ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ທີຆນິກາເຍ

ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ຄອຠິນວຏີກາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ໂຍ ເທເສຕ຺ວານ ສທ຺ຘມ຺ມໍ, ຄມ຺ຠີຣໍ ທຸທ຺ທສໍ ວຣໍ;

ທີຆທສ຺ສີ ຈິຣໍ ກາລໍ, ປຕິຏ຺ຐາເປສິ ສາສນໍ.໑.

ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສເຍ ເຉກໍ, ມຫາມຕິໍ ມຫາທຍໍ;

ນຕ຺ວານ ຕໍ ສສທ຺ຘມ຺ມຄຓໍ ຄາຣວຠາຊນໍ.໒.

ສງ຺ຄີຕິຕ຺ຕຍມາຣຸຬ຺ຫາ, ທີຆາຄມວຣສ຺ສ ຍາ;

ສໍວຓ຺ຓນາ ຍາ ຈ ຕສ຺ສາ, ວຓ຺ຓນາ ສາຘຸວຓ຺ຓິຕາ. ໓.

ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລ- ຕ຺ເຖເຣເນວາຠິສງ຺ຂຕາ;

ສມ຺ມາ ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣ-ທຸທ຺ທສຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ.໔.

ກາມຎ຺ຈ ສາ ຕຖາຠູຕາ, ປຣມ຺ປຣາຠຕາ ປນ;

ປາຐໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈາປິ, ພຫຸປ຺ປມາທເລຂນາ.໕.

ສງ຺ເຂປຕ຺ຕາ ຈ ໂສຕູຫິ, ສມ຺ມາ ຎາຕຸໍ ສຸທຸກ຺ກຣາ;

ຕສ຺ມາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ, ຍາຈນໍ ສມນຸສ຺ສຣໍ.໖.

ໂຍ’ເນກເສຕນາຄິນ຺ໂທ, ຣາຊາ ນານາຣຏ຺ຐິສ຺ສໂຣ;

ສາສນໂສຘເນ ທຬ຺ຫໍ, ສທາ ອຸສ຺ສາຫມານໂສ.໗.

ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ມເມໂສປິ, ສຕ຺ຖຸສາສນໂຊຕເນ;

ອປ຺ເປວ ນາມຸປຕ຺ຖມ຺ໂຠ, ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ວິຈິນ຺ຕຍໍ.໘.

ວຓ຺ຓນໍ ອາຣຠິສ຺ສາມິ, ສາຘິປ຺ປາຍມຫາປຍໍ;

ອຕ຺ຖໍ ຕມຸປນິສ຺ສາຍ, ອຎ຺ຎຎ຺ຈາປິ ຍຖາຣຫໍ.໙.

ຈກ຺ກາຠິວຸຑ຺ຒິກາມານໍ, ຘີຣານໍ ຈິຕ຺ຕໂຕສນໍ;

ສາຘຸວິລາສິນິໍ ນາມ, ຕໍ ສຸຓາຖ ສມາຫິຕາຕິ. ໑໐.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ

ນານານຍນິປຸຓຄມ຺ຠີຣວິຈິຕ຺ຣສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫສ຺ສ ພຸທ຺ຘານຸພຸທ຺ຘສໍວຓ຺ຓິຕສ຺ສ ສທ຺ຘາວຫຄຸຓສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ທີຆາຄມວຣສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣທຸຣນຸໂພຘຕ຺ຖທີປກໍ ສໍວຓ຺ຓນມິມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ສກສມຍສມຍນ຺ຕຣຄຫນຊ຺ໂຌຄາຫນສມຕ຺ໂຖ ມຫາເວຍ຺ຍາກຣໂຓຍມາຈຣິໂຍ ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມປໂຍຊນາທິວິຘານານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຐມໍ ຕາວ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມໍ ກາຕຸໍ ‘‘ກຣຸຓາສີຕລຫທຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓປ຺ປໂຍຊນໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ພຫຸຘາ ປປຎ຺ເຈນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ຕຖາ ຫິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ –

‘‘ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ສຕ຺ຖຣິ ປຓາມກຣຓໍ ຘມ຺ມສ຺ສ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຠາເວນ ສຕ຺ຖຣິ ປສາທຊນນຕ຺ຖໍ, ສຕ຺ຖຸ ຈ ອວິຕຖເທສນຠາວປ຺ປກາສເນນ ຘມ຺ເມ ປສາທຊນນຕ຺ຖໍ. ຕທຸຠຍປ຺ປສາທາ ຫິ ມຫໂຕ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ໂຫຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຏີ. ໑-໑).

ອຖ ວາ ‘‘ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມວຈນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປສາທສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ປນ ວິຎ຺ຎູນໍ ຈິຕ຺ຕາຣາຘນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຄາຫຓຕ຺ຖໍ, ຕໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຠວນິສ຺ສຍວິສຸທ຺ຘິປຏິເວທນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ປນ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນາສຸ ວິຎ຺ຎູນໍ ພຫຸມານຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ສມ຺ມເທວ ເຕສໍ ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິກ຺ກມລທ຺ຘພ຺ພາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ມງ຺ຄລຠາວໂຕ, ສພ຺ພກິຣິຍາສຸ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈຠາວໂຕ, ປຓ຺ຑິເຕຫິ ສມາຈຣິຕຠາວໂຕ, ອາຍຕິໍ ປເຣສໍ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິອາປຊ຺ຊນໂຕ ຈ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກິຣິຍາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ຈຕຸຄມ຺ຠີຣຠາວຍຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸກາມສ຺ສ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ໂອຄາຫນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍສມນ຺ນາຄຕສ຺ສາປິ ມຫນ຺ຕໍ ຠຍໍ ສມ຺ຠວຕິ, ຠຍກ຺ຂຍາວຫຎ຺ເຈຕໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓານຸສ຺ສຣຓຊນິຕໍ ປຓາມປູຊາວິຘານໍ, ຕໂຕ ຈ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກິຣິຍາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ອສຕ຺ຖຣິປິ ສຕ຺ຖາຠິນິເວສສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ຍຖາຠູຕໍ ສຕ຺ຖຣິ ເອວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ສຕ຺ຖຸສມ຺ຠາວນຕ຺ຖໍ, ອສຕ຺ຖຣິ ຈ ສຕ຺ຖຸສມ຺ຠາວນປຣິຈ຺ຈຊາປນຕ຺ຖໍ, ‘ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ທຫຕີ’ຕິ (ປາຣາ. ໑໙໕) ຈ ວຸຕ຺ຕໂທສປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ປຓາມກິຣິຍາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປຓາມວິຘາເນນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວາຘິຄມາຍ ພຸທ຺ຘຍານໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນຕ຺ຖໍ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ປຓາມວິຘາເນນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຠາວາຘິຄມາຍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຍານໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນຕ຺ຖໍ, ສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ປຓາມວິຘາເນນ ປຣມຕ຺ຖສງ຺ຆຠາວາຘິຄມາຍ ສາວກຍານໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ປຓາມກິຣິຍາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ມງ຺ຄລາທິການິ ສຕ຺ຖານິ ອນນ຺ຕຣາຍານິ, ຈິຣຏ຺ຐິຕິການິ, ພຫຸມຕານິ ຈ ຠວນ຺ຕີຕິ ເອວໍລທ຺ຘິການໍ ຈິຕ຺ຕປຣິໂຕສນຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ປຓາມກິຣິຍາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ໂສຕຸຊນານໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຓາເມນ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ປຓາມກິຣິຍາ. ໂສຕຸຊນານຸຄ຺ຄຫເມວ ຫິ ປຘານໍ ກຕ຺ວາ ອາຈຣິເຍຫິ ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ຖຸຕິປຓາມປຣິທີປການິ ວາກ຺ຍານິ ນິກ຺ຂິປີຍນ຺ຕິ, ອິຕຣຖາ ວິນາປິ ຕໍ ນິກ຺ເຂປໍ ກາຍມໂນປຓາເມເນວ ຍຖາຘິປ຺ເປຕປ຺ປໂຍຊນສິທ຺ຘິໂຕ ກິເມເຕນ ຄນ຺ຖຄາຣວກຣເຓນາ’’ຕິ ຈ ເອວມາທິນາ. ມຍໍ ປນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕເມວ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມ, ຕສ຺ມາ ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓໍ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາຕສໍວຓ຺ຓນາຍ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ປຣິສມາປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິທເມວ ຈ ປໂຍຊນໍ ອາຈຣິເຍນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອິຕິ ເມ ປສນ຺ນມຕິໂນ …ເປ… ຕສ຺ສານຸຠາເວນາ’’ຕິ. ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓຎ຺ຫິ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາຕສໍວຓ຺ຓນາຍ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ປຣິສມາປນຕ຺ຖໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາຍ ປຎ຺ຎາປາຏວຠາວໂຕ, ຕາຍ ຈ ປຎ຺ຎາປາຏວໍ ຣາຄາທິມລວິຘມນໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ ມຫານາມ ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ຕຖາຄຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂທສປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂມຫປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຸຊຸຄຕເມວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ອ. ນິ. ໑໑.໑໑).

ຕສ຺ມາ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາຍ ວິກ຺ຂາລິຕມລາຍ ປຎ຺ຎາຍ ປາຏວສິທ຺ຘິ. ອຖ ວາ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາຍ ປຎ຺ຎາປທຏ຺ຐານສມາຘິເຫຕຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາປາຏວໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອຸຊຸຄຕຈິຕ຺ໂຕ ໂຂ ປນ ມຫານາມ ອຣິຍສາວໂກ ລຠຕິ ອຕ຺ຖເວທໍ, ລຠຕິ ຘມ຺ມເວທໍ, ລຠຕິ ຘມ຺ໂມປສໍຫິຕໍ ປາໂມຊ຺ຊໍ, ປມຸທິຕສ຺ສ ປີຕິ ຊາຍຕິ, ປີຕິມນສ຺ສ ກາໂຍ ປສ຺ສມ຺ຠຕິ, ປສ຺ສທ຺ຘກາໂຍ ສຸຂໍ ເວທຍຕິ, ສຸຂິໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ອ. ນິ. ໑໑.໑໑).

ສມາຘິສ຺ສ ຈ ປຎ຺ຎາຍ ປທຏ຺ຐານຠາໂວ ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕; ໔.໙໙; ໕.໑໐໗໑; ເນຕ຺ຕິ. ໔໐; ເປຏໂກ. ໖໖; ມິ. ປ. ໑໔) ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ຕໂຕ ເອວໍ ປຏຸຠູຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ເຂທມຠິຠຸຍ຺ຍ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ສໍວຓ຺ຓນໍ ສມາປຍິສ຺ສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓຎ຺ຫິ…ເປ… ປຎ຺ຎາປາຏວຠາວໂຕ’’ຕິ. ອຖ ວາ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາຍ ອາຍຸວຓ຺ຓສຸຂພລວຑ຺ຒນໂຕ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ປຣິສມາປນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາເມນ ຫິ ອາຍຸວຓ຺ຓສຸຂພລານິ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອຠິວາທນສີລິສ຺ສ, ນິຈ຺ຈໍ ວຸຑ຺ຒາປຈາຍິໂນ;

ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມາ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ອາຍຸ ວຓ຺ໂຓ ສຸຂໍ ພລ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໐໙);

ຕໂຕ ອາຍຸວຓ຺ຓສຸຂພລວຸທ຺ຘິຍາ ໂຫຕ຺ເວວ ກາຣິຍນິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາຍ ອາຍຸ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາຍ ປຏິຠານາປຣິຫານາວຫຕ຺ຕາ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ປຣິສມາປນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປຣິຫານາວຫາ ຫິ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ສຕ຺ຕິເມ ຠິກ຺ຂເວ, ອປຣິຫານີຍາ ຘມ຺ມາ, ກຕເມ ສຕ຺ຕ? ສຕ຺ຖຸຄາຣວຕາ, ຘມ຺ມຄາຣວຕາ, ສງ຺ຆຄາຣວຕາ, ສິກ຺ຂາຄາຣວຕາ, ສມາຘິຄາຣວຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ໂສວຈສ຺ສຕາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໓໔) ຕໂຕ ປຏິຠານາປຣິຫາເນນ ໂຫຕ຺ເວວ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາຕປຣິສມາປນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣຕນຕ຺ຕຍ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ປສາທວຕ຺ຖູສຸ ປູຊາຍ ປຸຎ຺ຎາຕິສຍຠາວໂຕ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ປຣິສມາປນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຸຎ຺ຎາຕິສຍາ ຫິ ປສາທວຕ຺ຖູສຸ ປູຊາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ປູຊາຣເຫ ປູຊຍໂຕ, ພຸທ຺ເຘ ຍທິວ ສາວເກ;

ປປຎ຺ຈສມຕິກ຺ກນ຺ເຕ, ຕິຓ຺ຓໂສກປຣິທ຺ທເວ.

ເຕ ຕາທິເສ ປູຊຍໂຕ, ນິພ຺ພຸເຕ ອກຸໂຕຠເຍ;

ນ ສກ຺ກາ ປຸຎ຺ຎໍ ສງ຺ຂາຕຸໍ, ອິເມຕ຺ຕມປິ ເກນຈີ’’ຕິ. (ຂຸ. ປາ. ໑໙໖; ອປ. ໑.໑໐.໒);

ປຸຎ຺ຎາຕິສໂຍ ຈ ຍຖາຘິປ຺ເປຕປຣິສມາປນຸປາໂຍ. ຍຖາຫ –

‘‘ເອສ ເທວມນຸສ຺ສານໍ, ສພ຺ພກາມທໂທ ນິຘິ;

ຍໍ ຍເທວາຠິປຕ຺ເຖນ຺ຕິ, ສພ຺ພເມເຕນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. (ຂຸ. ປາ. ໘.໑໐);

