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓) ປນ ຣາຄໂທສໂມຫມານທິຏ຺ຐິກິເລສຕຓ຺ຫາວເສນ ສຕ຺ຕ ປາປຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຣ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາໂຄ, ຕຓ຺ຫາຍນຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາຕິ ປວຕ຺ຕິອາກາຣເຠເທນ ໂລໂຠ ເອວ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ທ຺ວິຘາປິ ຉທນຕ຺ໂຖ ເອກນ຺ຕິໂກວ. ຍຖາຫ ‘‘ອນ຺ຘຕມໍ ຕທາ ໂຫຕິ, ຍໍ ຣາໂຄ ສຫເຕ ນຣ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ກາມນ຺ຘາ ຊາລສຎ຺ຉນ຺ນາ, ຕຓ຺ຫາຉທນຉາທິຕາ’’ຕິ (ອຸທາ. ໙໔) ຈ, ກິເລສຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ວຸຕ຺ຕາວສິຏ຺ຐາ ວິຈິກິຈ຺ຉາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ.

ສຕ຺ຕຫິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ເນຕິ ເຫຕຸຄພ຺ຠວຈນໍ, ສຕ຺ຕຫິ ປາປຘມ຺ເມຫິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ ກິເລສວເສນ ອນ຺ຘກາເຣ ໂລເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ຉທນນ຺ຕິ ສຕ຺ຕປາປຘມ຺ມສງ຺ຂາຕໍ ຉທນໍ. ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ວິວຏ຺ຏໍ ກຕ຺ວາ ວິຄເມຕ຺ວາ. ຕເທວ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມນ຺ຕໂຕ ສຎ຺ຊາຕາໂລໂກ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ກິເລສຉທນວິຄໂມ ເອວ ຫິ ອາໂລໂກ, ເອເຕນ ວິວຏ຺ຏຍິຕພ຺ໂພ ວິຄເມຕພ຺ໂພຕິ ວິວຏ຺ໂຏ, ຉາເທຕິ ປຏິຈ຺ຉາເທຕີຕິ ຉໂທ, ວິວຏ຺ໂຏ ຉໂທ ອເນນາຕິ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ,ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉໂທ ວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທສທ຺ໂທ ທຬ຺ຫຘມ຺ມປຈ຺ຈກ຺ຂຘມ຺ມສທ຺ທາທໂຍ ວິຍ ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສນ ອາກາຣນ຺ໂຕ, ໂອກາຣນ຺ໂຕ ຈ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ມຫາປທານຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣາຄໂທສໂມຫມານທິຏ຺ຐິກິເລສຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕໍ ຉທນໍ ອາວຣຓໍ ວິວຏໍ ວິທ຺ຘໍສິຕໍ ວິວຏກໍ ເອເຕນາຕິ ວິວຏຈ຺ຉໂທ, ‘ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ’ຕິປິ ປາໂຐ, ອຍເມວຕ຺ໂຖ’’ຕິ, (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓) ຕສ຺ສາ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນິຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາຕິ ໂອກາຣສ຺ສ ອາກາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ສທ຺ທວິທູ ປນ ‘‘ອາຘນ຺ວາທິໂຕຕິ ລກ຺ຂເຓນ ສມາສນ຺ຕຄເຕຫິ ຘນຸສທ຺ທາທີຫິ ກ຺ວຈິ ອາປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກຓ຺ຑິວຘນ຺ວາ, ປຈ຺ຈກ຺ຂຘມ຺ມາ, ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ’’ຕິ ປໂຍຄມຸທາຫຣນ຺ຕິ.

ກສ຺ມາ ປທຕ຺ຕຍເມຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນຸໂຍຄໍ ເຫຕາລງ຺ກາຣນເຍນ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ, ຕຕ຺ຖາຕິ ຈ ຕີສຸ ປເທສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປູຊາວິເສສໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ອຣຫຕີຕິ ອຣຫນ຺ຕິ ອຕ຺ເຖນ ປູຊາຣຫຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ປູຊາຣຫຕາຕິ ຕສ຺ສາ ປູຊາຣຫຕາຍ ເຫຕຸ ວຸຕ຺ໂຕ. ສວາສນສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘຠາວສ຺ສ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕເຫຕຸຠູຕາ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກມ຺ມາທິວເສນ ຕິວິຘໍ ວຏ຺ຏຎ຺ຈ ຣາຄາທິວເສນ ສຕ຺ຕວິໂຘ ຉໂທ ຈ ວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ, ວຏ຺ຏຈ຺ຉເທຫິ ວິຄໂຕ, ວິຄຕາ ວາ ວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ ຍສ຺ສາຕິ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉໂທ,ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ ວາ, ທ຺ວນ຺ທປຸພ຺ພໂຄ ປນ ວິ-ສທ຺ໂທ ອຸຠຍຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິວຏ຺ໂຏ ຈ ວິຈ຺ຉໂທ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວມ຺ປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ວິວຏ຺ໂຏ ຈ ໂສ ວິຈ຺ຉໂທ ຈາຕິ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉໂທ, ອຸຕ຺ຕຣປເທ ປຸພ຺ພປທໂລໂປຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ‘‘ອຣຫໍ ວຏ຺ຏາຠາເວນາ’’ຕິ ອິທໍ ກິເລເສຫິ ອາຣກຕ຺ຕາ, ກິເລສາຣີນໍ ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສາຣານຎ຺ຈ ຫຕຕ຺ຕາ, ປາປກຣເຓ ຈ ຣຫາຠາວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທຎ຺ຫິ ຜເລນ ເຫຕານຸມານທສ຺ສນໍ – ຍຖາ ຕໍ ຘູເມນ ອຄ຺ຄິສ຺ສ, ອຸທໂກເຆນ ອຸປຣິ ວຸຏ຺ຐິຍາ, ເອເຕນ ຈ ອຕ຺ເຖນ ອຣຫຠາໂວ ເຫຕຸ, ວຏ຺ຏາຠາໂວ ຜລນ຺ຕິ ອຍໍ ອາຈຣິຍມຕິ. ‘‘ປຈ຺ຈຍາທີນໍ, ປູຊາວິເສສສ຺ສ ຈ ອຣຫຕ຺ຕາ’’ຕິ ປນ ເຫຕຸນາ ຜລານຸມານທສ຺ສນມ຺ປິ ສິຍາ ຍຖາ ຕໍ ອຄ຺ຄິນາ ຘູມສ຺ສ, ອຸປຣິ ວຸຏ຺ຐິຍາ ອຸທໂກຆສ຺ສ. ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຉທນາຠາເວນາ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ເຫຕຸນາ ຜລານຸມານທສ຺ສນໍ ສວາສນສພ຺ພກິເລສຈ຺ຉທນາຠາວປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວສ຺ສ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຫິ ວິຈ຺ຉທຕາ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາໂວ. ‘‘ວິວຏ຺ໂຏ ຈ ວິຈ຺ຉໂທ ຈາ’’ຕິ ອິທໍ ເຫຕຸທ຺ວຍໍ. ກາມຎ຺ຈ ອາຈຣິຍມຕິຍາ ຜເລນ ເຫຕຸອນຸມານທສ຺ສເນ ວິວຏ຺ຏຕາ ຜລເມວ ໂຫຕິ, ເຫຕຸອນຸມານທສ຺ສນສ຺ສ, ປນ ຕຖາຎາຓສ຺ສ ຈ ເຫຕຸຠາວໂຕ ເຫຕຸເຍວ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ປທຕ຺ຕຍວຈເນ ເຫຕາລງ຺ກາຣນເຍນ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວເສນປິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທຸຕິເຍນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ທຸຕິເຍນ ເວສາຣຊ຺ເຊນາຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ ຠິກ຺ຂເວ ຕຖາຄຕສ຺ສ ເວສາຣຊ຺ຊານິ, ເຍຫິ ເວສາຣຊ຺ເຊຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຕຖາຄໂຕ ອາສຠໍ ຐານໍ ປຏິຊານາຕິ, ປຣິສາສຸ ສີຫນາທໍ ນທຕິ, ພ຺ຣຫ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໔.໘; ມ. ນິ. ໑.໑໕໐) ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕກ຺ກເມນ ທຸຕິຍຠູເຕນ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ ‘ອິເມ ອາສວາ ອປຣິກ຺ຂີຓາ’ຕິ, ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ເທໂວ ວາ ມາໂຣ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມາ ວາ ໂກຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ ສຫ ຘມ຺ເມນ ປຏິໂຈເທສ຺ສຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕເມຕໍ ຠິກ຺ຂເວ ນ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ເອຕມຫໍ ຠິກ຺ຂເວ ນິມິຕ຺ຕໍ ອສມນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ເຂມປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຠຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕ ວິຫຣາມີ’’ຕິ ປຣິທີປິເຕນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ. ປຸຣິມສິທ຺ຘີຕິ ປຸຣິມສ຺ສ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ອຣຫຕ຺ຕສິທ຺ຘິ, ທຸຕິຍເວສາຣຊ຺ຊສ຺ສ ຕທຕ຺ຖຠາວໂຕ ເຕນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ ‘ອິເມ ອາສວາ ອປຣິກ຺ຂີຓາ’ ຕິ’’ອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວ ຫິ ທຸຕິຍເວສາຣຊ຺ຊໍ ‘‘ກິເລເສຫິ ອາຣກຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ. ຕໂຕ ຈ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ‘‘ຍຖາ ທຸຕິເຍນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ ປຸຣິມສິທ຺ຘິ, ເອວໍ ປຸຣິເມນປິ ອຕ຺ເຖນ ທຸຕິຍເວສາຣຊ຺ຊສິທ຺ຘີ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອິມິນາ ນເຍນ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວເສນ ປທຕ຺ຕຍວຈເນ ປໂຍຊນທສ຺ສນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ອິຕຣຖາ ຫິ ກິຎ຺ຈິປໂຍຊນາຠາວໂຕ ອິທໍເຍວ ວຈນໍ ອິຘ ອວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.

ປຐເມນາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຐມຠູເຕນ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ ‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາ’ຕິ, ຕຕ຺ຣ…ເປ… ວິຫຣາມີ’’ຕິ ປຣິທີປິເຕນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ. ທຸຕິຍສິທ຺ຘີຕິ ທຸຕິຍສ຺ສ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕສິທ຺ຘິ ຕສ຺ສ ຕທຕ຺ຖຠາວໂຕ. ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ເຖຫີຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖຠູເຕຫິ ‘‘ເຍ ໂຂ ປນ ເຕ ອນ຺ຕຣາຍິກາ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ປຏິເສວໂຕ ນາລໍ ອນ຺ຕຣາຍາຍາຕິ, ຕຕ຺ຣ…ເປ… ວິຫຣາມີ’’ຕິ ຈ ‘‘ຍສ຺ສ ໂຂ ປນ ເຕ ອຕ຺ຖາຍ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ໂສ ນ ນິຍ຺ຍາຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາຕິ, ຕຕ຺ຣ…ເປ… ວິຫຣາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໘; ມ. ນິ. ໑.໑໕໐) ຈ ປຣິທີປິເຕຫິ ເວສາຣຊ຺ເຊຫິ. ຕຕິຍສິທ຺ຘີຕິ ຕຕິຍສ຺ສ ‘‘ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ເຕຫິ ຕສ຺ສ ປາກຏຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຍາຖາວໂຕ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມາປເທເສນ ຫິ ສຕ຺ຖຸ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ອໂຫສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໘) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທຠາເວເນວ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມເທສນາສິທ຺ຘິໂຕ ‘‘ຕຕິເຍນ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖສິທ຺ຘີ’’ຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ເອວໍ ປທຕ຺ຕຍວຈເນ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວເສນ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຈກ຺ຂຸຕ຺ຕຍວເສນປິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຸຣິມຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ອຸປນ຺ຍາສຕ຺ໂຖ. ປຸຣິມໍ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ຠຄວໂຕ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄຜລຕ຺ຕຍຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ກິເລສາຣີນໍ, ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ອຣານຎ຺ຈ ຫຕຠາວທີປນໂຕ. ທຸຕິຍໍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປທໍ ອາສຍານຸສຍອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ເສວ ຕໍສມ຺ຠວໂຕ. ຕເທຕຎ຺ຫິ ຎາຓທ຺ວຍໍ ສາວກປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຕິຍໍ ‘‘ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ’’ຕິ ປທໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ສວາສນສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານທີປນໂຕ. ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ຫິ ວຕ຺ວາ ‘‘ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທາ’’ຕິ ວຈນໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວາຍ ສວາສນສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານໍ ວິຠາເວຕີຕິ. ‘‘ອຫໍ ໂຂ ປນ ຕາຕ ອມ຺ພຏ຺ຐ ມນ຺ຕານໍ ທາຕາ’’ຕິ ອິທໍ ອປ຺ປຘານໍ, ‘‘ຕ຺ວໍ ມນ຺ຕານໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕາ’’ຕິ ອິທເມວ ປຘານໍ ສມຸຕ຺ເຕຊນາວຈນນ຺ຕິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕ຺ວໍ ມນ຺ຕານໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕາຕິ ອິມິນາ’ສ຺ສ ມນ຺ເຕສຸ ສູຣຠາວໍ ຊເນຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ລກ຺ຂຓວິຠາວເນ ວິສທຎາຓຕາສງ຺ຂາຕໍ ສູຣຠາວໍ ຊເນຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໕໙. ເອວໍ ໂຠຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ວຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ ນິປາໂຕ, ວຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕຖາ ມຍໍ ຕໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ເວທິສ຺ສາມ, ຕ຺ວໍ ມນ຺ຕານໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕາຕິ ຈ ເອວໍ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ໂປກ຺ຂຣສາຕິໂນ ວຈນສ຺ສ ສມ຺ປຏິຄ຺ຄໂຫ. ‘‘ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິອາທິນາປິ ຫິ ຕເທວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ໂປກ຺ຂຣສາຕິສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ’’ຕິ, ຕໍ ປເນສ ອາຈຣິຍສ຺ສ ສມຸຕ຺ເຕຊນາຍ ລກ຺ຂເຓສຸ ວິຄຕສມ຺ໂມຫຠາເວນ ພຸທ຺ຘມນ຺ເຕ ສມ຺ປສ຺ສມານຕ຺ຕາ ວທຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຕາຍາຕິ ຕາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ສມຸຕ຺ເຕຊນາຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໙) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຘຸນາ ປນ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ‘‘ຕາຍ ອາຈຣິຍກຖາຍາ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ອຕ຺ຖໂຕ ເຈສ ອວິຣຸທ຺ໂຘເຍວ. ມນ຺ເຕສຸ ສຕິສມຸປ຺ປາທິກາ ຫິ ກຖາ ສມຸຕ຺ເຕຊນາຕິ.

ອຍານຠູມິນ຺ຕິ ຍານສ຺ສ ອຠູມິໍ, ຍາເນນ ຍາຕຸມສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຏ຺ຐານຠູຕໍ, ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກສມີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.