໔. ໂສຓທຓ຺ຑສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໐໐. ເອວໍ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕ຺ວາ ອິທານິ ໂສຓທຓ຺ຑສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ຍຖານຸປຸພ຺ພໍ ສໍວຓ຺ຓໂນກາສສ຺ສ ປຕ຺ຕຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ, ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຄີຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂສຓທຓ຺ຑສຸຕ຺ຕຠາວໍ ວາ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ…ເປ… ອງ຺ເຄສູຕິ ໂສຓທຓ຺ຑສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ສຸນ຺ທຣຠາເວນ ສາຕິສຍານິ ອງ຺ຄານິ ເອເຕສມຕ຺ຖີຕິ ອງ຺ຄາ. ຕທ຺ຘິຕປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຕິສຍວິສິຏ຺ເຐ ອຕ຺ຖິຕາອຕ຺ເຖ ປວຕ຺ຕິໂຕ, ປຘານໂຕ ຣາຊກຸມາຣາ, ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ປນ ຊນປໂທຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອງ຺ຄາ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ອິຘາປິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ເຕ ເອວ. ‘‘ຕທາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ຕສ຺ສາ ຈາຣິກາຍ ກາຣຓວຈນໍ. ອາຄມເນ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິປນວເສນ ອາຄນ຺ຕຸໍ ນ ທສ຺ສນ຺ຕິ, ນານຸຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ນີລາໂສກກຓິກາຣໂກວິຬາຣກຸນ຺ທຣາຊຣຸກ຺ຂາທິສມ຺ມິສ຺ສຕາຍ ຕໍ ຈມ຺ປກວນໍ ນີລາທິປຎ຺ຈວຓ຺ຓກຸສຸມປຏິມຓ຺ຑິຕໍ, ນ ຈມ຺ປກຣຸກ຺ຂານຎ຺ເຎວ ນີລາທິປຎ຺ຈວຓ຺ຓກຸສຸມຕາຍາຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕຖາຣູປາຍ ປນ ຘາຕຸຍາ ຈມ຺ປກຣຸກ຺ຂາວ ນີລາທິປຎ຺ຈວຓ຺ຓມ຺ປິ ກຸສຸມໍ ປຸປ຺ຜນ຺ຕິ. ອິທານິປິ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ເທເສ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ເອວຎ຺ຈ ຍຖາຣຸຕມ຺ປິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ກຸສຸມຄນ຺ຘສຸຄນ຺ເຘຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສມ຺ມິສ຺ສການໍ, ສຸທ຺ຘຈມ຺ປການໍ ວາ ກຸສຸມານໍ ຄນ຺ເຘຫິ ສຸຄນ຺ເຘ. ເອວໍ ປນ ວທນ຺ໂຕ ນ ມາປນກາເລເຍວ ຕສ຺ມິໍ ນຄເຣ ຈມ຺ປກຣຸກ຺ຂາ ອຸສ຺ສນ຺ນາ, ອຖ ໂຂ ອປຣຠາເຄປີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ມາປນກາເລ ຫິ ຈມ຺ປກຣຸກ຺ຂານມຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ຕໍ ນຄຣໍ ‘‘ຈມ຺ປາ’’ຕິ ນາມໍ ລຠິ. ອິສ຺ສຣຕ຺ຕາຕິ ອຘິປຕິຠາວໂຕ. ເສນາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ເສນິໂກ, ສ຺ເວວ ເສນິໂຍ. ພຫຸຠາວວິສິຏ຺ຐາ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຕາ ຕທ຺ຘິຕປຈ຺ຈເຍນ ໂຊຕິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຫຕິຍາ ເສນາຍ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ສາຣສຸວຓ຺ຓສທິສຕາຍາຕິ ອຸຕ຺ຕມຊາຕິສຸວຓ຺ຓສທິສຕາຍ. ຈູຬທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເສນິໂຍ’’ຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ, ພິມ຺ພີຕິ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ນາມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ສາຣຠູໂຕ ທສ຺ສນີໂຍ ປາສາທິໂກ ອຕ຺ຕຠາວສມິທ຺ຘິຍາ ພິມ຺ພິສາໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໘໐).

໓໐໑-໒. ສໍຫຕາຕິ ສນ຺ນິປຕນວເສນ ສງ຺ຆຏິຕາ, ສນ຺ນິປຕິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເກກິສ຺ສາຍ ທິສາຍາຕິ ເອເກກາຍ ປເທສຠູຕາຍ ທິສາຍ. ປາຬິຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິການມຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ສງ຺ຆິໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ສງ຺ຆີ’’ຕິ ປຸຖຸຕ຺ເຕ ເອກວຈນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເອເຕສ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ. ເອວໍ ອາຈຣິເຍນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໐໑, ໓໐໒) ວຸຕ຺ຕໍ, ສງ຺ຆີຕິ ປນ ທີຆວເສນ ພຫຸວຈນມ຺ປິ ທິສ຺ສຕິ. ອຄຓາຕິ ອສມູຫຠູຕາ ອຄຓພນ຺ຘາ, ‘‘ອຄຓນາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ອຍເມວຕ຺ໂຖ, ສງ຺ຂ຺ຍາຕ຺ຖສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ເຕສໍ ສງ຺ຂ຺ຍາ ອຕ຺ຖີຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ປຸພ຺ເພ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ອຄຓາປິ ປຈ຺ຉາ ພຫິນຄເຣ ຄຓໍ ຠູຕາ ປຕ຺ຕາຕິ ຄຓີຠູຕາຕິ. ອຠູຕຕພ຺ຠາເວ ຫິ ກຣາສຠູໂຍເຄ ອ-ກາຣສ຺ສ ອີ-ກາຣາເທໂສ, ອີປຈ຺ຈໂຍ ວາ. ຣາຊຣາຊຎ຺ຎາທີນໍ ທຓ຺ຑຘໂຣ ປຸຣິໂສວ ຕໂຕ ຕໂຕ ຂຕ຺ຕິຍານໍ ຕາຍນໂຕ ຣກ຺ຂຓໂຕ ຂຕ຺ຕາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ໂສ ຫິ ຍຕ຺ຖ ເຕຫິ ເປສິໂຕ, ຕຕ຺ຖ ເຕສໍ ໂທສໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ຍຸຕ຺ຕປຕ຺ຕວເສນ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ກເຖຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ເຫ ພ຺ຍາກຣຓສມຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກຸລາປເທສາທິນາ ມຫຕີ ມຕ຺ຕາ ປມາຓເມຕສ຺ສາຕິ ມຫາມຕ຺ໂຕ.

ໂສຓທຓ຺ຑຄຸຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໐໓. ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານານິ ຣຊ຺ຊານິ ນາມ, ວິສິຏ຺ຐານິ ຣຊ຺ຊານິ ວິຣຊ຺ຊານິ, ຕາເນວ ເວຣຊ຺ຊານິ, ນານາວິຘານິ ເວຣຊ຺ຊານິ ຕຖາ, ເຕສຸ ຊາຕາຕິອາທິນາ ຕິຘາ ຕທ຺ຘິຕນິພ຺ພຈນໍ. ວິຈິຕ຺ຣາ ຫິ ຕທ຺ຘິຕວຸຕ຺ຕີຕິ. ຍຎ຺ຎານຸຠວນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຍຎ຺ຎສ຺ສ ອນຸຠວນຕ຺ຖໍ. ເຕຕິ ນານາເວຣຊ຺ຊກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ຕສ຺ສາຕິ ໂສຓທຓ຺ຑພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ. ອຸຕ຺ຕມພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ອຠິຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ວິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ວິຊ຺ຊາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອຸຄ຺ຄຕຕໂຣ, ອຸຬາໂຣ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ອາວຏ຺ຏນີມາຍາ ວຸຕ຺ຕາວ. ລາຠມຈ຺ເຉເຣນ ນິປ຺ປີຬິຕຕາຍ ອສນ຺ນິປາໂຕ ຠວິສ຺ສຕິ.

ອງ຺ເຄຕິ ຄເມຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ຎາເປຕິ, ສຍໍ ວາ ອງ຺ຄີຍຕິ ຄມີຍຕິ ຎາຍຕີຕິ ອງ຺ຄໍ, ເຫຕຸ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ໂລກຘມ຺ມຕານຸສ຺ສຣເຓນ ອປຣານິປິ ກາຣຓານິ ອາຫໍສູຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ທ຺ວີຫິ ປກ຺ເຂຫີຕິ ມາຕຸປກ຺ເຂນ, ປິຕຸປກ຺ເຂນ ຈາຕິ ທ຺ວີຫິ ຎາຕິປກ຺ເຂຫິ. ‘‘ອຸຠໂຕ ສຸຊາໂຕ’’ຕິ ຫິ ເອຕ຺ຖເກເຍວ ວຸຕ຺ເຕ ເຍຫິ ເກຫິຈິ ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫິ ສຸຊາຕຕ຺ຕໍ ວິຊາເນຍ຺ຍ, ສຸຊາຕສທ຺ໂທ ຈ ‘‘ສຸຊາໂຕ ຈາຣຸທສ຺ສໂນ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙) ອາໂຣຫສມ຺ປຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍປິ ໂຫຕີຕິ ຊາຕິວເສເນວ ສຸຊາຕຕ຺ຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ມາຕິໂຕ ຈ ປິຕິໂຕ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຠໂຕ ມາຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ’’ຕິອາທິ. ເອວນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ, ມາຕຸປກ຺ຂໂຕ ຈ ປິຕຸປກ຺ຂໂຕ ຈ ປຈ຺ເຈກໍ ຕິວິເຘນ ຎາຕິປຣິວຏ຺ເຏນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ສໍສຸທ຺ຘຄຫຓິໂກ’’ຕິ ອິມິນາປິ ‘‘ມາຕິໂຕ ຈ ປິຕິໂຕ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສໍສຸທ຺ຘາ ເຕ ມາຕຸຄຫຓີ’’ຕິ, ສໍສຸທ຺ຘາວ ອນຎ຺ຎປຸຣິສສາຘາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອໂນຣສປຸຕ຺ຕວເສນາປິ ຫິ ໂລເກ ມາຕາປິຕຸສມຎ຺ຎາ ທິສ຺ສຕິ, ອິຘ ປນສ຺ສ ໂອຣສປຸຕ຺ຕວເສເນວ ອິຈ຺ຉິຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສໍສຸທ຺ຘຄຫຓິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ຘາເຣຕີຕິ ຄຫຓີ, ຕຕິຍາວຏ຺ຏສງ຺ຂາໂຕ ຄພ຺ຠາສຍສຎ຺ຎິໂຕ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິປເທໂສ ສມເວປາກິນິຍາຕິ ສມວິປາຈນິຍາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ມຫາສຸທສ຺ສນສຸຕ຺ເຕ. ຍຖາຠຸຕ຺ຕມາຫາຣໍ ວິປາຈນວເສນ ຄຓ຺ຫາຕິ ນ ຉຑ຺ເຑຕີຕິ ຄຫຓີ, ກມ຺ມຊເຕໂຊຘາຕຸ, ຍາ ‘‘ອຸທຣຄ຺ຄີ’’ຕິ ໂລເກ ປຎ຺ຎາຍຕິ.

ປິຕຸປິຕາຕິ ປິຕຸໂນ ປິຕາ. ປິຕາມໂຫຕິ ອາມຫ-ປຈ຺ຈເຍນ ຕທ຺ຘິຕສິທ຺ຘິ. ‘‘ຈຕຸຍຸຄ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຕໍ ຕທຕ຺ເຖ ຍຸຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ກາລວິເສໂສ ຍຸຄໍ ນາມ. ເອຕໍ ຍຸຄສທ຺ເທນ ອາຍຸປ຺ປມາຓວຈນໍ ອຠິລາປມຕ຺ຕໍ ໂລກໂວຫາຣວຈນມຕ຺ຕເມວ, ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໂຕ ປນ ປິຕາມໂຫເຍວ ປິຕາມຫຍຸຄສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ເສວ ປຘານຠາເວນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕໂຕ ອຸທ຺ຘນ຺ຕິ ປິຕາມຫໂຕ ອຸປຣິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸພ຺ພປຸຣິສາ’’ຕິ, ຕທວເສສາ ປຸພ຺ພກາ ຉ ປຸຣິສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຣິສຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ມາຕິໂຕ’’ຕິ ປາຬິວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍມຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕກນໂຍ – ມາຕາ ຈ ປິຕາ ຈ ປິຕໂຣ, ປິຕູນໍ ປິຕໂຣ ປິຕາມຫາ, ເຕສໍ ຍຸໂຄ ທ຺ວນ຺ໂທ ປິຕາມຫຍຸໂຄ, ຕສ຺ມາ, ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ປິຕາມຫຍຸຄາ ປິຕາມຫທ຺ວນ຺ທາຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເອວຎ຺ຈ ປິຕາມຫຄ຺ຄຫເຓເນວ ມາຕາມໂຫປິ ຄຫິໂຕ. ຍຸຄສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ເອກເສໂສ ‘‘ຍຸໂຄ ຈ ຍຸໂຄ ຈ ຍຸໂຄ’’ຕິ, ອໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຎາຕິປຣິວຏ຺ເຏ ປິຕາມຫທ຺ວນ຺ທໍ ຄຫິຕໍ ໂຫຕີຕິ.

‘‘ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ປິຕາມຫຍຸຄາ’’ຕິ ອິທໍ ກາກາເປກ຺ຂນມິວ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ຘຄຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຍາວ ສຕ຺ຕໂມ ປຸຣິໂສ, ຕາວ ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ອນຸປກຸຏ຺ໂຐ ຊາຕິວາເທນາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕເຂໂປ. ອນວກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ສທ຺ຘຖາລິປາກາທີສຸ ນ ຉຑ຺ຑິໂຕ. ນ ອຸປກຸຏ຺ໂຐຕິ ນ ອຸປກ຺ໂກສິໂຕ. ‘‘ຊາຕິວາເທນາ’’ຕິ ອິທໍ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເກນ ກາຣເຓນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕິປີຕິ ອິມິນາປິ ກາຣເຓນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອຸຠໂຕ…ເປ… ຍຸຄາ’’ຕິ ເອເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ໂຍນິໂທສາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ສໍສຸທ຺ຘຄຫຓິກຠາວກິຕ຺ຕນໂຕ, ‘‘ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ກິຣິຍາປຣາຘາຠາໂວ. ກິຣິຍາປຣາເຘນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ເຂປໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ‘‘ອນຸປກຸຏ຺ໂຐ’’ຕິ ເອເຕນ ອຍຸຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄາຠາໂວ. ອຍຸຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄຎ຺ຫິ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕາ ອກ຺ໂກສໍ ລຠນ຺ຕີຕິ.

ອິສ຺ສໂຣຕິ ອາຘິປເຕຍ຺ຍສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມພເລນ ອີສນສີໂລ, ສາ ປນສ຺ສ ອິສ຺ສຣຕາ ວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ປາກຏາ ຊາຕາ, ຕສ຺ມາ ອຑ຺ຒຠາວປຣິຍາເຍນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຑ຺ໂຒຕິ ອິສ຺ສໂຣ’’ຕິ ອາຫ. ມຫນ຺ຕໍ ຘນມສ຺ສ ຠູມິຄຕໍ, ເວຫາສຄຕຎ຺ຈາຕິ ມຫທ຺ຘໂນ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຄຸຓສ຺ສ, ອຍເມວ ຈ ປາໂຐ ອຘຸນາ ທິສ຺ສຕິ. ອຄຸຓໍເຍວ ທສ຺ເສມາຕິ ອນ຺ວຍໂຕ ຕສ຺ສ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຠຄວໂຕ ອນຸປສງ຺ກມນກາຣຓໍ ອຄຸຓເມວ ທສ຺ເສມ.

ອຘິກຣູໂປຕິ ວິສິຏ຺ຐຣູໂປ ອຸຕ຺ຕມສຣີໂຣ. ທສ຺ສນໍ ອຣຫຕີຕິ ທສ຺ສນີໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ທສ຺ສນໂຍຄ຺ໂຄ’’ຕິ. ປສາທໍ ອາວຫຕີຕິ ປາສາທິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ປສາທຊນນໂຕ’’ຕິ. ໂປກ຺ຂຣສທ຺ໂທ ອິຘ ສຸນ຺ທຣຕ຺ເຖ, ສຣີຣຕ຺ເຖ ຈ ນິຣຸຬ຺ໂຫ. ວຓ຺ຓສ຺ສາຕິ ວຓ຺ຓຘາຕຸຍາ. ປກາສນິເຍນ ປຣິສຸທ຺ຘນິມິຕ຺ເຕນ ວຓ຺ຓສທ຺ທສ຺ສ ວຓ຺ຓຘາຕຸຍໍ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕເມວ ວຓ຺ຓຕາ, ສາ ຈ ວຓ຺ຓນິສ຺ສິຕາຕິ ອເຠທວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຕ຺ຕເມນ ປຣິສຸທ຺ເຘນ ວຓ຺ເຓນາ’’ຕິ. ສຣີຣໍ ປນ ສນ຺ນິເວສວິສິຏ຺ຐໍ ກຣຈຣຓຄີວາສີສາທິສມຸທາຍໍ, ຕຎ຺ຈ ອວຍວຠູເຕນ ສຓ຺ຐານນິມິຕ຺ເຕນ ຄຍ຺ຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕເມວ ໂປກ຺ຂຣຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຣີຣສຓ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ, ອຸຕ຺ຕມາຍ ສຣີຣສຓ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຖວສາ ຫິ ລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາໂມ. ສພ຺ເພສຸ ວຓ຺ເຓສຸ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓວ ອຸຕ຺ຕໂມຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘວຓ຺ເຓສຸປິ ເສຏ຺ເຐນ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ວຈ຺ຉສສທ຺ໂທ ສຣີຣາເຠ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ພ຺ຣຫ຺ມວຈ຺ຉສີຕິ ອຸຕ຺ຕມສຣີຣາໂຠ, ສຸວຓ຺ຓາໂຠ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ອິມເມວ ຫິ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ສຣີຣສທິເສເນວ ສຣີເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ພ຺ຣຫ຺ມຸຊຸຄຕ຺ຕຕໍ. ໂອກາໂສຕິ ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄຏ຺ຐານໍ. ອາໂຣຫປຣິຓາຫສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ອວຍວປາຣິປູຣິຍາ ຈ ທສ຺ສນສ຺ສ ໂອກາໂສ ນ ຂຸທ຺ທໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພາເນວາ’’ຕິອາທິ.

ສີລນ຺ຕິ ຍມນິຍມລກ຺ຂຓໍ ສີລໍ, ຕໍ ປນສ຺ສ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍ ວຸທ຺ຘໍ ວທ຺ຘິຕນ຺ຕິ ວິເສສໂຕ ‘‘ວຸທ຺ຘສີລີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸທ຺ຘສີເລນາຕິ ສພ຺ພທາ ສມ຺ມາໂຍຄໂຕ ວຸທ຺ເຘນ ຘຸວສີເລນ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປທຕ຺ຕຍມ຺ເປຕໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໂຕ ວິສິຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ທຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິທໍ ວຸທ຺ຘສີລີປທສ຺ເສວ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈສີລໂຕ ປຣໍ ຕຕ຺ຖ ສີລສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ເຕສມຊານນໂຕ ຈ ‘‘ປຎ຺ຈສີລມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ອາຫ.

ວາຈາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນຕາ ເອວ ສຸນ຺ທຣຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸນ຺ທຣາ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາ’’ຕິ. ຐານກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ສິກ຺ຂາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ກສ຺ສຈິປິ ອນູນຕາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທານິ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ອກ຺ຂຣານິ ເອຕິສ຺ສາຕິ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາ. ອກ຺ຂຣເມວ ຫິ ຕໍຕທຕ຺ຖວາຈກຠາເວນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ປທໍ. ອຖ ວາ ປທເມວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊກຕ຺ຕາ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ສິຖິລຘນິຕາທິອກ຺ຂຣປາຣິປູຣິຍາ ຈ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ປຣິມຓ຺ຑລຕາ, ປຣິມຓ຺ຑລໍ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນເມຕິສ຺ສາຕິ ຕຖາ. ອປິຈ ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ປທໍ, ນາມາທິ, ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ວາກ຺ຍໍ, ເຕສໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາ. ອຕ຺ຖວິຎ຺ຎາປເນ ສາຘນຕາຍ ວາຈາວ ກຣຓໍ ວາກ຺ກຣຓນ຺ຕິ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸທາຫຣຓໂຆໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຈີເຠທສທ຺ໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ, ເຕນ ວາ ຠາສິຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຄຸຓປຣິປຸຓ຺ຓຠາເວນ ປູເຣ ຄຸເຓຫິ ປຣິປຸຓ຺ຓຠາເວ ຠວາຕິ ໂປຣີ. ປຸນ ປຸເຣຕິ ຣາຊຘານີມຫານຄເຣ. ຠວຕ຺ຕາຕິ ສໍວຑ຺ຒຕ຺ຕາ. ສຸຂຸມາລຕ຺ຕເນນາຕິ ສຸຂຸມາລຠາເວນ, ອິມິນາ ຕສ຺ສາ ວາຈາຍ ມຸທຸສຓ຺ຫຕ຺ຕມາຫ. ອປລິພຸທ຺ຘາຍາຕິ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫາທີຫິ ອປຣິໂຍນທ຺ຘາຍ, ເຫຕຸຄພ຺ຠປທເມຕໍ. ຕໂຕ ເອວ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສາຠາໂວຕິ. ຑໍເສຕ຺ວາ ວິຍ ເອກເທສກຖນໍ ສນ຺ທິຏ຺ຐໍ, ສຓິກໍ ຈິຣາຍິຕ຺ວາ ກຖນໍ ວິລມ຺ພິຕໍ, ‘‘ສນ຺ນິທ຺ຘວິລມ຺ພິຕາທີ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ສທ຺ເທນ ອຊນກໍ ວຈິນໍ, ມມ຺ມກສງ຺ຂາຕໍ ວາ ເອກກ຺ຂຣເມວ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸມຸຈ຺ຈາຣຓໍ ສນ຺ນິທ຺ຘໍ. ອາທິສທ຺ເທນ ທຸກ຺ຂລິຕານຸກຑ຺ຒິຕາທີນິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອຬາຄເຬນາຕິ ເອຬາປຄ຺ຆຣເຓນ. ‘‘ເອຬາ ຄຬນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ທ຺ວິຘາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ລາລາ ວາ ປຄ຺ຆຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປສ຺ເສ’ຬມູຄໍ ອຸຣຄໍ ທຸຊິວ຺ຫ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໗.໔໙) ວິຍ ຫິ ເອຬາສທ຺ໂທ ລາລາຍ, ເຂເຬ ຈ ປວຕ຺ຕຕິ. ເຂຬຜຸສິຕານີຕິ ເຂຬພິນ຺ທູນິ.

ຕຕ຺ຣາຍມຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕກນໂຍ – ເອລນ຺ຕິ ໂທໂສ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຍາ ສາ ວາຈາ ເນລາ ກຓ຺ຓສຸຂາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໘, ໑໙໔) ວິຍ. ທຸປ຺ປຎ຺ຎາ ຈ ສໂທສເມວ ກຖໍ ກເຖນ຺ຕາ ເອລໍ ປຄ຺ຆຣາເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ວາຈາ ເອລຄຬາ ນາມ ໂຫຕິ, ຕພ຺ພິປຣີຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສາ ວາຈາຍ ອຕ຺ຖປາຣິປູຣິໍ ວທຕິ. ວິຎ຺ຎາປນສທ຺ເທນ ເອຕສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຊຣາຊິຓ຺ຓຕາຍ ຊິຓ຺ໂຓຕິ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈປາລິຈ຺ຈາທິຠາວມາປາທິໂຕ. ວຸທ຺ຘິມຣິຍາທປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ວຸທ຺ຘິຍາ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ຊາຕິມຫລ຺ລກຕາຍາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ມຫລ຺ລກຠາເວນ. ເຕນາຫ ‘‘ຈິຣກາລປ຺ປສຸໂຕ’’ຕິ. ອທ຺ຘສທ຺ໂທ ອທ຺ຘານປຣິຍາໂຍ ທີຆກາລວາຈໂກ. ກິຕ຺ຕໂກ ປນ ໂສຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວ ຕໂຍ ຣາຊປຣິວຏ຺ເຏ’’ຕິ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຣາຊູນໍ ຣຊ຺ຊປສາສນປຏິປາຏິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອທ຺ຘຄໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ກຕໍ ວໂຍຄຫຓໍ ໂອສານວຍາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຈ຺ຉິມວຍໍ ສມ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ປຈ຺ຉິໂມ ຕຕິຍຠາໂຄຕິ ວສ຺ສສຕສ຺ສ ຕິຘາ ກເຕສຸ ຠາເຄສຸ ຕຕິໂຍ ໂອສານຠາໂຄ. ປຈ຺ເຈກໍ ເຕຕ຺ຕິໍສວສ຺ສໂຕ ຈ ອຘິກມາສປກ຺ຂາທິປິ ວິຠຊີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ສຕ຺ຕສຏ຺ຐິເມ ວສ຺ເສ ຍຖາຣຫໍ ລພ຺ຠມານມາສປກ຺ຂທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຈ຺ຉິມວໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນປິ ຫິ ອິມເມວຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຕ຺ຕສຏ຺ຐິວສ຺ສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຈ຺ຉິມວໂຍ ໂກຏ຺ຐາໂສ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕຣຖາ ຫິ ‘‘ປຈ຺ຉິມວໂຍ ນາມ ວສ຺ສສຕສ຺ສ ປຈ຺ຉິໂມ ຕຕິຍຠາໂຄ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ວິໂຣໂຘ ຠເວຍ຺ຍາຕິ.

ເອວໍ ເກວລຊາຕິວເສນ ປຐມວິກປ຺ປໍ ວຕ຺ວາ ຄຸຓມິສ຺ສກວເສນປິ ທຸຕິຍວິກປ຺ປໍ ວທນ຺ເຕນ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ນາຍໍ ຊິຓ຺ຓຕາ ວໂຍມຕ຺ເຕນ, ອຖ ໂຂ ກຸລປຣິວຏ຺ເຏນ ປຸຣາຓຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຊິຓ຺ໂຓຕິ ໂປຣາໂຓ’’ຕິອາທິ. ຈິຣກາລປ຺ປວຕ຺ຕກຸລນ຺ວໂຍຕິ ຈິຣກາລໍ ປວຕ຺ຕກຸລປຣິວຏ຺ໂຏ, ເຕນາສ຺ສ ກຸລວເສນ ອຸທິໂຕທິຕຠາວມາຫ. ‘‘ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ຊາຕິວຸທ຺ຘິຍາ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ, ຄຸຓວຸທ຺ຘິຍາ ຈ ຕໂຕ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ‘‘ວຸທ຺ໂຘຕິ ສີລາຈາຣາທິຄຸຓວຸທ຺ຘິຍາ ຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວກ຺ຂມານໍ ປຕິ ປາຣິເສສຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຫຕໍ. ຕຖາ ຊາຕິມຫລ຺ລກຕາຍປິ ເຕເນວ ປເທນ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ, ວິຠວມຫຕ຺ຕຕາຍ ຈ ອນວເສສິຕຕ຺ຕາ ‘‘ມຫລ຺ລໂກຕິ ວິຠວມຫນ຺ຕຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ມຄ຺ຄປຏິປນ຺ໂນຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຍຸຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິວີຖິໍ ອໂວກ຺ກມ຺ມ ຈຣຓວເສນ ອຸປຄໂຕຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ຊາຕິວຸທ຺ຘຠາວມນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ, ຕມ຺ປິ ອນ຺ຕິມວຍໍ ປຈ຺ຉິມວຍເມວ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ສາຘິປ຺ປາຍໂຍຊນາ. ອິມິນາ ຫິ ປຈ຺ຉິມວຍວເສນ ຊາຕິວຸທ຺ຘຠາວໍ ທສ຺ເສຕີຕິ.

ພຸທ຺ຘຄຸຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໐໔. ຕາທິເສຫິ ມຫານຸຠາເວຫິ ສທ຺ຘິໍ ຍຸຄຄ຺ຄາຫວເສນ ຐປນມ຺ປິ ນ ມາທິສານໍ ປຓ຺ຑິຕຊາຕີນມນຸຈ຺ຉວິກໍ, ກຸໂຕ ປນ ອຸກ຺ກໍສວເສນ ຐປນນ຺ຕິ ອິທໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ນ ຍຸຕ຺ຕຣູປນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ໂຂ ປນ ເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຍປິ ຄຸຓາ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ສທິສາ, ເຕປິ ຄຸເຓ ອຸຕ຺ຕຣິຕເຣເຍວ ມຎ຺ຎມາໂນ ປກາເສຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສທິສາຕິ ຈ ເອກເທເສນ ສທິສາ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ຄຸເຓຫິ ສພ຺ພຖາ ສທິສາ ເກຈິປິ ຄຸຓາ ອຎ຺ເຎສຸ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ‘‘ໂກ ຈາຫ’’ນ຺ຕິອາທິ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣາກາຣທສ຺ສນໍ. ອຫຎ຺ຈ ກີທິໂສ ນາມ ຫຸຕ຺ວາ ສທິໂສ ຠວິສ຺ສາມິ, ສມຓສ຺ສ…ເປ… ຄຸຓາ ຈ ກີທິສາ ນາມ ຫຸຕ຺ວາ ສທິສາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ສາຘິປ຺ປາຍໂຍຊນາ. ເກຈິ ນວໍ ປາຐໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຍເມວ ມູລປາໂຐ ຍຖາ ຕໍ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ເຕ ‘‘ໂກ ຈາຫໍ ໂຠ ໂຄຕມ ສາຈຣິຍໂກ, ກາ ຈ ອນຸຕ຺ຕຣາ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປທາ’’ຕິ. ອິຕເຣຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ອສທິເສ ຄຸເຓ, ‘‘ປກາເສຕີ’’ຕິ ອິມິນາວ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອກນ຺ເຕເນວາຕິ ສທິສຄຸຓານໍ ວິຍ ປສງ຺ຄາຠາເວນ.

