ມຊ຺ຌິມສີລວຓ຺ຓນາ

໑໑. ‘‘ຍຖາ ວາ ປເນເກ ໂຠນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິເທສນາຍ ສມ຺ພນ຺ຘມາຫ ‘‘ອິທານີ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖາຍມຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕໂກ ນໂຍ – ຍຖາຕິ ໂອປມ຺ມຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ວາຕິ ວິກປ຺ປນຕ຺ເຖ, ເຕນ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິກປ຺ເປຕິ ‘‘ອຸສ຺ສາຫໍ ກຕ຺ວາ ມມ ວຓ຺ຓໍ ວທມາໂນປິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ປາຓາຕິປາຕໍ ປຫາຍ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ ປຣານຸທ຺ເທສິກນເຍນ ວາ ສພ຺ພຖາປິ ອາຈາຣສີລມຕ຺ຕເມວ ວເທຍ຺ຍ, ນ ຕທຸຕ຺ຕຣິໍ. ‘‘ຍຖາປເນເກ ໂຠນ຺ໂຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວໍ ປຏິຊານມານາ, ປເຣຫິ ຈ ຕຖາ ສມ຺ຠາວິຍມານາ ຕທນຸຣູປປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຊານນໂຕ, ອສມຕ຺ຖນໂຕ ຈ ນ ອຠິສມ຺ຠຸຓນ຺ຕິ, ນ ເອວມຍໍ. ອຍໍ ປນ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສພ຺ພຖາປິ ສມຓສາຣຸປ຺ປປຏິປຕ຺ຕິໍ ປູເຣສິເຍວາ’’ຕິ ເອວໍ ອຎ຺ຎຸທ຺ເທສິກນເຍນ ວາ ສພ຺ພຖາປິ ອາຈາຣສີລມຕ຺ຕເມວ ວເທຍ຺ຍ, ນ ຕທຸຕ຺ຕຣິນ຺ຕິ. ປນາຕິ ວຈນາລງ຺ກາເຣ ວິກປ຺ປນຕ຺ເຖເນວ ອຸປນ຺ຍາສາທິອຕ຺ຖສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ເອເກຕິ ອຎ຺ເຎ. ‘‘ເອກຈ຺ເຈ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ໂຠນ຺ໂຕຕິ ສາຘູນໍ ປິຍສມຸທາຫາໂຣ. ສາຘໂວ ຫິ ປເຣ ‘‘ໂຠນ຺ໂຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ເທວານໍ ປິຍາ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ’’ຕິ ວາ ສມາລປນ຺ຕິ. ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປຄຕຕາຍ ສມຓາ. ຊາຕິມຕ຺ເຕນ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ.

ສທ຺ຘາ ນາມ ອິຘ ຈຕຸພ຺ພິເຘສຸ ຐາເນສູຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ. ກມ຺ມກມ຺ມຜລສມ຺ພນ຺ເຘເນວ ອິຘໂລກປຣໂລກສທ຺ທຫນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ, ກມ຺ມຜລຎ຺ຈ ອນຸຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຎາເປຕິ ‘‘ອຍໍ ເມ’’ຕິອາທິນາ. ປຏິກຣິສ຺ສຕີຕິ ປຈ຺ຈຸປກາຣໍ ກຣິສ຺ສຕິ. ຕເທວ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເອວໍທິນ຺ນານິ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເທສນາສີສມຕ຺ຕໍ ປຘານໍ ກຕ຺ວາ ນິທສ຺ສນໂຕ. ເຕນ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ປຈ຺ຈຍໍ ນິທສ຺ເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ.

