ນີວຣຓປ຺ປຫານກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໖. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖຈຕຸກ຺ກສ຺ສ ປຸນ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ກຖນໍ ກິມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອນຸໂຍຄໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ໂສເຘຕິ ‘‘ໂສ…ເປ… ກິໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິອາທິນາ. ປຈ຺ຈຍສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ສມ຺ຠາຣປາຣິປູຣິໍ. ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ສີລສໍວໂຣ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ສນ຺ໂຕໂສຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຣຎ຺ຎິກສ຺ສ ສມ຺ຠາຣາ. ນ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ ນ ສຜໂລ ຠວຕິ. ນ ເກວລໍ ອນິຊ຺ຌນມຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ອຍມ຺ປິ ໂທໂສຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕິຣຈ຺ຉານຄເຕຫິ ວາ’’ຕິອາທິນາ. ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ‘‘ອສຸກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຣຎ຺ເຎ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ວິຍ, ວນຈຣການໍ ວິຍ ຈ ນິວາສນມຕ຺ຕເມວ, ນ ປນ ອຣຎ຺ຎວາສານຸຈ຺ຉວິກາ ກາຈິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ອປວາທວເສນ ວຈນີຍຠາວມາປຊ຺ຊຕິ, ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ປນ ທສ຺ສເນນ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ ສທ຺ຘິໍ-ສທ຺ໂທ ນ ໂປຣາໂຓຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ອາຣຎ຺ຎເກຫິ ຕິຣຈ຺ຉານຄເຕຫິ, ວນຈຣວິສຠາຄຊເນຫິ ວາ ສທ຺ຘິໍ ວິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິວເສນ ວສນີຍຠາວໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ປຓິຘາຍ ອຣຎ຺ເຎ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ໂຍ ວເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໒໓) ວິຍ ຫິ ວຕ຺ຖພ຺ພ-ສທ຺ໂທ ວສິຕພ຺ພປຣິຍາໂຍ. ຕຖາ ຫິ ວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວຣູປສ຺ສ ຫິ ອຣຎ຺ຎວາໂສ ກາຬມກ຺ກຏອຈ຺ຉຕຣຈ຺ຉທີປິມິຄານໍ ອຏວິວາສສທິໂສ ໂຫຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໕໒໖) ອຘິວຕ຺ຖາຕິ ອຘິວສນ຺ຕາ. ປຐມໍ ເຠຣວສທ຺ທໍ ສາເວນ຺ຕິ. ຕາວຕາ ອປລາຍນ຺ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖຫິປິ ສີສໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ປລາປນາກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນ ກຖິຕໍ. ເອວໍ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ປຈ຺ຈຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທສ຺ສິຕຠາວໍ ປກາເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອນ຺ວຍໂຕປິ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ສ ປເນເຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຖໍ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກາຬໂກ ຕິລໂກຕິ ວຓ຺ຓວິກາຣາປນໂຣຄວເສນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ທຸນ຺ນາມກຎ຺ຈ ອຣິສໍ, ຉທ຺ທິໂກ ວມຖູຣິໂຕ;

ທວຖຸ ປຣິຕາໂປຖ, ຕິລໂກ ຕິລກາຬໂກ’’ຕິ.

ຕິລສຓ຺ຐານໍ ວິຍ ຊາຍຕີຕິ ຫິ ຕິລໂກ, ກາໂຬ ຫຸຕ຺ວາ ຊາຍຕີຕິ ກາຬໂກ. ອິຘ ປນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາຕໍ ຖຸລ຺ລວຊ຺ຊໍ ກາຬກສທິສຕ຺ຕາ ກາຬກໍ, ມິຈ຺ຉາວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາຕໍ ອຓຸມຕ຺ຕວຊ຺ຊໍ ຕິລກສທິສຕ຺ຕາ ຕິລກນ຺ຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ. ຕນ຺ຕິ ຕຖາ ອຸປ຺ປາທິຕໍ ປີຕິໍ. ວິຄຕຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ ຂຍວຍວເສນ ສມ຺ມສນໍ. ຂີຍນຏ຺ເຐນ ຫິ ຂໂຍວ ວິຄໂຕ, ວິປຣີໂຕ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ອຍນຏ຺ເຐນ ວໂຍຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຣິຍຠູມິ ນາມ ໂລກຸຕ຺ຕຣຠູມິ. ອິຕີຕິ ອຣິຍຠູມິໂອກ຺ກມນໂຕ, ເທວຕານໍ ວຓ຺ຓຠຓນໂຕ ວາ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເທວຕານໍ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຍໂສ ປຕ຺ຖໂຏຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຍສປຕ຺ຖຣຓມ຺ປິ ເທວຕານມາໂຣຈນວເສນາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ວິວິຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ຊນວິເວເກຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ຊນສທ຺ທນິຄ຺ໂຆສາຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພໍ ສທ຺ທກຓ຺ຏກຕ຺ຕາ ຌານສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປ຺ປສທ຺ທໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊນກຄ຺ຄຫເຓເນວ ຫິ ອິຘ ຊຎ຺ຎໍ ຄຫິຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ຍເທວ ຕໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ, ຕເທວ ຕໍ ວິຊນວາຕ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໕໓໓). ອປ຺ປສທ຺ທນ຺ຕິ ຈ ປກຕິສທ຺ທາຠາວມາຫ. ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສນ຺ຕິ ນຄຣນິຄ຺ໂຆສາທິສທ຺ທາຠາວໍ. ອີທິເສສຸ ຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສາວເສສໍ ວິຍ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ນິຣວເສໂສຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຊ຺ຌິມາຄມຏ຺ຐກຖາວຓ຺ຓນາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໖໔) ປນ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖໂຣ ເອວມາຫ ‘‘ອປ຺ປສທ຺ທສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕປຣິຍາຍໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສາວເສສໍ ສິຍາ’ຕິ. ເຕນາຫ ‘ນ ຫິ ຕສ຺ສາ’ຕິອາທິ. ອປ຺ປສທ຺ໂທ ປເນຕ຺ຖ ອຠາວຕ຺ໂຖຕິປິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ‘ອປ຺ປາພາຘຕຎ຺ຈ ສຎ຺ຊານາມີ’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໕) ວິຍາ’’ຕິ. ຕມຕ຺ຖໍ ວິຠງ຺ຄປາຬິຍາ (ວິຠ. ໕໒໘) ສໍສນ຺ທນ຺ໂຕ ‘‘ເອຕເທວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕເທວາຕິ ຈ ມຍາ ສໍວຓ຺ຓິຍມານໍ ນິສ຺ສທ຺ທຕໍ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສນ຺ຕິເກປີຕິ ຄາມາທີນໍ ສມີເປປິ ເອທິສໍ ວິວິຕ຺ຕໍ ນາມ, ປເຄວ ທູເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນາກິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອສງ຺ກິຓ຺ຓໍ ອສມ຺ພາຘໍ. ຍສ຺ສ ເສນາສນສ຺ສ ສມນ຺ຕາ ຄາວຸຕມ຺ປິ ອຑ຺ຒໂຍຊນມ຺ປິ ປພ຺ພຕຄຫນໍ ວນຄຫນໍ ນທີຄຫນໍ ໂຫຕິ, ນ ໂກຈິ ອເວລາຍ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອິທໍ ສນ຺ຕິເກປິ ອນາກິຓ຺ຓໍ ນາມ. ເສຕີຕິ ສຍຕິ. ອາສຕີຕິ ນິສີທຕິ. ‘‘ເອຕ຺ຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ເສນ-ສທ຺ທສ຺ສ, ອາສນ-ສທ຺ທສ຺ສ ຈ ອຘິກຣຓຕ຺ຖຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ຈ-ສທ຺ເທນ ຈ ຕທຸຠຍປທສ຺ສ ຈຕ຺ຖສມາສຠາວໍ. ‘‘ເຕນາຫາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ຄປາຬິເມວ ອາຫຣຕິ.