ອຸປາເຍສຸ ຈ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ໂຫຕ຺ເວວ ກາຣິຍນິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປສາທວຕ຺ຖູສຸ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາ ນິຣຕິສຍປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕສມ຺ພຸທ຺ຘິຍາ ອປຣິເມຍ຺ຍປ຺ປຠາໂວ ປຸຎ຺ຎາຕິສໂຍຕິ ພຫຸວິຘນ຺ຕຣາເຍປິ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ອນ຺ຕຣາຍນິພນ຺ຘນສກລສໍກິເລສວິທ຺ຘໍສນາຍ ປໂຫຕິ, ຠຍາທິອຸປທ຺ທວຎ຺ຈ ນິວາເຣຕິ. ຕສ຺ມາ ສຸວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓໍ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາຕສໍວຓ຺ຓນາຍ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ປຣິສມາປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ປນ ສປໂຍຊນໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ ພຸທ຺ຘຣຕນມູລກຕ຺ຕາ ເສສຣຕນານໍ ປຐມໍ ຕສ຺ສ ປຓາມໍ ກາຕຸມາຫ – ‘‘ກຣຸຓາສີຕລຫທຍໍ…ເປ… ຄຕິວິມຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘຣຕນມູລການິ ຫິ ຘມ຺ມສງ຺ຆຣຕນານິ, ເຕສຸ ຈ ຘມ຺ມຣຕນມູລກໍ ສງ຺ຆຣຕນໍ, ຕຖາຠາໂວ ຈ ‘‘ປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວິຍ ຠຄວາ, ຈນ຺ທກິຣຓນິກໂຣ ວິຍ ເຕນ ເທສິໂຕ ຘມ຺ໂມ, ຈນ຺ທກິຣຓສມຸປ຺ປາທິຕປີຓິໂຕ ໂລໂກ ວິຍ ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ເອວມາທີຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍມາຄຕອຸປມາຫິ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ອຄ຺ໂຄຕິ ກຕ຺ວາ ປຐມໍ ພຸທ຺ໂຘ, ຕປ຺ປຠວໂຕ, ຕທຸປເທສິຕໂຕ ຈ ຕທນນ຺ຕຣໍ ຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາຘາຣຓໂຕ, ຕທາເສວນໂຕ ຈ ຕທນນ຺ຕຣໍ ສງ຺ໂຆ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ວາ ຫິເຕ ວິນິໂຍຊໂກຕິ ກຕ຺ວາ ປຐມໍ ພຸທ຺ໂຘ, ສພ຺ພສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຕາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ຘມ຺ໂມ, ຫິຕາຘິຄມາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ອຘິຄຕຫິໂຕ ຈາຕິ ກຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ສງ຺ໂຆ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຄຕນເຍນ ອນຸປຸພ຺ພຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ພຸທ຺ຘຣຕນປຓາມຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ໂຕ ເກວລປຓາມໂຕ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄໂມວສາຕິສໂຍຕິ ‘‘ກຣຸຓາສີຕລຫທຍ’’ນ຺ຕິອາທິປເທຫິ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ຫິ ປຓາເມນ ສຕ຺ຖຸ ຄຸຓາຕິສຍໂຍໂຄ, ຕໂຕ ຈສ຺ສ ອນຸຕ຺ຕຣວນ຺ທນີຍຠາໂວ, ເຕນ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປຓາມສ຺ສ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາໂວ, ເຕນ ຈສ຺ສ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕສ຺ສ ປຓາມສ຺ສ ຍຖາຘິປ຺ເປຕນິປ຺ຜຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕຕິ. ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຍສ຺ສາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ສາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາເຍວ, ນ ວິນຍເທສນາ ວິຍ ກຣຸຓາປ຺ປຘານາ, ນາປິ ອຠິຘມ຺ມເທສນາ ວິຍ ປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາຕິ ຕທຸຠຍປ຺ປຘານເມວ ໂຖມນມາຣຠຕິ. ເອສາ ຫິ ອາຈຣິຍສ຺ສ ປກຕິ, ຍທິທໍ ອາຣມ຺ຠານຸຣູປໂຖມນາ. ເຕເນວ ຈ ວິນຍເທສນາຍ ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ‘‘ໂຍ ກປ຺ປໂກຏີຫິປິ…ເປ… ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຕສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ກຣຸຓາປ຺ປຘານໍ, ອຠິຘມ຺ມເທສນາຍ ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ‘‘ກຣຸຓາ ວິຍ…ເປ… ຍຖາຣຸຈີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑) ປຎ຺ຎາປ຺ປຘານຎ຺ຈ ໂຖມນມາຣທ຺ຘໍ. ວິນຍເທສນາ ຫິ ອາສຍາທິນິຣເປກ຺ຂເກວລກຣຸຓາຍ ປາກຕິກສຕ຺ເຕນາປິ ອໂສຕພ຺ພາຣຫໍ ສຸຓນ຺ໂຕ, ອປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພາຣຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ອວຕ຺ຕພ຺ພາຣຫຎ຺ຈ ວທນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສີຕິ ກຣຸຓາປ຺ປຘານາ. ຕຖາ ຫິ ອຸກ຺ກໍສປຣິຍນ຺ຕຄຕຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ໂປປິ ຠຄວາ ໂລກິຍສາຘຸຊເນຫິປິ ປຣິຫຣິຕພ຺ພານິ ‘‘ສິຂຣຓີ, ສມ຺ຠິນ຺ນາ’’ຕິອາທິວຈນານິ, (ປາຣາ. ໑໘໕) ຍຖາປຣາຘຎ຺ຈ ຄຣຫວຈນານິ ມຫາກຣຸຓາສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ມຫາປຣິສມຊ຺ເຌ ອຠາສິ, ຕໍຕໍສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ກາຣຓາເປກ຺ຂາຍ ຈ ເວຣຎ຺ຊາທີສຸ ສາຣີຣິກໍ ເຂທມນຸໂຠສິ. ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ຈາປິ ຠູມນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍາກາຣສມຍນ຺ຕຣກຖານໍ ວິຍ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາປິ ສມຸຏ຺ຐາປິກາ ປຎ຺ຎາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ອຕິສຍກິຈ຺ຈວຕີ, ກຣຸຓາຍ ກິຈ຺ຈໍ ປນ ຕໂຕປິ ອຘິກນ຺ຕິ ວິນຍເທສນາຍ ກຣຸຓາປ຺ປຘານຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກຣຸຓາພ຺ຍາປາຣາຘິກຕາຍ ຫິ ເທສນາຍ ກຣຸຓາປຘານຕາ, ອຠິຘມ຺ມເທສນາ ປນ ເກວລປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາ ປຣມຕ຺ຖຘມ຺ມານໍ ຍຖາສຠາວປຏິເວຘສມຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຕຕ຺ຖ ສາຕິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ ປນ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາ ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍານຸສຍາຘິມຸຕ຺ຕິຈຣິຕາທິເຠທປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນສມຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຎາຍ ສຕ຺ເຕສຸ ຈ ມຫາກຣຸຓາຍ ຕຕ຺ຖ ສາຕິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ຫິ ມຫາກຣຸຓາຍ ສມາປຕ຺ຕິພຫຸໂລ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນ ຕທຊ຺ຌາສຍານຸໂລເມນ ຄມ຺ຠີຣມຕ຺ຖປທໍ ປຕິຏ຺ຐເປສິ. ຕສ຺ມາ ອາຣມ຺ຠານຸຣູປໍ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາປ຺ປຘານເມວ ໂຖມນໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອຍເມຕ຺ຖ ສມຸທາຍຕ຺ໂຖ.

ອຍໍ ປນ ອວຍວຕ຺ໂຖ – ກິຣຕີຕິ ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ຂໍ ວິກ຺ຂິປຕິ ປຈ຺ຈຍເວກລ຺ລກຣເຓນ ອປເນຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂິເຕສຸ ວາ ກິຣິຍຕິ ປສາຣິຍຕີຕິ ກຣຸຓາ. ອຖ ວາ ກິຓາຕີຕິ ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ເຂ ສຕິ ກາຣຸຓິກໍ ຫິໍສຕິ ວິພາຘຕິ, ປຣທຸກ຺ຂໍ ວາ ວິນາເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣທຸກ຺ເຂ ສຕິ ສາຘູນໍ ກມ຺ປນໍ ຫທຍເຂທໍ ກໂຣຕີຕິ ວາ ກຣຸຓາ. ອຖ ວາ ກມິຕິ ສຸຂໍ, ຕໍ ຣຸນ຺ຘຕີຕິ ກຣຸຓາ. ເອສາ ຫິ ປຣທຸກ຺ຂາປນຍນກາມຕາລກ຺ຂຓາ ອຕ຺ຕສຸຂນິຣເປກ຺ຂຕາຍ ກາຣຸຓິການໍ ສຸຂໍ ຣຸນ຺ຘຕິ ວິພນ຺ຘຕີຕິ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ສທ຺ທສຕ຺ຖານຸສາເຣນ ປທນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຸຓ຺ຫາຠິຕຕ຺ເຕຫິ ເສວີຍຕີຕິ ສີຕໍ, ອຸຓ຺ຫາຠິສມນໍ. ຕໍ ລາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ສີຕລໍ, ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ວາ ເຕ ຂິປິສ຺ສາມິ, ຫທຍໍ ວາ ເຕ ຜາເລສ຺ສາມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ອາຬວກສຸຕ຺ຕ) ເອຕ຺ຖ ອຸໂຣ ‘‘ຫທຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ວກ຺ກໍ ຫທຍ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໑໐; ໒.໑໑໔; ໓.໑໕໔) ເອຕ຺ຖ ຫທຍວຕ຺ຖຸ, ‘‘ຫທຍາ ຫທຍໍ ມຎ຺ເຎ ອຎ຺ຎາຍ ຕຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໖໓) ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ, ອິຘາປິ ຈິຕ຺ຕເມວ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຏ຺ເຐນ ຫທຍໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ວາ ຫຣຕີຕິ ຫທຍໍ, ຣ-ກາຣສ຺ສ ທ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ. ກຣຸຓາຍ ສີຕລໍ ຫທຍມສ຺ສາຕິ ກຣຸຓາສີຕລຫທໂຍ, ຕໍ ກຣຸຓາສີຕລຫທຍໍ.

ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປເຣສໍ ຫິໂຕປສໍຫາຣສຸຂາທິອປຣິຫານິຊ຺ຌານສຠາວຕາຍ, ພ຺ຍາປາທາທີນໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕາຍ ຈ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕສນ຺ຕາປວິຈ຺ເຉທນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເມຕ຺ຕາມຸທິຕານມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕສີຕລຠາວກາຣຓຕາ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ຕຖາປິ ປຣທຸກ຺ຂາປນຍນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ປຣູປຕາປາສຫນຣສາ ອວິຫິໍສາຠູຕາ ກຣຸຓາວ ວິເສເສນ ຠຄວໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕປສ຺ສທ຺ຘິ ວິຍ ສີຕິຠາວນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສາເຍວ ຈິຕ຺ຕສີຕລຠາວກາຣຓຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກຣຸຓາມຸເຂນ ວາ ເມຕ຺ຕາມຸທິຕານມ຺ປິ ຫທຍສີຕລຠາວກາຣຓຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຣວເສສຕ຺ໂຖ ອຸປທິສີຍຕິ, ປຘານສຫຈຣຓາວິນາຠາວາທິນເຍຫິປິ ຍຖາລພ຺ຠມານໍ ຄຍ຺ຫມານຕ຺ຕາ. ອປິເຈຕ຺ຖ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຎາຓສ຺ສ ຉອສາຘາຣຓຎາຓປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ອສາຘາຣຓຎາຓວິເສສນິພນ຺ຘນຠູຕາ ສາຕິສຍໍ, ນິຣວເສສຎ຺ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ວິຍ ສວິສຍພ຺ຍາປິຕາຍ ມຫາກຣຸຓາຠາວມຸປຄຕາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓສາຕິສຍຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ກຣຸຓາວ ຫທຍສີຕລຕ຺ຕເຫຕຸຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ສຕິປິ ເມຕ຺ຕາມຸທິຕານໍ ປເຣສໍ ຫິໂຕປສໍຫາຣສຸຂາທິອປຣິຫານິຊ຺ຌານສຠາວຕາຍ ສາຕິສເຍ ຫທຍສີຕລຠາວນິພນ຺ຘນຕ຺ເຕ ສກລພຸທ຺ຘຄຸຓວິເສສກາຣຓຕາຍ ຕາສມ຺ປິ ກາຣຓນ຺ຕິ ກຣຸຓາຍ ເອວ ຫທຍສີຕລຠາວກາຣຓຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກຣຸຓານິທານາ ຫິ ສພ຺ເພປິ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ. ກຣຸຓານຸຠາວນິພ຺ພາປິຍມານສໍສາຣທຸກ຺ຂສນ຺ຕາປສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ປຣທຸກ຺ຂາປນຍນກາມຕາຍ ອເນການິປິ ກປ຺ປານມສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ອກິລນ຺ຕຣູປສ຺ເສວ ນິຣວເສສພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມສມ຺ຠຣຓນິຣຕສ຺ສ ສມຘິຄຕຘມ຺ມາຘິປເຕຍ຺ຍສ຺ສ ຈ ສນ຺ນິຫິເຕສຸປິ ສຕ຺ຕສງ຺ຆາຕສມຸປນີຕຫທຍູປຕາປນິມິຕ຺ເຕສຸ ນ ອີສກມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕສີຕິຠາວສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕມໂຫສີຕິ. ຕີສຸ ເຈຕ຺ຖ ວິກປ຺ເປສຸ ປຐເມ ວິກປ຺ເປ ອວິເສສຠູຕາ ພຸທ຺ຘຠູມິຄຕາ, ທຸຕິເຍ ຕເຖວ ມຫາກຣຸຓາຠາວູປຄຕາ, ຕຕິເຍ ປຐມາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕີສຸປິ ອວຕ຺ຖາສຸ ປວຕ຺ຕາ ຠຄວໂຕ ກຣຸຓາ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຊານາຕີຕິ ປຎ຺ຎາ, ຍຖາສຠາວໍ ປກາເຣຫິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ວາ ປຎ຺ຎາ, ຕໍ ຕທຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາເຍວ ເຎຍ຺ຍາວຣຓປ຺ປຫານໂຕ ປກາເຣຫິ ຘມ຺ມສຠາວໂຊຕນຏ຺ເຐນ ປຊ຺ໂຊໂຕຕິ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊໂຕ. ປຎ຺ຎວໂຕ ຫິ ເອກປລ຺ລງ຺ເກນປິ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸ ເອກປຊ຺ໂຊຕາ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ ຠິກ຺ຂເວ, ປຊ຺ໂຊຕາ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ຈນ຺ທປຊ຺ໂຊໂຕ, ສູຣິຍປຊ຺ໂຊໂຕ, ອຄ຺ຄິປຊ຺ໂຊໂຕ, ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊໂຕ, ອິເມ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຊ຺ໂຊຕາ. ເອຕທຄ຺ຄໍ ຠິກ຺ຂເວ, ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຊ຺ໂຊຕານໍ ຍທິທໍ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊໂຕ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໔໕). ເຕນ ວິຫໂຕ ວິເສເສນ ສມຸຄ຺ຆາຏິໂຕຕິ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫໂຕ, ວິເສສຕາ ເຈຕ຺ຖ ອຸປຣິ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ມຸຍ຺ຫນ຺ຕິ ເຕນ, ສຍໍ ວາ ມຸຍ຺ຫຕິ, ມຸຍ຺ຫນມຕ຺ຕເມວ ວາ ຕນ຺ຕິ ໂມໂຫ, ອວິຊ຺ຊາ. ສ຺ເວວ ວິສຍສຠາວປຏິຈ຺ຉາທນໂຕ ອນ຺ຘກາຣສຣິກ຺ຂຕາຍ ຕໂມ ວິຍາຕິ ໂມຫຕໂມ. ສຕິປິ ຕມສທ຺ທສ຺ສ ສທິສກປ຺ປນມນ຺ຕເຣນ ອວິຊ຺ຊາວາຈກຕ຺ເຕ ໂມຫສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນນ ຕພ຺ພິເສສກຕາເວຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ສທິສກປ຺ປນາ. ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫໂຕ ໂມຫຕໂມ ຍສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕໂມ, ຕໍ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມໍ.

ນນຸ ຈ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຂີຓາສວານໍ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊເຕນ ອວິຊ຺ຊນ຺ຘກາຣຫຕຕາ ສມ຺ຠວຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ອຎ຺ຎສາຘາຣຓາວິເສສຄຸເຓນ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ສວາສນປ຺ປຫາເນນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓວິເສສຕາສມ຺ຠວໂຕ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຫິ ຂີຓາສວານໍ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕຫຕາວິຊ຺ຊນ຺ຘກາຣຕ຺ເຕປິ ສຕິ ສທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ເຕຫິ ວິຍ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕານໍ ສາວກປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘານໍ ສວາສນປ຺ປຫາເນນ ກິເລສປ຺ປຫານສ຺ສ ວິເສໂສ ວິຊ຺ຊເຕວາຕິ. ອຖ ວາ ປໂຣປເທສມນ຺ຕເຣນ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອວິຊ຺ຊນ຺ຘກາຣວິຄມສ຺ສ ນິປ຺ຜາທິຕຕ຺ຕາ (ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ມ. ນິ. ຏີ. ໑.໑), ຕຕ຺ຖ ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ພເລສຸ ຈ ວສີຠາວສ຺ສ ສມຘິຄຕຕ຺ຕາ, ປຣສນ຺ຕຕິຍຎ຺ຈ ຘມ຺ມເທສນາຕິສຍານຸຠາເວນ ສມ຺ມເທວ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ, ຠຄວາເຍວ ວິເສສໂຕ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມຠາເວນ ໂຖເມຕພ຺ໂພຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕປເທນ ສສນ຺ຕານຄຕໂມຫວິຘມນາ ປຏິເວຘປຎ຺ຎາ ເຈວ ປຣສນ຺ຕານຄຕໂມຫວິຘມນາ ເທສນາປຎ຺ຎາ ຈ ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນ, ເອກເສສນເຍນ ວາ ສງ຺ຄຫິຕາ. ນ ຕຸ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ວິຍ ປຏິເວຘປຎ຺ຎາເຍວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຠຄວໂຕ ຎາຓສ຺ສ ເຎຍ຺ຍປຣິຍນ຺ຕິກຕ຺ຕາ ສກລເຎຍ຺ຍຘມ຺ມສຠາວາວໂພຘນສມຕ຺ເຖນ ອນາວຣຓຎາຓສງ຺ຂາເຕນ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊເຕນ ສກລເຎຍ຺ຍຘມ຺ມສຠາວຈ຺ຉາທກໂມຫຕມສ຺ສ ວິຫຕຕ຺ຕາ ອນາວຣຓຎາຓຠູເຕນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມຠາເວນ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ໂມຫຕມວິຘມນນ຺ເຕ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ອນາວຣຓຎາຓໍ ກາຣຓູປຈາເຣນ ສກສນ຺ຕາເນ ໂມຫຕມວິຘມນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຠິນີຫາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສວາສນປ຺ປຫານເມວ ຫິ ກິເລສານໍ ເຎຍ຺ຍາວຣຓປ຺ປຫານນ຺ຕິ, ປຣສນ຺ຕາເນ ປນ ໂມຫຕມວິຘມນສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ຜລູປຈາເຣນ ອນາວຣຓຎາຓເມວ ໂມຫຕມວິຘມນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນາວຣຓຎາຓນ຺ຕິ ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ, ເຍນ ຘມ຺ມເທສນາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ ກໂຣຕິ. ຕທິທຎ຺ຫິ ຎາຓທ຺ວຍໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກເມວ. ອນວເສສສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕສມ຺ມຸຕິຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຕາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຕຕ຺ຖາວຣຓາຠາວໂຕ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣມຸປາທາຍ ອນາວຣຓຎາຓນ຺ຕິ, ວິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິມຸເຂນ ປນ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ທ຺ວິຘາ ກຕ຺ວາ ຉຬາສາຘາຣຓຎາຓເຠເທ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ອວິຊ຺ຊາສມຸຄ຺ຆາໂຕເຍເວໂກ ປຫານສມ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາຍ ຄຍ຺ຫຕິ, ນ ປນ ສາຕິສຍໍ ນິຣວເສສກິເລສປ຺ປຫານນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຕປ຺ປຫານວຈເນເນວ ຫິ ຕເທກຏ຺ຐຕາຍ ສກລສໍກິເລສສມຸຄ຺ຆາຕສ຺ສ ໂຊຕິຕຠາວໂຕ ນິຣວເສສກິເລສປ຺ປຫານເມຕ຺ຖ ຄຍ຺ຫຕິ. ນ ຫິ ໂສ ສໍກິເລໂສ ອຕ຺ຖິ, ໂຍ ນິຣວເສສາວິຊ຺ຊາສມຸຄ຺ຆາຕເນນ ນ ປຫີຍຕີຕິ. ອຖ ວາ ສກລກຸສລຘມ຺ມຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ສໍສາຣນິວຕ຺ຕິຍາ ຈ ວິຊ຺ຊາ ວິຍ ນິຣວເສສາກຸສລຘມ຺ມຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຈ ອວິຊ຺ຊາເຍວ ປຘານກາຣຓນ຺ຕິ ຕພ຺ພິຆາຕວຈເນເນວ ສກລສໍກິເລສສມຸຄ຺ຆາຕວຈນສິທ຺ຘິໂຕ ໂສເຍເວໂກ ຄຍ຺ຫຕີຕິ. ອຖ ວາ ສກລສໍກິເລສຘມ຺ມານໍ ມຸທ຺ຘຠູຕຕ຺ຕາ ອວິຊ຺ຊາຍ ຕໍ ສມຸຄ຺ຆາໂຕເຍເວໂກ ຄຍ຺ຫຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອວິຊ຺ຊາ ມຸທ຺ຘາຕິ ຊານາຫິ, ວິຊ຺ຊາ ມຸທ຺ຘາຘິປາຕິນີ;