ເອວໍ ນິຍາເມນ຺ໂຕ ໂສຓທຓ຺ໂຑ ອິທໍ ອຕ຺ຖຊາຕໍ ທີເປຕິ. ຍຖາ ຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ-ສທ຺ໂທ ກາຣເຓ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ ມຍເມວ ອຣຫາມາ’’ຕິ. ໂຄປທກນ຺ຕິ ຄາວິຍາ ຂຸຣຏ຺ຐາເນ ຐິຕອຸທກໍ. ຄຸເຓຕິ ສທິສຄຸເຓປິ, ປເຄວ ອສທິສຄຸເຓ.

ສຏ຺ຐິກຸລສຕສຫສ຺ສນ຺ຕິ ສຏ຺ຐິສຫສ຺ສາຘິກໍ ກຸລສຕສຫສ຺ສໍ. ຘມ຺ມປທຏ຺ຐກຖາທີສຸ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑໖) ປນ ກຕ຺ຖຈິ ຠຄວໂຕ ອສີຕິກຸລສຫສ຺ສຕາວຈນໍ ເອເກກປກ຺ຂເມວ ສນ຺ຘາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສຸຘາມຏ຺ຐໂປກ຺ຂຣຓິໂຍຕິ ສຸຘາຍ ປຣິກມ຺ມກຕາ ໂປກ຺ຂຣຓິໂຍ. ສຕ຺ຕຣຕນານນ຺ຕິ ສຕ຺ຕຫິ ຣຕເນຫິ. ປູຣໂຍເຄ ຫິ ກຣຓຕ຺ເຖ ພຫຸລໍ ຉຏ຺ຐີວຈນໍ. ປາສາທນິຍູຫາທໂຍຕິ ອຸປຣິປາສາເທ ຐິຕຕຸລາສີສາທໂຍ. ‘‘ສຕ຺ຕຣຕນານ’’ນ຺ຕິ ອຘິກາໂຣ, ອເຠເທປິ ເຠທໂວຫາໂຣ ເອສ. ກຸລປຣິຍາເຍນາຕິ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊສ຺ສ ອສມ຺ຠິນ຺ນຂຕ຺ຕິຍກຸລານຸກ຺ກເມນ. ເຕສຸປີຕິ ຈຕູສຸ ນິຘີສຸປິ. ຄຫິຕໍ ຄຫິຕໍ ຐານໍ ປູຣຕິເຍວ ຘເນນ ປາກຕິກເມວ ໂຫຕິ, ນ ອູນໍ.

ຠທ຺ທເກນາຕິ ສຸນ຺ທເຣນ. ປຈ຺ຉິມວເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຐມວໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມາຕາປິຕູນໍ ອນິຈ຺ຉາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາວ ອນາທໂຣ ເຕນ ຍຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ເຖ ສາມິວຈນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕສນ຺ຕິ ມາຕາປິຕູນໍ. ກນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ກຫໍ ປິຍປຸຕ຺ຕກາ’’ຕິອາທິນາ ປຣິເທວິຕ຺ວາ.

ອປຣິມາໂຓເຍວາຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕໂກ ເອໂສ’’ຕິ ເກນຈິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕຸມສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນເຍວ. ທ຺ເວ ເວຬູ ອໂຘກຏິມຕ຺ຕກເມວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ເວຬູນໍ ອຸປຣິ ກຏິມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ປາຣມິຕານຸຠາເວນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເອວ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຠຄວາ ປນ ຕທາ ປກຕິປ຺ປມາໂຓວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຎ຺ຎາຍມາໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມິວ ທິສ຺ສຕິ, ວີມໍສິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ປາຣມິຕາພເລເນວ ເອວໍ ອປຣິມາຓຕາ, ນ ອິທ຺ຘິພເລນາຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຕຸໂລຕິ ອສທິໂສ. ‘‘ຘມ຺ມປເທ ຄາຖມາຫາ’’ຕິ ກຕ຺ຖຈິ ປາໂຐ ອຍຸຕ຺ໂຕວ. ນ ຫິ ຘມ຺ມປເທ ອຍໍ ຄາຖາ ທິສ຺ສຕິ. ສຸຘາປິຓ຺ຑິຍຕ຺ເຖຣາປທານາທີສຸ (ອປ. ໑.໑໐.ສຸຘາປິຓ຺ຑິຍຕ຺ເຖຣາປທານ) ປນາຍໍ ຄາຖາ ອາຄຕາ, ສາ ຈ ໂຂ ອຎ຺ຎວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ເອວ, ນ ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ, ຕສ຺ມາ ປາຬິວເສນ ສງ຺ຄີຕິມນາຣຸຬ຺ຫາ ປກິຓ຺ຓກເທສນາເຍວາຍໍ ຄາຖາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ເຕ ຕາທິເສຕິ ປຣິຍາຍວຈນເມຕໍ ‘‘ອປ຺ປໍ ວສ຺ສສຕໍ ອາຍຸ, ອິທາເນຕຣຫິ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ພຸ. ວໍ. ໒໗.໒໑) ວິຍ, ‘‘ເອຕາທິເສ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ຕທສຸນ຺ທຣໍ ອປທານາທີສຸ ຕຖາ ອທິສ຺ສນໂຕ. ກິເລສປຣິນິພ຺ພາເນນ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ກຸໂຕຈິປິ ອຠເຍ ເຕ ຕາທິເສ ປູຊຍໂຕ ເອຕ຺ຖ ອິທໍ ປຸຎ຺ຎໍ ເກນຈິ ມຫານຸຠາເວນ ອປິ ສງ຺ຂາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ພາຫນ຺ຕຣນ຺ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ພາຫູນມນ຺ຕຣໍ. ທ຺ວາທສ ໂຍຊນສຕານີຕິ ທ຺ວາທສາຘິການິ ໂຍຊນສຕານິ. ພຫລນ຺ຕເຣນາຕິ ສມນ຺ຕາ ສຣີຣປຣິຓາຫປ຺ປມາເຓນ. ປຸຖຸລໂຕຕິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ. ອງ຺ຄຸລິປພ຺ພານີຕິ ເອເກການິ ອງ຺ຄຸລິປພ຺ພານິ. ຠມຸກນ຺ຕຣນ຺ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠມຸການມນ຺ຕຣໍ. ມຸຂໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທ຺ວິໂຍຊນສຕໍ ປຣິມຓ຺ຑລໂຕ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ເອທິໂສ ຠຄວາ’’ຕິ ຍາ ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕາ ກຖາ, ຕສ຺ສາ ອນຸຣູປນ຺ຕິ ຍຖາກຖໍ, ອິມິນາ ອຎ຺ເຎຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວໂຕ ວຓ຺ຓກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ໂອໂລເກຕຸກາມຕາຍ ອາຄໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ, ຍຖາກຖນ຺ຕິ ວາ ກີທິສໍ. ‘‘ຍຖາກຖໍ ປນ ຕຸມ຺ເຫ ຠິກ຺ຂເວ ສມຄ຺ຄາ ສມ຺ໂມທມານາ ອວິວທມານາ ຜາສຸກໍ ວສ຺ສໍ ວສິຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໙໔) ວິຍ ຫິ ປຸຈ຺ຉາຍໍ ເອສ ນິປາຕສມຸທາໂຍ, ເອໂກ ວາ ນິປາໂຕ.

