ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓາທິກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໓໙. ຠາຊນາທິວິກຕິກິຣິຍານິສ຺ສຍຠູຕາ ສຸປຣິກມ຺ມກຕມຕ຺ຕິກາທໂຍ ວິຍ ວິກຸພ຺ພນກິຣິຍານິສ຺ສຍຠາວໂຕ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໒໔໑. ປຸພ຺ເພ ນີວຣຓປ຺ປຫານວາເຣ ວິຍ ກນ຺ຕາຣຄ຺ຄຫຓໍ ອກຕ຺ວາ ເກວລໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄຄ຺ຄຫຓໍ ເຂມມຄ຺ຄທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ກສ຺ມາ ປນ ເຂມມຄ຺ຄສ຺ເສວ ທສ຺ສນໍ, ນ ກນ຺ຕາຣມຄ຺ຄສ຺ສ, ນນຸ ອຸປມາທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ອປ຺ປຏິຠຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ປນ ເຂມມຄ຺ຄສ຺ເສວ ຄຫຓກາຣຓທສ຺ສນໍ. ວາຕາຕປາທິນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ສີເສ ສາຏກໍ ກຕ຺ວາ. ຕຖາ ຕຖາ ປນ ປຣິປຸຓ຺ຓວຈນໍ ອຸປມາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປເມຍ຺ຍສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ, ອຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ຈ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖສ຺ສ ສຸວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ, ເຫຕຸທາຫຣຓເຠທ຺ຍເຠທກາທິສມ຺ປນ຺ນວຈເນນ ຈ ວິຎ຺ຎູຊາຕິການໍ ຈິຕ຺ຕາຣາຘນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ສຸຂໍ ວວຕ຺ຖເປຕີຕິ ອກິຈ຺ຉໍ ອກສິເຣນ ສລ຺ລກ຺ເຂຕິ, ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ ຈ.

໒໔໓. ມນ຺ໂທ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍກທາຣໂກປິ ‘‘ທຫໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍຸວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ຍຸວສທ຺ເທນ ວິເສສິຕພ຺ພເມວ ທຫຣສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຣຸໂຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຍຸວາປິ ໂກຈິ ອນິຈ຺ຉນໂກ, ອນິຈ຺ຉນໂຕ ຈ ອມຓ຺ຑນຊາຕິໂກຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ມຓ຺ຑນຊາຕິໂກ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ມຓ຺ຑນຊາຕິກາທິສທ຺ເທນ ວິເສສິຕພ຺ພເມວ ຍຸວສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍພ຺ພນ຺ເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາຬິຍຎ຺ຫິ ຍຖາກ຺ກມໍ ປທຕ຺ຕຍສ຺ສ ວິເສສິຕພ຺ພວິເສສກຠາເວນ ວຈນໂຕ ຕຖາ ສໍວຓ຺ຓນາ ກຕາ, ອິຕຣຖາ ເອກເກນາປິ ປເທນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖາຘິຄມິກາ ສປຣິວາຣາ ສໍວຓ຺ຓນາວ ກາຕພ຺ພາ ສິຍາຕິ. ‘‘ມຓ຺ຑນປກຕິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ທິວສສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ກຓິກສທ຺ໂທ ໂທສປຣິຍາໂຍ, ໂທໂສ ຈ ນາມ ກາຬຕິລກາທີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ກາຬຕິລກາ’’ຕິອາທິນາ. ກາຬຕິລປ຺ປມາຓາ ພິນ຺ທໂວ ກາຬຕິລການິ, ກາຬາ ວາ ກມ຺ມາສາ, ເຍ ‘‘ສາສປພີຊິກາ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕິລປ຺ປມາຓາ ພິນ຺ທໂວ ຕິລການິ. ວງ຺ຄໍ ນາມ ວິຍງ຺ຄໍ ວິປຣິຓາມິຕມງ຺ຄໍ. ໂຍພ຺ພນ຺ນປີຬກາທໂຍ ມຸຂທູສິປີຬກາ, ເຍ ‘‘ຂຣປີຬກາ’’ ຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ມຸຂນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຸຂຈ຺ຉາຍໍ. ມຸເຂ ຄໂຕ ໂທໂສ ມຸຂໂທໂສ. ລກ຺ຂຓວຈນມຕ຺ຕເມຕໍ ມຸເຂ ອໂທສສ຺ສປິ ປາກຏຠາວສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ຍຖາ ວາ ມຸເຂ ໂທໂສ, ເອວໍ ມຸເຂ ອໂທໂສປິ ມຸຂໂທໂສຕິ ສຣໂລເປນ ວຸຕ຺ໂຕ ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທສໂຕປິ ອເນກຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ປິສທ຺ທໂລເປນ ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອວຸຕ຺ໂຕປິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ປິຓ຺ຑນວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ ວິຍ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ມຸຂໂທໂສ ຈ ມຸຂອໂທໂສ ຈ ມຸຂໂທໂສຕິ ເອກເທສສຣູເປກເສສນເຍນເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ‘‘ປເຣສໍ ໂສຬສວິຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ວຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສາວສິຏ຺ຐສ຺ສ, ຄາໂຫ ນິທສ຺ສນາທິນາ;

ອປິສທ຺ທາທິໂລເປນ, ເອກເສສນເຍນ ວາ.