ສທ຺ຘາສຕິສມາຘີຫິ, ຉນ຺ທວີຣິເຍນ ສໍຍຸຕາ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໐໓໒; ຈູຬ. ນິ. ໕໑);

ສນຣາມຣໂລກຄຣຸນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ປຐມປກຕິຍາ ອວິຠາເຄນ ສຕ຺ໂຕປິ ນໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອິຘ ປນ ທຸຕິຍປກຕິຍາ ມນຸຊປຸຣິໂສເຍວ, ອິຕຣຖາ ໂລກສທ຺ທສ຺ສ ອວຕ຺ຕພ຺ພຕາ ສິຍາ. ‘‘ຍຖາ ຫິ ປຐມປກຕິຠູໂຕ ສຕ຺ໂຕ ອິຕຣາຍ ປກຕິຍາ ເສຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ປຸເຣ ອຸຈ຺ຈຏ຺ຐາເນ ເສຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປຸຣິໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ເຊຏ຺ຐຠາວໍ ເນຕີຕິ ນໂຣຕິ. ປຸຕ຺ຕຠາຕຸຠູໂຕປິ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ມາຕຸເຊຏ຺ຐຠຄິນີນໍ ປິຕຸຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ປເຄວ ຠຕ຺ຕຸຠູໂຕ ອິຕຣາສ’’ນ຺ຕິ (ວິ. ອຏ຺ຐ. ໔໓-໔໖) ນາວາວິມານວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກເສສປ຺ປກປ຺ປເນນ ປຸຖຸວຈນນ຺ຕວິຄ຺ຄເຫນ ວາ ນຣາ, ມຣຓໍ ມໂຣ, ໂສ ນຕ຺ຖິ ເຍສນ຺ຕິ ອມຣາ, ສຫ ນເຣຫິ, ອມເຣຫິ ຈາຕິ ສນຣາມໂຣ.ຄຣຕິ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ ອຸຄ຺ຄໂຕ ປາກໂຏ ຠວຕີຕິ ຄຣຸ, ຄຣສທ຺ໂທ ຫິ ອຸຄ຺ຄເມ. ອປິຈ ປາສາຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ວິຍ ຠາຣິຍຏ຺ເຐນ ‘‘ຄຣູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ມາຕາປິຕາຈຣິເຍສຸ, ທຸຊ຺ຊເຣ ອລຫຸມ຺ຫິ ຈ;

ມຫນ຺ເຕ ຈຸຄ຺ຄເຕ ເຈວ, ນິເຉກາທິກເຣສຸ ຈ;

ຕຖາ ວຓ຺ຓວິເສເສສຸ, ຄຣຸສທ຺ໂທ ປວຕ຺ຕຕິ.

ອິຘ ປນ ສພ຺ພໂລກາຈຣິເຍ ຕຖາຄເຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຄຣຸ, ຄຸຣູຕິ ຈ ທ຺ວິຘາ ຄເຫຕ຺ວາ ຠາຣິຍວາຈກຕ຺ເຕ ຄຣຸສທ຺ໂທ, ອາຈຣິຍວາຈກຕ຺ເຕ ຕຸ ຄຸຣຸສທ຺ໂທ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປາຬິວິສເຍ ຫິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານມຕ຺ຖານໍ ວາຈກຕ຺ເຕ ຄຣຸສທ຺ໂທເຍວິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ອກາຣສ຺ສ ອາກາຣຠາເວນ ‘‘ຄາຣວ’’ນ຺ຕິ ຕທ຺ຘິຕນ຺ຕປທສ຺ສ ສວຸທ຺ຘິກສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ. ສກ຺ກຕຠາສາວິສເຍ ປນ ຄຸຣຸສທ຺ໂທເຍວິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ອຸກາຣສ຺ສ ວຸທ຺ຘິຠາເວນ ອຎ຺ຎຖາ ຕທ຺ຘິຕນ຺ຕປທສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕຕິ. ສນຣາມໂຣ ຈ ໂສ ໂລໂກ ຈາຕິ ສນຣາມຣໂລໂກ, ຕສ຺ສ ຄຣູຕິ ຕຖາ, ຕໍ ສນຣາມຣໂລກຄຣຸໍ.‘‘ສນຣມຣູໂລກຄຣຸ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ຕທປິ ອຣິຍາຄາຖຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໂຕ, ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ຍຸຕ຺ຕເມວ. ອຕ຺ຖໂຕ ຫິ ທີຆາຍຸກາປິ ສມານາ ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທໍ ມຣຓສຠາວຕ຺ຕາ ມຣູຕິ ເທວາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອເຕນ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ວິຍ ຕທວສິຏ຺ຐສຕ຺ຕານມ຺ປິ ຍຖາຣຫໍ ຄຸຓວິເສສາວຫຕາຍ ຠຄວໂຕ ອຸປກາຣກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ເທວມນຸສ຺ສາ ປຘານຠູຕາ, ອຖ ກສ຺ມາ ເຕສໍ ອປ຺ປຘານຕາ ນິທ຺ທິສີຍຕີຕິ? ອຕ຺ຖໂຕ ປຘານຕາຍ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອຎ຺ໂຎ ຫິ ສທ຺ທກ຺ກໂມ, ອຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຖກ຺ກໂມຕິ ສທ຺ທກ຺ກມານຸສາເຣນ ປຘານາປຘານຠາໂວ ນ ໂຈເທຕພ຺ໂພ. ເອທິເສສຸ ຫິ ສມາສປເທສຸ ປຘານມ຺ປິ ອປ຺ປຘານໍ ວິຍ ນິທ຺ທິສີຍຕິ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ສຣາຊິກາຍ ປຣິສາຍາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕວ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຄເວສິຕພ຺ໂພ, ນ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຕ຺ເຕນ. ຍຖາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ອຕ຺ຖຎ຺ຫິ ນາໂຖ ສຣຓໍ ອໂວຈ,

ນ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ໂລກຫິໂຕ ມເຫສິ.

ຕສ຺ມາ ອກຕ຺ວາ ຣຕິມກ຺ຂເຣສຸ,

ອຕ຺ເຖ ນິເວເສຍ຺ຍ ມຕິໍ ມຕິມາ’’ຕິ. (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຐມປາຣາຊິກກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ);

ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣຠາຊນວເສນ ຕິວິໂຘ ໂລໂກ, ຄຣຸຠາວສ຺ສ ປນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຄຣຸກຣຓສມຕ຺ຖສ຺ເສວ ຍຸຊ຺ຊນໂຕ ສຕ຺ຕໂລກວເສນ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ໂລກີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານິ, ຕພ຺ພິປາໂກ ຈາຕິ ໂລໂກ, ທສ຺ສນຕ຺ເຖ ຈ ໂລກສທ຺ທມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ. ອມຣຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອປໂຣ ນໂຍ – ສມູຫຕ຺ໂຖ ເອຕ຺ຖ ໂລກສທ຺ໂທ ສມຸທາຍວເສນ ໂລກີຍຕິ ປຎ຺ຎາປີຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ສຫ ນເຣຫີຕິ ສນຣາ, ເຕເຍວ ອມຣາຕິ ສນຣາມຣາ, ເຕສໍ ໂລໂກ ຕຖາ, ປຸຣິມນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອມຣສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ວິຍ ວິສຸທ຺ຘິເທວາປິ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ເຕປິ ຫິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ມຣຓາຠາວໂຕ ອມຣາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ນຣາມຣານເມວ ຄຫຓໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທສວເສນ ຍຖາ ‘‘ສຕ຺ຖາ ເທວມນຸສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໕໗, ໒໕໕). ຕຖາ ຫິ ສພ຺ພານຕ຺ຖປຣິຫານປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ນິຣວເສສຫິຕສຸຂວິຘານຕປ຺ປຣາຍ ນິຣຕິສຍາຍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ປຊາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕມຸປກາຣິຕາຍ ອປຣິມິຕນິຣຸປມປ຺ປຠາວຄຸຓສມງ຺ຄິຕາຍ ຈ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕໂມ ຠຄວາ ອປຣິມາຓາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ອປຣິມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸຕ຺ຕມມນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ຄາຣວຏ຺ຐານນ຺ຕິ. ກາມຎ຺ຈ ອິຕ຺ຖີນມ຺ປິ ຕຖາອຸປກາຣຕ຺ຕາ ຠຄວາ ຄຣຸເຍວ, ປຘານຠູຕໍ ປນ ໂລກໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸຣິສລິງ຺ເຄນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເນຣຸຕ຺ຕິກາ ປນ ອວິເສສນິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐາເນ ຕຖາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ນຣາ ນາຄາ ຈ ຄນ຺ຘພ຺ພາ, ອຠິວາເທຕ຺ວານ ປກ຺ກມຸ’’ນ຺ຕິ (ອປ. ໑.໑.໔໘). ຕຖາ ຈາຫຸ –

‘‘ນປຸໍສເກນ ລິງ຺ເຄນ, ສທ຺ໂທທາຫຸ ປຸເມນ ວາ;

ນິທ຺ທິສ຺ສຕີຕິ ຎາຕພ຺ພມວິເສສວິນິຈ຺ຉິເຕ’’ຕິ.

ວນ຺ເທຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ –

ວຕ຺ຕມານາຍ ປຎ຺ຈມ຺ຍໍ, ສຕ຺ຕມ຺ຍຎ຺ຈ ວິຠຕ຺ຕິຍໍ;

ເອເຕສຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ, ວນ຺ເທສທ຺ໂທ ປວຕ຺ຕຕິ.

ອິຘ ປນ ວຕ຺ຕມານາຍໍ ອຎ຺ຎາສມສມ຺ຠວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຈ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສວເສນຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ ‘‘ອຫໍ ວນ຺ທາມີ’’ຕິ. ນມນຖຸຕິຍຕ຺ເຖສຸ ຈ ວນ຺ທສທ຺ທມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ, ເຕນ ຈ ສຸຄຕປທໍ, ນາຖປທໍ ວາ ອຊ຺ຌາຫຣິຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ໂສຠນໍ ຄຕໍ ຄມນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸຄໂຕ. ຄມນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ກາຍຄມນໍ, ຎາຓຄມນຎ຺ຈ, ກາຍຄມນມ຺ປິ ວິເນຍ຺ຍຊໂນປສງ຺ກມນໍ, ປກຕິຄມນຎ຺ຈາຕິ ທຸພ຺ພິຘໍ. ຠຄວໂຕ ຫິ ວິເນຍ຺ຍຊໂນປສງ຺ກມນໍ ເອກນ຺ເຕນ ເຕສໍ ຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນໂຕ ໂສຠນໍ, ຕຖາ ລກ຺ຂຓານຸພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິມຓ຺ຑິຕຣູປກາຍຕາຍ ທຸຕວິລມ຺ພິຕຂລິຕານຸກຑ຺ຒນນິປ຺ປີຬນຸກ຺ກຸຏິກ-ກຸຏິລາກຸລຕາທິໂທສຣຫິຕ- ມວຫສິຕຣາຊຫໍສ- ວສຠວາຣຓມິຄຣາຊຄມນໍ ປກຕິຄມນຎ຺ຈ, ວິມລວິປຸລກຣຸຓາສຕິວີຣິຍາທິຄຸຓວິເສສສຫິຕມ຺ປິ ຎາຓຄມນໍ ອຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ມຫາໂພຘິ, ຕາວ ນິຣວຊ຺ຊຕາຍ ໂສຠນເມວາຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ສກລມ຺ປິ ໂລກໍ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ ປຣິຊານນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອວຄໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ໂຍ ຫິ ຄຕ຺ຍຕ຺ໂຖ, ໂສ ພຸທ຺ຘຍຕ຺ໂຖ. ໂຍ ຈ ພຸທ຺ຘຍຕ຺ໂຖ, ໂສ ຄຕ຺ຍຕ຺ໂຖຕິ. ຕຖາ ໂລກສມຸທຍໍ ປຫານາຠິສມຍວເສນ ປຊຫນ຺ໂຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕມາປາເທນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອຕີໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ໂລກນິໂຣຘໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອຘິຄໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ໂລກນິໂຣຘຄາມິນິໍ ປຏິປທໍ ຠາວນາຠິສມຍວເສນ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ສຸຄໂຕ, ອຍຎ຺ຈຕ຺ໂຖ ‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ ເຍ ກິເລສາ ປຫີນາ, ເຕ ກິເລເສ ນ ປຸເນຕິ ນ ປຈ຺ເຈຕິ ນ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕີ’ຕິ (ມຫານິ. ໓໘; ຈູຬນິ. ໒໗) ສຸຄໂຕຕິອາທິນາ ນິທ຺ເທສນເຍນ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ສຸນ຺ທຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ, ນິພ຺ພານເມວ ວາ ຄໂຕ ອຘິຄໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ຠູຕໍ ຕຈ຺ຉໍ ອຕ຺ຖສໍຫິຕໍ ຍຖາຣຫໍ ກາລຍຸຕ຺ຕເມວ ວາຈໍ ວິເນຍ຺ຍານໍ ສມ຺ມາ ຄທຕີຕິ ວາ ສຸຄໂຕ, ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ຕໍ ສຸຄຕໍ. ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎກມ຺ເມຫິ ອຸປປຊ຺ຊນວເສນ ຄນ຺ຕພ຺ພາຕິ ຄຕິໂຍ, ອຸປປຕ຺ຕິຠວວິເສສາ. ຕາ ປນ ນິຣຍາທິເຠເທນ ປຎ຺ຈວິຘາ, ສກລສ຺ສາປິ ຠວຄາມິກມ຺ມສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ອວິປາກາຣຫຠາວກຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈຫິປິ ຕາຫິ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ມຸຕ຺ໂຕຕິ ຄຕິວິມຸຕ຺ໂຕ. ອຸທ຺ຘມຸທ຺ຘຠວຄາມິໂນ ຫິ ເທວາ ຕໍຕໍກມ຺ມວິປາກທານກາລານຸຣູເປນ ຕໂຕ ຕໂຕ ຠວໂຕ ມຸຕ຺ຕາປິ ມຸຕ຺ຕມຕ຺ຕາວ, ນ ປນ ວິສຎ຺ໂຎຄວເສນ ມຸຕ຺ຕາ, ຄຕິປຣິຍາປນ຺ນາ ຈ ຕໍຕໍຠວຄາມິກມ຺ມສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອນິວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ, ນ ຕຖາ ຠຄວາ. ຠຄວາ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ມຸຕ຺ໂຕຕິ. ຕສ຺ມາ ອເນນ ຠຄວໂຕ ກຕ຺ຖຈິປິ ຄຕິຍາ ອປຣິຍາປນ຺ນຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍໂຕ ຈ ຠຄວາ ‘‘ເທວາຕິເທໂວ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ເຍນ ເທວູປປຕ຺ຍສ຺ສ, ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ;

ຍກ຺ຂຕ຺ຕໍ ເຍນ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຎ຺ຈ ອພ຺ພເຊ;

ເຕ ມຍ຺ຫໍ ອາສວາ ຂີຓາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນຬີກຕາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໓໖);

ຕໍຕໍຄຕິສໍວຕ຺ຕນການຎ຺ຫິ ກມ຺ມກິເລສານໍ ມຫາໂພຘິມູເລເຍວ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ປຫີນຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ຠຄວໂຕ ຕໍຕໍຄຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຠຄວາ ສພ຺ພຠວໂຍນິຄຕິວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຕ຺ຕາວາສສຕ຺ຕນິກາເຍຫິ ປຣິມຸຕ຺ໂຕຕິ. ອຖ ວາ ກາມໍ ສອຸປາທິເສສາຍປິ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ຕາຫິ ຄຕີຫິ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ເອສາ ປນ ‘‘ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ເຖວນ຺ໂຕຄຘາຕິ ອິມິນາ ປເທນ ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາວ ໂຖເມຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິວເສນ ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ກຕາ ໂຫຕິ. ເຕສຸ ອນາວຣຓຎາຓາຘິຄໂມ, ສຫ ວາສນາຍ ກິເລສານມຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ, ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ນາມ, ລາຠສກ຺ກາຣາທິນິຣເປກ຺ຂຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ສພ຺ພທຸກ຺ຂນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມເທສນາປໂຍຄໂຕ ເທວທຕ຺ຕາທີສຸປິ ວິຣຸທ຺ຘສຕ຺ເຕສຸ ນິຈ຺ຈໍ ຫິຕຊ຺ຌາສຍຕາ, ວິນີຕພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ຎາຓປຣິປາກກາລາຄມນຎ຺ຈ ອາສຍໂຕ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ນາມ. ສາ ປນ ອາສຍປໂຍຄໂຕ ທຸວິຘາ, ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ຕິວິຘາ ຈ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ຍຖາຣຫໍ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ. ‘‘ກຣຸຓາສີຕລຫທຍ’’ນ຺ຕິ ຫິ ເອເຕນ ອາສຍໂຕ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ, ສມ຺ມາ ຄທນຕ຺ເຖນ ສຸຄຕສທ຺ເທນ ປໂຍຄໂຕ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ. ‘‘ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມໍ ຄຕິວິມຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອເຕຫິ, ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘຕ຺ເຖນ ຈ ສຸຄຕສທ຺ເທນ ຕິວິຘາປິ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ, ອວສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ປນ ເຕນ, ‘‘ສນຣາມຣໂລກຄຣຸ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອເຕນ ສພ຺ພາປິ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ, ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ.