ຄນ຺ຘກຸຏິປຣິເວເຓຕິ ຄນ຺ຘກຸຏິຍາ ປຣິເວເຓ, ຄນ຺ຘກຸຏິໂຕ ພຫິ ປຣິເວຓພ຺ຠນ຺ຕເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຕິ ມຎ຺ຈເກ. ‘‘ສີຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສີ’’ຕິ ຍຖາ ຣາຫຸ ອສຸຣິນ຺ໂທ ອາຍາມໂຕ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ, ອຸພ຺ເພຘໂຕ ຈ ຠຄວໂຕ ຣູປກາຍສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາ ຣູປໍ ອິທ຺ຘາຠິສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ໂຕ ສີຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໐໔) ເອວໍ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຕເທຕໍ ‘ນ ມຍາ ອສຸຣິນ຺ທ ອໂຘມຸເຂນ ປາຣມິໂຍ ປູຣິຕາ, ອຸທ຺ຘຄ຺ຄເມວ ກຕ຺ວາ ທານໍ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ວິຣຸທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ເອຕຎ຺ຫິ ຄນ຺ຘກຸຏິທ຺ວາຣວິວຣຓາທີສຸ ວິຍ ປາຣມິຕານຸຠາວສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ, ອຎ຺ຎຖາ ຕເທວ ວຈນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ວີມໍສິຕ຺ວາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອໂຘມຸເຂນາຕິ ໂອສກ຺ກິຕວີຣິຍຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸທ຺ຘຄ຺ຄເມວາຕິ ອໂນສກ຺ກິຕວີຣິຍຕໍ, ອຸພ຺ຠໂກຏິກໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທາ ຣາຫຸ ອຸປາສກຠາວໍ ປຏິເວເທສີຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ທິວສ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ກິເລເສຫິ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣິຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ, ອໂຕເຍວ ອຸຕ຺ຕມຕາ ປຣິສຸທ຺ຘຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຕ຺ຕມໍ ປຣິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ອນວຊ຺ຊຏ຺ເຐນ ກຸສລໍ, ນ ສຸຂວິປາກຏ຺ເຐນ ຕສ຺ສ ອຣຫຕມສມ຺ຠວໂຕ. ກຸສລສີເລນາຕິ ອນວຊ຺ເຊເນວ ວິທ຺ຘສ຺ຕສວາສນກິເລເສນ ສີເລນ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປທຈຕຸກ຺ກມ຺ເປຕໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໂຕ ວິສິຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ທຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິທມສ຺ສ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກຕ຺ຖຈິ ຈຕຸຣາສີຕິປາຓສຫສ຺ສານິ, ກຕ຺ຖຈິ ອປຣິມາຓາປິ ເທວມນຸສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຠຄວໂຕ ເອເກກາຍ ຘມ຺ມເທສນາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ມຫາສມຍສຸຕ຺ຕ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໑ ອາທໂຍ) ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕ- (ຂຸ. ປາ. ໕.໑ ອາທໂຍ; ສຸ. ນິ. ໒໖໑ ອາທໂຍ) ເທສນາທີສຸ ຫິ ຈຕຸວີສຕິຍາ ຐາເນສຸ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາ ອປຣິເມຍ຺ຍາ ເທວມນຸສ຺ສາ ມຄ຺ຄຜລາມຕໍ ປິວິໍສຸ. ໂກຏິສຕສຫສ຺ສາທິປຣິມາເຓນປິ ພຫູ ເອວ, ນິທສ຺ສນວເສນ ປເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອນຸຕ຺ຕຣສິກ຺ຂາປກຠາເວນ ຠຄວາ ພຫູນໍ ອາຈຣິໂຍ, ເຕສໍ ອາຈຣິຍຠູຕານໍ ສາວການມາຈຣິຍຠາເວນ ສາວກເວເນຍ຺ຍານໍ ປາຈຣິໂຍ. ຠຄວຕາ ຫິ ທິນ຺ນນເຍ ຐຕ຺ວາ ສາວກາ ເວເນຍ຺ຍໍ ວິເນນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາວ ເຕສໍ ປຘາໂນ ອາຈຣິໂຍຕິ.

ວທນ຺ຕສ຺ສາຘິປ຺ເປໂຕວ ອຕ຺ໂຖ ປມາຓໍ, ນ ລກ຺ຂຓຫາຣາທິວິສໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ປນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອິມສ຺ສ ວາ ປູຕິກາຍສ຺ສາ’’ຕິ ປາຐາວສາເນ ເປຍ຺ຍາລໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເກລນາ ປຏິເກລນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ຫິ ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຖຸວິຠງ຺ຄປາຬິ (ວິຠ. ໘໕໔) ‘‘ພາຫິຣານໍ ວາ ປຣິກ຺ຂາຣານໍ ມຓ຺ຑນາ’’ຕິອາທິ ເປຍ຺ຍາລວເສນ ຄຍ຺ຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອິມສ຺ສ ວາ ປູຕິກາຍສ຺ສາຕິ ອິມສ຺ສ ວາ ມນຸສ຺ສສຣີຣສ຺ສ. ຍຖາ ຫິ ຕທຫຸຊາໂຕປິ ສິງ຺ຄາໂລ ‘‘ຊຣສິງ຺ຄາໂລ’’ ຕ຺ເວວ, ອູຣຸປ຺ປມາຓາປິ ຈ ຄໂລຈິລຕາ ‘‘ປູຕິລຕາ’’ ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເອວໍ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓປິ ມນຸສ຺ສສຣີໂຣ ‘‘ປູຕິກາໂຍ’’ ຕ຺ເວວ, ຕສ຺ສ ມຓ຺ຑນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກລນາຕິ ກີຬນາ. ‘‘ເກລາຍນາ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ປຏິເກລນາຕິ ປຏິກີຬນາ. ຈປລສ຺ສ ຠາໂວ ຈາປລ຺ຍໍ, ຈາປລ຺ລໍ ວາ, ເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ວສ຺ສສຕິໂກປິ ສມາໂນ ຕທຫຸຊາຕທາຣໂກ ວິຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ເສທມຘິວຈນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປາເປ ປຸເຣ ກໂຣຕິ, ນ ວາ ປາປໍ ປຸເຣ ກໂຣຕີຕິ ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣຕິ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕສມາເສນ ທຸວິຘມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປາເປ ນວໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປາເປຕິ ຈ ປາປປຏິປກ຺ເຂ, ປາປວິຣຫິເຕ ວາ. ພ຺ຣຫ຺ມນິ ເສຏ຺ເຐ ຠຄວຕິ ຠວາ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນາວເສນ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາຕຕ຺ຕາ, ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ວາ ຠຄວໂຕ ອປຈ຺ຈໍ ຄຣຸກຣຓາທິນາ, ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈ, ພ຺ຣຫ຺ມໍ ວາ ເສຏ຺ຐໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ຊານາຕີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາ, ອຣິຍສາວກສງ຺ຂາຕາ ປຊາ. ເຕນາຫ ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາ’’ຕິອາທິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓປຊາຍາຕິ ພຫິຕປາປປຊາຍ. ‘‘ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຸເຣກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ປທມຘິກາໂຣຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເອຕິສ຺ສາຍ ຈ ປຊາຍ ປຸເຣກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ອິມິນາ. ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ‘‘ນ ເກວລໍ ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣ ເອວ, ອຖ ໂຂ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາຍ ຈ ປຊາຍ ສມ຺ພນ຺ຘຠູຕາຍ ປຸເຣກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ. ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ອຘິປ຺ປາຍມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ. ‘‘ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາຍ ປຊາຍາ’’ຕິ ອິມິນາວ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ນ ຈ ປຈ຺ເຈກມຕ຺ຖທີປກໍ, ປກຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິວເສນປິ ເຈຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຍຸຕ຺ຕສມາໂສ ຈາຍໍ. ປາປນ຺ຕິ ປາປກມ຺ມໍ, ອຫິຕໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘິເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ກສ຺ສາ ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ເອວມາຫາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຕນາ’’ຕິອາທິ ຕທຕ຺ຖວິວຣຓໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓປຊາຍາຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິປຊາຍ.

ຣຎ຺ຊນ຺ຕິ ອຏ຺ຏໍ ຠຊນ຺ຕິ ຣາຊາໂນ ເອເຕນາຕິ ຣຏ຺ຐໍ, ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຣຊ຺ຊຠູຕກາສິໂກສລາທິມຫາຊນປທາ. ຊນາ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ສຸຂຊີວິກໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຊນປໂທ, ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຣຊ຺ເຊ ເອເກກໂກຏ຺ຐາສຠູຕາ ອຸຕ຺ຕຣປຖທກ຺ຂິຓປຖາທິຂຸທ຺ທກຊນປທາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕຖາ ອາຄເຕສຸ. ປຸຈ຺ຉາຍາຕິ ອຕ຺ຕນາ ອຠິສງ຺ຂຕາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນາສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາຍ ອຕ຺ຕໂນ ຎາເຓນ ສມ຺ປຏິຄ຺ຄຫເຓ. ເກສຎ຺ຈິ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ຎາຓປຣິປາກໍ, ຈິຕ຺ຕາຈາຣຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ຠຄວາວ ປຸຈ຺ຉາຍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ສາຂລ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ຑປາຬິ (ຘ. ສ. ໑໓໕໐). ອທ຺ຘານທຣຖນ຺ຕິ ທີຆມຄ຺ຄາຄມນປຣິສ຺ສມໍ. ອສ຺ສາຕິ ຠຄວໂຕ, ມຸຂປທຸມນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ພາລາຕປສມ຺ຜສ຺ສເນເນວາຕິ ອຠິນວຸຄ຺ຄຕສູຣິຍຣໍສິສມ຺ຜສ຺ສເນນ ອິວ. ຕຖາ ຫິ ສູຣິໂຍ ‘‘ປທ຺ມພນ຺ຘູ’’ຕິ ໂລເກ ປາກໂຏ, ຈນ຺ໂທ ປນ ‘‘ກຸມຸທພນ຺ຘູ’’ຕິ. ປຸຓ຺ຓຈນ຺ທສ຺ສ ສິຣິຍາ ສມານາ ສິຣີ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຸຓ຺ຓຈນ຺ທສສ຺ສິຣິກໍ. ກຖໍ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕສທິສຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ເອຫິ ສ຺ວາຄຕວາທີ’’ຕິ ອິມິນາ ສຸຂສມ຺ຠາສປຸພ຺ພກໍ ປິຍວາທິຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ສຂິໂລ’’ຕິ ອິມິນາ ສຓ຺ຫວາຈຕໍ, ‘‘ສມ຺ໂມທໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ປຏິສນ຺ຘາຣກຸສລຕໍ, ‘‘ອພ຺ຠາກຸຏິໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ວິປ຺ປສນ຺ນມຸຂຕໍ, ‘‘ອຸຕ຺ຕານມຸໂຂ’’ຕິ ອິມິນາ ສຸຂສລ຺ລາປຕໍ, ‘‘ປຸພ຺ພຠາສີ’’ຕິ ອິມິນາ ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄຫສ຺ສ ໂອກາສກຣເຓນ ຫິຕຊ຺ຌາສຍຕໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍຕ຺ຖ ກິຣາຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຣ-ສທ຺ໂທ ອຣຸຈິສູຈເນ –

‘‘ຂຓວຕ຺ຖຸປຣິຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອາປາຖໍ ນ ວຊນ຺ຕິ ເຍ;