‘‘ເສຍ຺ຍຖິທ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘‘ໂສ ກຕໂມ’’ຕິ ອຕ຺ເຖ ເອໂກ ນິປາໂຕ, ນິປາຕສມຸທາໂຍ ວາ, ເຕນ ຈ ພີຊຄາມຠູຕຄາມສມາຣມ຺ຠປເທ ສທ຺ທກ຺ກເມນ ອປ຺ປຘານຠູໂຕປິ ພີຊຄາມຠູຕຄາໂມ ວິຠຊ຺ຊິຕພ຺ພຏ຺ຐາເນ ປຘານຠູໂຕ ວິຍ ປຏິນິທ຺ທິສີຍຕິ. ອຎ຺ໂຎ ຫິ ສທ຺ທກ຺ກໂມ ອຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຖກ຺ກໂມຕິ ອາຫ ‘‘ກຕໂມ ໂສ ພີຊຄາມຠູຕຄາໂມ’’ຕິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ວິຠຕ຺ເຕ ຕພ຺ພິສຍສມາຣມ຺ໂຠປິ ວິຠຕ຺ໂຕວ ໂຫຕິ. ອິມມຕ຺ຖຎ຺ຫິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ສ ສມາຣມ຺ຠໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວ ຈ ປາຬິຍໍ ‘‘ມູລພີຊ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ໂສ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ. ມູລເມວ ພີຊໍ ມູລພີຊໍ, ມູລໍ ພີຊໍ ເອຕສ຺ສາຕິປິ ມູລພີຊນ຺ຕິ ອິຘ ທ຺ວິຘາ ອຕ຺ໂຖ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອໂຕ ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ ‘‘ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ພີຊຄາມຠູຕຄາມໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ພີຊຄາໂມ ເອວ ວິຠຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຐເມນ ອຕ຺ເຖນ ພີຊຄາໂມ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ທຸຕິເຍນ ຠູຕຄາໂມ, ທຸວິໂຘເປສ ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນ ວາ ມູລພີຊຎ຺ຈ ມູລພີຊຎ຺ຈ ມູລພີຊນ຺ຕິ ເອກເສສນເຍນ ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິໍ. ອຕີວ ວິສຕິ ເຠສຊ຺ຊປໂຍເຄສູຕິ ອຕິວິສໍ, ອຕິວິສາ ວາ, ຍາ ‘‘ມໂຫສຘ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ກຈ຺ຉໂກຕິ ກາຬກຈ຺ຉໂກ, ຍໍ ‘‘ປິລກ຺ໂຂ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ກປິຕ຺ຖໂນຕິ ອມ຺ພິລງ຺ກຸຣຜໂລ ເສຕຣຸກ຺ໂຂ. ໂສ ຫິ ກມ຺ປຕິ ຈລຕີຕິ ກປິຖໂນ ຖນປຈ຺ຈເຍນ, ກປີຕິ ວາ ມກ຺ກໂຏ, ຕສ຺ສ ຖນສທິສໍ ຜລໍ ຍສ຺ສາຕິ ກປິຕ຺ຖໂນ. ‘‘ກປິຕ຺ຖໂນຕິ ປິປ຺ປລິຣຸກ຺ໂຂ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໑.໑໐໘) ຫິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄຏີກາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຜຬຸພີຊໍ ນາມ ປພ຺ພພີຊໍ. ອຊ຺ຊກນ຺ຕິ ເສຕປຓ຺ຓາສໍ. ຜຓິຊ຺ຊກນ຺ຕິ ສມີຣຓໍ. ຫິຣິເວຣນ຺ຕິ ວາຣໍ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍ ສທິສຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສກາຣຓຠາວໂຕ ວິຣຸຫນສມຕ຺ເຖ ສາຣຜເລ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ພີຊສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ວິຣຸຫນສມຕ຺ຖເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ອິຕຣຎ຺ຫິ ອພີຊສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຣຸກ຺ຂໂຕ ວິໂຍຊິຕເມວ. ອວິໂຍຊິຕໍ ປນ ຕຖາ ວາ ໂຫຕຸ, ອຎ຺ຎຖາ ວາ ‘‘ຠູຕຄາໂມ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ທຸຕິຍຏ຺ເຐນ. ວິນຍາ (ປາຈິ. ໙໑) ນຸຣູປໂຕ ເຕສໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ. ຍເມຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

໑໒. ສນ຺ນິຘານໍ ສນ຺ນິຘິ, ຕາຍ ກຣີຍເຕຕິ ສນ຺ນິຘິກາໂຣ, ອນ຺ນປານາທິ. ເອວໍ ກາຣ-ສທ຺ທສ຺ສ ກມ຺ມຕ຺ຖຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສນ຺ນິຘິກາຣປຣິໂຠຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍມປໂຣ ນໂຍ – ຍຖາ ‘‘ອາຈຍໍ ຄາມິໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອນຸນາສິກໂລເປນ ‘‘ອາຈຍຄາມິໂນ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐) ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ສນ຺ນິຘິກາຣໍ ປຣິໂຠຄ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອນຸນາສິກໂລເປນ ‘‘ສນ຺ນິຘິກາຣປຣິໂຠຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສນ຺ນິຘິໍ ກຕ຺ວາ ປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິນຍວເສນາຕິ ວິນຍາຄຕາຈາຣວເສນ. ວິນຍາຄຕາຈາໂຣ ຫິ ອຸຕ຺ຕຣໂລເປນ ‘‘ວິນໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ກາຍວາຈານໍ ວາ ວິນຍນໍ ວິນໂຍ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນຍປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ວິນຍາຈາໂຣເຍວ ອິຘ ລພ຺ຠຕິ. ສມ຺ມາ ກິເລເສ ລິຂຕີຕິ ສລ຺ເລໂຂຕິ ຈ ວິນຍາຈາຣສ຺ສ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນຍປຏິປຕ຺ຕິ ເອວ. ປຏິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ກາເຍນ ວາ ກາຍປຏິພທ຺ເຘນ ວາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ. ອປຣຊ຺ຊູຕິ ອປຣສ຺ມິໍ ທິວເສ. ທຕ຺ວາຕິ ປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ທຕ຺ວາ. ຐປາເປຕ຺ວາຕິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກກຣເຓນ ຐປາເປຕ຺ວາ. ເຕສມ຺ປິ ສນ຺ຕກໍ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫາທິວເສນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນຍວເສນ ສລ຺ເລໂຂ ເອວ ນ ໂຫຕິ.

ຍານິ ຈ ເຕສໍ ອນຸໂລມານີຕິ ເອຕ຺ຖ ສານຸໂລມຘຎ຺ຎຣສໍ, ມຘຸກປຸປ຺ຜຣສໍ, ປກ຺ກຑາກຣສຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ ສພ຺ເພປິ ຜລປຸປ຺ຜປຕ຺ຕຣສາ ອນຸໂລມປານານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທກາລໍ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ອວິກປ຺ປິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສນ຺ນິຘີຍເຕຕິ ສນ຺ນິຘິ, ວຕ຺ຖເມວ. ປຣິຍາຍຕິ ກປ຺ປີຍຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ກປ຺ປິຍວາຈານຸສາເຣນ ປຏິປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ກຖາຕິ ປຣິຍາຍກຖາ. ຕພ຺ພິປຣີໂຕ ນິປ຺ປຣິຍາໂຍ, ກປ຺ປິຍມ຺ປິ ອນຸປຄ຺ຄມ຺ມ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິວເສນ ປຏິປຕ຺ຕິ, ປຣິຍາຍ-ສທ຺ໂທ ວາ ກາຣເຓ, ຕສ຺ມາ ກປ຺ປິຍກາຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ກຖາ ປຣິຍາຍກຖາ. ຕທປິ ອວຕ຺ວາ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ນິປ຺ປຣິຍາໂຍ.‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທານາກາຣທສ຺ສນໍ. ປາຬິຍາ ອຸທ຺ທິສນໍ ອຸທ຺ເທໂສ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາ ປຣິປຸຈ຺ຉນໍ. ‘‘ອທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ອທາເນ ສລ຺ເລຂໂກປນໍ ທສ຺ເສຕິ. ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕຕິ ກາຕຸໍ ອປ຺ປໂຫນເກ ສຕິ. ປຈ຺ຈາສາຍາຕິ ຈີວຣປຏິລາຠາສາຍ. ອນຸຎ຺ຎາຕກາເລຕິ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອໂກ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາໂສ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາເສນ ສຫ ເຫມນ຺ຕິກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາສາ, ປິຏ຺ຐິສມເຍ ໂຍ ໂກຈິ ເອໂກ ມາໂສຕິ ເອວໍ ຕຕິຍກຖິນສິກ຺ຂາປທາທີສຸ ອນຸຎ຺ຎາຕສມເຍ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈີວຣສິພ຺ພນສຸຕ຺ຕໍ. ວິນຍກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາຕິ ມູລຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈາສາຈີວຣເມວ ມູລຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ຐເປຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຸນ ມາສປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ, ເອເຕນ ອຸປາເຍນ ຍາວ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕາວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ມູລຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ຐເປຕຸໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ, ວິກປ຺ປນາວເສນ ວາ ວິນຍກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ. ກສ຺ມາ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ນິຘິ ຈ ໂຫຕິ ສລ຺ເລຂຎ຺ຈ ໂກເປຕີ’’ຕິ.