ອຖ ວາ ເຫຕຸຜລສຕ຺ຕູປກາຣວເສນ ຕີຫາກາເຣຫິ ໂຖມນາ ກຕາ. ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸ ນາມ ມຫາກຣຸຓາສມາໂຍໂຄ, ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓຎ຺ຈ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ປຐມປເທນ ຍຖາຣຸຕໂຕ, ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ຈ ປກາສິຕໍ. ຜລໍ ປນ ຎາຓປ຺ປຫານອານຸຠາວຣູປກາຍສມ຺ປທາວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎາຓປທຏ຺ຐານໍ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ຕມ຺ມູລການິ ຈ ທສພລາທິຎາຓານິ ຎາຓສມ຺ປທາ, ສວາສນສກລສໍກິເລສານມຈ຺ຈນ຺ຕມນຸປ຺ປາທຘມ຺ມຕາປາທນໍ ປຫານສມ຺ປທາ, ຍຖິຈ຺ຉິຕນິປ຺ຜາທເນ ອາຘິປຈ຺ຈໍ ອານຸຠາວສມ຺ປທາ, ສກລໂລກນຍນາຠິເສກຠູຕາ ປນ ລກ຺ຂຓານຸພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິມຓ຺ຑິຕາ ອຕ຺ຕຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິ ຣູປກາຍສມ຺ປທາ. ຕາສຸ ຎາຓປ຺ປຫານສມ຺ປທາ ທຸຕິຍປເທນ, ສຈ຺ຈປຏິເວຘຕ຺ເຖນ ຈ ສຸຄຕສທ຺ເທນ ປກາສິຕາ, ອານຸຠາວສມ຺ປທາ ຕຕິຍປເທນ, ຣູປກາຍສມ຺ປທາ ໂສຠນກາຍຄມນຕ຺ເຖນ ສຸຄຕສທ຺ເທນ ລກ຺ຂຓານຸພ຺ຍຎ຺ຊນປາຣິປູຣິຍາ ວິນາ ຕທຠາວໂຕ. ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ທຸວິຘາປິ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ສຕ຺ຕູປກາຣສມ຺ປທາ, ສາ ປນ ສມ຺ມາ ຄທນຕ຺ເຖນ ສຸຄຕສທ຺ເທນ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອປິຈ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິ ຕມ຺ມູລ – ຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາທໂຍ ອເນເກ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອາຈຣິເຍນ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອສາ ຫິ ອາຈຣິຍານໍ ປກຕິ, ຍທິທໍ ເຍນ ເກນຈິ ປກາເຣນ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣວິຎ຺ຎາປນໍ. ກຖໍ? ‘‘ກຣຸຓາສີຕລຫທຍ’’ນ຺ຕິ ຫິ ເອເຕນ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ມູລໍ ທສ຺ເສຕິ. ມຫາກຣຸຓາສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ຫິ ຠຄວາ ສໍສາຣປງ຺ກໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ສມຸທ຺ຘຣຓຕ຺ຖໍ ກຕາຠິນີຫາໂຣ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິມຘິຄໂຕຕິ ກຣຸຓາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ມູລໍ. ‘‘ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາຓໍ, ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມ຺ມາ ຄມນຕ຺ເຖນ ສຸຄຕສທ຺ເທນ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນກາມສຸຂຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທາຠິນິເວສາທິອນ຺ຕທ຺ວຍຣຫິຕາຍ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາປຣິຄ຺ຄຫິຕາຍ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປກາສນໂຕ, ອິຕເຣຫິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ປຘານາປ຺ປຘານປ຺ປເຠທໍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕິ. ສໍສາຣມໂຫຆໂຕ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາຣຓຎ຺ເຫຕ຺ຖ ປຘານໍ, ຕທຎ຺ຎມປ຺ປຘານໍ. ເຕສຸ ຈ ປຘາເນນ ປໂຍຊເນນ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ, ອິຕເຣນ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ຕທຸຠເຍນ ຈ ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປນ຺ນາທີສຸ ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ຠຄວໂຕ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລຠາວໍ ປກາເສຕິ. ເຕນ ຈ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວໍ, ອຸຕ຺ຕມຎ຺ຈ ວນ຺ທນີຍຠາວໍ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວນ຺ທນາຍ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາວໍ ວິຠາເວຕິ.

ອປິຈ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກິເຍສຸ ມຫຄ຺ຄຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕາສາຘາຣຓຄຸຓທີປນໂຕ ສພ຺ພໂລກິຍຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານມຄ຺ຄຎາຓທີປນໂຕ ສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ. ຕທຸຠຍຄ຺ຄຫຓສິທ຺ໂຘ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ສນຣາມຣໂລກຄຣຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິປຎ຺ຈີຍຕີຕິ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ນິຣຸປກ຺ກິເລສມຸປຄມນໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ອປຄມນໍ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກສມຎ຺ຎານຸຣູປໍ ຠຄວໂຕ ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ ໂລກໂວຫາຣວິສຍຕ຺ຕາ ກຣຸຓາຍ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກສມຎ຺ຎາຍ ອນຕິຘາວນໍ. ສຠາວານວໂພເຘນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ສຠາວໍ ອຕິຘາວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາທິປຣາມສນໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິວິຫາຣໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓໍ, ຈຕຸສຈ຺ຈຎາຓໍ, ຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ, ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊຎາຓໍ, ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິຎາຓສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ເສສາສາຘາຣຓຎາຓານິ, ຉ ອຠິຎ຺ຎາ, ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ ອກມ຺ປນຎາຓານິ, ທສ ພລານິ, ຈຸທ຺ທສ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ໂສຬສ ຎາຓຈຣິຍາ, ອຏ຺ຐາຣສ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ, ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ, ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓວຕ຺ຖູນີຕິ ເອວມາທີນໍ ອເນເກສໍ ປຎ຺ຎາປເຠທານໍ ວເສນ ຎາຓຈາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ຈຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ຕາຘິປຕິຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຘມ຺ມາຘິປຕິຕາ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກນາຖຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ຕນາຖຠາໂວ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ປຸພ຺ພກາຣີຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ກຕຎ຺ຎຸຕາ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ອປຣນ຺ຕປຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ອນຕ຺ຕນ຺ຕປຕາ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມສິທ຺ຘິ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ປຣສນ຺ຕາຣຓໍ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ຕສນ຺ຕາຣຓໍ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ອນຸຄ຺ຄຫຈິຕ຺ຕຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ກຣຸຓາ ອາທິ ຕນ຺ນິທານຠາວໂຕ, ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານໍ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓີຍາຠາວໂຕ. ອິຕິ ອາທິປຣິໂຍສານທສ຺ສເນນ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ສີລກ຺ຂນ຺ຘປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ກຣຸຓານິທານຎ຺ຫິ ສີລໍ ຕໂຕ ປາຓາຕິປາຕາທິວິຣຕິປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ, ສາ ຈ ຌານຕ຺ຕຍສມ຺ປໂຍຄິນີຕິ, ປຎ຺ຎາວຈເນນ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ. ສີລຎ຺ຈ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ອາທິ, ສມາຘິ ມຊ຺ເຌ, ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ເອວມ຺ປິ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ນຍໂຕ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ເອໂສ ເອວ ຫິ ນິຣວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ທສ຺ສນຸປາໂຍ, ຍທິທໍ ນຍຄ຺ຄາຫຓໍ, ອຎ຺ຎຖາ ໂກ ນາມ ສມຕ຺ໂຖ ຠຄວໂຕ ຄຸເຓ ອນຸປທໍ ນິຣວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ພຸທ຺ໂຘປິ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠເຓຍ຺ຍ ວຓ຺ຓໍ,

ກປ຺ປມ຺ປິ ເຈ ອຎ຺ຎມຠາສມາໂນ.

ຂີເຍຖ ກປ຺ໂປ ຈິຣທີຆມນ຺ຕເຣ,

ວຓ຺ໂຓ ນ ຂີເຍຖ ຕຖາຄຕສ຺ສາ’’ຕິ.

ເຕເນວ ຈ ອາຍສ຺ມຕາ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນາປິ ພຸທ຺ຘຄຸຓປຣິຈ຺ເຉທນໍ ປຕິ ຠຄວຕາ ອນຸຍຸຕ຺ເຕນ ‘‘ໂນ ເຫຕໍ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ອປິ ຈ ເມ ຠນ຺ເຕ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ວິທິໂຕ’’ຕິ ສມ຺ປສາທນີຍສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ສງ຺ເຂເປນ ສກລສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸເຓຫິ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຓາມໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສາປິ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຓາມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ພຸທ຺ໂຘປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ສຫ ປທສມ຺ພນ຺ເຘນ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍຖາວຸຕ຺ຕວິວິຘຄຸຓຄຓສມນ຺ນາຄໂຕ ພຸທ຺ໂຘປິ ຍໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ, ສຫ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ເມນ ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄຠູຕໍ ຘມ຺ມໍ ຠາເວຕ຺ວາ ເຈວ ຍໍ ຜລນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ເມຫິ ວາ ສຫ ຜລນິພ຺ພານຠູຕໍ ຘມ຺ມໍ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິສງ຺ຂາຕໍ ພຸທ຺ຘຠາວມຸປຄໂຕ, ວີຕມລມນຸຕ຺ຕຣໍ ຕໍ ຘມ຺ມມ຺ປິ ວນ຺ເທຕິ.

ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘສທ຺ທສ຺ສ ຕາວ ‘‘ພຸຊ຺ຌິຕາ ສຈ຺ຈານີຕິ ພຸທ຺ໂຘ. ໂພເຘຕາ ປຊາຍາຕິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ເທສນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາຓາຘິຄເມນ ສວາສນາຍ ສມ຺ໂມຫນິທ຺ທາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຄມນໂຕ, ອປຣິມິຕຄຸຓຄຓາລງ຺ກຕສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິກສິຕຠາວໂຕ ຈ ພຸທ຺ຘວາຕິ ພຸທ຺ໂຘ ຊາຄຣຓວິກສນຕ຺ຖວເສນ. ອຖ ວາ ກສ຺ສຈິປິ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ອນວພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຠາເວນ ເຎຍ຺ຍວິເສສສ຺ສ ກມ຺ມຠາວາຄຫຓໂຕ ກມ຺ມວຈນິຈ຺ຉາຍາຠາເວນ ອວຄມນຕ຺ຖວເສນ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສວ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ຘວາຕິ ພຸທ຺ໂຘຕິປິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ປເທສຄ຺ຄຫເຓ ຫິ ອສຕິ ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ນິປ຺ປເທສຕາວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ຍຖາ ‘‘ທິກ຺ຂິໂຕ ນ ທທາຕີ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ກມ຺ມວິເສສານເປກ຺ຂາ ກຕ຺ຕຣິ ເອວ ພຸທ຺ຘສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ປາຣມິຕາປຣິຠາວິໂຕ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ສຫ ວາສນາຍ ວິຫຕວິທ຺ຘສ຺ຕນິຣວເສສກິເລໂສມຫາກຣຸຓາສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິອປຣິເມຍ຺ຍຄຸຓຄຓາຘາໂຣ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາໂນ ພຸທ຺ໂຘ, ຍຖາຫ –

‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ໂຍ ໂສ ຠຄວາ ສຍມ຺ຠູ ອນາຈຣິຍໂກ ປຸພ຺ເພ ອນນຸສ຺ສຸເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສາມໍ ສຈ຺ຈານິ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິ, ຕຕ຺ຖ ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ, ພເລສຸ ຈ ວສີຠາວ’’ນ຺ຕິ (ມຫານິ. ໑໙໒; ຈູຬນິ. ໙໗; ປຏິ. ມ. ໑໖໑).

ອປິສທ຺ໂທ ສມ຺ຠາວເນ, ເຕນ ເອວໍ ຄຸຓວິເສສຍຸຕ຺ໂຕ ໂສປິ ນາມ ຠຄວາ ອີທິສໍ ຘມ຺ມໍ ຠາເວຕ຺ວາ, ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຈ ພຸທ຺ຘຠາວມຸປຄໂຕ, ກາ ນາມ ກຖາ ອຎ຺ເຎສໍ ສາວກາທິຠາວມຸປຄມເນຕິ ຘມ຺ເມ ສມ຺ຠາວນໍ ທີເປຕິ. ພຸທ຺ຘຠາວນ຺ຕິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ. ເຍນ ຫິ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐາເນນ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາເຓນ, ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐາເນນ ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ຠຄວຕິ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ນາມໍ, ຕທາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕເມວິຘ ‘‘ຠາໂວ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠວນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘິສທ຺ທາ ເອເຕນາຕິ ຫິ ຠາໂວ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ເຍນ ເຍນ ນິມິຕ຺ເຕນ, ພຸທ຺ຘິ ສທ຺ໂທ ຈ ວຕ຺ຕເຕ;

ຕໍຕໍນິມິຕ຺ຕກໍ ຠາວປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸທີຣິຕ’’ນ຺ຕິ.

ຠາເວຕ຺ວາຕິ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ, ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ວາ. ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ. ເຈວ-ສທ຺ໂທ ຈ-ສທ຺ໂທ ຈ ຕທຸຠຍຕ຺ຖ ສມຸຈ຺ຈເຍ. ເຕນ ຫິ ສທ຺ທທ຺ວເຍນ ນ ເກວລໍ ຠຄວາ ຘມ຺ມສ຺ສ ຠາວນາມຕ຺ເຕນ ພຸທ຺ຘຠາວມຸປຄໂຕ, ນາປິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາມຕ຺ເຕນ, ອຖ ໂຂ ຕທຸຠເຍເນວາຕິ ສມຸຈ຺ຈິໂນຕິ. ອຸປຄໂຕຕິ ປຕ຺ໂຕ, ອຘິຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕສ຺ສ ‘‘ພຸທ຺ຘຠາວ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວີຕມລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຣຫວເສນ ເອຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວີໂຕ, ມລໂຕ ວີໂຕ, ວີຕໍ ວາ ມລໍ ຍສ຺ສາຕິ ວີຕມໂລ, ຕໍ ວີຕມລໍ. ‘‘ຄຕມລ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ສຕິ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ວິຍ ອນຸປສຄ຺ໂຄປິ ຄຕສທ຺ໂທ ວິຣຫຕ຺ຖວາຈໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ ຘາຕູນມເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ຄຈ຺ຉຕິ ອປຄຈ຺ຉຕີຕິ ຫິ ຄໂຕ, ຘມ຺ໂມ. ຄຕໍ ວາ ມລໍ, ປຸຣິມນເຍນ ສມາໂສ. ອນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຣຫິຕໍ. ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ອປາຍໂຕ, ສໍສາຣໂຕ ຈ ອປຕມາເນ ກຕ຺ວາ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ, ນວວິໂຘ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມ. ຕປ຺ປກາສນຕ຺ຕາ, ສຈ຺ຉິກິຣິຍາສມ຺ມສນປຣິຍາຍສ຺ສ ຈ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມປິ ອິຘ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອຠິຘມ຺ມນຍສມຸທ຺ທໍ ອຘິຄຈ຺ຉິ, ຕີຓິ ປິຏການິ ສມ຺ມສີ’’ຕິ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ‘‘ຍໍ ຘມ຺ມໍ ຠາເວຕ຺ວາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາໂຍຄ຺ຍຕາຍ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມຠູຕາຫິ ປາຣມິຕາຫິ ສຫ ປຸພ຺ພຠາຄອຘິສີລສິກ຺ຂາທໂຍປິ ອິຘ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕາປິ ຫິ ວິຄຕປຏິປກ຺ຂຕາຍ ວີຕມລາ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ອນຸຕ຺ຕຣາ ຈ. ກຖໍ ປນ ຕາ ຠາເວຕ຺ວາ, ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຈ ຠຄວາ ພຸທ຺ຘຠາວມຸປຄໂຕຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ສຕ຺ຕານຎ຺ຫິ ສໍສາຣວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓາຍ [ນິສ຺ສຣຓຕ຺ຖາຍ (ປຓ຺ຓາສ ຏີ.) ນິສ຺ສຣເຓ (ກຕ຺ຖຈິ)] ກຕມຫາຠິນີຫາໂຣ ມຫາກຣຸຓາຘິວາສນເປສລຊ຺ຌາສໂຍ ປຎ຺ຎາວິເສສປຣິໂຍທາຕນິມ຺ມລານໍ ທານທມສຎ຺ຎມາທີນໍ ອຸຕ຺ຕມຘມ຺ມານໍ ກປ຺ປານໍ ສຕສຫສ຺ສາຘິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ນິຣວເສສໍ ຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຫິ ກມ຺ມາທີສຸ ອຘິຄຕວສີຠາໂວ ອຈ຺ຉຣິຍາຈິນ຺ເຕຍ຺ຍມຫານຸຠາໂວ ອຘິສີລາຘິຈິຕ຺ຕານໍ ປຣມຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ໂຕ ຠຄວາ ປຈ຺ຈຍາກາເຣ ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສມຸເຂນ ມຫາວຊິຣຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິສງ຺ຂາຕໍ ພຸທ຺ຘຠາວມຸປຄໂຕຕິ.