ເຕ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາ ນາມ, ເຍ’ສໍ ຣູປາທໂຍ ກິຣາ’’ຕິ. –

ອາທີສຸ (ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣ-ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຣມ຺ມຓວິຠາເຄ ຉຏ຺ຐອນຸຈ຺ເຉເທ – ໗໗) ວິຍ, ເຕນ ຠຄວຕາ ອຘິວຸຕ຺ຖປເທເສ ນ ເທວຕານຸຠາເວນ ມນຸສ຺ສານໍ ອນຸປທ຺ທວຕາ, ອຖ ໂຂ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ພຸທ຺ຘານຸຠາເວເນວ ຫິ ຕາ ອາຣກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ປໍສຸປິສາຈກາທໂຍຕິ ປໍສຸນິສ຺ສິຕປິສາຈກາທໂຍ. ອາທິສທ຺ເທນ ຠູຕຣກ຺ຂສາທີນໍ ຄຫຓໍ. ອິທານິ ພຸທ຺ຘານຸຠາວເມວ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອນຸສາສິຕພ຺ໂພ ສງ຺ໂຆ ນາມ ສພ຺ໂພປິ ເວເນຍ຺ຍຊນສມູໂຫ. ສຍໍ ອຸປ຺ປາທິໂຕ ສງ຺ໂຆ ນາມ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕອຣິຍປຸຄ຺ຄລສມູໂຫ. ‘‘ຕາທິໂສ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ສຍໍ ວາ ອຸປ຺ປາທິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວິກປ຺ໂປ ເອວ ປຈ຺ຈາມຏ຺ໂຐ ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ວິຘິ ປຏິເສໂຘວາຕິ ກຕ຺ວາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຸຣິມປທສ຺ເສວ ວາ’’ຕິ ວິກປ຺ປນ຺ຕຣຄຫຓນ຺ຕິ ອາຈຣິເຍນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໐໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ກາມໍ ‘‘ຄຓີ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ສງ຺ຆີ’’ຕິ ປທສ຺ເສວ ເວວຈນໍ, ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປທ຺ວເຍ ທຸຕິຍວິກປ຺ປເມວ ປຈ຺ຈາມສິຕ຺ວາ ‘‘ຕາທິໂສວສ຺ສ ຄໂຓ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອວສິຏ຺ຐສ຺ສປິ ປຐມວິກປ຺ປສ຺ສ ສງ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ‘‘ປຸຣິມປທສ຺ເສວ ວາ ເວວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອວມ຺ປິ ວທນ຺ຕິ – ຘມ຺ມເສນາປຕິຕ຺ເຖຣາທີນໍ ປຈ຺ເຈກຄຓີນໍ ຄຓໍ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາທິຄຓໍ ວາ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕາທິໂສ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາປິ ຫິ ສພ຺ໂພວ ຠິກ຺ຂຸຄໂຓ ອນຸສາສິຕພ຺ໂພ ນາມ, ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕອຣິຍຄໂຓ ປນ ສຍໍ ອຸປ຺ປາທິໂຕ ນາມ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕາທິໂສ’’ຕິ ອິມິນາ ວິກປ຺ປທ຺ວຍສ຺ສາປິ ປຈ຺ຈາມສນໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ວິເສສຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສພ຺ພຖາ ສມານຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸຣິມປທສ຺ເສວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ປູຣຓມກ຺ຂລິອາທີນໍ ພຫູນໍ ຕິຕ຺ຖກຣານໍ, ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ອເຈລກາທິມຕ຺ຕເກນປິ ກາຣເຓນາຕິ ນິຈ຺ໂຈຬຕາທິມຕ຺ຕເກນປິ ອປ຺ປິຈ຺ຉສນ຺ຕຸຏ຺ຐຕາທິສມາໂຣປນລກ຺ຂເຓນ ກາຣເຓນ.

ນວກາຕິ ອຠິນວາ. ປາຫຸນກາຕິ ປເຫຓກໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸມນຸຈ຺ຉວິກາ, ເອເຕນ ທຸວິເຘສຸ ອາຄນ຺ຕຸເກສຸ ປຸເຣຕຣມາຄຕວເສນ ອິຘ ອຕິຖິໂນ, ນ ໂຠຊນເວລາຍມາຄຕວເສນ ອພ຺ຠາຄຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຣິຍາປຸຓາມີຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕຸໍ ຊານາມິ, ຘາຕ຺ວຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊານາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກປ຺ປມ຺ປີຕິ ອາຍຸກປ຺ປມ຺ປິ, ຠເຓຍ຺ຍ ເຈຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຈິຣໍ ຈິຣກາເລ ກປ຺ໂປ ຂີເຍຖ, ທີຆມນ຺ຕເຣ ທີຆກາລນ຺ຕເຣປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ວຓ຺ໂຓ ນ ຂີເຍຖາຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ຈິຣ’’ນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ເພປິ ຉນ຺ທຫານິຠຍາ ຣສ຺ສຕ຺ຖໍ ນິຄ຺ຄຫິຕໂລໂປ, ອຕິທີຆກາລໍ ວາ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຈິຣທີຆມນ຺ຕເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພເມຕໍ, ກິຣິຍາຣຫາທິໂຍເຄ ວິຍ ຈ ອນ຺ຕຣໂຍເຄ ອຘິກກ຺ຂຣປາໂທ ອນຸປວຊ຺ໂຊ, ອຍຎ຺ຈ ຄາຖາ ອຠູຕປຣິກປ຺ປນາວເສນ ອຏ຺ຐກຖາສຸ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໐໔; ໓.໑໔໑; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໒໕; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໕໓; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໔.໔; ຈຣິຍາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ, ປກິຓ຺ຓກກຖາ; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໗.໒໐) ວຸຕ຺ຕາ ຕຖາ ຠາສມານສ຺ສ ອຠາວໂຕ.

໓໐໕. ນນ຺ຕິ ອາຈຣິຍໍ. ອລໍ-ສທ຺ໂທ ອິຘ ອຣຫຕ຺ໂຖ ‘‘ອລເມວ ນິພ຺ພິນ຺ທິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໗໒; ສໍ. ນິ. ໒.໑໓໔, ໑໔໓) ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ຍຸຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ປຸເຏນ ເນຕ຺ວາ ອສິຕພ຺ພໂຕ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ປຸໂຏສໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປາເຖຍ຺ຍໍ. ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕລກ຺ຂເຓ ກຣຓວຈນໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ປາຬິຍໍ ປຸຏໍເສນປິ ກຸລປຸຕ຺ເຕນາຕິ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນ ປຸຏໍເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອໍເສນາ’’ຕິອາທິ ອຘິປ຺ປາຍມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ, ວຫນ຺ເຕນ ກຸລປຸຕ຺ເຕນ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ອລເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂສຓທຓ຺ຑປຣິວິຕກ຺ກວຓ຺ຓນາ

໓໐໖-໗. ນ ອິຘ ຕິໂຣ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຕິໂຣກຸຑ຺ເຑ ວາ ຕິໂຣປາກາເຣ ວາ ຉຑ຺ເຑຍ຺ຍ ວາ ຉຑ຺ຑາເປຍ຺ຍ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໘໒໕) ວິຍ ພຫິອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ໂຕວນສຓ຺ເຑ ຄຕສ຺ສາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວິຫາໂຣປິ ວນສຓ຺ຑປຣິຍາປນ຺ໂນຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ວິຫາຣພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ. ເອເຕ ອຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິວເສນ ອຸຠໂຕປກ຺ຂິກາ, ‘‘ອິຕເຣ ປນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິວເສນ ເອກໂຕປກ຺ຂິກາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ທລິທ຺ທຕ຺ຕາ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎາທິນາ ຊິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ຈ ນາມໂຄຕ຺ຕວເສນ ອປາກຏາ ຫຸຕ຺ວາ ປາກຏາ ຠວິຕຸກາມາ ເອວມກໍສູຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເກຣາຏິກາຕິ ສຐາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ທ຺ວີສຸ ຊເນສຸ. ຕໂຕຕິ ວິສ຺ສາສໂຕ, ທານໂຕ ວາ.

ພ຺ຣາຫ຺ມຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວຓ຺ຓນາ

໓໐໙. ອໂນນຕກາຍວເສນ ຖທ຺ຘຄຕ຺ໂຕ, ນ ມານວເສນ. ເຕນ ປາຬິຍໍ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອພ຺ຠຸນ຺ນາເມຕ຺ວາ’’ຕິ. ເຈໂຕວິຕກ຺ກໍ ສນ຺ຘາຍ ຈິຕ຺ຕສີເສນ ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎາສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຆາຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂໍ.