ອສມາເນ ສທ຺ເທ ຕິຘາ, ຈຕຸຘາ ຈ ສມານເກ;

ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທສໂຕປິ, ເວທິຕພ຺ໂພ ວິຠາວິນາ’’ຕິ.

‘‘ສຣາຄໍ ວາ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂສຬສວິຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ.

໒໔໕. ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓູປມາຍນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓສ຺ສ, ປຸພ຺ເພນິວາສຎາເຓ ວາ ທສ຺ສິຕາຍ ອຸປມາຍ. ກສ຺ມາ ປນ ປາຬິຍໍ ຄາມຕ຺ຕຍເມວ ອຸປມາເນ ຄຫິຕນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ໂສເຘຕຸໍ ‘‘ຕໍ ທິວສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ທິວສໍ ກຕກິຣິຍາ ນາມ ປາກຕິກສຕ຺ຕສ຺ສາປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປາກຏາ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຕໍ ທິວສໍ ຄນ຺ຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ ຄາມຕ຺ຕຍເມວ ຠຄວຕາ ຄຫິຕໍ, ນ ຕທຸຕ຺ຕຣີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ຕໍທິວສຄ຺ຄຫຓໍ ນຕ຺ຖິ, ຄາມຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫເຓນ ປນ ຕທເຫວ ກຕກິຣິຍາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕໍທິວສຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕໍທິວສຄຕຄາມຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫເຓເນວ ຈ ມຫາຠິນີຫາເຣຫິ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓລາຠີນໍ ຕີສຸປິ ຠເວສຸ ກຕກິຣິຍາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປາກຏາ ໂຫຕີຕິ ທີປິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕທຕ຺ຖມ຺ປິ ຫິ ຄາມຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ. ຕີສຸ ຠເວສຸ ກຕກິຣິຍາຍາຕິ ອຠິສມ຺ປຣາເຍສຸ ປຸພ຺ເພ ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ປນ ອິທານິ, ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕກິຈ຺ຈສ຺ສ.

໒໔໗. ປາຬິຍໍ ຣຖິກາຍ ວີຖິໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ເຕຕິ ອຎ຺ຎາຍ ຣຖິກາຍ ອຎ຺ຎໍ ຣຖິໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ອປຣາປຣໍ ສຎ຺ຈຣຓໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອປຣາປຣໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ເຕ’’ຕິ, ຕໍຕໍກິຈ຺ຈວເສນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສຎ຺ຈຣນ຺ເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຍເມວຕ຺ໂຖ ຣຖິວີຖິສທ຺ທານເມກຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ສິງ຺ຆາຏກມ຺ຫີຕິ ວີຖິຈຕຸກ຺ເກ. ປາສາໂທ ວິຍ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ກຣຊກາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ທຏ຺ຐພ຺ພທສ຺ສນສິທ຺ຘິໂຕ. ມໍສຈກ຺ຂຸມໂຕ ຫິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສມຘິຄໂມ. ຍຖາຫ ‘‘ມໍສຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ, ມຄ຺ໂຄ ທິພ຺ພສ຺ສ ຈກ຺ຂຸໂນ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໖໑). ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ ວິຍ ອຍເມວ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໍ ປຕ຺ວາ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ທຏ຺ຐພ຺ພສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ. ເຄຫໍ ປວິສນ຺ໂຕ, ຕໂຕ ນິກ຺ຂມນ຺ໂຕ ວິຍ ຈ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໍ ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ປວິສນ຺ໂຕ, ຕໂຕ ຈ ວິຊາຕິວເສນ ນິກ຺ຂມນ຺ໂຕ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍາ ເຄຫສທິສຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມາຕຣໍ ກຸຏິກໍ ພ຺ຣູສິ, ຠຣິຍໍ ພ຺ຣູສິ ກຸລາວກ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໙). ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕໂກ ນໂຍ – ເຄຫໍ ປວິສນ຺ໂຕ ວິຍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອຸປປຊ຺ຊນວເສນ ໂອກ຺ກມນ຺ໂຕ, ເຄຫາ ນິກ຺ຂມນ຺ໂຕ ວິຍ ຈ ອຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈວນວເສນ ອປກ຺ກມນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ເຄຫສທິສຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຄຫກາຣກ ທິຏ຺ໂຐສິ, ປຸນ ເຄຫໍ ນ ກາຫສີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໕໔).