ອຸປຣິ ມຓ຺ຑປສທິສໍ ປທຣຈ຺ຉນ຺ນໍ, ສພ຺ພປລິຄຸຓ຺ຐິມໍ ວາ ຉາເທຕ຺ວາ ກຕໍ ວຍ຺ຫໍ. ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕາທິມຍາ ໂຄປານສິໂຍ ທຕ຺ວາ ຄຣຸຬປກ຺ຂກນເຍນ ກຕາ ສນ຺ທມານິຕາ. ຜລກາທິນາ ກຕໍ ປີຐກຍານໍ ສິວິກາ. ອນ຺ໂຕລິກາສງ຺ຂາຕາ ປຏໂປຏລິກາ ປາຏງ຺ກີ. ‘‘ເອກຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ສມຕ຺ຖນໍ. ອຣຎ຺ຎຕ຺ຖາຍາຕິ ອຣຎ຺ຎຄມນຕ຺ຖາຍ. ໂຘຕປາທກຕ຺ຖາຍາຕິ ໂຘວິຕປາທານມນຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ. ສໍຫນິຕພ຺ພາ ພນ຺ຘິຕພ຺ພາຕິ ສງ຺ຆາຏາ, ອຸປາຫນາເຍວ ສງ຺ຆາຏາ ຕຖາ, ຍຸຄຬຠູຕາ ອຸປາຫນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ທານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ມຎ຺ໂຈຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ. ສພ຺ເພປິ ຫິ ປີຐຠິສາທໂຍ ນິສີທນສຍນໂຍຄ຺ຄາ ຄເຫຕພ຺ພາ ເຕສຸປິ ຕຖາປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ.

ອາພາຘປຈ຺ຈຍາ ເອວ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພາ ຄນ຺ຘາ ວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ກຓ຺ຑຸກຈ຺ຉຸຉວິໂທສາທິອາພາເຘ ສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ. ‘‘ລກ຺ຂເຓ ຫິ ສຕິ ເຫຕຸຕ຺ໂຖປິ ກຕ຺ຖຈິ ສມ຺ຠວຕີ’’ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ຕຕ຺ຖ ກຓ຺ຑູຕິ ຂຊ຺ຊຸ. ກຈ຺ຉູຕິ ວິຕຈ຺ຉິກາ. ຉວິໂທໂສຕິ ກິລາສາທິ. ອາຫຣາເປຕ຺ວາຕິ ຎາຕິປວາຣິຕໂຕ ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ເຕນ ວາ ນ ເຍນ ເກນຈິ ວາ ອາກາເຣນ ຫຣາເປຕ຺ວາ. ເຠສຊ຺ຊປຈ຺ຈເຍຫິ ຄິລານສ຺ສ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ, ຄນ຺ຘໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກວາເຏ ປຎ຺ຈງ຺ຄຸລິກໍ ທາຕຸໍ, ປຸປ຺ຜໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຫາເຣ ເອກມນ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໖໔) ວຈນໂຕ ‘‘ທ຺ວາເຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຆຣຘູປນໍ ວິຫາຣວາສນາ, ເຈຕິຍຆຣວາສນາ ວາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເຈຕິຍປຏິມາປູຊາທີນິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ກິເລເສຫິ ອາມສິຕພ຺ພໂຕ ອາມິສໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸປໂຠຄາຣຫໍ ວຕ຺ຖຸ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ປສງ຺ຄໍ ນິວາເຣຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ, ປາຣິເສສນຍໂຕ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກິໍ ປເນຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເສຍ຺ຍຖິທ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຖາຣູເປ ກາເລຕິ ຄາມໍ ປວິສິຕຸໍ ທຸກ຺ກຣາທິກາເລ. ວລ຺ລູໂຣຕິ ສຸກ຺ຂມໍສໍ. ຠາຊນ-ສທ຺ໂທ ສປ຺ປິເຕລຄຸຬສທ຺ເທຫິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ຕທວິນາຠາວິຕ຺ຕາ. ກາລສ຺ເສວາຕິ ປເຄວ. ອຸທກກທ຺ທເມຕິ ອຸທເກ ຈ ກທ຺ທເມ ຈ. ນິມິຕ຺ເຕ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ, ຠາວລກ຺ຂເຓ ວາ. ອຈ຺ຉຖາຕິ ນິສີທຖ. ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ເສວາຕິ ຠຸຎ຺ຊໂຕ ເອວ ຠິກ຺ຂຸໂນ, ສມ຺ປທານວຈນໍ, ອນາທຣຕ຺ເຖ ວາ ສາມິວຈນໍ. ກິຣິຍນ຺ຕຣາວຈ຺ເຉທນໂຍເຄນ ເຫຕ຺ຖ ອນາທຣຕາ. ຄີວາຍາມກນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກວຈນໍ, ຄີວໍ ອາຍເມຕ຺ວາ ອາຍຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຍຖາ ວາ ຠຸຕ຺ເຕ ອຕິຠຸຕ຺ຕຕາຍ ຄີວາ ອາຍມິຕພ຺ພາ ໂຫຕິ, ຕຖາຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຈຕຸມາສມ຺ປີຕິ ວສ຺ສານສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສປິ. ກຸຏຸມ຺ພໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຘນໍ, ຕທສ຺ສຕ຺ຖີຕິ ກຸຏຸມ຺ພິໂກ, ມຸຓ຺ໂຑ ຈ ໂສ ກຸຏຸມ຺ພິໂກ ຈາຕິ ມຸຓ຺ຑກຸຏຸມ຺ພິໂກ, ຕສ຺ສ ຊີວິກໍ ຕຖາ, ຕໍ ກຕ຺ວາ ຊີວຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນຍທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ອາມິສປເທນ ທສ຺ສິຕານໍ ສນ຺ນິຘິວຕ຺ຖູນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຕພ຺ພິຣຫິຕໍ ສມຓປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂຸໂນ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຄຸຬປິຓ຺ໂຑ ຕາລປກ຺ກປ຺ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕຸຠາຄມຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຸຏຸມ຺ພມຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເອກາ ຕຓ຺ຑຸລນາຬີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປນ ຕສ຺ສາ ຈຕຸຠາໂຄ ເອກປຕ຺ໂຖຕິ ວທນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ກຸຑຸໂວ ປສໂຕ ເອໂກ, ປຕ຺ໂຖ ເຕ ຈຕຸໂຣ ສິຍຸໍ;

ອາຬ຺ຫໂກ ຈຕຸໂຣ ປຕ຺ຖາ, ໂທຓໍ ວາ ຈຕຸຣາຬ຺ຫກ’’ນ຺ຕິ.

ກສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອາຫຣາເປຕ຺ວາປິ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປເຄວ ຍຖາລທ຺ຘໍ. ‘‘ອຜາສຸກກາເລ’’ຕິອາທິນາ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ຐປິຕສ຺ສ ປຣິໂຠໂຄ ສລ຺ເລຂໍ ນ ໂກເປຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສມ຺ມຸຕິກຸຏິກາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສ, ອວາສາຄາຣຠູເຕນ ວາ ອຸໂປສຖາຄາຣາທິນາ ສຫ ປຎ຺ຈກຸຏິໂຍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ກປ຺ປິຍກຸຏິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສນ຺ນິຘິ ນາມ ນຕ຺ຖິ ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕວຸຕ຺ຖອນ຺ໂຕປກ຺ກສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ‘‘ຕຖາຄຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ອຘິກາຣານຸຣູປໍ ອຕ຺ຖໍ ປໂຍເຊຕິ. ປິໂລຕິກຂຓ຺ຑນ຺ຕິ ຊິຓ຺ຓໂຈຬຂຓ຺ຑໍ.