໓໑໑. ສກສມເຍຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓລທ຺ຘິຍໍ. ມີຍມາໂນຕິ ມຣິຍມາໂນ. ທິຏ຺ຐິສຎ຺ຊານເນເນວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘິສຎ຺ຊານເນເນວ. ສຸຊນ຺ຕິ ໂຫມທພ຺ພິໍ, ນິພ຺ພຈນໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຄຓ຺ຫນ຺ເຕສູຕິ ຊຸຫນຕ຺ຖໍ ຄຓ຺ຫນເກສຸ, ອິຣຸວິຊ຺ເຊສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣຸເວທວເສນ ໂຫມກຣຓໂຕ ຫິ ຍຎ຺ຎຍຊກາ ‘‘ອິຣຸວິຊ຺ຊາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຐໂມ ວາຕິ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິປຕິເຕສຸ ສຸຊາກິຣິຍາຍໍ ສພ຺ພປຘາໂນ ວາ. ທຸຕິໂຍ ວາຕິ ຕທນນ຺ຕຣິໂກ ວາ. ‘‘ສຸຊ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ກຣຓຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຊາຍາ’’ຕິ. ອຄ຺ຄິຫຸຕ຺ຕມຸຂຕາຍ ຍຎ຺ຎສ຺ສ ຍຎ຺ເຎ ທິຍ຺ຍມານໍ ສຸຊາມຸເຂນ ທິຍ຺ຍຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ‘‘ອຄ຺ຄິຫຸຕ຺ຕມຸຂາ ຍຎ຺ຎາ, ສາວິຕ຺ຕີ ຉນ຺ທໂສ ມຸຂ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໐໐). ຕສ຺ມາ ‘‘ທິຍ຺ຍມານ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ປາຐເສໂສ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຈຣິເຍນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໑໑) ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ສຸຊາຍ ທິຍ຺ຍມານໍ ສຸຊນ຺ຕິ ຕທ຺ຘິຕວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ເອວມາຫ. ໂປຣາຓາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ປຸຣິມວາເທ ເຈຕ຺ຖ ທານວເສນ ປຐໂມ ວາ ທຸຕິໂຍ ວາ, ປຈ຺ຉິມວາເທ ອາທານວເສນາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ວິເສສໂຕຕິ ວິຊ຺ຊາຈຣຓວິເສສໂຕ, ນ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ອິຈ຺ຉິຕວິຊ຺ຊາຈຣຓມຕ຺ຕໂຕ. ອຸຕ຺ຕມພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສາຕິ ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕາຍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ. ຍຖາຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ຫິ ວິຊ຺ຊາຈຣຓວິເສສທີປກສ຺ສ ‘‘ກຕມໍ ປນ ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສີລໍ, ກຕມາ ສາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິວຈນສ຺ສ ໂອກາສກຣຓຕ຺ຖເມວ ‘‘ອິເມສໍ ປນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອງ຺ຄານ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ ຠຄວາ ອໂວຈ, ຕສ຺ມາ ປຘານວຈນານຸຣູປມນຸສນ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໓໑໓. ອປວທຕີຕິ ວຓ຺ຓາທີນິ ອປເນຕ຺ວາ ວທຕິ, ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຏິກ຺ຂິປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທນ຺ຕິ ‘‘ມາ ຠວໍ ໂສຓທຓ຺ໂຑ ເອວໍ ອວຈາ’’ຕິອາທິວຈນໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓສມຍນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສິທ຺ຘນ຺ຕໍ. ມາ ຠິນ຺ທີຕິ ມາ ວິນາເສສິ.

໓໑໖. ສໂມເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ສໂມຕິ ສມສໂມ, ສພ຺ພຖາ ສໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຍາຍທ຺ວຍຎ຺ຫິ ອຕິສຍຕ຺ຖທີປກໍ ຍຖາ ‘‘ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂໍ, ຣູປຣູປ’’ນ຺ຕິ. ເອກເທສມຕ຺ຕໂຕ ປນ ອງ຺ຄເກນ ມາຓເວນ ເຕສໍ ສມຠາວໂຕ ຕໍ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ເອກເທສມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ກຸລໂກຏິປຣິທີປນນ຺ຕິ ກຸລສ຺ສ ອາທິປຣິທີປນໍ. ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ຠຄິນິຍາ…ເປ… ນ ຊານິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕຸມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ກຸລໂກຏິປຣິທີປນໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ວທຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ອຕ຺ຖຠຎ຺ຊນກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ກມ຺ມປຖປຕ຺ຕໍ ວທຕິ. ຄຸເຓຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ປຎ຺ຈສີເລ. ອຖາປິ ສິຍາຕິ ຍທິປິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເອວໍ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ສິຍາ, ຠິນ຺ນສີລສ຺ສາປິ ປຸນ ປກຕິສີເລ ຐິຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວໍ ວຓ຺ຓາທໂຍ ສາເຘນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ສິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສາເຘຕີ’’ຕິ ປາເຐ ‘‘ວຓ຺ໂຓ’’ຕິ ກຕ຺ຕາ ອາຈຣິເຍນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໑໖) ອຊ຺ຌາຫໂຏ, ນິທສ຺ສນຎ຺ເຈຕໍ. ມນ຺ຕຊາຕີສຸປິ ຫິ ເອເສວ ນໂຍ. ສີລເມວາຕິ ປຸນ ປກຕິຠູຕໍ ສີລເມວ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວໍ ສາເຘສ຺ສຕິ, ກສ຺ມາຕິ ເຈ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ຫິ…ເປ… ວຓ຺ຓາທໂຍ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫມຕ຺ຕໍ ວຓ຺ຓາທໂຍຕິ ວຓ຺ຓມນ຺ຕຊາຕິໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວສ຺ສ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ສມ຺ໂມຫມຕ຺ຕເມຕໍ, ອສມເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ກຖິຕມິທໍ.

ສີລປຎ຺ຎາກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໑໗. ກຖິໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ປຎ຺ໂຫຕິ ‘‘ສີລວາ ຈ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ທ຺ວິນ຺ນເມວ ອງ຺ຄານໍ ວເສນ ຍຖາປຸຈ຺ຉິໂຕ ປຎ຺ໂຫ ຍາຖາວໂຕ ວິສ຺ສຊ຺ຊິໂຕ. ເອຕ຺ຖາຕິ ຍຖາວິສ຺ສຊ຺ຊິເຕ ອຕ຺ເຖ, ອງ຺ຄທ຺ວເຍ ວາ. ຕສ຺ສາຕິ ໂສຓທຓ຺ຑສ຺ສ. ຍທິ ເອກມງ຺ຄໍ ຐເປຍ຺ຍ, ອຖ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ. ຍທິ ປນ ນ ຐເປຍ຺ຍ, ອຖ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ, ກິໍ ປເນສ ຕຖາ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ ນຸ ໂຂ, ໂນຕິ ວີມໍສນຕ຺ຖເມວ ເອວມາຫ, ນ ຕຸ ເອກສ຺ສ ອງ຺ຄສ຺ສ ຐປນີຍຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ເອວເມຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິອາທິ. ໂຘວິຕຕ຺ຕາວ ປຣິສຸຊ຺ຌນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສີລປຣິສຸທ຺ຘາ’’ຕິ, ສີລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພໂສ ສຸທ຺ຘາ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸໂຕ ທຸສ຺ສີເລ ປຎ຺ຎາ ອສມາຫິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ. ກຸໂຕ ວາ ປຎ຺ຎາຣຫິເຕ ຊເຬ ເອຬມູເຄ ສີລໍ ສີລວິຠາຄສ຺ສ, ສີລປຣິໂສຘນູປາຍສ຺ສ ຈ ອຊານນໂຕ. ເອຬາ ມຸເຂ ຄຬຕິ ຍສ຺ສາຕິ ເອຬມູໂຄ ຂ-ກາຣສ຺ສ ຄ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ເອລມຸໂຂ, ເອລມູໂກ ວາ. ອິຕິ ພຫຸຘາ ປາໂຐຕິ ຠຍເຠຣວສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໘) ວຸຕ຺ໂຕ. ປກຏ຺ຐໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ຎາຓໍ ປຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປາກຕິກໍ ຎາຓໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ‘‘ປຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິປສ຺ສນາທິຎາຓຎ຺ຫິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ຕເທຕໍ ປກາເຣຫິ ຊານນໂຕ ປຎ຺ຎາວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາເຍວາ’’ຕິ.

ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີເລນ ໂຘຕາຕິ ສມາຘິປທຏ຺ຐາເນນ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີເລນ ສກລສໍກິເລສມລວິສຸທ຺ຘິຍາ ໂຘວິຕາ ວິສຸທ຺ຘາ. ເຕນາຫ ‘‘ກຖໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ໂຘວຕີຕິ ສຸຊ຺ຌຕິ. ສຏ຺ຐິອສີຕິວສ຺ສານີຕິ ສຏ຺ຐິວສ຺ສານິ ວາ ອສີຕິວສ຺ສານິ ວາ. ມຣຓກາເລປິ, ປເຄວ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ກາເລ. ມຫາສຏ຺ຐິວສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ວິຍາຕິ ສຏ຺ຐິວສ຺ສມຫາເຖໂຣ ວິຍ. ເວທນາປຣິຄ຺ຄຫມຕ຺ຕມ຺ປີຕິ ເອຕ຺ຖ ເວທນາປຣິຄ຺ຄໂຫ ນາມ ຍຖາອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເວທນໍ ສຠາວສຣສໂຕ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ ປຸນ ປທຏ຺ຐານໂຕ ‘‘ອຍໍ ເວທນາ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຈ ຜສ຺ໂສ ອນິຈ຺ໂຈ ທຸກ຺ໂຂ ວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມ’’ຕິ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕວິປສ຺ສນາ. ເອວໍ ປສ຺ສນ຺ເຕນ ຫິ ສຸເຂນ ສກ຺ກາ ສາ ເວທນາ ອຘິວາເສຕຸໍ ‘‘ເວທນາ ເອວ ເວທຍຕີ’’ຕິ. ເວທນໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາຕິ ຍຖາອຸປ຺ປນ຺ນໍ ທຸກ຺ຂເວທນໍ ອນຸວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ວີຖິປຏິປນ຺ນາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ຕໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ. ສໍສຸມາຣປຕິເຕນາຕິ ກຸມ຺ຠີເລນ ວິຍ ຠູມິຍໍ ອຸເຣນ ນິປຊ຺ຊມາເນນ. ‘‘ນາຫ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ຕຖາ ສີລຣກ຺ຂຓເມວ ທຸກ຺ກຣນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວທຕິ. ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖຄຕໍເຍວ. ຍຖາຫ ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ…ເປ… ວິຊຏເຍ ຊຏ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓, ໑໙໒; ເປຏໂກ. ໒໒; ມິ. ປ. ໒.໙) ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ອຸຄ຺ຆາຏິຕຎ຺ຎຸໂນ ເອວາຍໍ ວິສໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຄ຺ຆາຏິຕຎ຺ຎຸຕາຍາ’’ຕິ. ປຎ຺ຎາຍ ສີລໍ ໂຘວິຕ຺ວາຕິ ສີລໍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສາເນສຸ ອຂຓ຺ຑາທິຠາວາປາທເນນ ປຎ຺ຎາຍ ສຸວິໂສຘິຕໍ ກຕ຺ວາ. ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມປເທ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.ສນ຺ຕິມຫາມຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ).