ອິທານິ ຕສ຺ສາເຍວຕ຺ຖໍ ເສນາສນປ຺ປເຠທທສ຺ສນວເສນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຠງ຺ຄປາຬິຍໍ ນິທສ຺ສນນເຍນ ສຣູປໂຕ ທສ຺ສິຕເສນາສນສ຺ເສວ ຫິ ອຍໍ ວິຠາໂຄ. ຕຕ຺ຖ ວິຫາໂຣ ປາກາຣປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ສກໂລ ອາວາໂສ. ອຑ຺ຒໂຍໂຄ ທີຆປາສາໂທ, ‘‘ຄຣຸຬສຓ຺ຐານປາສາໂທ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ປາສາໂທ ຈຕຸຣສ຺ສປາສາໂທ. ຫມ຺ມິຍໍ ມຸຓ຺ຑຈ຺ຉທນປາສາໂທ. ອຏ຺ໂຏ ປຏິຣາຊູນໍ ປຏິພາຫນໂຍຄ຺ໂຄ ຈຕຸປຎ຺ຈຠູມໂກ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ. ມາໂຬ ເອກກູຏສງ຺ຄຫິໂຕ ອເນກໂກຓວນ຺ໂຕ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ. ອປໂຣ ນໂຍ – ວິຫາໂຣ ທີຆມຸຂປາສາໂທ. ອຑ຺ຒໂຍໂຄ ເອກປສ຺ສຉທນກເຄຫໍ. ຕສ຺ສ ກິຣ ເອກປສ຺ເສ ຠິຕ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈຕຣາ ໂຫຕິ, ອິຕຣປສ຺ເສ ນີຈາ, ເຕນ ຕໍ ເອກຉທນກໍ ໂຫຕິ. ປາສາໂທ ອາຍຕຈຕຸຣສ຺ສປາສາໂທ. ຫມ຺ມິຍໍ ມຸຓ຺ຑຈ຺ຉທນກໍ ຈນ຺ທິກງ຺ຄຓຍຸຕ຺ຕໍ. ຄຸຫາ ເກວລາ ປພ຺ພຕຄຸຫາ. ເລຓໍ ທ຺ວາຣພນ຺ຘໍ ປພ຺ຠາຣໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ‘‘ມຓ຺ຑໂປຕິ ສາຂາມຓ຺ຑໂປ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໑໖) ເອວໍ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ, ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຏີກາກາເຣນ ຈ ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໕໒໗) ປນ ວິຫາໂຣຕິ ສມນ຺ຕາ ປຣິຫາຣປຖໍ, ອນ຺ໂຕເຍວ ຈ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຏ຺ຐານານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕເສນາສນໍ. ອຑ຺ຒໂຍໂຄຕິ ສຸປຓ຺ຓວງ຺ກເຄຫໍ. ປາສາໂທຕິ ທ຺ເວ ກຓ຺ຓິການິ ຄເຫຕ຺ວາ ກໂຕ ທີຆປາສາໂທ. ອຏ຺ໂຏຕິ ປຏິຣາຊາທິປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ອິຏ຺ຐກາຫິ ກໂຕ ພຫລຠິຕ຺ຕິໂກ ຈຕຸປຎ຺ຈຠູມໂກ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ. ມາໂຬຕິ ໂຠຊນສາລາສທິໂສ ມຓ຺ຑລມາໂຬ. ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ເອກກູຏສງ຺ຄຫິໂຕ ຈຕຸຣສ຺ສປາສາໂທ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໘໒-໔໘໗) ວຸຕ຺ຕໍ. ເລຓນ຺ຕິ ປພ຺ພຕໍ ຂຓິຕ຺ວາ ວາ ປພ຺ຠາຣສ຺ສ ອປ຺ປໂຫນກຏ຺ຐາເນ ກຸຏ຺ຏໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ວາ ກຕເສນາສນໍ. ຄຸຫາຕິ ຠູມິທຣິ ວາ ຍຕ຺ຖ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ທີປໍ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປພ຺ພຕຄຸຫາ ວາ ຠູມິຄຸຫາ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕໍ ອາວສຖຠູຕໍ ປຕິສ຺ສຍເສນາສນໍ ວິຫຣິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ, ວິຫາຣຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ຈ ວິຫາຣເສນາສນໍ ນາມ. ມສາຣກາທິຈຕຸພ຺ພິໂຘ ມຎ຺ໂຈ. ຕຖາ ປີຐໍ. ອຸຓ຺ຓຠິສິອາທິປຎ຺ຈວິຘາ ຠິສິ. ສີສປ຺ປມາຓໍ ພິມ຺ໂພຫນໍ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລຕາ, ທີຆໂຕ ມຎ຺ຈວິຕ຺ຖາຣປ຺ປມາຓຕາ ເຈຕ຺ຖ ສີສປ຺ປມາຓໍ. ມສາຣກາທີນິ ມຎ຺ຈປີຐຠາວໂຕ, ຠິສິອຸປຘານຎ຺ຈ ມຎ຺ຈປີຐສມ຺ພນ຺ຘໂຕ ມຎ຺ຈປີຐເສນາສນໍ. ມຎ຺ຈປີຐຠູຕຎ຺ຫິ ເສນາສນໍ, ມຎ຺ຈປີຐສມ຺ພນ຺ຘຎ຺ຈ ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນ, ເອກເສເສນ ວາ ‘‘ມຎ຺ຈປີຐເສນາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣປິ ເອວເມວ ວທຕິ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ປນ ‘‘ມຎ຺ຈປີຐເສນາສນນ຺ຕິ ມຎ຺ຈປີຐຎ຺ເຈວ ມຎ຺ຈປີຐສມ຺ພນ຺ຘເສນາສນຎ຺ຈາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໑໖) ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິມິລິກາ ນາມ ສຸຘາປຣິກມ຺ມກຕາຍ ຠູມິຍາ ວຓ຺ຓານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ ປຏຂຓ຺ຑາທີຫິ ສິພ຺ເພຕ຺ວາ ກຕາ. ຈມ຺ມຂຓ຺ໂຑ ນາມ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆທີປິຕຣຈ຺ຉຈມ຺ມາທີສຸປິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຈມ຺ມໍ. ອຏ຺ຐກຖາສຸ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໒; ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໘໒) ຫິ ເສນາສນປຣິໂຠເຄ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຈມ຺ມໍ ນ ທິສ຺ສຕິ. ຕິຓສນ຺ຖາໂຣຕິ ເຍສໍ ເກສຎ຺ຈິ ຕິຓານໍ ສນ຺ຖາໂຣ. ເອເສວ ນໂຍ ປຓ຺ຓສນ຺ຖາເຣປິ. ຈິມິລິກາທິ ຠູມິຍໍ ສນ຺ຖຣິຕພ຺ພຕາຍ ສນ຺ຖຕເສນາສນໍ. ຍຕ຺ຖ ວາ ປນ ຠິກ຺ຂູ ປຏິກ຺ກມນ຺ຕີຕິ ຐເປຕ຺ວາ ວາ ເອຕານິ ມຎ຺ຈາທີນິ ຍຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕິ, ສພ຺ພເມຕໍ ເສນາສນໍ ນາມາຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອວເສສໍ ຣຸກ຺ຂມູລາທິປຏິກ຺ກມິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ ອຠິສງ຺ຂຣຓາຠາວໂຕ ເກວລໍ ສຍນສ຺ສ, ນິສ຺ສຊ຺ຊາຍ ຈ ໂອກາສຠູຕຕ຺ຕາ ໂອກາສເສນາສນໍ. ເສນາສນຄ຺ຄຫເຓນາຕິ ‘‘ວິວິຕ຺ຕໍ ເສນາສນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເສນາສນສທ຺ເທນ ວິວິຕ຺ຕເສນາສນສ຺ສ ວາ ອາທາເນນ, ວຈເນນ ວາ ຄຫິຕເມວ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ວິເສເສ ອວຏ຺ຐານໂຕ, ວິເສສຕ຺ຖິນາ ຈ ວິເສສສ຺ສ ປຍຸຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ.

ຍເທວໍ ກສ຺ມາ ‘‘ອຣຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິ ປຸນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນຸໂຍເຄນ ‘‘ອິຘ ປນສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອວໍ ຄຫິເຕສຸປິ ເສນາສເນສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸຈ຺ຉວິກເມວ ເສນາສນໍ ທສ຺ເສຕຸກາມຕ຺ຕາ ປຸນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ວເສນ ອາຄຕ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ວິນເຍ ອາຄຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອຠິຘມ຺ເມ. ວິນເຍ ຫິ ຄຓມ຺ຫາໂອຫີຍນສິກ຺ຂາປເທ (ປາຈິ. ໖໙໑) ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອາຣຎ຺ຎກຘຸຕງ຺ຄສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິທມ຺ປິ ຈ ຕາສໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມ, ນ ປນ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກໍ ປຈ຺ຉິມໍ ອຣຎ຺ຎເມວ ເສນາສນໍ, ອິທມ຺ປິ ຈ ຕາສໍ ຄຓມ຺ຫາໂອຫີຍນາປຕ຺ຕິກຣໍ, ນ ຕຸ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກາທິເມວ ອຣຎ຺ຎໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ –

‘‘ເອກາ ວາ ຄຓມ຺ຫາ ໂອຫີເຍຍ຺ຍາຕິ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ທຸຕິຍິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທສ຺ສນູປຈາຣໍ ວາ ສວນູປຈາຣໍ ວາ ວິຊຫນ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ, ວິຊຫິເຕ ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສາ’’ຕິ.