໑໓. ‘‘ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ສຍເມວ ອາປາຖຄມເນ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕ຺ຕກມ຺ປີຕິ ວິນິຈ຺ຉຍວິຈາຣຓາ ວຕ຺ຖຸກິຕ຺ຕນມ຺ປິ. ປໂຍຊນມຕ຺ຕເມວາຕິ ປທຕ຺ຖໂຍຊນມຕ຺ຕເມວ. ຍສ຺ສ ປນ ປທສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣກຖໍ ວິນາ ນ ສກ຺ກາ ອຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ຕຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣກຖາປິ ປທຕ຺ຖສງ຺ຄຫເມວ ຄຈ຺ຉຕິ.

ກຸຕູຫລວເສນ ເປກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ ເປກ຺ຂໍ, ນຏສຕ຺ຖວິຘິນາ ປໂຍໂຄ. ນຏສມູເຫນ ປນ ຊນສມູເຫ ກຕ຺ຕພ຺ພວເສນ ‘‘ນຏສມ຺ມຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊນານໍ ສມ຺ມທ຺ເທ ສມູເຫ ກຕນ຺ຕິ ຫິ ສມ຺ມຊ຺ຊໍ. ສາຣສມາເສ ປນ ‘‘ເປກ຺ຂາມຫ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ສມ຺ມຊ຺ຊທສ຺ສນຸສ຺ສວ’’ນ຺ຕິ ເຕສໍ ມເຕ ອຕ຺ໂຖ. ຠາຣຕນາມການໍ ທ຺ເວຠາຕຸກຣາຊູນໍ, ຣາມຣຎ຺ໂຎ ຈ ຍຸຊ຺ຌນາທິກໍ ຕປ຺ປສຸເຕຫິ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ ອກ຺ຂານໍ. ຄນ຺ຕຸມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ປເຄວ ຕໍ ໂສຕຸໍ. ປາຓິນາ ຕາຬິຕພ຺ພໍ ສຣໍ ປາຓິສ຺ສຣນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກໍສຕາຬ’’ນ຺ຕິ, ໂລຫມໂຍ ຕູຣິຍຊາຕິວິເສໂສ ກໍໂສ, ໂລຫມຍປຕ຺ໂຕ ວາ, ຕສ຺ສ ຕາຬນສທ຺ທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປາຓີນໍ ຕາຬນສຣນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ປາຓິຕາຬນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຆນສງ຺ຂາຕານໍ ຕູຣິຍວິເສສານໍ ຕາຬນໍ ຆນຕາຬໍ ນາມ, ທຓ຺ຑມຍສມ຺ມຕາຬໍ ສິລາຕລາກຕາຬໍ ວາ. ມນ຺ເຕນາຕິ ຠູຕາວິສນມນ຺ເຕນ. ເອເກຕິ ສາຣສມາສາຈຣິຍາ, ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ ຈ, ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວມິໂຕ ປເຣສຸປິ ‘‘ເອເກ’’ຕິ ອາຄຕຏ຺ຐາເນສຸ. ເຕ ກິຣ ທີຆນິກາຍສ຺ສຕ຺ຖວິເສສວາທິໂນ. ຈຕຸຣສ຺ສອມ຺ພຓກຕາຬໍ ນາມ ຣຸກ຺ຂສາຣທຓ຺ຑາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ຈຕຸຣສ຺ສອມ຺ພຓໍ ກຕ຺ວາ ຈຕູສຸ ປສ຺ເສສຸ ຘມ຺ເມນ ໂອນທ຺ຘິຕ຺ວາ ວາທິຕຠຓ຺ຑສ຺ສ ຕາຬນໍ. ຕຎ຺ຫິ ເອກາທສໂທຓປ຺ປມາຓມານວິເສສສຓ຺ຐານຕ຺ຕາ ‘‘ອມ຺ພຓກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ພິມ຺ພິສກນ຺ຕິປິ ຕສ຺ເສວ ນາມໍ. ຕຖາ ກຸມ຺ຠສຓ຺ຐານຕາຍ ກຸມ຺ໂຠ, ຆໂຏເຍວ ວາ, ຕສ຺ສ ຘຸນນນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກຠາຓກາ. ອພ຺ໂຠກ຺ກິຣຓໍ ຣງ຺ຄພລິກຣຓໍ. ເຕ ຫິ ນຈ຺ຈຏ຺ຐາເນ ເທວຕານໍ ພລິກຣຓໍ ນາມ ກຕ຺ວາ ກີຬນ຺ຕິ, ຍໍ ‘‘ນນ຺ທີ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຕ຺ຖິປຸຣິສສໍໂຍຄາທິກິເລສຊນກໍ ປຏິຠານຈິຕ຺ຕໍ ໂສຠນກຣຓໂຕ ໂສຠນກຣໍ ນາມ. ‘‘ໂສຠນຆຣກ’’ນ຺ຕິ ສາຣສມາເສ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຓ຺ຑາຍ ອລນ຺ຕິ ຈຓ຺ຑາລໍ, ອໂຍຄຸຬກີຬາ. ຈຓ຺ຑາລາ ນາມ ຫີນຊາຕິກາ ສຸນຂມໍສໂຠຊິໂນ, ເຕສໍ ອິທນ຺ຕິ ຈຓ຺ຑາລໍ. ສາເຓ ອຸທເກນ ເຕເມຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາໂກຏນກີຬາ ສາຓໂຘວນກີຬາ. ວໍເສນ ກຕໍ ກີຬນໍ ວໍສນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເວຬຸໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ກີຬນ’’ນ຺ຕິ.

ນິຂຓິຕ຺ວາຕິ ຠູມິຍໍ ນິຂາຕໍ ກຕ຺ວາ. ນກ຺ຂຕ຺ຕກາເລຕິ ນກ຺ຂຕ຺ຕໂຍຄຉຓກາເລ. ຕມຕ຺ຖໍ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄເມ ທສກນິປາຕປາຬິຍາ (ອ. ນິ. ໑໐.໑໐໖) ສາເຘນ຺ໂຕ ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ປິເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຏ຺ຐິໂຘວເນ. ອິນ຺ທຊາເລນາຕິ ອຏ຺ຐິໂຘວນມນ຺ຕໍ ປຣິຊປ຺ເປຕ຺ວາ ຍຖາ ປເຣ ອຏ຺ຐີນິເຍວ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ມໍສາທີນິ, ເອວໍ ມໍສາທີນມນ຺ຕຣຘາປນມາຍາຍ. ອິນ຺ທສ຺ສ ຊາລມິວ ຫິ ປຏິຈ຺ຉາທິຕຸໍ ສມຕ຺ຖນໂຕ ‘‘ອິນ຺ທຊາລ’’ນ຺ຕິ ມາຍາ ວຸຈ຺ຈຕິ ອິນ຺ທຈາປາທໂຍ ວິຍ. ອຏ຺ຐິໂຘວນນ຺ຕິ ອຏ຺ຐິໂຘວນກີຬາ.