ອປຣາປຣໍ ສຎ຺ຈຣຓກສຕ຺ຕາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສໍສາເຣ ປຣິພ຺ຠມນກສຕ຺ຕາ. ອພ຺ໂຠກາສຏ຺ຐາເນຕິ ອຊ຺ໂຌກາສເທສຠູເຕ. ມຊ຺ເຌຕິ ນຄຣສ຺ສ ມຊ຺ຌຠູເຕ ສິງ຺ຆາຏເກ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຠເວກເທເສ. ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕາຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານກສຕ຺ຕາ. ອິມິນາ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ຊາຕສໍວທ຺ເຘ ສຕ຺ເຕ ວທຕິ, ‘‘ອປຣາປຣໍ ສຎ຺ຈຣຓກສຕ຺ຕາ’’ຕິ ປນ ເອເຕນ ຕຖາ ອນິຍມິຕກາລິເກ ສາຘາຣຓສຕ຺ເຕ. ເອວຎ຺ຫິ ເຕສໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ສຎ຺ຈຣຓກສນ຺ນິສິນ຺ນກຊໂນປມຕາ ອຸປປນ຺ນາ ໂຫຕີຕິ. ຕີສຸ ຠເວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕານໍ ອາວິຠູຕກາໂລຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣານໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສຕ຺ຕານໍ ອນິຍມໂຕ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ນນຸ ຈາຍໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸກຖາ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ຕີສຸ ຠເວສູ’’ຕິ ຈຕຸໂວກາຣຠວສ຺ສາປິ ສງ຺ຄໂຫ ກໂຕ. ນ ຫິ ໂສ ອຣູປຘມ຺ມາຣມ຺ມໂຓຕິ ອນຸໂຍຄໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ອິທຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິທນ຺ຕິ ຕີສຸ ຠເວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕານນ຺ຕິ ອິທໍ ວຈນ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໔໗) ອຍເມຕ຺ຖ ອາຈຣິຍສ຺ສ ມຕິ, ເອວໍ ສຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອນຸໂຍໂຄ ປຣິຫຣິໂຕຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອມ຺ຫາກໍ ຂນ຺ຕິ – ນນຸ ຈາຍໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸກຖາ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ວິສຸທ຺ເຘນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສເກນ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕິ ຈວມາເນ ອຸປປຊ຺ຊມາເນ’’ຕິອາທິນາ ອວິເສສໂຕ ຈຕຸໂວກາຣຠວູປຄສ຺ສາປິ ສງ຺ຄໂຫ ກໂຕ. ນ ຫິ ໂສ ອຣູປຘມ຺ມາຣມ຺ມໂຓຕິ ອນຸໂຍຄໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ອິທຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິທນ຺ຕິ ‘‘ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕິ ຈວມາເນ ອຸປປຊ຺ຊມາເນ’’ຕິອາທິວຈນໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິ ປາຬິຍເມວ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອນຸໂຍໂຄ ປຣິຫຣິໂຕຕິ. ຍທຄ຺ເຄນ ໂສ ປາຬິຍໍ ປຣິຫຣິໂຕ, ຕທຄ຺ເຄນ ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ຕສ຺ສາ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຠາວໂຕ. ເທສນາສຸຂຕ຺ຖເມວາຕິ ເກວລໍ ເທສນາສຸຂຕ຺ຖໍ ເອວ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ຈຕຸໂວກາຣຠວູປຄານໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອາວິຠາວສພ຺ຠາວໂຕ. ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ອຣູປຠວ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ທ຺ວີສຸ ຠເວສູ’’ຕິ ວາ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕິ ກາມາວຈຣຠວໂຕ, ຣູປາວຈຣຠວໂຕ ຈ ຈວມາເນຕິ ວາ ກາມາວຈຣຠເວ, ຣູປາວຈຣຠເວ ຈ ອຸປປຊ຺ຊມາເນຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ຫິ ເທສນາ ຍຖາຣຫໍ ເຠທ຺ຍເຠທກາທິວິຠາວເນນ ສຸຂາສຸຂາວໂພຘາ ຈ ນ ໂຫຕິ, ອວິເສເສນ ປນ ເອວເມວ ວຸຈ຺ຈມານາ ສຸຂາສຸຂາວໂພຘາ ຈ. ເທເສຕຸໍ, ອວໂພເຘຕຸຎ຺ຈ ສຸກຣຕາປໂຍຊນຎ຺ຫິ ‘‘ເທສນາສຸຂຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາຕິ ອາຫ ‘‘ອາຣຸປ຺ເປ…ເປ… ນຕ຺ຖີ’’ຕິ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໂຄຈຣຠູຕານໍ ຣູປຘມ຺ມານມຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.