ວິນຍຏ຺ຐກຖາສຸປິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໖໙໒) ຫິ ຕຖາວ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ‘‘ອຣຎ຺ຎນ຺ຕິ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫິ ອິນ຺ທຂີລາ ສພ຺ພເມຕໍ ອຣຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໕໒໙) ອາຄຕໍ. ວິນຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ຫິ ອຸໂຠປິ ປຣິຍາຍເທສນາ ນາມ, ອຠິຘມ຺ໂມ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນາ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ນ ຄາມປເທສນ຺ໂຕຄຘໍ, ຕໍ ອຣຎ຺ຎນ຺ຕິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິນ຺ທຂີລາ ພຫິ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຍໍ ຐານໍ ປວຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພເມຕໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣຎ຺ຎກໍ ນາມ…ເປ… ປຈ຺ຉິມນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນເຍນ ອາຣຎ຺ຎກສິກ຺ຂາປເທ (ປາຣາ. ໖໕໒) ອາຣຎ຺ຎິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸຣູປໍ, ຕສ຺ມາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ຘຸຕງ຺ຄນິທ຺ເທເສ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໙) ຍໍ ຕສ຺ສ ລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕເມວ, ອໂຕ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສນ຺ທຈ຺ຉາຍນ຺ຕິ ສີຕຈ຺ຉາຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຣຸກ຺ຂມູລນ຺ຕິ ຣຸກ຺ຂສມີປໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຍາວຕາ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ກາເລ ສມນ຺ຕາ ຉາຍາ ຜຣຕິ, ນິວາເຕ ປຓ຺ຓານິ ນິປຕນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ຣຸກ຺ຂມູລ’’ນ຺ຕິ. ປພ຺ພຕນ຺ຕິ ສຸທ຺ຘປາສາຓສຸທ຺ຘປໍສຸອຸຠຍມິສ຺ສກວເສນ ຕິວິໂຘປິ ປພ຺ພໂຕ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ສິລາມໂຍ ເອວ. ເສລ-ສທ຺ໂທ ປນ ອວິເສສໂຕ ປພ຺ພຕປຣິຍາໂຍຕິ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຕທຸຠຍສ຺ສ ອນຸຣູປຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ທິສາສຸ ຂາຍມານາສູຕິ ທສສຸ ທິສາສຸ ອຠິມຸຂີຠາເວນ ທິສ຺ສມານາສຸ. ຕຖາຣູເປນປິ ກາຣເຓນ ສິຍາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ເອກຄ຺ຄຕາຕິ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພທິສາຫິ ອາຄເຕນ ວາເຕນ ພີຊິຍມານຠາວເຫຕຸທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເກຈິ. ກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຸທກໍ ປິປາສວິໂນທນສ຺ສ ກາຣກຕ຺ຕາ. ‘‘ຍໍ ນທີຕຸມ຺ພນ຺ຕິປິ ນທີກຸຎ຺ຊນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ກນ຺ທຣນ຺ຕິ ອປພ຺ພຕປເທເສປິ ວິທຸຄ຺ຄນທີນິວຕ຺ຕນປເທສໍ ກນ຺ທຣນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໕໓໐) ອາຈຣິຍານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ, ເຕເນວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ‘‘ນທີຕຸມ຺ພນທີກຸຎ຺ຊສທ຺ທາ ນທີນິວຕ຺ຕນປເທສວາຈກາ’’ຕິ. ນທີນິວຕ຺ຕນປເທໂສ ຈ ນາມ ນທິຍາ ນິກ຺ຂມນອຸທເກນ ປຸນ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຄໂຕ ວິທຸຄ຺ຄປເທໂສ. ‘‘ອປພ຺ພຕປເທເສປີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ເຕນ ປຐມໍ ປພ຺ພຕປເທສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປນ ນທີປເທໂສປິ ກນ຺ທໂຣ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິນາປິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ເຕເນວ ຕສ຺ສານຸຣູປຠາວມາຫ. ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາຕິ ປຸຎ຺ຊໍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ປພ຺ພຕານມ຺ປິ ອາສນ຺ນຕເຣ ຐິຕານໍ ໂອວຣກາທິສທິສໍ ວິວຣໍ ໂຫຕິ, ເອກສ຺ມິໍເຍວ ປນ ປພ຺ພເຕ ອຸມງ຺ຄສທິສ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຫິ ອຸມງ຺ຄສທິສໍ ອນ຺ໂຕເລຓໍ ໂຫຕິ ອຸປຣິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ, ນ ທ຺ວີສຸ ຕຖາ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຸມງ຺ຄສທິສ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ເຍວາ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍໍ. ‘‘ມຫາວິວຣ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ອຸຠເຍຫິປິ. ອຸມງ຺ຄສທິສນ຺ຕິ ຈ ‘‘ສຸທຸງ຺ຄາສທິສ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໑໖) ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸທຸງ຺ຄາຕິ ຫິ ຠູມິຆຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ‘‘ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຸທຸງ຺ຄາຍ ຣວນ຺ຕໍ ຍກ຺ຂິນີ ຂິປີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ມນຸສ຺ສານໍ ອນຸປຈາຣຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປກຕິສຎ຺ຈາຣວເສນ ມນຸສ຺ເສຫິ ນ ສຎ຺ຈຣິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ. ກສ຺ສນວປ຺ປນາທິວເສນ ຫິ ປກຕິສຎ຺ຈາຣປຏິກ຺ເຂໂປ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຕ຺ຖ ນ ກສນ຺ຕິ ນ ວປນ຺ຕີ’’ຕິ. ອາທິສທ຺ເທນ ປນ ‘‘ວນປຕ຺ຖນ຺ຕິ ວນສຓ຺ຐານເມຕໍ ເສນາສນານໍ ອຘິວຈນໍ, ວນປຕ຺ຖນ຺ຕິ ຠີສນການເມຕໍ, ວນປຕ຺ຖນ຺ຕິ ສໂລມຫໍສານເມຕໍ, ວນປຕ຺ຖນ຺ຕິ ປຣິຍນ຺ຕານເມຕໍ, ວນປຕ຺ຖນ຺ຕິ ນ ມນຸສ຺ສູປຈາຣານເມຕໍ ເສນາສນານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໕໓໑) ອິມໍ ວິຠງ຺ຄປາຬິເສສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຕ຺ໂຖຕິ ຫິ ປພ຺ພຕສ຺ສ ສມານຠູມິ, ໂຍ ‘‘ສານູ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສທິສຕ຺ຕາ ປນ ມນຸສ຺ສານມສຎ຺ຈຣຓຠູຕໍ ວນໍ, ຕສ຺ມາ ປຕ຺ຖສທິສໍ ວນໍ ວນປຕ຺ໂຖຕິ ວິເສສນປຣນິປາໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສພ຺ເພສໍ ສພ຺ພາສຸ ທິສາສຸ ອຠິມຸໂຂ ໂອກາໂສ ອພ຺ໂຠກາໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອຈ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ, ເກນຈິ ຉທເນນ ອນ຺ຕມໂສ ຣຸກ຺ຂສາຂາຍປິ ນ ຉາທິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຓ຺ຑການໍ ອຸປຣິ ຈີວຣໍ ຉາເທຕ຺ວາ ກຕາ ຈີວຣກຸຏິ. ນິກ຺ກຑ຺ຒິຕ຺ວາຕິ ນີຫຣິຕ຺ວາ. ອນ຺ໂຕປພ຺ຠາຣເລຓສທິໂສ ປລາລຣາສິເຍວ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອິຕຣຖາ ຕິຓປຓ຺ຓສນ຺ຖາຣສງ຺ໂຄປິ ສິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປພ຺ຠາຣເລຓສທິເສ ອາລເຍ’’ຕິ, ປພ຺ຠາຣສທິເສ, ເລຓສທິເສ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຈ຺ຉຄຸມ຺ພາທີນມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ປຸຣິມນຍໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ.

ປິຓ຺ຑປາຕສ຺ສ ປຣິເຍສນໍ ປິຓ຺ຑປາໂຕ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຕໂຕ ປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕປຣິເຍສນໂຕ ປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ. ປລ຺ລງ຺ກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສມນ຺ຕໂຕ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ, ຕສ຺ມາ ປຣິສມນ຺ຕໂຕ ອງ຺ກນໍ ອາສນໍ ປລ຺ລງ຺ໂກ ຣ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ, ທ຺ວິຠາວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຍຖາ ‘‘ປລິພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ, (ມິ. ປ. ໖.໓.໖) ສມນ຺ຕຠາໂວ ຈ ວາໂມຣຸໍ, ທກ຺ຂິໂຓຣຸຎ຺ຈ ສມໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຸຠິນ຺ນໍ ປາທານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘນກຣຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສມນ຺ຕໂຕ ອູຣຸພທ຺ຘາສນ’’ນ຺ຕິ. ອູຣູນໍ ພນ຺ຘນວເສນ ນິສຊ຺ຊາວ ອິຘ ປລ຺ລງ຺ໂກ, ນ ອາຫຣິເມຫິ ວາເຬຫິ ກໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາຠຸຊິຕ຺ວາຕິ ຈ ຍຖາ ປລ຺ລງ຺ກວເສນ ນິສຊ຺ຊາ ໂຫຕິ, ຕຖາ ອຸໂຠ ປາເທ ອາຠຸຄ຺ເຄ ສມິຎ຺ຊິເຕ ກຕ຺ວາ, ຕໍ ປນ ອຸຠິນ຺ນໍ ປາທານໍ ຕຖາພນ຺ຘຕາກຣຓເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ພນ຺ຘິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຸຊຸໍ ກາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຍ-ສທ຺ໂທ ອຸປຣິມກາຍວິສໂຍ ເຫຏ຺ຐິມກາຍສ຺ສ ອນຸຊຸກໍ ຐປນສ຺ສ ນິສຊ຺ຊາວຈເນເນວ ວິຎ຺ຎາປິຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຣິມໍ ສຣີຣໍ ອຸຊຸໍ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕໍ ປນ ອຸປຣິມກາຍສ຺ສ ອຸຊຸກໍ ຐປນໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຏ຺ຐາຣສາ’’ຕິອາທິນາ, ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏກຏ຺ຐິການໍ ໂກຏິຍາ ໂກຏິໍ ປຏິປາທນເມວ ຕຖາ ຐປນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອິທານິ ຕຖາ ຐປນສ຺ສ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ຕຖາ ຐປເນ ສຕິ, ອິມິນາ ວາ ຕຖາຐປນເຫຕຸນາ. ນ ປຓມນ຺ຕີຕິ ນ ໂອນມນ຺ຕິ. ‘‘ອຖສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ປນ ປຣມ຺ປຣປໂຍຊນທສ຺ສນໍ. ອຖາຕິ ເອວໍ ອໂນນມເນ. ເວທນາຕິ ປິຏ຺ຐິຄິລານາທິເວທນາ. ນ ປຣິປຕຕີຕິ ນ ວິຄຈ຺ຉຕິ ວີຖິໍ ນ ວິລງ຺ເຆຕິ. ຕໂຕ ເອວ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວຸທ຺ຘິໍ ຜາຕິໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ປຣິສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ອຠິສທ຺ທປຣິຍາໂຍ ອຠິມຸຂຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິມຸຂ’’ນ຺ຕິ, ພຫິທ຺ຘາ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໂຕ ນິວາເຣຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍເຍວ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິສທ຺ທສ຺ສ ສມີປຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ມຸຂສມີເປ ວາ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ, ມຸຂສ຺ສ ສມີເປ ວິຍ ຈິຕ຺ເຕ ນິພທ຺ຘໍ ອຸປຏ຺ຐາປນວເສນ ກຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຣິສທ຺ທສ຺ສ ສມີປຕ຺ຖຕໍ ວິຠງ຺ຄປາຬິຍາ (ວິຠ. ໕໓໗) ສາເຘຕຸໍ ‘‘ເຕເນວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນາສິກຄ຺ເຄຕິ ນາສປຸຏຄ຺ເຄ. ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ນາມ ອຸຕ຺ຕໂຣຏ຺ຐສ຺ສ ເວມຊ຺ຌປ຺ປເທໂສ, ຍຕ຺ຖ ນາສິກວາໂຕ ປຏິຫຎ຺ຎຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ‘‘ວິວິຕ຺ຕໍ ເສນາສນໍ ຠຊຕີ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໕໐໘) ຠາວນານຸຣູປໍ ເສນາສນໍ ທສ຺ສິຕໍ, ເອວໍ ‘‘ນິສີທຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ອລີນານຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິໂກ ສນ຺ໂຕ ອິຣິຍາປໂຖ ທສ຺ສິໂຕ, ‘‘ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ນິສຊ຺ຊາຍ ທຬ຺ຫຠາໂວ, ‘‘ປຣິມຸຂໍ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ອາຣມ຺ມຓປຣິຄ຺ຄຫຓູປາໂຍຕິ. ປຣິ-ສທ຺ໂທ ປຣິຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐ ‘‘ປຣິຓາຍິກາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໖) ວິຍ. ມຸຂ-ສທ຺ໂທ ນິຍ຺ຍານຏ຺ໂຐ ‘‘ສຸຎ຺ຎຕວິໂມກ຺ຂມຸຂ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ປຏິປກ຺ຂໂຕ ນິກ຺ຂມນເມວ ຫິ ນິຍ຺ຍານໍ. ອສມ຺ໂມສນຠາໂວ ອຸປຏ຺ຐານຏ຺ໂຐ. ຕຕ຺ຣາຕິ ປຏິສມ຺ຠິທານເຍ. ປຣິຄ຺ຄຫິຕນິຍ຺ຍານນ຺ຕິ ສພ຺ພຖາ ຄຫິຕາສມ຺ໂມສຕາຍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ, ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕສມ຺ໂມສປຏິປກ຺ຂຕາຍ ຈ ນິຍ຺ຍານໍ ສຕິໍ ກຕ຺ວາ, ປຣມໍ ສຕິເນປກ຺ກໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຍໍ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖຣສ຺ສ, ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຈ ມຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ກາຍາທີສຸ ສຸຏ຺ຐຸປວຕ຺ຕິຍາ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ນິຍ຺ຍານຠາວຍຸຕ຺ຕໍ, ກາຍາທິປຣິຄ຺ຄຫຓຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາຍ ວາ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕໂຕເຍວ ຈ ນິຍ຺ຍານຠູຕໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອຍໍ ອາຈຣິຍານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໕໓໗) ມຕິ.