໓໑໘. ‘‘ກສ຺ມາ ອາຫາ’’ຕິ ອຸປຣິເທສນາຍ ກາຣຓໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ລຊ຺ຊາ ນາມ ‘‘ສີລສ຺ສ ຈ ຊາຕິຍາ ຈ ຄຸຓໂທສປ຺ປກາສເນນ ສມເຓນ ໂຄຕເມນ ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີ’’ຕິ ປຣິສາຍ ປຎ຺ຎາຕຕາ, ສາ ຕຖາ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຸມສມຕ຺ຖຕາຍ ຠິຊ຺ຊິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ປຐມໍ ອລຊ຺ຊມາໂນປິ ອິທານິ ລຊ຺ຊິສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຣມນ຺ຕິ ປມາຓໍ. ‘‘ເອຕ຺ຕກປຣມາ ມຍ’’ນ຺ຕິ ປທານໍ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕ ມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ສີລປຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຈນເມວ ອມ຺ຫາກໍ ປຣມໍ, ຕທຕ຺ຖຠູຕານິ ປຎ຺ຈສີລານິ, ເວທຕ຺ຕຍວິຠາວນໍ ປຎ຺ຎຎ຺ຈ ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຊານນໍ ນຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ຕຕ຺ຖ ວຈີປຣມາວ ມຍນ຺ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕກນໂຍ – ເອຕ຺ຕກປຣມາຕິ ເອຕ຺ຕກອຸກ຺ກໍສໂກຏິກາ, ປຐມໍ ປຎ຺ຫາວິສ຺ສຊ຺ຊນາວ ອມ຺ຫາກໍ ອຸກ຺ກໍສໂກຏີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ມຍາ ສກສມຍວເສນ ປຎ຺ໂຫ ວິສ຺ສຊ຺ຊິໂຕ’’ຕິ. ປຣນ຺ຕິ ອຕິເຣກໍ. ຠາສິຕສ຺ສາຕິ ວຈນສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ.

ອຍໍ ປນ ວິເສໂສຕິ ສີລນິທ຺ເທເສ ນິຍ຺ຍາຕນມຕ຺ຕໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສີລມິຈ຺ເຈວ ນິຍ຺ຍາຕິຕ’’ນ຺ຕິ. ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໑.໑໕໐) ຫິ ສີລໍ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາປິ ປຸນ ສາມຎ຺ຎຜລມິຈ຺ເຈວ ນິຍ຺ຍາຕິຕໍ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ມຫຄ຺ຄຕຈິຕ຺ຕານໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຌານານຎ຺ຈ ຕໍ ສມ຺ປໂຍຄໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎານິທ຺ເທເສ ຫິ ຌານປຎ຺ຎໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ປຐມໍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ ນິຍ຺ຍາຕິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິອາທິ.

ໂສຓທຓ຺ຑອຸປາສກຕ຺ຕປຏິເວທນາກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໒໑. ທຫໂຣ ຍຸວາຕິ ເອຕ຺ຖ ທຫຣວຈເນນ ປຐມໂຍພ຺ພນຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຐມໂຍພ຺ພນກາລຄໂຕ ຫິ ‘‘ທຫໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ນຕ຺ຕາ ນາມ. ນປ຺ປໂຫຕີຕິ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປຸຕ຺ຕນຕ຺ຕປ຺ປມາໂຓປິ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອາສນາ ເມ ຕໍ ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມມ ອຄາຣເວນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕນ຺ຕິ ອຎ຺ຊລິປຄ຺ຄຫຓໍ. ອຍຎ຺ຫິ ຍຖາ ຕຖາ ອຕ຺ຕໂນ ມຫາຊນສ຺ສ ສມ຺ຠາວນໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ໂກຫຎ຺ເຎນ ປເຣ ວິມ຺ຫາເປຕ຺ວາ ລາຠຸປ຺ປາທນໍ ນິຊິຄີສນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ອຕິວິຍ ກຸຫກຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ກິຣາ’’ຕິອາທິໍ ວທຕິ. ອຄາຣວໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອຄາຣວວຈນໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ນາຍໍ ຠຄວຕິ ອຄາຣເວນ ‘‘ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ, ອຖ ໂຂ ອຕ຺ຕໂນ ລາຠປຣິຫານິຠເຍເນວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໓໒໒. ຕງ຺ຂຓານຸຣູປາຍາຕິ ຍາທິສີ ຕທາ ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍປ຺ປວຕ຺ຕິ, ຕທນຸຣູປາຍາຕິ ມຊ຺ເຌປທໂລເປນ ອຕ຺ໂຖ. ຕທາ ຕສ຺ສ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຕາທິສສ຺ສ ຎາຓປຣິປາກສ຺ສ ອຠາວໂຕ ເກວລໍ ອພ຺ຠຸທຍສນ຺ນິສ຺ສິໂຕ ເອວ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກໍ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ທສ຺ເສຕ຺ວາ’’ຕິ, ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ວິຠາເວຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸສເລ ຘມ຺ເມຕິ ເຕຠູມເກ ກຸສລຘມ຺ເມ, ອຍເມຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ‘‘ຈຕຸຠູມເກ’’ຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລສ຺ສປິ ອາຍຕິໍ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອາຍຕິໍ ນິພ຺ພານຕ຺ຖາຍ, ວາສນາຠາຄິຍາຍ ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ກຸສເລ ຘມ຺ເມ ຍຖາສມາທປິເຕ. ນນ຺ຕິ ໂສຓທຓ຺ຑພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ. ສມຸຕ຺ເຕເຊຕ຺ວາຕິ ສມ຺ມເທວ ອຸປຣູປຣິ ນິສາເນຕ຺ວາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ຕິກ຺ຂວິສທຠາວມາປາເທຕ຺ວາ. ຕໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ຕຕ຺ຖ ອຸສ຺ສາຫຊນນເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສອຸສ຺ສາຫໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕາຍ ຈ ສອຸສ຺ສາຫຕາຍາຕິ ເອວໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ສອຸສ຺ສາຫຕາ ນິຍມໂຕ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິອຕ຺ຖສມ຺ປາທນີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ສອຸສ຺ສາຫຕາຍ ຈ ສມ຺ປຫໍເສຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຎ຺ເຎຫິ ຈ ວິຊ຺ຊມານຄຸເຓຫີຕິ ເອວຣູປາ ເຕ ຄຸຓສມງ຺ຄິຕາ ຈ ເອກນ຺ເຕນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິອຕ຺ຖນິປ຺ຜາທນີຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິຊ຺ຊມາເນຫິ, ອຎ຺ເຎຫິ ຈ ຄຸເຓຫິ ສມ຺ປຫໍເສຕ຺ວາ ສມ຺ມເທວ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐຠາວມາປາເທຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍທິ ຠຄວາ ຘມ຺ມຣຕນວສ຺ສໍ ວສ຺ສິ, ອຖ ກສ຺ມາ ໂສ ວິເສສໍ ນາຘິຄຈ຺ຉີຕິ ໂຈທນໍ ໂສເຘຕຸໍ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸຫກຕາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂກຫຎ຺ຎກຕ຺ຕາ, ອິມິນາ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິອຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍຊ຺ເຊວໍ ກສ຺ມາ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ຕຖາ ຘມ຺ມຣຕນວສ຺ສໍ ວສ຺ສີຕິ ປຏິໂຈທນມ຺ປິ ໂສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ເກວລມສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເກວລນ຺ຕິ ນິພ຺ເພຘາເສກ຺ຂຠາຄິເຍນ ອສມ຺ມິສ຺ສໍ. ນິພ຺ພານຕ຺ຖາຍາຕິ ນິພ຺ພານາຘິຄມຕ຺ຖາຍ, ປຣິນິພ຺ພານຕ຺ຖາຍ ວາ. ອາຍຕິໍ ວິເສສາຘິຄມນູປາຍຠູຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສຸ ປຣິຈຍສງ຺ຂາຕາ ວາສນາ ເອວ ຠາໂຄ, ຕສ຺ມິໍ ອຸປາຍຠາເວນ ປວຕ຺ຕາຕິ ວາສນາຠາຄິຍາ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ນິຣຕ຺ຖກາ ຈຕຸປ຺ປທິກຄາຖາມຕ຺ຕາປິ ຘມ຺ມເທສນາ ອຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພາ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມກຖາ’’ຕິ. ອາທິໂຕ ເຈຕ຺ຖ ປຠຸຕິ ຍາວ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາປຣິໂຍສານໍ, ຕາວ ປຸຣິມກຖາ, ຠຄວໂຕ ປນ ສີລປຎ຺ຎາວິສ຺ສຊ຺ຊນາ ປຈ຺ຉິມກຖາ. ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວຸຕ຺ຕາປິ ຫິ ພຸທ຺ຘຄຸຓາທິປຏິສຎ຺ຎຸຕ຺ຕາ ກຖາ ອາຍຕິໍ ນິພ຺ພານຕ຺ຖາຍ ວາສນາຠາຄິຍາ ເອວາຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອິຕິ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍາ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ ປຣມສຸຂຸມຄມ຺ຠີຣທຸຣນຸໂພຘຕ຺ຖປຣິທີປນາຍ ສຸວິມລວິປຸລປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍຊນນາຍ ສາຘຸວິລາສິນິຍາ ນາມ ລີນຕ຺ຖປກາສນິຍາ ໂສຓທຓ຺ຑສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປກາສນາ.

ໂສຓທຓ຺ຑສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.