ອິມາຍ ປນ ຄາຖາຍ ວິຊ຺ຊາວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປທາທີຫິ ອເນເກຫິ ຄຸເຓຫິ ຍຖາຣຫໍ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ. ກຖໍ? ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຠາເວຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາຍ ໂຖເມຕິ, ‘‘ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປທາຍ. ຕຖາ ປຐເມນ ຌານສມ຺ປທາຍ, ທຸຕິເຍນ ວິໂມກ຺ຂສມ຺ປທາຍ. ປຐເມນ ວາ ສມາຘິສມ຺ປທາຍ, ທຸຕິເຍນ ສມາປຕ຺ຕິສມ຺ປທາຍ. ອຖ ວາ ປຐເມນ ຂຍຎາຓຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ອນຸປ຺ປາທຎາຓຠາເວນ. ປຐເມນ ວາ ວິຊ຺ຊູປມຕາຍ, ທຸຕິເຍນ ວຊິຣູປມຕາຍ. ປຐເມນ ວາ ວິຣາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ທຸຕິເຍນ ນິໂຣຘສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ຕຖາ ປຐເມນ ນິຍ຺ຍານຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ນິສ຺ສຣຓຠາເວນ. ປຐເມນ ວາ ເຫຕຸຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ອສງ຺ຂຕຠາເວນ. ປຐເມນ ວາ ທສ຺ສນຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ວິເວກຠາເວນ. ປຐເມນ ວາ ອຘິປຕິຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ອມຕຠາເວນ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ຍໍ ຘມ຺ມໍ ຠາເວຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຠາວໍ ອຸປຄໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາຍ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ, ‘‘ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກຕາຍ. ຕຖາ ປຐເມນ ອກາລິກຕາຍ, ທຸຕິເຍນ ເອຫິປສ຺ສິກຕາຍ. ປຐເມນ ວາ ໂອປເນຍ຺ຍິກຕາຍ, ທຸຕິເຍນ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍເວທິຕພ຺ພຕາຍ. ປຐເມນ ວາ ສຫ ປຸພ຺ພຠາຄສີລາທີຫິ ເສກ຺ເຂຫິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘຫິ, ທຸຕິເຍນ ສຫ ອສງ຺ຂຕຘາຕຸຍາ ອເສກ຺ເຂຫິ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ.

‘‘ວີຕມລ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ສໍກິເລສາຠາວທີປເນນ ວິສຸທ຺ຘຕາຍ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ, ‘‘ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ອຠາວທີປເນນ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ. ປຐເມນ ວາ ປຫານສມ຺ປທາຍ, ທຸຕິເຍນ ສຠາວສມ຺ປທາຍ. ປຐເມນ ວາ ຠາວນາຜລໂຍຄ຺ຍຕາຍ. ຠາວນາຄຸເຓນ ຫິ ໂສ ສໍກິເລສມລສມຸຄ຺ຆາຕໂກ, ຕສ຺ມາເນນ ຠາວນາກິຣິຍາຍ ຜລມາຫ. ທຸຕິເຍນ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຜລໂຍຄ຺ຍຕາຍ. ຕທຸຕ຺ຕຣິກຣຓີຍາຠາວໂຕ ຫິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ອນຸຕ຺ຕຣຠາໂວ ສຈ຺ຉິກິຣິຍານິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ, ຕສ຺ມາເນນ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຜລມາຫາຕິ.

ເອວໍ ສງ຺ເຂເປເນວ ສພ຺ພສທ຺ຘມ຺ມຄຸເຓຫິ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສາປິ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຓາມໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສາປິ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຓາມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຄຕສ຺ສ ໂອຣສານ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຸຄຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ພນ຺ຘນິທ຺ເທໂສ, ‘‘ປຸຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ. ອຸຣສິ ຠວາ, ຊາຕາ, ສໍວຸທ຺ຘາ ວາ ໂອຣສາ, ອຕ຺ຕໂຊ ເຂຕ຺ຕໂຊ ອນ຺ເຕວາສິໂກ ທິນ຺ນໂກຕິ ຈຕຸພ຺ພິເຘສຸ ປຸຕ຺ເຕສຸ ອຕ຺ຕຊາ, ຕໍສຣິກ຺ຂຕາຍ ປນ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ‘‘ໂອຣສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍຖາ ຫິ ມນຸສ຺ສານໍ ໂອຣສປຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕຊາຕຕາຍ ປິຕຸສນ຺ຕກສ຺ສ ທາຍຊ຺ຊສ຺ສ ວິເສສຠາຄິໂນ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມເຕປິ ສທ຺ຘມ຺ມສວນນ຺ເຕ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາຕຕາຍ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕກສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂສ຺ສ ຘມ຺ມຣຕນສ຺ສ ຈ ທາຍຊ຺ຊສ຺ສ ວິເສສຠາຄິໂນຕິ. ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນານຸຠາເວນ ອຣິຍຠູມິໍ ໂອກ຺ກມມານາ, ໂອກ຺ກນ຺ຕາ ຈ ອຣິຍສາວກາ ຠຄວໂຕ ອຸເຣ ວາຍາມຊນິຕາຠິຊາຕຕາຍ ສທິສກປ຺ປນມນ຺ຕເຣນ ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນວ ‘‘ໂອຣສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕມຣຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ຠຄວຕາ ອາສຍານຸສຍຈຣິຍາຘິມຸຕ຺ຕິອາທິໂອໂລກເນນ, ວຊ຺ຊານຸຈິນ຺ຕເນນ ຈ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ວຊ຺ຊໂຕ ນິວາເຣຕ຺ວາ ອນວຊ຺ເຊ ປຕິຏ຺ຐາເປນ຺ເຕນ ສີລາທິຘມ຺ມສຣີຣໂປສເນນ ສໍວຑ຺ຒາປິຕາ. ຍຖາຫ ຠຄວາ ອິຕິວຸຕ຺ຕເກ ‘‘ອຫມສ຺ມິ ຠິກ຺ຂເວ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ…ເປ… ຕສ຺ສ ເມ ຕຸມ຺ເຫ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ’’ຕິອາທິ (ອິຕິວຸ. ໑໐໐). ນນຸ ສາວກເທສິຕາປິ ເທສນາ ອຣິຍຠາວາວຫາຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ສາ ປນ ຕມ຺ມູລິກຕ຺ຕາ, ລກ຺ຂຓາທິວິເສສາຠາວໂຕ ຈ ‘‘ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕາ, ຕສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາໂວເຍວ ເຕສໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ, ເອເຕນ ຈຕຸພ຺ພິເຘສຸ ປຸຕ຺ເຕສຸ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຕຊປຸຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ກຸລໍ ປຸເນນ຺ຕິ ໂສເຘນ຺ຕິ, ມາຕາປິຕູນໍ ວາ ຫທຍໍ ປູເຣນ຺ຕີຕິ ປຸຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຕຊາທໂຍ. ອຣິຍາ ປນ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິວິໂສຘເນນ, ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕາຣາຘເນນ ຈ ຕປ຺ປຏິຠາຄຕາຍ ຠຄວໂຕ ປຸຕ຺ຕາ ນາມ, ເຕສໍ. ຕສ຺ສ ‘‘ສມູຫ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ສໍກິເລສນິມິຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຄຸຓໍ ມາເຣຕິ ວິພາຘຕີຕິ ມາໂຣ, ເທວປຸຕ຺ຕມາໂຣ. ສິນາຕິ ປເຣ ພນ຺ຘຕິ ເອຕາຍາຕິ ເສນາ, ມາຣສ຺ສ ເສນາ ຕຖາ, ມາຣຎ຺ຈ ມາຣເສນຎ຺ຈ ມເຖນ຺ຕິ ວິໂລເຖນ຺ຕີຕິ ມາຣເສນມຖນາ, ເຕສໍ. ‘‘ມາຣມາຣເສນມຖນານ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຕ຺ຕພ຺ເພປິ ເອກເທສສຣູເປກເສສວເສນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມາຣສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນນ ວາ ເສນາສທ຺ເທນ ມາຣເສນາ ຄເຫຕພ຺ພາ, ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ເຈຕ຺ຖ ຣສ຺ໂສ. ‘‘ມາຣເສນມທ຺ທນານ’’ນ຺ຕິປິ ກຕ຺ຖຈິ ປາໂຐ, ໂສ ອຍຸຕ຺ໂຕວ ອຣິຍາຊາຕິກຕ຺ຕາ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ. ນນຸ ຈ ອຣິຍສາວການໍ ມຄ຺ຄາຘິຄມສມເຍ ຠຄວໂຕ ວິຍ ຕທນ຺ຕຣາຍກຣຓຕ຺ຖໍ ເທວປຸຕ຺ຕມາໂຣ ວາ ມາຣເສນາ ວາ ນ ອປສາເທຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອປສາເທຕພ຺ພຠາວກາຣຓສ຺ສ ວິມຖິຕຕ຺ຕາ. ເຕສຎ຺ຫິ ອປສາເທຕພ຺ພຕາຍ ກາຣເຓ ສໍກິເລເສ ວິມຖິເຕ ເຕປິ ວິມຖິຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ອຖ ວາ ຂນ຺ຘາຠິສງ຺ຂາຣມາຣານໍ ວິຍ ເທວປຸຕ຺ຕມາຣສ຺ສາປິ ຄຸຓມາຣເຓ ສຫາຍຠາວູປຄມນໂຕ ກິເລສພລກາໂຍ ອິຘ ‘‘ມາຣເສນາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາຫ ຠຄວາ –

‘‘ກາມາ ເຕ ປຐມາ ເສນາ, ທຸຕິຍາ ອຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ;

ຕຕິຍາ ຂຸປ຺ປິປາສາ ເຕ, ຈຕຸຕ຺ຖີ ຕຓ຺ຫາ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຎ຺ຈມໍ ຖິນມິທ຺ຘໍ ເຕ, ຉຏ຺ຐາ ຠີຣູ ປວຸຈ຺ຈຕິ;

ສຕ຺ຕມີ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ເຕ, ມກ຺ໂຂ ຖມ຺ໂຠ ເຕ ອຏ຺ຐໂມ.

ລາໂຠ ສິໂລໂກ ສກ຺ກາໂຣ,

ມິຈ຺ຉາລທ຺ໂຘ ຈ ໂຍ ຍໂສ;

ໂຍ ຈຕ຺ຕານໍ ສມຸກ຺ກໍເສ,

ປເຣ ຈ ອວຊານຕິ.

ເອສາ ນມຸຈິ ເຕ ເສນາ, ກຓ຺ຫສ຺ສາຠິປ຺ປຫາຣິນີ;

ນ ນໍ ອສູໂຣ ຊິນາຕິ, ເຊຕ຺ວາ ຈ ລຠເຕ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໔໓໘; ມຫານິ. ໒໘; ຈູຬນິ. ໔໗);

ສາ ຈ ເຕຫິ ອຣິຍສາວເກຫິ ທິຍຑ຺ຒສຫສ຺ສເຠທາ, ອນນ຺ຕເຠທາ ວາ ກິເລສວາຫິນີ ສຕິຘມ຺ມວິຈຍວີຣິຍສມຖາທິຄຸຓປຫຣຓີຫິ ໂອຘິໂສ ມຖິຕາ, ວິທ຺ຘໍສິຕາ, ວິຫຕາ ຈ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມາຣເສນມຖນາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ວິໂລຖນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິທ຺ຘໍສນໍ, ວິຫນນໍ ວາ. ອປິຈ ຂນ຺ຘາຠິສງ຺ຂາຣມຈ຺ຈຸເທວປຸຕ຺ຕມາຣານໍ ເຕສໍ ສຫາຍຠາວູປຄມນຕາຍ ເສນາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ກິເລສມາຣສ຺ສ ຈ ມຖນໂຕ ‘‘ມາຣເສນມຖນາ’’ຕິປິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ປຎ຺ຈມາຣນິມ຺ມຖນຠາເວນ ອຕ຺ໂຖ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ. ອຣິຍສາວກາປິ ຫິ ສມຸທຍປ຺ປຫານປຣິຎ຺ຎາວເສນ ຂນ຺ຘມາຣໍ, ສຫາຍເວກລ຺ລກຣເຓນ ສພ຺ພຖາ, ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣເຓນ ຈ ອຠິສງ຺ຂາຣມາຣໍ, ພລວິຘມນວິສຍາຕິກ຺ກມນວເສນ ມຈ຺ຈຸມາຣໍ, ເທວປຸຕ຺ຕມາຣຎ຺ຈ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານວເສນ ສພ຺ພໂສ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣເຓນ ກິເລສມາຣໍ ມເຖນ຺ຕີຕິ, ອິມິນາ ປນ ເຕສໍ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາເວ ກາຣຓໍ, ຕີສຸ ປຸຕ຺ເຕສຸ ຈ ອນຸຊາຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ມາຣເສນມຖນຕາຍ ຫິ ເຕ ຠຄວໂຕ ໂອຣສປຸຕ຺ຕາ, ອນຸຊາຕາ ຈາຕິ.

ອຏ຺ຐນ຺ນນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ, ເຕນສຕິປິ ເຕສໍ ຕໍຕໍເຠເທນ ອເນກສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂ຺ຍາເຠເທ ອຣິຍຠາວກຣມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມເຠເທນ ອິມໍ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ຐຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປິ-ສທ຺ໂທ, ອປິ-ສທ຺ໂທ ວາ ປທລີຬາທິນາ ກາຣເຓນ ອຏ຺ຐາເນ ປຍຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ, ເຕນ ນ ເກວລໍ ພຸທ຺ຘຘມ຺ເມເຍວ, ອຖ ໂຂ ອຣິຍສງ຺ຆມ຺ປີຕິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ຍທິປິ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ສມຸທາໂຍ ນາມ ໂກຈິ ນຕ຺ຖິ ອວຍວໍ ອຸປາທາຍ ສມຸທາຍສ຺ສ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ອວິຎ຺ຎາຍມານສມຸທາຍໍ ປນ ວິຎ຺ຎາຍມານສມຸທາເຍນ ວິເສສິຕຸມຣຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສມູຫ’’ນ຺ຕິ, ເອເຕນ ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ເຍນ ເກນຈິ ສຓ຺ຐານາທິນາ, ກາຍສາມຄ຺ຄິຍາ ວາ ສມຸທາຍຠາໂວ, ອປິ ຕຸ ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ຐຠາເວເນວາຕິ ວິເສເສຕິ. ອວຍວເມວ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອູຫິຕພ຺ໂພ ວິຕກ຺ເກຕພ຺ໂພ, ສໍອູຫນິຕພ຺ໂພ ວາ ສງ຺ຆຏິຕພ຺ໂພຕິ ສມູໂຫ, ໂສເຍວ ສໂມໂຫ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາທິນາ. ທ຺ວິຘາປິ ຫິ ປາໂຐ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອາຣກຕ຺ຕາ ກິເລເສຫິ, ອນເຍ ນ ອິຣິຍນໂຕ, ອເຍ ຈ ອິຣິຍນໂຕ ອຣິຍາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ອຖ ວາ ສເທວເກນ ໂລເກນ ສຣຓນ຺ຕິ ອຣຓີຍໂຕ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ, ອຸປຄຕານຎ຺ຈ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ ອຣິຍາ, ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫໂຕ, ສມຄ຺ຄໍ ວາ ກມ຺ມໍ ສມຸທາຍວເສນ ສມຸປຄໂຕຕິ ສງ຺ໂຆ, ອຣິຍານໍ ສງ຺ໂຆ, ອຣິໂຍ ຈ ໂສ ສງ຺ໂຆ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ວາ ອຣິຍສງ຺ໂຆ, ຕໍ ອຣິຍສງ຺ຆໍ. ຠຄວໂຕ ອປຣຠາເຄ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມຣຕນານມ຺ປິ ສມຘິຄໂມ ສງ຺ຆຣຕນາຘີໂນຕິ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ພຫູປກາຣຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິເຘວ ‘‘ສິຣສາ ວນ຺ເທ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວສ຺ສຎ຺ຈາຍມຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ວິນຍຏ຺ຐກຖາທີສຸປິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ຕຖາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເກຈິ ປນ ປຸຣິມຄາຖາສຸປິ ຕໍ ປທມາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ອສາຘາຣຓຄຸຓປ຺ປກາສນຏ຺ຐານຕ຺ຕາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣຓສ຺ສ ຈ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສໍວຓ຺ຓນາກາຣານມຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາຕິ.