໒໑໗. ອຠິຊ຺ຌາຍຕິ ຄິຊ຺ຌຕິ ອຠິກງ຺ຂຕິ ເອຕາຍາຕິ ອຠິຊ຺ຌາ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓໍ. ລຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນາຕິ ຠິຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ, ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊນຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ, (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໑໗) ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຏີກາກາເຣນ ຈ ອາຈຣິຍສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕ຺ເຕສຸ ຈ ທິສ຺ສຕິ ‘‘ລຸຈ຺ຈຕີຕິ ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ໂລໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈ ລຸຈ຺ຈຕິ? ຈກ຺ຂຸ ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ລຸຈ຺ຈຕິ, ຣູປາ ລຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ລຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ. (ສໍ. ນິ. ໔.໘໒) ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ, (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໗-໑໓) ປນ ອິຘ ຈ ອຘຸນາ ໂປຕ຺ຖເກ ‘‘ລຸຈ຺ຈນປລຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ລຸຈ຺ຈນເມວ ປລຸຈ຺ຈນປຣິຍາເຍນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ລຸຈສທ຺ໂທ ຫິ ອເປກ຺ຂນາທິອຕ຺ໂຖປິ ຠວຕິ ‘‘ໂອໂລເກຕີ’’ຕິອາທີສຸ, ຠິຊ຺ຊນປຠິຊ຺ຊນຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວໍສຕ຺ຖປກາສິນິຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂຓຠງ຺ຄວເສນ ລຸຈ຺ຈນສຠາວໂຕ, ຈຸຕິຠງ຺ຄວເສນ ຈ ປລຸຈ຺ຈນສຠາວໂຕ ໂລໂກ ນາມາ’’ຕິ (ວໍສຕ຺ຖປກາສິນິຍໍ ນາມ ມຫາວໍສຏີກາຍໍ ປຐມປຣິຈ຺ເຉເທ ປຎ຺ຈມຄາຖາ ວຓ຺ຓນາຍໍ) ເກຈິ ປນ ‘‘ຠິຊ຺ຊນອຸປ຺ປຊ຺ຊນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ອາຫຈ຺ຈຠາສິຕວຈນຕ຺ເຖນ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ, ລຸຈສທ຺ທສ຺ສ ຈ ອນຸປ຺ປາທວາຈກຕ຺ຕາ ອຍຸຕ຺ຕເມເວຕໍ. ອປິຈ ອາຈຣິເຍຫິປິ ‘‘ລຸຈ຺ຈນປລຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ປາຐເມວ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕ຺ວາ ຕຖາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ, ປຈ຺ຉາ ປນ ປຣມ຺ປຣາຠຕວເສນ ປມາທເລຂຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນ ທິຏ຺ໂຐຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ລຸຈ຺ຈຕິ ນ ປລຸຈ຺ຈຕີຕິ ໂຍ ຄຫິໂຕປິ ຕຖາ ນ ໂຫຕິ, ສ຺ເວວ ໂລໂກ, ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ວາ ລຸຈ຺ຈຕິ ຠິຊ຺ຊຕິ ວິນສ຺ສຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ໂພວ ໂລໂກຕິ ຕໍຄຫຓຣຫິຕານໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ນຕ຺ຖິ ໂລກຕາ, ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ວາ ໂລໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ໂລໂກ’’ຕິ. ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຈນໂຕປິ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ເກສຎ຺ຈິ ອຕ຺ໂຖ ນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ.

ຕສ຺ມາຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານເມວ ໂລກຠາວໂຕ. ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານວເສເນວ ອນຸປ຺ປາທນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໍ, ນ ປນ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານວເສນ ປຏິປກ຺ຂານໍ ສຸຏ຺ຐຸປຫີນໍ. ‘‘ປຫີນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຫິ ຕຖາປຫີນສທິສຕໍ ເອວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຌານສ຺ສ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ. ເອວໍ ປນ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ຕຖາ ປຫານໂຕເຍເວຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຄຕາຠິຊ຺ຌໍ ນາມ, ນ ຕຸ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓມິວ ສຠາວໂຕ ອຠິຊ຺ຌາວິຣຫິຕຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສທິເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວາ. ອຘຸນາ ມຸຎ຺ຈນສ຺ສ, ອນາຄເຕ ຈ ປຸນ ອນາທານສ຺ສ ກຣຓໍ ປຣິໂສຘນໍ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຈ ອິມສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ປຣິໂສຘິຕຕ຺ຕາ ວິຄຕາຠິຊ຺ຌຕາ, ເອວໍ ອພ຺ຍາປນ຺ນຕາ, ວິຄຕຖິນມິທ຺ຘຕາ, ອນຸທ຺ຘຕຕາ, ນິພ຺ພິຈິກິຈ຺ຉຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ນິທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພ຺ຍາປາທປໂທສໍ ປຫາຍາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອາຫ. ປູຕິກຸມ຺ມາສາທໂຍຕິ ອາຠິໂທສິກຍວກຸມ຺ມາສາທໂຍ. ປຸຣິມປກຕິນ຺ຕິ ປຣິສຸທ຺ຘປຓ຺ຑຣສຠາວໍ, ອິມິນາ ວິກາຣມາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ວິກາຣາປຕ຺ຕິຍາຕິ ປຸຣິມປກຕິວິຊຫນສງ຺ຂາເຕນ ວິກາຣມາປຊ຺ຊເນນ. ‘‘ອຸຠຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕຸລ຺ຍຕ຺ຖສມາສຠາວມາຫ. ‘‘ຍາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກລ຺ລຕາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໖໒; ວິຠ. ໕໔໖) ຖິນສ຺ສ, ‘‘ຍາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາຍສ຺ສ ອກລ຺ລຕາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ມິທ຺ຘສ຺ສ ອຠິຘມ຺ເມ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ‘‘ຖິນໍ ຈິຕ຺ຕເຄລຎ຺ຎໍ, ມິທ຺ຘໍ ເຈຕສິກເຄລຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕິປິ ຫິ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອວິປ຺ປໂຍເຄ ຈິຕ຺ຕກາຍລຫຸຕາທີນໍ ວິຍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕໍຕໍວິເສສສ຺ສ ຍາ ເຕສໍ ອກລ຺ລຕາທີນໍ ວິເສສປຈ຺ຈຍຕາ, ອຍເມເຕສໍ ສຠາໂວຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທິຏ຺ຐາໂລໂກ ນາມ ປສ຺ສິໂຕ ຣຕ຺ຕິໍ ຈນ຺ທາໂລກທີປາໂລກອຸກ຺ກາໂລກາທິ, ທິວາ ຈ ສູຣິຍາໂລກາທິ. ຣຕ຺ຕິມ຺ປິ ທິວາປິ ຕສ຺ສ ສຎ຺ຊານນສມຕ຺ຖາ ສຎ຺ຎາ ອາໂລກສຎ຺ຎາ, ຕສ຺ສາ ຈ ວິຄຕນີວຣຓາຍ ປຣິສຸທ຺ຘາຍ ອຕ຺ຖິຕາ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອຕິສຍຕ຺ຖວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ຫິ ອຕ຺ຖິອຕ຺ຖສ຺ສ ອວໂພຘໂກ ອຍມີກາໂຣຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຣຕ຺ຕິມ຺ປີ’’ຕິອາທິມາຫ, ວິຄຕຖິນມິທ຺ຘຠາວສ຺ສ ກາຣຓຕ຺ຕາ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕ຺ເຕສຸ ປາກໂຏວາຍມຕ຺ໂຖ.

ສຣຕີຕິ ສໂຕ, ສມ຺ປຊານາຕີຕິ ສມ຺ປຊາໂນຕິ ເອວໍ ປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສຕິຍາ ຈ ຎາເຓນ ຈ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ. ສນ຺ເຕສຸປິ ອຎ຺ເຎສຸ ວີຣິຍສມາຘິອາທີສຸ ກສ຺ມາ ອິທເມວ ອຸຠຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ວິຄຕາຠິຊ຺ຌາທີສຸ ວາ ອິທໍ ອຸຠຍໍ ອວຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ອິເຘວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນຸໂຍຄມປເນຕຸໍ ‘‘ອິທໍ ອຸຠຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎສງ຺ຂາຕໍ ອິທໍ ອຸຠຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຐິໂຕຕິ ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕີຕຕ຺ຖຕໍ ອາຫ, ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ປຊຫນເມວ ຈ ອຕິກ຺ກມນໍ. ‘‘ກຖໍ ອິທໍ ກຖໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກຖໍກຖາ, ວິຈິກິຈ຺ຉາ, ສາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ກຖໍກຖີ, ນ ກຖໍກຖີ ອກຖໍກຖີ, ນິພ຺ພິຈິກິຈ຺ໂຉຕິ ວຈນຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຖໍ ອິທໍ ກຖໍ ອິທ’ນ຺ຕິ ເອວໍ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອກຖໍກຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ອກຖໍກຖີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນ ວິຈິກິຈ຺ຉຕິ, ນ ກງ຺ຂຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ວຈນຕ຺ຖລກ຺ຂຓາທິເຠທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ປຈ຺ຈຍປຫານປຫາຍກາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕປິ ຫິ ປເຠທໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ.

໒໑໘. ວຑ຺ຒິຍາ ຄຫິຕໍ ຘນໍ ອິຓໍ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຑ຺ຒິຍາ ຘນໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ວິຄໂຕ ອນ຺ໂຕ ພ຺ຍນ຺ໂຕ, ໂສ ຍສ຺ສາຕິ ພ຺ຍນ຺ຕີ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຄຕນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ວິຣຫິຕທາຕພ຺ພອິຓປຣິຍນ຺ຕໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ເຈຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ເຕສນ຺ຕິ ວຑ຺ຒິຍາ ຄຫິຕານໍ ອິຓຘນານໍ. ປຣິຍນ຺ໂຕ ນາມ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ທາຕພ຺ພອິຓເສໂສ. ນຕ຺ຖິ ອິຓມສ຺ສາຕິ ອຓໂຓ. ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອາຓຓ຺ຍໍ. ຕເມວ ນິທານໍ ອາຓຓ຺ຍນິທານໍ, ອາຓຓ຺ຍເຫຕຸ ອາຓຓ຺ຍກາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຓຓ຺ຍເມວ ຫິ ນິທານໍ ກາຣຓມສ຺ສາຕິ ວາ ອາຓຓ຺ຍນິທານໍ, ‘‘ປາໂມຊ຺ຊໍ ໂສມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ອິເມຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ອິຓປລິໂພຘໂຕ ມຸຕ຺ໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ພລວປາໂມຊ຺ຊໍ ລຠຕິ. ‘‘ຊີວິການິມິຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ອວສິຏ຺ຐໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ໂສມນສ຺ສໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ.

໒໑໙. ວິສຠາຄເວທນາ ນາມ ທຸກ຺ຂເວທນາ. ສາ ຫິ ກຸສລວິປາກສນ຺ຕານສ຺ສ ວິໂຣຘິຠາວໂຕ ສຸຂເວທນາຍ ວິສຠາຄາ, ຕສ຺ສາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກຣຓຠູຕາຍ. ກກເຈເນວາຕິ ກກເຈນ ອິວ. ຈຕຸອິຣິຍາປຖນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ອິຣິຍາປຖໍ. ພ຺ຍາຘິໂຕ ຫິ ຍຖາ ຐານຄມເນສຸ ອສມຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ນິສຊ຺ຊາທີສຸປິ. ອາພາເຘຕີຕິ ປີເຬຕິ. ວາຕາທີນໍ ວິກາຣຠູຕາ ວິສມາວຕ຺ຖາເຍວ ‘‘ອາພາໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕໍສມຸຏ຺ຐາເນນ ທຸກ຺ເຂນ ທຸກ຺ຂິໂຕ’’ຕິ, ອາພາຘສມຸຏ຺ຐາເນນ ທຸກ຺ຂເວທນາສງ຺ຂາເຕນ ທຸກ຺ເຂນ ທຸກ຺ຂິໂຕ ທຸກ຺ຂສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ປນ ອາພາຘຠາເວນ ອາທິມ຺ຫິ ພາຘຕີຕິ ອາພາໂຘຕິ ກຕ຺ວາ ອາພາຘສງ຺ຂາເຕນ ມູລພ຺ຍາຘິນາ ອາພາຘິໂກ, ອປຣາປຣໍ ສຎ຺ຊາຕທຸກ຺ຂສງ຺ຂາເຕນ ອນຸພນ຺ຘພ຺ຍາຘິນາ ທຸກ຺ຂິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ທຸກ຺ຂເວທນາວເສນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂິຕປທສ຺ສ ອາພາຘິກປເທນ ວິເສສິຕພ຺ພຕາ ປາກຏາ ໂຫຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໑໙) ວຸຕ຺ຕນໂຍ. ອຘິກໍ ມຕ຺ຕໍ ປມາຓໍ ອຘິມຕ຺ຕໍ, ພາຬ຺ຫໍ, ອຘິມຕ຺ຕໍ ຄິລາໂນ ຘາຕຸສງ຺ຂເຍນ ປຣິກ຺ຂີຓສຣີໂຣຕິ ອຘິມຕ຺ຕຄິລາໂນ. ອຘິມຕ຺ຕພ຺ຍາຘິປເຣຕຕາຍາຕິ ອຘິມຕ຺ຕພ຺ຍາຘິປີຬິຕຕາຍ. ນ ຣຸຈ຺ເຈຍ຺ຍາຕິ ນ ຣຸຈ຺ເຈຖ, ກມ຺ມຕ຺ຖປທຎ຺ເຈຕໍ ‘‘ຠຕ຺ຕຎ຺ຈສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອສ຺ສາ’’ຕິ ກຕ຺ຕຸທສ຺ສນໂຕ. ມຕ຺ຕາສທ຺ໂທ ອນຕ຺ຖໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພລມຕ຺ຕາຕິ ພລເມວາ’’ຕິ, ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ ວາ ພລໍ ພລມຕ຺ຕາ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ປາໂມຊ຺ຊໍ, ໂສມນສ຺ສຎ຺ຈ. ລເຠຖ ປາໂມຊ຺ຊໍ ‘‘ໂຣຄໂຕ ມຸຕ຺ໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ. ອຘິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ໂສມນສ຺ສໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ ເມ ກາຍພລ’’ນ຺ຕິ ປາຬິຍາ ອຕ຺ໂຖ.

໒໒໐. ກາກຓິກມຕ຺ຕໍ ນາມ ‘‘ເອກຄຸຎ຺ຊມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ທິຍຑ຺ຒວີຫິມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວິນຍຏີກາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ກຓ-ສທ຺ໂທ ກຸຓ຺ຑເກ –

‘‘ອກຓໍ ອຖຸສໍ ສຸທ຺ຘໍ, ສຸຄນ຺ຘໍ ຕຓ຺ຑຸລປ຺ຜລໍ;

ຕຸຓ຺ຑິກີເຣ ປຈິຕ຺ວານ, ຕໂຕ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ໂຠຊນ’’ນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໓.໒໘໑) ອາທີສຸ ວິຍ;

‘‘ກໂຓ ຕຸ ກຸຓ຺ຑໂກ ຠເວ’’ຕິ (ອຠິຘາເນ ຠກຓ຺ເຑ ຈຕຸພ຺ພຓ຺ຓວຄ຺ເຄ ໔໕໔ ຄາຖາ) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປໂກ ປນ ກໂຓ ກາກໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ‘‘ກາລວຓ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກາກໂຓວ ປມາຓມສ຺ສາຕິ ກາກຓິກໍ, ກາກຓິກເມວ ກາກຓິກມຕ຺ຕໍ, ຂຸທ຺ທກກຸຓ຺ຑກປ຺ປມາຓເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ‘‘ຣາຊທາໂຍ ນາມ ກາກຓິກມຕ຺ຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຑ຺ຒມາສຄ຺ຆນິກໍ ມໍສໍ ເທຕີ’’ຕິ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໖.ອຸມງ຺ຄຊາຕກວຓ຺ຓນາຍ) ວຸຕ຺ເຕນ ອຸມງ຺ຄຊາຕກວຈເນນ ຈ ອວິຣຸທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ວໂຍຕິ ຂໂຍ ຠງ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ‘‘ພນ຺ຘນາ ມຸຕ຺ໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ອາວຊ຺ຊຍໂຕ ຕທຸຠຍໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ລເຠຖ ປາໂມຊ຺ຊໍ, ອຘິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ໂສມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ. ວຈນາວເສສໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ຈ ປຐມທຸຕິຍປເທສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ຕຕິຍາທີສຸ ຕີສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ເອເກໂກ ຫິ ອຸປມາປກ຺ໂຂ ‘‘ປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