ອິມາຍ ປນ ຄາຖາຍ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ປຠວສມ຺ປທາ ປຫານສມ຺ປທາທໂຍ ອເນເກ ຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ກຖໍ? ‘‘ສຸຄຕສ຺ສ ໂອຣສານໍ ປຸຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ຫິ ເອເຕນ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ປຠວສມ຺ປທໍ ທສ຺ເສຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປຠວຕາທີປນໂຕ. ‘‘ມາຣເສນມຖນານ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ປຫານສມ຺ປທໍ ສກລສໍກິເລສປ຺ປຫານທີປນໂຕ. ‘‘ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສມູຫ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ຎາຓສມ຺ປທໍ ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ຐຠາວທີປນໂຕ. ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສຠາວສມ຺ປທໍ ສພ຺ພສງ຺ຆານໍ ອຄ຺ຄຠາວທີປນໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ສຸຄຕສ຺ສ ໂອຣສານໍ ປຸຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘນິສ຺ສຍຠາວທີປນໍ. ‘‘ມາຣເສນມຖນານ’’ນ຺ຕິ ສມ຺ມາອຸຊຸຎາຍສາມີຈິປຏິປນ຺ນຠາວທີປນໍ. ‘‘ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສມູຫ’’ນ຺ຕິ ອາຫຸເນຍ຺ຍາທິຠາວທີປນໍ. ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ອນຸຕ຺ຕຣປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕຠາວທີປນໍ. ຕຖາ ‘‘ສຸຄຕສ຺ສ ໂອຣສານໍ ປຸຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣສຣຓຄມນສພ຺ຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສຣຓຄມເນນ ຫິ ເຕ ຠຄວໂຕ ໂອຣສປຸຕ຺ຕາ ຊາຕາ. ‘‘ມາຣເສນມຖນານ’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ອຠິນີຫາຣສມ຺ປທາສິທ຺ຘໍ ປຸພ຺ພຠາຄສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ກຕາຠິນີຫາຣາ ຫິ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ນາ ມາຣໍ, ມາຣເສນໍ ວາ ອຠິວິຊິນນ຺ຕິ. ‘‘ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສມູຫ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ວິທ຺ຘສ຺ຕວິປກ຺ເຂ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂຘມ຺ເມ ທສ຺ເສຕິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມານໍ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ອນຸຕ຺ຕຣປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ສຣຓຄມນຎ຺ຈ ສາວການໍ ສພ຺ພຄຸຓສ຺ສ ອາທິ, ສປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ ເສກ຺ຂາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ມຊ຺ເຌ, ອເສກ຺ຂາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ ສງ຺ເຂປໂຕ ສພ຺ເພປິ ອຣິຍສງ຺ຆຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ເອວໍ ຄາຖາຕ຺ຕເຍນ ສງ຺ເຂປໂຕ ສກລຄຸຓສໍກິຕ຺ຕນມຸເຂນ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ປຓາມໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ຕໍ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ຍຖາຘິປ຺ເປຕປໂຍຊເນ ປຣິຓາເມນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິ ເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ສເນ. ເຕນ ຄາຖາຕ຺ຕເຍນ ຍຖາວຸຕ຺ຕນຍໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ເມຕິ ອຕ຺ຕານໍ ກຣຓວຈເນນ ກຕ຺ຕຸຠາເວນ ນິທ຺ທິສຕິ. ຕສ຺ສ ‘‘ຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ມຍາ ລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ປາຐເສເສນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ສມ຺ປທານນິທ຺ເທໂສ ວາ ເອໂສ, ‘‘ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ປາຐເສໂສ, ສາມິນິທ຺ເທໂສ ວາ ‘‘ຍໍ ມມ ປຸຎ຺ຎໍ ວນ຺ທນາມຍ’’ນ຺ຕິ. ປສີທີຍເຕ ປສນ຺ນາ, ຕາທິສາ ມຕິ ປຎ຺ຎາ, ຈິຕ຺ຕໍ ວາ ຍສ຺ສາຕິ ປສນ຺ນມຕິ, ອຎ຺ຎປທລິງ຺ຄປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ສມາສປທສ຺ສ ‘‘ປສນ຺ນມຕິໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣຕິໍ ນຍຕິ, ຊເນຕິ, ວຫຕີຕິ ວາ ຣຕນໍ, ສຕ຺ຕວິຘໍ, ທສວິຘໍ ວາ ຣຕນໍ, ຕມິວ ອິມານີຕິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ. ສທິສກປ຺ປນມຎ຺ຎຕ຺ຣ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນຕ຺ເຖເນວ ພຸທ຺ຘາທີນໍ ຣຕນຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໕໗, ໒໕໕) ຍຖາຠູຕຄຸເຓ ອາວຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອມຕາຘິຄມເຫຕຸຠູຕໍ ອນປ຺ປກໍ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ ມຫານາມ ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ຕຖາຄຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂທສ…ເປ… ນ ໂມຫ…ເປ… ອຸຊຸຄຕເມວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຕຖາຄຕໍ ອາຣພ຺ຠ. ອຸຊຸຄຕຈິຕ຺ໂຕ ໂຂ ປນ ມຫານາມ ອຣິຍສາວໂກ ລຠຕິ ອຕ຺ຖເວທໍ, ລຠຕິ ຘມ຺ມເວທໍ, ລຠຕິ ຘມ຺ມູປສໍຫິຕໍ ປາໂມຊ຺ຊໍ, ປມຸທິຕສ຺ສ ປີຕິ ຊາຍຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ໑໑.໑໑).

ຈິຕ຺ຕີກຕາທິຠາໂວ ວາ ຣຕນຏ຺ໂຐ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ –

‘‘ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ມຫຄ຺ຆຎ຺ຈ, ອຕຸລໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນໍ;

ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄໍ, ຣຕນໍ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໖.໓; ອຸທານ. ອຏ຺ຐ. ໔໗; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓; ສຸ. ນິ. ໑.໒໒໖; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒໖);

ຈິຕ຺ຕີກຕຠາວາທໂຍ ຈ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ສາຕິສຍໂຕ ພຸທ຺ຘາທີສຸເຍວ ລພ຺ຠນ຺ຕີຕິ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ຣຕນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໖.໓; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒໖) ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອຍມຕ຺ໂຖ ປນ ນິພ຺ພຈນຕ຺ຖວເສນ ນ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຖ ເກນາຕິ ເຈ? ໂລເກ ຣຕນສມ຺ມຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ຄຣຸກາຕພ຺ພຕາທິອຕ຺ຖວເສນາຕິ ສທ຺ທວິທູ. ສາຘູນຎ຺ຈ ຣມນໂຕ, ສໍສາຣຓ຺ຓວາ ຈ ຕຣຓໂຕ, ສຸຄຕິນິພ຺ພານຎ຺ຈ ນຍນໂຕ ຣຕນໍ ຕຸລ຺ຍຕ຺ຖສມາສວເສນ, ອລມຕິປປຎ຺ເຈນ. ເອກເສສປກປ຺ປເນນ, ປຸຖຸວຈນນິພ຺ພຈເນນ ວາ ຣຕນານິ. ຕິຓ຺ຓໍ ສມູໂຫ, ຕີຓິ ວາ ສມາຫຏານິ, ຕໂຍ ວາ ອວຍວາ ອສ຺ສາຕິ ຕຍໍ, ຣຕນານເມວ ຕຍໍ, ນາຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ. ອວຍວວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ສມຸທາຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ ຕີຓິ ເອວ ຣຕນານິ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ນ ສມຸທາຍມຕ຺ຕໍ, ສມຸທາຍາເປກ຺ຂາຍ ປນ ເອກວຈນໍ ກຕໍ. ວນ຺ທີຍເຕ ວນ຺ທນາ, ສາວ ວນ຺ທນາມຍໍ ຍຖາ ‘‘ທານມຍໍ ສີລມຍ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕; ອິຕິວຸ. ໖໐; ເນຕ຺ຕິ. ໓໓). ວນ຺ທນາ ເຈຕ຺ຖ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ເຕຫິ ຕິຓ຺ຓໍ ຣຕນານໍ ຄຸຓນິນ຺ນຕາ, ໂຖມນາ ວາ. ອປິຈ ຕສ຺ສາ ເຈຕນາຍ ສຫຊາຕາໂທປກາເຣໂກ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາສຕິວີຣິຍາທິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ວນ຺ທນາ, ຕາຍ ປກຕນ຺ຕິ ວນ຺ທນາມຍໍ ຍຖາ ‘‘ໂສວຓ຺ຓມຍໍ ຣູປິຍມຍ’’ນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕເຈຕນາວ. ຣຕນຕ຺ຕເຍ, ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ວາ ວນ຺ທນາມຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາມຍໍ. ປຸຊ຺ຊຠວຜລນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ປຸຎ຺ຎໍ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ, ອຕ຺ຕໂນ ກາຣກໍ, ສນ຺ຕານໍ ວາ ປຸນາຕິ ວິໂສເຘຕີຕິ ປຸຎ຺ຎໍ, ສກມ຺ມກຕ຺ຕາ ຘາຕຸສ຺ສ ກາຣິຕວເສນ ອຕ຺ຖວິວຣຓໍ ລພ຺ຠຕິ, ສທ຺ທນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ປນ ສຸທ຺ຘວເສເນວາຕິ ສທ຺ທວິທູ.

ຕໍຕໍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິພນ຺ຘນວເສນ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອນ຺ຕເຣ ເວມຊ຺ເຌ ເອຕິ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນ຺ຕຣາໂຍ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິອນຕ຺ໂຖ. ປຓາມປໂຍຊເນ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາ ສຸຏ຺ຐຸ ວິຫໂຕ ວິທ຺ຘສ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣາໂຍ ອສ຺ສາຕິ ສຸວິຫຕນ຺ຕຣາໂຍ. ວິຫນນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕທຸປ຺ປາທກເຫຕຸປຣິຫຣຓວເສນ ເຕສໍ ອນ຺ຕຣາຍານມນຸປ຺ປຕ຺ຕິກຣຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຫຸຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາ, ຕສ຺ສ ‘‘ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ສາຕິ ຍໍ-ສທ຺ເທນ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ວນ຺ທນາມຍປຸຎ຺ຎສ຺ສ. ອານຸຠາເວນາຕິ ພເລນ.

‘‘ເຕໂຊ ອຸສ຺ສາຫມນ຺ຕາ ຈ, ປຠູ ສຕ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈິເມ;

‘ອານຸຠາໂວ’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ‘ປຠາໂວ’ຕິ ຈ ເຕ ວເທ’’ຕິ. –

ວຸຕ຺ເຕສຸ ຫິ ອຕ຺ເຖສຸ ອິຘ ສຕ຺ຕິຍໍ ວຕ຺ຕຕິ. ອນຸ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ຠາເວຕິ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ຫິ ອນຸຠາໂວ, ໂສເຍວ ອານຸຠາໂວຕິ ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຍຖາລທ຺ຘສມ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕກສ຺ສ ປຸຣິມກມ຺ມສ຺ສ ພລານຸປ຺ປທານວສສງ຺ຂາຕາ ວນ຺ທນາມຍປຸຎ຺ຎສ຺ສ ສຕ຺ຕິເຍວ, ສາ ຈ ສຸວິຫຕນ຺ຕຣາຍຕາຍ ກຣຓໍ, ເຫຕຸ ວາ ສມ຺ຠວຕິ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ປສນ຺ນມຕິໂນ’’ຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາມຍ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ເຂຕ຺ຕຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ຕໂຕ ຈ ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ຈ ເຂຕ຺ຕຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ທ຺ວີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຍ ອຸປຆາຕກອຸປທ຺ທວານໍ ວິຫນເນ ສມຕ຺ຖຕໍ ທີເປຕິ. ຈຕຸຣງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທານເຈຕນາ ວິຍ ຫິ ທ຺ວຍງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຓາມເຈຕນາປິ ອນ຺ຕຣາຍວິຫນເນນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາຕິ.

ເອວໍ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ນິປຈ຺ຈກາຣກຣເຓ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍສ຺ສາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸກາໂມ, ຕທປິ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຘມ຺ມຠາເວນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຄຸຓາຠິຕ຺ຖວນວິເສເສນ ອຠິຕ຺ຖເວຕຸໍ ‘‘ທີຆສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຍຎ຺ຫິ ອາຈຣິຍສ຺ສ ປກຕິ, ຍທິທໍ ຕໍຕໍສໍວຓ຺ຓນາສຸ ອາທິໂຕ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ວິເສສຄຸຓກິຕ຺ຕເນນ ໂຖມນາ. ຕຖາ ຫິ ເຕສຸ ເຕສຸ ປປຎ຺ຈສູທນີສາຣຕ຺ຖປກາສນີມໂນຣຖປູຣຓີອຏ຺ຐສາລິນີອາທີສຸ ຍຖາກ຺ກມໍ ‘‘ປຣວາທມຖນສ຺ສ, ຎາຓປ຺ປເຠທຊນນສ຺ສ, ຘມ຺ມກຖິກປຸງ຺ຄວານໍ ວິຈິຕ຺ຕປຏິຠານຊນນສ຺ສ,

ຕສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຎາເຓຫິ, ໂອຄາຬ຺ຫສ຺ສ ອຠິຓ຺ຫໂສ;

ນານານຍວິຈິຕ຺ຕສ຺ສ, ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ອາທິໂຕ’’ຕິ. ອາທິນາ –

ໂຖມນາ ກຕາ. ຕຕ຺ຖ ທີຆສ຺ສາຕິ ທີຆນາມກສ຺ສ. ທີຆສຸຕ຺ຕງ຺ກິຕສ຺ສາຕິ ທີເຆຫິ ອຠິອາຍຕວຈນປ຺ປພນ຺ຘວນ຺ເຕຫິ ສຸຕ຺ເຕຫິ ລກ຺ຂິຕສ຺ສ, ອເນນ ‘‘ທີໂຆ’’ຕິ ອຍໍ ອິມສ຺ສ ອາຄມສ຺ສ ອຕ຺ຖານຸຄຕາ ສມຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນນຸ ຈ ສຸຕ຺ຕານິເຍວ ອາຄໂມ, ກຖໍ ໂສ ເຕຫິ ອງ຺ກີຍຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຕ ປນ ສຸຕ຺ຕານິ ອຸປາທາຍ ອາຄມຠາວສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອວຍເວຫິ ສຸຕ຺ເຕຫິ ອວຍວີຠູໂຕ ອາຄໂມ ອງ຺ກີຍຕິ. ຍເຖວ ຫິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມຸທາເຍ ‘‘ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ໂວຫາໂຣ, ເອວໍ ສຸຕ຺ຕສມຸທາເຍ ອາຄມໂວຫາໂຣຕິ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິນິປຸຓຕ຺ຖຠາວໂຕ ນິປຸຓສ຺ສ. ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖາທໂຍ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ, ເອຕສ຺ມາຕິ ວາ ອາຄໂມ, ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ, ປຕ຺ຖນີຍຏ຺ເຐນ ຈ ໂສ ວໂຣຕິ ອາຄມວໂຣ. ອປິຈ ອາຄມສມ຺ມເຕຫິ ພາຫິຣກປເວທິເຕຫິ ຠາຣຕປຸຣາຓກຖານຣສີຫປຸຣາຓກຖາທີຫິ ວໂຣຕິປິ ອາຄມວໂຣ, ຕສ຺ສ. ພຸທ຺ຘານມນຸພຸທ຺ຘາ ພຸທ຺ຘານຸພຸທ຺ຘາ, ພຸທ຺ຘານໍ ສຈ຺ຈປຏິເວຘໍ ອນຸຄມ຺ມ ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ຈາ ອຄ຺ຄສາວກາທໂຍ ອຣິຍາ, ເຕຫິ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ, ຄຸຓສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ຈ ສໍວຓ຺ຓິໂຕຕິ ຕຖາ. ອຖ ວາ ພຸທ຺ຘາ ຈ ອນຸພຸທ຺ຘາ ຈ, ເຕຫິ ສໍວຓ຺ຓິໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ຕຖາ, ຕສ຺ສ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘເນວ ຫິ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປິຏການໍ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາກ຺ກໂມ ຠາສິໂຕ, ຕໂຕ ປຣໍ ສງ຺ຄາຍນາທິວເສນ ສາວເກຫີຕິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາຍ ອຸປາລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສາຕິ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ອຕ຺ຖທີປກສ຺ສ. ຠຄວຕາ ຫິ ອພ຺ຍາກຕໍ ຕນ຺ຕິປທໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ເພສໍເຍວ ອຕ຺ໂຖ ກຖິໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໗໖). ສທ຺ຘາວຫຄຸຓສ຺ສາຕິ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ປສາທາວຫຄຸຓສ຺ສ. ນນຸ ຈ ສພ຺ພມ຺ປິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ເຕປິຏກໍ ສທ຺ຘາວຫຄຸຓເມວ, ອຖ ກສ຺ມາ ອຍມຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸເຓນ ໂຖມິໂຕຕິ? ສາຕິສຍໂຕ ອິມສ຺ສ ຕຄ຺ຄຸຓສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ. ອຍຎ຺ຫິ ອາຄໂມ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທີສຸ ສີລທິຏ຺ຐາທີນໍ ອນວເສສນິທ຺ເທສາທິວເສນ, ມຫາປທານາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓) ປຸຣິມພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ຄຸຓນິທ຺ເທສາທິວເສນ, ປາຖິກສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑.໔) ຕິຕ຺ຖິເຍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍສີຫນາທນທນາທິວເສນ, ອນຸຕ຺ຕຣິຍສຸຕ຺ຕາທີສຸ ວິເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຄຸຓວິຠາວເນນ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ສາຕິສຍໍ ສທ຺ຘໍ ອາວຫຕີຕິ.

ເອວໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ອຠິຕ຺ຖວນມ຺ປິ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ສມ຺ປຕິ ວກ຺ຂມານາຍ ອາຄມນວິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອິມາຍ ຫິ ຄາຖາຍ ສງ຺ຄີຕິຕ຺ຕຍມາຣຸຬ຺ຫທີຆາຄມຏ຺ຐກຖາໂຕວ ສີຫຬຠາສາມຕ຺ຕໍ ວິນາ ອຍໍ ວກ຺ຂມານສໍວຓ຺ຓນາ ອາຄຕາ, ນາຎ຺ຎໂຕ, ຕເທວ ກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ນາຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ອາຄມນວິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕິ. ອປໂຣ ນໂຍ – ປຣມນິປຸຓຄມ຺ຠີຣໍ ພຸທ຺ຘວິສຍມາຄມວຣໍ ອຕ຺ຕໂນ ພເລເນວ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມີຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ສໍວຓ຺ຓນານິສ຺ສຍໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອິມາຍ ຫິ ປຸພ຺ພາຈຣິຍານຸຠາວໍ ນິສ຺ສາເຍວ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສໍວຓ຺ຓນານິສ຺ສຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ປາຐຕ຺ໂຖ, ສຠາວຕ຺ໂຖ, ເຎຍ຺ຍຕ຺ໂຖ, ປາຐານຸຣູປຕ຺ໂຖ, ຕທນຸຣູປຕ຺ໂຖ, ສາວເສສຕ຺ໂຖ, ນິວຣເສສຕ຺ໂຖ, ນີຕຕ຺ໂຖ, ເນຍ຺ຍຕ຺ໂຖຕິອາທິນາ ອເນກປ຺ປກາຣສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປກາສນຕ຺ຖາຍ, ປກາສນາຍ ວາ. ຄາຖາພນ຺ຘສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທ຺ວິຠາໂວ. ອຕ຺ໂຖ ກຖີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ອຕ຺ຖກຖາ, ສາເຍວ ອຏ຺ຐກຖາ ຕ຺ຖ-ກາຣສ຺ສ ຏ຺ຐ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາ ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໗; ໒.໘), ອຍຎ຺ຈ ສສຎ຺ໂຎຄວິຘິ ອຣິຍາຊາຕິຠາວໂຕ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາປິ ຫິ ‘‘ຕຖານໍຏ຺ຐ ຍຸຄ’’ນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທເມວຸທາຫຣນ຺ຕິ.

ຍາຍ’ຕ຺ຖມຠິວຓ຺ເຓນ຺ຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖປທານຸຄໍ;

ນິທານວຕ຺ຖຸສມ຺ພນ຺ຘໍ, ເອສາ ອຏ຺ຐກຖາ ມຕາ.

ອາທິໂຕຕິອາທິມ຺ຫິ ປຐມສງ຺ຄີຕິຍໍ. ຉຬຠິຎ຺ຎຕາຍ ປຣເມນ ຈິຕ຺ຕວສີຠາເວນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ, ຌານາທີສຸ ປຎ຺ຈວສິຕາ ສພ຺ຠາວໂຕ ຈ ວສິໂນ, ເຖຣາ ມຫາກສ຺ສປາທໂຍ, ເຕສໍ ສເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ.ຍາ ສງ຺ຄີຕາຕິ ຍາ ອຏ຺ຐກຖາ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ‘‘ອຍເມຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ, ອຍເມຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ. ອນຸສງ຺ຄີຕາ ຈ ປຈ຺ຉາປີຕິ ນ ເກວລໍ ປຐມສງ຺ຄີຕິຍເມວ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຉາ ທຸຕິຍຕຕິຍສງ຺ຄີຕີສຸປິ. ນ ຈ ປຎ຺ຈຫິ ວສິສເຕຫິ ອາທິໂຕ ສງ຺ຄີຕາເຍວ, ອປິ ຕຸ ຍສຕ຺ເຖຣາທີຫິ ອນຸສງ຺ຄີຕາ ຈາຕິ ສຫ ສມຸຈ຺ຈເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມຸຈ຺ຈຍທ຺ວຍຎ຺ຫິ ປຈ຺ເຈກໍ ກິຣິຍາກາລໍ ສມຸຈ຺ຈິໂນຕິ.

ອຖ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍ ວິຊ຺ຊມານາຍ ກິເມຕາຍ ອຘຸນາ ປຸນ ກຕາຍ ສໍວຓ຺ຓນາຍາຕິ ປຸນຣຸຕ຺ຕິຍາ, ນິຣຕ຺ຖກຕາຍ ຈ ໂທສໍ ສມນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຕໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ສີຫຬທີປ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ປຣິຫຣເຓເນວ ຫິ ອິມິສ຺ສາ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ນິມິຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ສີຫໍ ລາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ສີຫໂຬ ລ-ກາຣສ຺ສ ຬ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາ ‘‘ຄຣຸໂຬ’’ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ວໍເສ ອາທິປຸຣິໂສ ສີຫກຸມາໂຣ, ຕພ຺ພໍສຊາຕາ ປນ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີເປ ຂຕ຺ຕິຍາ, ສພ຺ເພປິ ຈ ຊນາ ຕທ຺ຘິຕວເສນ, ສທິສໂວຫາເຣນ ວາ ສີຫຬາ, ເຕສໍ ນິວາສທີໂປປິ ຕທ຺ຘິຕວເສນ, ຐານີນາເມນ ວາ ‘‘ສີຫໂຬ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຊລມຊ຺ເຌ ທິປ຺ປຕິ, ທ຺ວິຘາ ວາ ອາໂປ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ທຕີຕິ ທິໂປ, ໂສເຍວ ທີໂປ, ເຠທາເປກ຺ຂາຍ ເຕສໍ ທີໂປຕິ ຕຖາ. ປນສທ຺ໂທ ອຣຸຈິສໍສູຈເນ, ເຕນ ກາມຎ຺ຈ ສາ ສງ຺ຄີຕິຕ຺ຕຍມາຣຸຬ຺ຫາ, ຕຖາປິ ປຸນ ເອວໍຠູຕາຕິ ອຣຸຈິຍຠາວໍ ສໍສູເຈຕິ. ຕທຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ຘຕາຍ ປນ ປຸຣິມຄາຖາຍ ‘‘ກາມຎ຺ຈ ສງ຺ຄີຕາ ອນຸສງ຺ຄີຕາ ຈາ’’ຕິ ສານຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໂຍຊນາ ສມ຺ຠວຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຫິ ຕຖາ ທິສ຺ສຕີຕິ. ອາຠຕາຕິ ຊມ຺ພຸທີປໂຕ ອານີຕາ. ອຖາຕິ ສງ຺ຄີຕິກາລໂຕ ປຈ຺ຉາ, ເອວໍ ສຕິ ອາຠຕປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຖາຕິ ວາ ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖເຣນາຠຕກາລໂຕ ປຈ຺ຉາ, ເອວໍ ສຕິ ຐປິຕປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສາ ຫິ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກຕ຺ເຖເຣຫິ ປຐມໍ ຕີຓິ ປິຏການິ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນານຸຣູເປເນວ ວາຈນາມຄ຺ຄໍ ອາໂຣປິຕຕ຺ຕາ ຕິສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ ອາຣຸຬ຺ຫາເຍວ, ຕໂຕ ປຈ຺ຉາ ຈ ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີປມາຠຕາ, ປຈ຺ຉາ ປນ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິເຍຫິ ມຫາເຖເຣຫິ ນິກາຍນ຺ຕຣລທ຺ຘິສງ຺ກຣປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ສີຫຬຠາສາຍ ຐປິຕາຕິ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖໂຣ ປນ ປຈ຺ຉິມສມ຺ພນ຺ຘເມວ ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາ ປກາເສຕິ. ຕຖາ ‘‘ທີປວາສີນມຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ‘‘ຐປິຕາ’’ຕິ ຈ ‘‘ອປເນຕ຺ວາ ອາໂຣເປນ຺ໂຕ’’ຕິ ຈ ເອເຕຫິ ປເທຫິ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ. ເອກປທມ຺ປິ ຫິ ອາວຸຕ຺ຕິຍາທິນເຍຫິ ອເນກຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ຘມຸປຄຈ຺ຉຕິ. ປຸຣິມສມ຺ພນ຺ເຘນ ເຈຕ຺ຖ ສີຫຬທີປວາສີນມຕ຺ຖາຍ ນິກາຍນ຺ຕຣລທ຺ຘິສງ຺ກຣປຣິຫຣເຓນ ສີຫຬຠາສາຍ ຐປິຕາຕິ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິຍຕ຺ເຖເຣຫິ ຐປນປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຈ຺ຉິມສມ຺ພນ຺ເຘນ ປນ ອິມາຍ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ຊມ຺ພຸທີປວາສີນໍ, ອຎ຺ຎທີປວາສີນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖາຍ ສີຫຬຠາສາປນຍນສ຺ສ, ຕນ຺ຕິນຍານຸຈ຺ຉວິກຠາສາໂຣປນສ຺ສ ຈ ປໂຍຊນນ຺ຕິ. ມຫາອິສ຺ສຣິຍຕ຺ຕາ ມຫິນ຺ໂທຕິ ຣາຊກຸມາຣກາເລ ນາມໍ, ປຈ຺ຉາ ປນ ຄຸຓມຫນ຺ຕຕາຍ ມຫາມຫິນ຺ໂທຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສີຫຬຠາສາ ນາມ ອເນກກ຺ຂເຣຫິ ເອກຕ຺ຖສ຺ສາປິ ໂວຫຣຓໂຕ ປເຣສໍ ໂວຫຣິຕຸໍ ອຕິທຸກ຺ກຣາ ກຎ຺ຈຸກສທິສາ ສີຫຬານໍ ສມຸທາຈິຓ຺ຓາ ຠາສາ.

ເອວໍ ໂຫຕຸ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍ, ອຘຸນາ ກຣິຍມານາ ປນ ອຏ຺ຐກຖາ ກຖໍ ກຣີຍຕີຕິ ອນຸໂຍເຄ ສຕິ ອິມິສ຺ສາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ກຣຓປ຺ປກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ອປເນຕ຺ວານາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕໂຕ ມູລຏ຺ຐກຖາໂຕ ສີຫຬຠາສໍ ອປເນຕ຺ວາ ໂປຕ຺ຖເກ ອນາໂຣປິຕຠາເວນ ນິຣງ຺ກຣິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອເຕນ ອຍໍ ວກ຺ຂມານາ ອຏ຺ຐກຖາ ສງ຺ຄີຕິຕ຺ຕຍມາໂຣປິຕາຍ ມູລຏ຺ຐກຖາຍ ສີຫຬຠາສາປນຍນມຕ຺ຕມຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຕ຺ຖໂຕ ສໍສນ຺ທຕິ ເຈວ ສເມຕິ ຈ ຍຖາ ‘‘ຄງ຺ໂຄທເກນ ຍມຸໂນທກ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ມໂນຣມ’’ ມິຈ຺ຈາທີນິ ‘‘ຠາສ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາວທີປການິ ວິເສສນານິ. ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາເວນ ຫິ ປຓ຺ຑິຕານໍ ມນໍ ຣມຍຕີຕິ ມໂນຣມາ. ຕໂນຕິ ອຕ຺ຖເມຕາຍ, ຕນີຍຕິ ວາ ອຕ຺ຖວເສນ ວິວຣີຍຕິ, ວຏ຺ຏໂຕ ວາ ສຕ຺ເຕ ຕາເຣຕິ, ນານາຕ຺ຖວິສຍໍ ວາ ກງ຺ຂໍ ຕຣນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ຕນ຺ຕິ, ປາຬິ. ຕສ຺ສາ ນຍສງ຺ຂາຕາຍ ຄຕິຍາ ຉວິໍ ຉາຍໍ ອນຸຄຕາຕິ ຕນ຺ຕິນຍານຸຈ຺ຉວິກາ. ອສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາສນ຺ຕຣສໍກິຓ຺ຓໂທສວິຣຫິຕຕາຍ ວິຄຕໂທສາ, ຕາທິສໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠູຕໍ –

‘‘ສາ ມາຄຘີ ມູລຠາສາ, ນຣາ ຍາຍາ’ທິກປ຺ປິກາ;

ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ຈສ຺ສຸຕາລາປາ, ສມ຺ພຸທ຺ຘາ ຈາປິ ຠາສເຣ’’ຕິ. –

ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຄຕິຠາສໍ ໂປຕ຺ຖເກ ລິຂນວເສນ ອາໂຣເປນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອິມິນາ ສທ຺ທໂທສາຠາວມາຫ.

ສມຍໍ ອວິໂລເມນ຺ໂຕຕິ ສິທ຺ຘນ຺ຕມວິໂຣເຘນ຺ໂຕ, ອິມິນາ ປນ ອຕ຺ຖໂທສາຠາວມາຫ. ອວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ເອວ ຫິ ເຕ ເຖຣວາທາປິ ອິຘ ປກາສຍິສ຺ສນ຺ຕິ. ເກສໍ ປນ ສມຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຖຣານ’’ນ຺ຕິອາທິ, ເອເຕນ ຣາຫຸລາຈຣິຍາທີນໍ ເຊຕວນວາສີອຠຍຄິຣິວາສີນິກາຍານໍ ສມຍໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ຖິເຣຫິ ສີລສຸຕຌານວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ສມນ຺ນາຄຕາຕິ ເຖຣາ. ຍຖາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ ຠິກ຺ຂເວ ເຖຣກຣຓາ ຘມ຺ມາ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ອິຘ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂຸ ສີລວາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໒໒). ອປິຈ ສຈ຺ຈຘມ຺ມາທີຫິ ຖິຣກຣເຓຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ເຖຣາ. ຍຖາຫ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ມປເທ –

‘‘ຍມ຺ຫິ ສຈ຺ຈຎ຺ຈ ຘມ຺ໂມ ຈ, ອຫິໍສາ ສໍຍໂມ ທໂມ;

ສ ເວ ວນ຺ຕມໂລ ຘີໂຣ, ‘ເຖໂຣ’ອິຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໖໐);

ເຕສໍ. ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທີຫິ ອາຄຕາ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາ ເຖຣວໍໂສ, ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນາ ຫຸຕ຺ວາ ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊເຕນ ຕສ຺ສ ສມຸຊ຺ຊລນໂຕ ຕໍ ປກາເຣນ ທີເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ປທີປສທິສາຕິ ເຖຣວໍສປທິປາ. ວິວິເຘນ ອາກາເຣນ ນິຈ຺ຉີຍຕີຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐາເນສຸ ຂີລມທ຺ທນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນີກຖາ, ສຸຏ຺ຐຸ ນິປຸໂຓ ສຓ຺ໂຫ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຸນິປຸຓວິນິຈ຺ຉຍາ. ອຖ ວາ ວິນິຈ຺ຉິໂນຕີຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕວິສຍໍ ຎາຓໍ, ສຸຏ຺ຐຸ ນິປຸໂຓ ເຉໂກ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຸນິປຸຓວິນິຈ຺ຉຍາ. ມຫາເມຆວເນ ຐິໂຕ ວິຫາໂຣ ມຫາວິຫາໂຣ, ໂຍ ສຕ຺ຖຸ ມຫາໂພຘິນາ ວິໂຣຈຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວສນສີລາ ມຫາວິຫາຣວາສິໂນ, ຕາທິສານໍ ສມຍໍ ອວິໂລເມນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອເຕນ ມຫາກສ຺ສປາທິເຖຣປຣມ຺ປຣາຄໂຕ, ຕໂຕເຍວ ອວິປຣິໂຕ ສຓ຺ຫສຸຂຸໂມ ວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ສມຍສ຺ສ ປມາຓຠູຕຕໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານວເສນ ທສ຺ເສຕິ.

ຫິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນຠຕມຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອກຕ຺ຖ ວຸຕມ຺ປິ ປຸນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອາຠຕມຕ຺ຖໍ ປຸນຣຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ, ຄນ຺ຖຄຣຸກຠາວໂຕ ຈ ຈຊິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອາຄມວຣສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ກຣຓປ຺ປກາຣມ຺ປິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ທີປວາສີນມຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປໂຍຊນໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຊນສ຺ສ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຸຊນສ຺ສ ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ນ ເກວລໍ ຊມ຺ພຸທີປວາສີນເມວ ອຕ຺ຖາຍ, ອຖ ໂຂ ສາຘຸຊນໂຕສນຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ ສມຸຈ຺ຈິໂນຕິ. ເຕເນວ ຈ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີປວາສີນມ຺ປິ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ອຸຄ຺ຄຫຓາທິສຸກຣຕາຍ ເຕສມ຺ປິ ພຫູປກາຣຕ຺ຕາ. ຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຈ-ສທ຺ໂທ ນ ເກວລໍ ຕທຸຠຍຕ຺ຖເມວ, ອປິ ຕຸ ຕິວິຘສ຺ສາປິ ສາສນຘມ຺ມສ຺ສ, ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ປຎ຺ຈວສ຺ສສຫສ຺ສປຣິມາຓໍ ຈິຣກາລໍ ຐິຕຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ຖເມວ ທສ຺ເສຕິ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ຫິ ຐິຕິຍາ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມປຏິເວຘຘມ຺ມານມ຺ປິ ຐິຕິ ໂຫຕິ ຕສ຺ເສວ ເຕສໍ ມູລຠາວໂຕ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ປນ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ເຕນ ປທພ຺ຍຎ຺ຊເນນ, ຕທຕ຺ເຖນ ຈ ຈິຣໍ ສມ຺ມາ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ສໍວຓ຺ຓນາຍ ຈ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອວິປຣີຕໍ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕທຕ຺ໂຖປິ ອວິປຣີໂຕ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ອວິປຣີຕສ຺ສ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ, ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປາຍຠາວມຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖຎ຺ຈ ຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ທ຺ເວເມ ຠິກ຺ຂເວ ຘມ຺ມາ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ຐິຕິຍາ ອສມ຺ໂມສາຍ ອນນ຺ຕຣຘານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ກຕເມ ທ຺ເວ? ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ອຕ຺ໂຖ ຈ ສຸນີໂຕ, ອິເມ ໂຂ…ເປ… ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໒.໒໑).

ເອວໍ ປໂຍຊນມ຺ປິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວກ຺ຂມານາຍ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ມຫຕ຺ຕປຣິຈ຺ຈາເຄນ ຄນ຺ຖຄຣຸກຠາວໍ ປຣິຫຣິຕຸມາຫ ‘‘ສີລກຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຕໍ ວິຈຣຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອປໂຣ ນໂຍ – ຍທຏ຺ຐກຖໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕເທກເທສຠາເວນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ກຖິການໍ ອຸປເທສໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ວິຈາຣິຕຘມ຺ເມ ອຸທ຺ເທສວເສນ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ສີລກຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສີລກຖາຕິ ຈາຣິຕ຺ຕວາຣິຕ຺ຕາທິວເສນ ສີລວິຕ຺ຖາຣກຖາ. ຘຸຕຘມ຺ມາຕິ ປິຓ຺ຑປາຕິກງ຺ຄາທໂຍ ເຕຣສ ກິເລສຘຸນນກຘມ຺ມາ. ກມ຺ມຏ຺ຐານານີຕິ ຠາວນາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ໂຍຄກມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ກມ຺ມຏ຺ຐານນາມານິ ຘມ຺ມຊາຕານິ. ຕານິ ປນ ປາຬິຍມາຄຕານິ ອຏ຺ຐຕິໍ ເສວ ນ ຄເຫຕພ຺ພານິ, ອຖ ໂຂ ອຏ຺ຐກຖາຍມາຄຕານິປິ ທ຺ເວຕິ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພານິປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຣິ ຍາວິຘານສຫິໂຕຕິ ຣາຄຈຣິຕາທີນໍ ສຠາວາທິວິຘາເນນ ສຫ ປວຕ຺ໂຕ, ອິທໍ ປນ ‘‘ຌານສມາປຕ຺ຕິວິຕ຺ຖາໂຣ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ວິເສສນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ ຌານໍ, ອຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ ສມາປຕ຺ຕິ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ວາ ປຏິລທ຺ຘມຕ຺ຕໍ ຌານໍ, ສມາປຊ຺ຊນວສີຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ສມາປຕ຺ຕິ. ອປິຈ ຕທປິ ອຸຠຍໍ ຌານເມວ, ຜລສມາປຕ຺ຕິນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໂຍ ປນ ສມາປຕ຺ຕິ, ຕາສໍ ວິຕ຺ຖາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣເຠທານໍ ຉນ຺ນມ຺ປິ ອຠິຎ຺ຎານໍ ຄຫຓຕ຺ຖໍ ‘‘ສພ຺ພາ ຈ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຓວິຠງ຺ຄາທີສຸ (ວິຠ. ໗໕໑) ອາຄຕນເຍນ ເອກວິຘາທິນາ ເຠເທນ ປຎ຺ຎາຍ ສງ຺ກລຍິຕ຺ວາ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ, ຄເຓຕ຺ວາ ວາ ວິນິຈ຺ຉຍນໍ ປຎ຺ຎາສງ຺ກລນວິນິຈ຺ຉໂຍ. ອຣິຍານີຕິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ອຣິເຍຫິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ອຣິຍຠາວສາຘກຕ຺ຕາ ວາ ອຣິຍານິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ອວິຕຖຠາເວນ ວາ ອຣຓີຍຕ຺ຕາ, ອວຄນ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອຣິຍານິ, ‘‘ສຈ຺ຈານີ’’ຕິມສ຺ສ ວິເສສນໍ.

ເຫຕາທິປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາທິຠາເວນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານມຸປກາຣກຕາ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ, ຕສ຺ສ ເທສນາ ຕຖາ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ປນ ນິກາຍນ຺ຕຣລທ຺ຘິສງ຺ກຣຣຫິຕຕາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຣິສຸທ຺ຘາ, ຆນວິນິພ຺ໂຠຄສ຺ສ ຈ ສຸທຸກ຺ກຣຕາຍ ນິປຸຓາ, ເອກຕ຺ຕາທິນຍສຫິຕາ ຈ ຕຕ຺ຖ ວິຈາຣິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸປຣິສຸທ຺ຘນິປຸຓນຍາ’’ຕິ. ປທຕ຺ຕຍມ຺ປິ ເຫຕໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣເທສນາຍ ວິເສສນໍ. ປຏິສມ຺ຠິທາທີສຸ ອາຄຕນຍໍ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາວ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ ອວິມຸຕ຺ໂຕ ຕນ຺ຕິມຄ຺ໂຄ ຍສ຺ສາຕິ ອວິມຸຕ຺ຕຕນ຺ຕິ ມຄ຺ຄາ. ມຄ຺ໂຄຕິ ເຈຕ຺ຖ ປາຬິສງ຺ຂາໂຕ ອຸປາໂຍ ຕໍຕທຕ຺ຖານໍ ອວໂພຘສ຺ສ, ສຈ຺ຈປຏິເວຘສ຺ສ ວາ ອຸປາຍຠາວໂຕ. ປພນ຺ໂຘ ວາ ທີຆຠາເວນ ປກຕິມຄ຺ຄສທິສຕ຺ຕາ, ອິທໍ ປນ ‘‘ວິປສ຺ສນາ, ຠາວນາ’’ຕິ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ວິເສສນໍ.

ອິຕິ ປນ ສພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປຣິສມາປເນ ຍຖາອຸທ຺ທິຏ຺ຐອຸທ຺ເທສສ຺ສ ປຣິນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ, ເອຕ຺ຕກໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປນາຕິ ວຈນາລງ຺ກາຣມຕ຺ຕໍ ວິສຸໍ ອຕ຺ຖາຠາວໂຕ. ປທຕ຺ຖສໍກິຓ຺ຓສ຺ສ, ວຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ອວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອວເສສສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາເວນ ສຸປຣິສຸທ຺ຘໍ, ‘‘ສພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຠາວນປຸໍສກໍ ວາ ເອຕໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພຊ຺ຌນໂຕ. ຠິຍ຺ໂຍຕິ ອຕິເຣກໍ, ອຕິວິຕ຺ຖາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອເຕນ ປທຕ຺ຖມຕ຺ຕເມວ ວິຈາຣຍິສ຺ສາມີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕໍ ສພ຺ພໍ ອິຘ ອຏ຺ຐກຖາຍ ນ ວິຈາຣຍິສ຺ສາມິ ປຸນຣຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ, ຄນ຺ຖຄຣຸກຠາວໂຕ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວິຈຣຍິສ຺ສາມີຕິ ຈ ຄາຖາຠາວໂຕ ນ ວຸທ຺ຘິຠາໂວຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວມ຺ປິ ເອສ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ ອາຄມານມຕ຺ຖໍ ນ ປກາເສຍ຺ຍ, ອຖ ສພ຺ໂພເປໂສ ອິຘ ວິຈາຣິຕພ຺ໂພເຍວາຕິ ໂຈທນາຍ ຕຖາ ອວິຈາຣຓສ຺ສ ເອກນ຺ຕກາຣຓໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຕໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ມຊ຺ເຌ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ມຊ຺ເຌຕິ ຂຸທ຺ທກໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອາຄມານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ຫິ-ສທ຺ໂທ ກາຣເຓ, ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓໍ ໂຊເຕຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຈຕູສຸ ອາຄເມສຸ. ຍຖາຠາສິຕນ຺ຕິ ຠຄວຕາ ຍໍ ຍໍ ເທສິຕໍ, ເທສິຕານຸຣູປໍ ວາ. ອປິ ຈ ສໍວຓ຺ຓເກຫິ ສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ຍໍ ຍໍ ຠາສິຕໍ, ຠາສິຕານຸຣູປນ຺ຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຈ຺ເຈວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓໍ ນິທສ຺ເສຕິ, ອິມິນາວ ກາຣເຓນ, ອິທເມວ ວາ ກາຣຓໍ ມນສິ ສນ຺ນິຘາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ ເອສາ’’ຕິ ປທໍ ກມ຺ມຠາເວນ ສມ຺ພຊ຺ຌຕິ ອາວຸຕ຺ຕິຍາທິນເຍນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕມ຺ປີຕິ ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄມ຺ປິ ຎາເຓນ ຄເຫຕ຺ວານ. ເອຕາຍາຕິ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍາ ນາມ ເອຕາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ມຊ຺ເຌ ຐຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາວທີປເນນ ວິເສສໂຕ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອາຄມານໍ ສາຘາຣຓຏ຺ຐກຖາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ, ນ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນີອາທໂຍ ວິຍ ອສາຘາຣຓຏ຺ຐກຖາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອວິເສສໂຕ ປນ ວິນຍາຠິຘມ຺ມານມ຺ປິ ຍຖາຣຫໍ ສາຘາຣຓຏ຺ຐກຖາ ໂຫຕິເຍວ, ເຕຫິ ສມ຺ມິສ຺ສຕາຍ ຈ ຕທວເສສສ຺ສ ຂຸທ຺ທກາຄມສ຺ສ ວິເສສໂຕ ສາຘາຣຓາ ສມານາປິ ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ຈຕຸນ຺ນເມວ ອາຄມານໍ ສາຘາຣຓາຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕາຕິ.

ອິຕິ ໂສຬສຄາຖາວຓ຺ຓນາ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ

ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ວິວິເຘນ ນເຍນ ປຓາມາທິກໍ ປກຣຓາຣມ຺ຠວິຘານໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ວິຠາຄວນ຺ຕານໍ ສຠາວວິຠາວນໍ ວິຠາຄທສ຺ສນວເສເນວ ສຸວິຠາວິຕໍ, ສຸວິຎ຺ຎາປິຕຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ ປຐມໍ ຕາວ ວຄ຺ຄສຸຕ຺ຕວເສນ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ທີຆາຄໂມ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ທີຆສ຺ສ ອາຄມວຣສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຍທິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວຈເນ. ‘‘ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ, ໂສ ທີຆາຄໂມ ນາມ ວຄ຺ຄສຸຕ຺ຕວເສນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເອວໍ ວິຠາໂຄຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ທີຆາຄມນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອຕສ຺ມິໍ ວຈເນ. ໂຍ ທີຆາຄໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ທີຆາຄໂມ ນາມ ວຄ຺ຄສຸຕ຺ຕວເສນ. ເອວໍ ວິຠຊິຕພ຺ໂພ, ເອທິໂສຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທີຆສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ທູຣວຈນໍ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ປຏິນິທ຺ທິສຕິ ວິຍ ‘‘ທີຆາຄມນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອາສນ຺ນວຈນມ຺ປິ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ປຏິນິທ຺ທິສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘິຍໍ ປຣມ຺ມຸຂໍ ວິຍ ປຣິວຕ຺ຕມານໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ເອທິເສສຸ ຫິ ຐາເນສຸ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘິຍໍ ສມ຺ມຸຂໍ ວາ ປຣມ຺ມຸຂໍ ວາ ປຣິວຕ຺ຕມານໍ ຍຖາ ຕຖາ ວາ ປຏິນິທ຺ທິສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ສທ຺ທມຕ຺ຕປຏິນິທ຺ເທເສນ ອຕ຺ຖສ຺ສາວິໂຣຘນໂຕ. ວຄ຺ຄສຸຕ຺ຕາທີນໍ ນິພ຺ພຈນໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕໂຍ ວຄ຺ຄາ ຍສ຺ສາຕິ ຕິວຄ຺ໂຄ. ຈຕຸຕ຺ຕິໍສ ສຸຕ຺ຕານິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວາ ສງ຺ຄໂຫ ຄຓນາ ເອຕ຺ຖາຕິ ຈຕຸຕ຺ຕິໍສສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ.

ອຕ຺ຕໂນ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ປຐມສງ຺ຄີຕິຍໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕານຸກ຺ກເມເນວ ປວຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ສ…ເປ… ນິທານມາທີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິຠາໂວ ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ຄີຕິກ຺ກເມເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ ປນ ຈຕູສຸ ອາຄເມສຸ ທີຆາຄໂມ ປຐມໍ ສງ຺ຄີໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຈ ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ໂຄ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ນິທານນ຺ຕິ? ນາຍມນຸໂຍໂຄ ກຕ຺ຖຈິປິ ນ ປວຕ຺ຕຕິ ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ວຈນກ຺ກມມຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ. ອປິຈ ສທ຺ຘາວຫຄຸຓຕ຺ຕາ ທີຆາຄໂມວ ປຐມໍ ສງ຺ຄີໂຕ. ສທ຺ຘາ ຫິ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ພີຊໍ. ຍຖາຫ ‘‘ສທ຺ຘາ ພີຊໍ ຕໂປ ວຸຏ຺ຐີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໙໗; ສຸ. ນິ. ໗໗). ສທ຺ຘາວຫຄຸຓຕາ ຈສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕາເຍວ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ – ກຕິປຍສຸຕ຺ຕສງ຺ຄຫຕາຍ ເຈວ ອປ຺ປປຣິມາຓຕາຍ ຈ ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິສຸຂໂຕ ປຐມໍ ສງ຺ຄີໂຕ. ຕຖາ ເຫສ ຈຕຸຕ຺ຕິໍສສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ, ຈຕຸສຏ຺ຐິຠາຓວາຣປຣິມາໂຓ ຈ. ສີລກຖາພາຫຸລ຺ລໂຕ ປນ ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ໂຄ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ສີລຎ຺ຫິ ສາສນສ຺ສ ອາທິ ສີລປຕິຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ສພ຺ພຄຸຓານໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ ຕິຫ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ ອາທິເມວ ວິໂສເຘຫິ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ໂກ ຈາທິ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ? ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໔໖໙). ສີລກ຺ຂນ຺ຘກຖາພາຫຸລ຺ລໂຕ ຫິ ໂສ ‘‘ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ທິຏ຺ຐິວິນິເວຐນກຖາຠາວໂຕ ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກສ຺ສ ນິຣວເສສທິຏ຺ຐິວິຠຊນໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕໍ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕປິຏເກ ຫິ ພຸທ຺ຘວຈເນ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສທິສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕານິ ນິຄ຺ຄຸມ຺ພໍ ນິຊ຺ຊຏໍ ກຕ຺ວາ ວິຠຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ. ນິທານໍ ປນ ປຐມສງ຺ຄີຕິຍໍ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖເຣນ ປຸຏ຺ເຐນ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ເທສກາລາທິນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສ຺ສາປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອາຍສ຺ມຕາ’’ຕິອາທິນາ ເທສກໍ ນິຍເມຕິ, ປຐມສງ຺ຄີຕິກາເລຕິ ປນ ກາລນ຺ຕິ, ອຍມຕ຺ໂຖ ອຸປຣິ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