໒໒໑-໒໒໒. ອຘີໂນຕິ ອາຍຕ຺ໂຕ, ນ ເສຣິຠາວຍຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ກິຎ຺ຈິ ກາຕຸໍ ນ ລຠຕີ’’ຕິ. ເອວມິຕຣສ຺ມິມ຺ປິ. ເຍນ ຄນ຺ຕຸກາໂມ, ເຕນ ກາມໍ ຄໂມ ນ ໂຫຕີຕິ ສປາຐເສສໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມນ຺ຕິ ເຈຕໍ ຠາວນປຸໍສກວຈນໍ, ກາເມນ ວາ ອິຈ຺ຉາຍ ຄໂມ ກາມໍຄໂມ ນິຄ຺ຄຫີຕາຄເມນ. ທາສພ຺ຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ພ຺ຍ-ສທ຺ທສ຺ສ ຠາວຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ທາສຠາວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ອປຣາຘີນຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ຠຸໂຊ ວິຍ ສກິຈ຺ເຈ ເອສິຕພ຺ໂພ ເປສິຕພ຺ໂພຕິ ຠຸຊິສ຺ໂສ, ສຍໍວສີຕິ ນິພ຺ພຈນໍ. ‘‘ຠຸໂຊ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ຍຖາສຸຂໍ ວິນິໂຍໂຄ, ໂສ ອິສ຺ໂສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ເອຕ຺ຖາຕິ ຠຸຊິສ຺ໂສ, ອສ຺ສາມິໂກ’’ຕິ ມູລປຓ຺ຓາສກຏີກາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕໂກ’’ຕິ ອາຫ, ອຕ຺ຕາວ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕໂກ, ນ ປຣສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນຸທກຕາຍ ກໍ ປານີຍໍ ຕາເຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ກນ຺ຕາໂຣ, ອທ຺ຘານສທ຺ໂທ ຈ ທີຆປຣິຍາໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິຣຸທກໍ ທີຆມຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ.

໒໒໓. ເສສານີຕິ ພ຺ຍາປາທາທີນິ. ຕຕ຺ຣາຕິ ທສ຺ສເນ. ອຍນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາ ສທິສຕາ, ເຍນ ອິຓາທີນໍ ອຸປມາຠາໂວ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນຎ຺ຈ ອຸປເມຍ຺ຍຠາໂວ ໂຫຕິ, ໂສ ເນສໍ ອຸປໂມປເມຍ຺ຍສມ຺ພນ຺ໂຘ ສທິສຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕຫີຕິ ປເຣຫິ ອິຓສາມິເກຫິ. ກິຎ຺ຈິ ປຏິພາຫິຕຸນ຺ຕິ ຜຣຸສວຈນາທິກໍ ກິຎ຺ຈິປິ ປຏິເສເຘຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອິຓໍ ທາຕຸມສກ຺ກຸຓຕ຺ຕາ. ກສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕິຕິກ຺ຂາກາຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິ, ອິຓສ຺ສ ຕິຕິກ຺ຂາກາຣຓຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຍ ຍມ຺ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ເທນ ຣຊ຺ຊຕີຕິ ໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍມ຺ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠູເຕ ປຸຄ຺ຄເລ ກາມຈ຺ຉນ຺ເທນ ຣຊ຺ຊຕິ. ຕຓ຺ຫາສຫຄເຕນ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ຕຓ຺ຫາຠູເຕນ ກາມຈ຺ຉນ຺ເທນ ຕໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ‘‘ມເມຕ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຫຄຕສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ຖ ຕພ຺ຠາວມຕ຺ໂຕ ‘‘ຍາຍໍ ຕຓ຺ຫາ ໂປໂນຠວິກາ ນນ຺ທີຣາຄສຫຄຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໐; ມ. ນິ. ໑.໑໓໓, ໔໘໐; ໓.໓໗໓; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໕; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ວິຍ. ເຕນາຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠູເຕນ ປຸຄ຺ຄເລນ. ກສ຺ມາຕິ ອາຫ ‘‘ຕິຕິກ຺ຂາກາຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ຕິຕິກ຺ຂາກາຣຓຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຕິກ຺ຂາສທິໂສ ເຈຕ຺ຖ ຣາຄປຘາໂນ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ‘‘ຕິຕິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຕຸ ‘‘ຂນ຺ຕີ ປຣມໍ ຕໂປ ຕິຕິກ຺ຂາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໙໑; ຘ. ປ. ໑໘໔) ວິຍ ຕປຠູໂຕ ອໂທສປຘາໂນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ຆຣສາມິເກຫີຕິ ຆຣສ຺ສ ສາມິກຠູເຕຫິ ສສ຺ສຸສສຸຣສາມິເກຫິ. ອິຕ຺ຖີນໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ຕິຕິກ຺ຂາກາຣຓໍ ໂຫຕິ ວິຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

‘‘ຍຖາ ປນາ’’ຕິອາທິນາ ເສສານໍ ໂຣຄາທິສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ປິຕ຺ຕໂທສໂກປນວເສນ ປິຕ຺ຕໂຣຄາຕຸໂຣ. ຕສ຺ສ ປິຕ຺ຕໂກປນໂຕ ສພ຺ພມ຺ປິ ມຘຸສກ຺ກຣາທິກໍ ອມຘຸຣຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕິຕ຺ຕກໍ ຕິຕ຺ຕກນ຺ຕິ ອຸຄ຺ຄິຣຕິເຍວາ’’ຕິ. ຕຸມ຺ເຫ ອຸປທ຺ທເວຖາຕິ ຏີກາຍໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໒໓) ອຸທ຺ຘຏປາໂຐ, ‘‘ອຸປທ຺ທວໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ນາມຘາຕຸວເສນ ອຕ຺ໂຖ, ອິທານິ ປນ ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ອຸປທ຺ທຸຕາ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ວິພ຺ຠມຕີຕິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ອາຫິຓ຺ຑຕິ, ຫີນາຍ ວາ ອາວຕ຺ຕຕິ. ມຘຸສກ຺ກຣາທີນໍ ຣສໍ ນ ວິນ຺ທຕິ ນານຸຠວຕິ ນ ຊານາຕິ ນ ລຠຕິ ຈ ວິຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສາສນຣສນ຺ຕິ ສາສນສ຺ສ ຣສໍ, ສາສນເມວ ວາ ຣສໍ.

ນກ຺ຂຕ຺ຕຉຓໍ ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອໂຫ ນຈ຺ຈໍ, ອໂຫ ຄີຕ’’ນ຺ຕິ. ມຸຕ຺ໂຕຕິ ພນ຺ຘນໂຕ ປມຸຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສາຕິ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ.

ສີຆໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ອຈ຺ຈາຍິກໍ. ສີຆຕ຺ໂຖ ຫິ ອຕິສທ຺ໂທ ‘‘ປາຓາຕິປາໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໙໓; ວິຠ. ໙໖໘) ວິຍ. ວິນເຍ ອປກຕຎ຺ຎຸນາຕິ ວິນຍກ຺ກເມ ອກຸສເລນ. ປກຕໍ ນິຏ຺ຐານໍ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ຊານາຕີຕິ ປກຕຎ຺ຎູ, ນ ປກຕຎ຺ຎູ ຕຖາ. ໂສ ຫິ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍໍ ຍາຖາວໂຕ ນ ຊານາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກິສ຺ມິຎ຺ຈິເທວາ’’ຕິອາທິ. ກປ຺ປິຍມໍເສປີຕິ ສູກຣມໍສາທິເກປິ. ອກປ຺ປິຍມໍສສຎ຺ຎາຍາຕິ ອຈ຺ຉມໍສາທິສຎ຺ຎາຍ.

ທຓ຺ຑກສທ຺ເທນາປີຕິ ສາຂາທຓ຺ຑກສທ຺ເທນປິ. ອຸສ຺ສງ຺ກິຕປຣິສງ຺ກິໂຕຕິ ອວສງ຺ກິໂຕ ເຈວ ສມນ຺ຕໂຕ ສງ຺ກິໂຕ ຈ, ອຕິວິຍ ສງ຺ກິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕທາກາຣທສ຺ສນໍ ‘‘ຄຈ຺ຉຕິປີ’’ຕິອາທິ. ໂສ ຫິ ໂຖກໍ ຄຈ຺ຉຕິປິ. ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປນ ຕາຍ ອຸສ຺ສງ຺ກິຕປຣິສງ຺ກິຕຕາຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕິຏ຺ຐຕິປິ. ອີທິເສ ກນ຺ຕາເຣ ຄເຕ ‘‘ໂກ ຊານາຕິ, ກິໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ນິວຕ຺ຕຕິປິ, ຕສ຺ມາ ຈ ຄຕຏ຺ຐານໂຕ ອຄຕຏ຺ຐານເມວ ພຫຸຕຣໍ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ໂສ ກິຈ຺ເຉນ ກສິເຣນ ເຂມນ຺ຕຠູມິໍ ປາປຸຓາຕິ ວາ, ນ ວາ ປາປຸຓາຕິ. ກິຈ຺ເຉນ ກສິເຣນາຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ກາຍິກທຸກ຺ເຂນ ເຂທນໍ ວາ ກິຈ຺ຉໍ, ເຈຕສິກທຸກ຺ເຂນ ປີຬນໍ ກສິຣໍ. ເຂມນ຺ຕຠູມິນ຺ຕິ ເຂມຠູຕໍ ຠູມິໍ ອນ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ຕພ຺ຠາວຕ຺ຕາ, ຠຍສ຺ສ ຂີຍນໍ ວາ ເຂໂມ, ໂສວ ອນ຺ໂຕ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ຍສ຺ສາ ຕຖາ, ສາ ເອວ ຠູມີຕິ ເຂມນ຺ຕຠູມິ, ຕໍ ນິພ຺ຠຍປ຺ປເທສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐສຸ ຐາເນສູຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ? ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉຕິ. ຘມ຺ເມ. ສງ຺ເຆ. ສິກ຺ຂາຍ. ປຸພ຺ພນ຺ເຕ. ອປຣນ຺ເຕ. ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ເຕ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຘມ຺ເມສຸ ກງ຺ຂຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໕) ວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ເຕສຸ ອຏ຺ຐສຸ ຐາເນສຸ. ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ, ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ວາ. ສທ຺ຘາຍ ຄຓ຺ຫິຕຸນ຺ຕິ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸໍ ‘‘ອິທເມວ’’ນ຺ຕິ ສທ຺ທຫນວເສນ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ, ສທ຺ທຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕີຕິ ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອສກ຺ກຸຓນໂຕ ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ນຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສ ອາທິມ຺ຫິ ເອວ ສປ຺ປນໍ ສໍສໂຍ ອາສປ຺ປນໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ສມນ຺ຕໂຕ, ອຸປຣູປຣິ ວາ ສປ຺ປນໍ ປຣິສປ຺ປນໍ. ອຸຠເຍນປິ ຕຕ຺ເຖວ ສໍສຍວເສນ ປຣິພ຺ຠມນໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອປຣິໂຍຄາຫນ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ເອວມິທ’’ນ຺ຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ອໂນຄາຫນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຣຎ຺ຎສຎ຺ຎາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຉມ຺ຠິຕຠາວໍ ຫທຍມໍສຈລນໍ, ອຸຕ຺ຣາສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປເມຍ຺ຍປກ຺ເຂປິ ຍຖາຣຫເມສມຕ຺ໂຖ.

໒໒໔. ຕຕ຺ຣາຍໍ ສທິສຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອປ຺ປຫີນປກ຺ເຂ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ສທິສຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍ ອິຓາທິສທິສາ, ຕທຄ຺ເຄນ ຈ ເຕສໍ ປຫານໍ ອາຓຓ຺ຍາທິສທິສຕາຕິ. ອິທໍ ປນ ອນຸຕ຺ຕານປທຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ – ສມິທ຺ຘຕນ຺ຕິ ອຑ຺ຒຕໍ. ປຸພ຺ເພ ປຓ຺ຓມາໂຣປິຕາຍ ວຑ຺ຒິຍາ ສຫ ວຕ຺ຕຕີຕິ ສວຑ຺ຒິກໍ. ປຓ຺ຓນ຺ຕິ ອິຓທານຄ຺ຄຫເຓ ສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ລິຂິຕປຓ຺ຓໍ. ປຸນ ປຓ຺ຓນ຺ຕິ ອິຓຍາຈນວເສນ ສາສນລິຂິຕປຓ຺ຓໍ. ນິລ຺ເລປຕາຍາຕິ ຘນສມ຺ພນ຺ຘາຠາເວນ ອວິລິມ຺ປນຕາຍ. ຕຖາ ອລຄ຺ຄຕາຍ. ປຣິຍາຍວຈນຎ຺ເຫຕໍ ທ຺ວຍໍ. ອຖ ວາ ນິລ຺ເລປຕາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອວິລິມ຺ປນຠາເວນ ວິເສສນຠູເຕນ ອລຄ຺ຄຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉ ຘມ຺ເມຕິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ, ອສຸຠຠາວນານຸໂຍໂຄ, ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ, ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ ອິເມ ຉ ຘມ຺ເມ. ຠາເວຕ຺ວາຕິ ພ຺ຣູເຫຕ຺ວາ, ອຕ຺ຕນິ ວາ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ອນຸປ຺ປນ຺ນອນຸປ຺ປາທນອຸປ຺ປນ຺ນປ຺ປຫານາທິວິຠາວນວເສນ ມຫາສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ເຕ ສວິເສສໍ ປາຬິຍາ ອາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ມຫາສຕິປຏ຺ຐາເນ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ມຫາສຕິປຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ຈ ອິມສ຺ມິໍ ທີຆາຄເມ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໒ ອາທໂຍ) ສງ຺ຄີຕມາຫ, ນ ມຊ຺ຌິມາຄເມ ນິກາຍນ຺ຕຣຕ຺ຕາ. ນິກາຍນ຺ຕຣາຄໂຕປິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ອາຈຣິເຍຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ພ຺ຍາປາທາທິປ຺ປຫານຠາເຄປິ. ປຣວຕ຺ຖຸມ຺ຫີຕິ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕ ປຣສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ. ມມາຍນາຠາເວນ ເນວ ສງ຺ໂຄ. ປຣິຄ຺ຄຫາຠາເວນ ນ ພທ຺ໂຘ. ທິພ຺ພານິປິ ຣູປານິ ປສ຺ສໂຕ ກິເລໂສ ນ ສມຸທາຈຣຕິ, ປເຄວ ມານຸສິຍານີຕິ ສມ຺ຠາວເນ ອປິ-ສທ຺ໂທ.

ອນຕ຺ຖກໂຣຕິ ອຕ຺ຕໂນ, ປຣສ຺ສ ຈ ອຫິຕກໂຣ. ຉ ຘມ຺ເມຕິ ເມຕ຺ຕານິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ, ເມຕ຺ຕາຠາວນານຸໂຍໂຄ, ກມ຺ມສ຺ສກຕາ, ປຏິສງ຺ຂານພຫຸລຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ ອິເມ ຉ ຘມ຺ເມ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ມຫາສຕິປຏ຺ຐາເນເຍວ. ຈາຣິຕ຺ຕສີລເມວ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທໍ ‘‘ອາຈາຣປຓ຺ຓຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວາຣິຕ຺ຕປຓ຺ຓຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ປເວສິໂຕຕິ ປເວສາປິໂຕ. ພນ຺ຘນາຄາຣໍ ປເວສາປິຕຕ຺ຕາ ອລທ຺ຘນກ຺ຂຕ຺ຕານຸຠວໂນ ປຸຣິໂສ ຫິ ‘‘ນກ຺ຂຕ຺ຕທິວເສ ພນ຺ຘນາຄາຣໍ ປເວສິໂຕ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ນກ຺ຂຕ຺ຕທິວເສ ເອວ ວາ ຕທນນຸຠວນຕ຺ຖໍ ຕຖາ ກໂຕ ປຸຣິໂສ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອປຣສ຺ມິນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຈ຺ຉິເມ, ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວາ ນກ຺ຂຕ຺ຕທິວເສ. ໂອກາສນ຺ຕິ ກມ຺ມກາຣຓາກາຣຓໍ, ກມ຺ມກາຣຓກ຺ຂຓໍ ວາ. ມຫານຕ຺ຖກຣນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິອຕ຺ຖຫາປນມຸເຂນ ມຫໂຕ ອນຕ຺ຖສ຺ສ ກາຣກໍ. ຉ ຘມ຺ເມຕິ ອຕິໂຠຊເນ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫ, ອິຣິຍາປຖສມ຺ປຣິວຕ຺ຕນຕາ, ອາໂລກສຎ຺ຎາມນສິກາໂຣ, ອພ຺ໂຠກາສວາໂສ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ ອິເມ ຉ ຘມ຺ເມ, ຘມ຺ມນກ຺ຂຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂສຕພ຺ພຘມ຺ມສງ຺ຂາຕສ຺ສ ມຫສ຺ສ. ສາຘູນໍ ຣຕິຊນນໂຕ ຫິ ຘມ຺ໂມປິ ຉຓສທິສຏ຺ເຐນ ‘‘ນກ຺ຂຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ເຈ ມຫານຕ຺ຖກຣນ຺ຕິ ປຣາຍຕ຺ຕຕາປາທເນນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ມຫໂຕ ອນຕ຺ຖສ຺ສ ກາຣກໍ. ຉ ຘມ຺ເມຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕຕາ, ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາ, ວິນເຍ ປກຕຎ຺ຎຸຕາ, ວຸຑ຺ຒເສວິຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ ອິເມ ຉ ຘມ຺ເມ. ພລສ຺ສ, ພເລນ ວາ ອຕ຺ຕນາ ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ກຣຓໍ ພລກ຺ກາໂຣ, ເຕນ. ເນກ຺ຂມ຺ມປຏິປທນ຺ຕິ ນີວຣຓໂຕ ນິກ຺ຂມນປຏິປທໍ ອຸປຈາຣຠາວນເມວ, ນ ປຐມໍ ຌານໍ. ອຍຎ຺ຫິ ອຸປຈາຣຠາວນາຘິກາໂຣ.

ພລວາຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກວິຘມນສມຕ຺ເຖນ ພເລນ ພລວາ ວນ຺ຕຸ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຠິສຍຕ຺ຖວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ອຕ຺ຖິຍຕ຺ຖສ຺ສ ໂພຘນໂຕ. ຫຕ຺ຖສາຣນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖຄຕຘນສາຣໍ. ສຊ຺ຊາວຸໂຘຕິ ສຊ຺ຊິຕຘນ຺ວາທິອາວຸໂຘ, ສນ຺ນທ຺ຘປຎ຺ຈາວຸໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສູຣວີຣເສວກຊນວເສນ ສປຣິວາໂຣ. ຕນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ປຸຣິສໍ. ພລວນ຺ຕຕາຍ, ສຊ຺ຊາວຸຘຕາຍ, ສປຣິວາຣຕາຍ ຈ ໂຈຣາ ທູຣໂຕວ ທິສ຺ວາ ປລາເຍຍ຺ຍຸໍ. ອນຕ຺ຖກາຣິກາຕິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວິພນ຺ຘກຣຓໂຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຫິຕກາຣິກາ. ຉ ຘມ຺ເມຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕຕາ, ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາ, ວິນເຍ ປກຕຎ຺ຎຸຕາ, ອຘິໂມກ຺ຂພຫຸລຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ ອິເມ ຉ ຘມ຺ເມ. ຍຖາ ພາຫຸສຈ຺ຈາທີນິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍປີຕິ ອິຘາປິ ພຫຸສ຺ສຸຕຕາທໂຍ ຕໂຍປິ ຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ປນ ສປ຺ປາຍກຖາ ຈ ປຎ຺ຈນ຺ນມ຺ປິ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາສຸ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ນີວຣຓສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກເສວນຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຕິຓໍ ວິຍາຕິ ຕິຓໍ ຠຍວເສນ ນ ຄເຓຕິ ວິຍ. ທຸຈ຺ຈຣິຕກນ຺ຕາຣໍ ນິຕ຺ຖຣິຕ຺ວາຕິ ທຸຈ຺ຈຣິຕຈຣຓູປາຍຠູຕາຍ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ນິຕ຺ຖຣຓວເສນ ທຸຈ຺ຈຣິຕສງ຺ຂາຕໍ ກນ຺ຕາຣໍ ນິຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ. ວິຈິກິຈ຺ຉາ ຫິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນນິມິຕ຺ຕຕາມຸເຂນ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິເມວ ປຣິພ຺ຣູເຫຕີຕິ ຕສ຺ສາ ອປ຺ປຫານໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕຈຣຓູປາໂຍ, ປຫານຎ຺ຈ ທຸຈ຺ຈຣິຕວິຘູນນູປາໂຍຕິ.

໒໒໕. ‘‘ຕຸຏ຺ຐາກາໂຣ’’ຕິ ອິມິນາ ປາໂມຊ຺ຊໍ ນາມ ຕຣຸຓປີຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ສາ ຫິ ຕຣຸຓຕາຍ ກຖຎ຺ຈິປິ ຕຸຏ຺ຐາວຕ຺ຖາ ຕຸຏ຺ຐາກາຣມຕ຺ຕໍ. ‘‘ຕຸຏ຺ຐສ຺ສາ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ປມຸທິຕສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຈນໍ, ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ‘‘ໂອກ຺ກນ຺ຕິກຠາວປ຺ປຕ຺ຕາຍ ປີຕິຍາ ວເສນ ຕຸຏ຺ຐສ຺ສາ’’ຕິ ຏີກາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ສຕິ ປາໂມຊ຺ຊປເທນ ໂອກ຺ກນ຺ຕິກາ ປີຕິເຍວ ຄຫິຕາ ສິຍາ. ‘‘ສກລສຣີຣໍ ໂຂຠຍມານາ ປີຕິ ຊາຍຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສາ ຈຕ຺ໂຖ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສວິປ຺ຜາຣິກຕາຍ, ອຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູປຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສກລສຣີຣໍ ໂຂຠຍມານາ ຜຣຓລກ຺ຂຓາ ປີຕິ ຊາຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ປີຕິປເທນ ຜຣຓາ ປີຕິເຍວ ຄຫິຕາ ສິຍາ, ກາຣຓໍ ປເນຕ຺ຖ ຄເວສິຕພ຺ພໍ. ອິຘ, ປນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ຕຣຸຓພລວຕາມຕ຺ຕສາມຎ຺ເຎນ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ອຕ຺ຖທີປນໂຕ ຍາ ກາຈິ ຕຣຸຓາ ປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊໍ, ພລວຕີ ປີຕິ, ປຎ຺ຈວິຘາຍ ວາ ປີຕິຍາ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕຣຸຓພລວຕາສມ຺ຠວໂຕ ປຸຣິມາ ປຸຣິມາ ປາໂມຊ຺ຊໍ, ປຈ຺ຉິມາ ປຈ຺ຉິມາ ປີຕີຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ອຍເມຕ຺ຖ ຕທນຸຈ຺ຉວິໂກ ອຕ຺ໂຖ. ຕຸຏ຺ຐສ຺ສາຕິ ປາໂມຊ຺ຊສງ຺ຂາຕາຍ ຕຣຸຓປີຕິຍາ ວເສນ ຕຸຏ຺ຐສ຺ສ. ຕ-ສທ຺ໂທ ຫິ ອຕີຕຕ຺ໂຖ, ອິຕຣຖາ ເຫຕຸຜລສມ຺ພນ຺ຘາຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ, ເຫຕຸຜລສມ຺ພນ຺ຘຠາວສ຺ສ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ສກລສຣີຣໍ ໂຂຠຍມານາ’’ຕິ ອິມິນາ ປີຕິ ນາມ ເອຕ຺ຖ ພລວປີຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ສວິປ຺ຜາຣິກຕາຍ, ອຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູປຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສກລສຣີຣໍ ສງ຺ໂຂຠຍມານາ ຊາຍຕິ. ສກລສຣີເຣ ປີຕິເວຄສ຺ສ ປີຕິວິປ຺ຜາຣສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສງ຺ໂຂຠນໍ.

ປີຕິສຫິຕໍ ປີຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ກິໍ ປນ ຕໍ? ມໂນ, ປີຕິ ມໂນ ເອຕສ຺ສາຕິ ສມາໂສ. ປີຕິຍາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ມໂນ ຍສ຺ສາຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ສ. ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປີຕິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາໂຍຕິ ອິຘ ສພ຺ໂພປິ ອຣູປກລາໂປ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ປນ ກາຍລຫຸຕາທີສຸ ວິຍ ເວທນາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍເມວ, ນ ຈ ກາຍາຍຕນາທີສຸ ວິຍ ຣູປກາຍມ຺ປີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ນາມກາໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ. ປສ຺ສທ຺ຘິທ຺ວຍວເສເນວ ເຫຕ຺ຖ ປສ຺ສມ຺ຠນມຘິປ຺ເປຕໍ, ປສ຺ສມ຺ຠນໍ ປນ ວິຄຕກິເລສທຣຖຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວິຄຕທຣໂຖ ໂຫຕີ’’ຕິ, ປຫີນອຸທ຺ຘຈ຺ຈາທິກິເລສທຣໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ວເສນ ເຈຕສິກສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ໂຕເຍວ ຕໍສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູປຜຸຏສຣີຣຕາຍ ກາຍິກມ຺ປິ ສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາຍິກມ຺ປິ ເຈຕສິກມ຺ປິ ສຸຂໍ ເວທຍຕີ’’ຕິ. ອິມິນາ ເນກ຺ຂມ຺ມສຸເຂນາຕິ ‘‘ສຸຂໍ ເວເທຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ສໍກິເລສນີວຣຓປກ຺ຂໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ, ປຐມຊ຺ຌານປກ຺ຂິກຕ຺ຕາ ຈ ຍຖາຣຫໍ ເນກ຺ຂມ຺ມສງ຺ຂາເຕນ ອຸປຈາຣສຸເຂນ ອປ຺ປນາສຸເຂນ ຈ. ສມາຘານມ຺ເປຕ຺ຖ ຕທຸຠເຍເນວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຈາຣວເສນາປິ ອປ຺ປນາວເສນາປີ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ປນາຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ກາມຈ຺ຉນ຺ທປ຺ປຫານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປສ຺ສທ຺ຘກາຍສ຺ສ ສຸຂປຏິສໍເວທນາ, ຕາວ ຍຖາ ປຸພ຺ເພ, ຕຖາ ອິຘາປິ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາເຍວ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ອປ຺ປນາ. ຕຖາ ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທປ຺ປຫາເນ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ອນຸປ຺ປາທນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໍ, ນ ປຏິປກ຺ຂານໍ ສຸປ຺ປຫີນຕາ, ປຫີນຕ຺ຕາຕິ ຈ ປຫີນສທິສຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ຌານສ຺ສ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໖໑). ປສ຺ສທ຺ຘກາຍສ຺ສ ສຸຂປຏິສໍເວທນາຍ ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ວເສນ ເຈຕສິກສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ໂຕເຍວ ຕໍສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູປຜຸຏສຣີຣຕາຍ ກາຍິກມ຺ປິ ສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທຕີຕິ. ອປິຈ ກາ ນາມ ກຖາ ອຎ຺ເຎຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ‘‘ຉ ຘມ຺ເມ ຠາເວຕ຺ວາ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສຸຂິໂນ ຈິຕ຺ຕສມາຘາເນ ປນ ສຸຂສ຺ສ ອຸປຈາຣຠາວນາຍ ວິຍ ອປ຺ປນາຍປິ ກາຣຓຕ຺ຕາ, ‘‘ໂສ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ວກ຺ຂມານາຍ ອປ຺ປນາຍ ເຫຕຸຜລວເສນ ສມ຺ພຊ຺ຌນໂຕ ປຸພ຺ພຠາຄສມາຘິ, ອປ຺ປນາສມາຘິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ປຸພ຺ພຠາຄສຸຂມິວ ວາ ອປ຺ປນາສຸຂມ຺ປິ ອປ຺ປນາສມາຘິສ຺ສ ກາຣຓເມວາຕິ ຕມ຺ປິ ອປ຺ປນາສຸຂໍ ອປ຺ປນາສມາຘິໂນ ກາຣຓຠາເວນ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖມສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ຕາ ເນກ຺ຂມ຺ມປທຕ຺ຖໍ ຍຖາຕຖໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປາຬິຍໍ, ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ສໍກິຓ຺ຓາກຸລໍ ເກຈິ ກໂຣນ຺ຕີຕິ.