ຫຕ຺ຖິອາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ຍຸຊ຺ຌິຕຸນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖິອາທີສຸ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎຫິ ສທ຺ຘິໍ ຍຸຊ຺ຌນໍ, ຫຕ຺ຖິອາທີຫິ ຈ ສທ຺ຘິໍ ສຍເມວ ຍຸຊ຺ຌນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຫຕ຺ຖິອາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຎ຺ເຎຫິ ຍຸຊ຺ຌິຕຸໍ, ສຍໍ ວາ ຍຸຊ຺ຌິຕຸນ຺ຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕຕິ ຫຕ຺ຖິອາທໂຍ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ມເຖນ຺ຕິ ວິໂລເຖນ຺ຕີຕິ ມລ຺ລາ, ພາຫຸຍຸທ຺ຘກາຣກາ, ເຕສໍ ຍຸທ຺ຘໍ. ສມ຺ປຫາໂຣຕິ ສງ຺ຄາໂມ. ພລສ຺ສ ເສນາຍ ອຄ຺ຄໍ ຄຓນໂກຏ຺ຐາສໍ ກໂຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ພລຄ຺ຄໍ, ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ຫຕ຺ຖີ, ເອຕ຺ຕກາ ອສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ພລຄຓນຏ຺ຐານໍ. ເສນໍ ວິຍູຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕິ, ເສນາຍ ວາ ເອຕ຺ຖ ພ຺ຍູຫນໍ ວິນ຺ຍາໂສຕິ ເສນາພ຺ຍູໂຫ, ‘‘ອິໂຕ ຫຕ຺ຖີ ໂຫນ຺ຕຸ, ອິໂຕ ອສ຺ສາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ ຍຸທ຺ຘຕ຺ຖໍ ຈຕຸຣງ຺ຄພລາຍ ເສນາຍ ເທສວິເສເສສຸ ວິຈາຣຓຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ປນ ເຠທໂຕ ສກຏພ຺ຍູຫາທິວເສນ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຈກ຺ກປທຸມພ຺ຍູຫານໍ ທຓ຺ຑໂຠຄມຓ຺ຑລາສໍຫຕພ຺ຍູຫານຎ຺ຈ ຄຫຓໍ, ‘‘ຕໂຍ ຫຕ຺ຖີ ປຈ຺ຉິມໍ ຫຕ຺ຖານີກໍ, ຕໂຍ ອສ຺ສາ ປຈ຺ຉິມໍ ອສ຺ສານີກໍ, ຕໂຍ ຣຖາ ປຈ຺ຉິມໍ ຣຖານີກໍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຣິສາ ສຣຫຕ຺ຖາ ປຕ຺ຕີ ປຈ຺ຉິມໍ ປຕ຺ຕານີກ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໓໒໔ ອຸຍ຺ໂຍຘິກສິກ຺ຂາປເທ) ກຓ຺ຑວິທ຺ຘສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປທຠາຊນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕໂຍ…ເປ…ອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ‘‘ທ຺ວາທສປຸຣິໂສ ຫຕ຺ຖີ, ຕິປຸຣິໂສ ອສ຺ໂສ, ຈຕຸປຸຣິໂສ ຣໂຖ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຣິສາ ສຣຫຕ຺ຖາ ປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຈິ. ໓໑໔ ອຸຍ຺ຍຸຕ຺ຕເສນາສິກ຺ຂາປເທ) ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໂຕ ຫຕ຺ຖິອາທິຄຓເນນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ເອເຕນ ຈ ‘‘ຉ ຫຕ຺ຖິນິໂຍ, ເອໂກ ຈ ຫຕ຺ຖີ ອິທເມກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໕) ຈມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕມນີກໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ.

໑໔. ກາຣຓໍ ນາມ ຜລສ຺ສ ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປມາໂທ…ເປ… ຐານ’’ນ຺ຕິ. ປທານີຕິ ສາຣີອາທີນໍ ປຕິຏ຺ຐານານິ. ອຏ຺ຐາປທນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ທີຆຕາ. ‘‘ອຏ຺ຐປທ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ທສປທໍ ນາມ ທ຺ວີຫິ ປນ຺ຕີຕິ ວີສຕິຍາ ປເທຫິ ກີຬນຊູຕໍ. ອຏ຺ຐປທທສປເທສູຕິ ອຏ຺ຐປທທສປທຜລເກສຸ. ອາກາເສເຍວ ກີຬນນ຺ຕິ ‘‘ອຍໍ ສາຣີ ອສຸກປທໍ ມຍາ ນີຕາ, ອຍໍ ອສຸກປທ’’ນ຺ຕິ ເກວລໍ ມຸເຂເນວ ວທນ຺ຕານໍ ອາກາເສເຍວ ຊູຕສ຺ສ ກີຬນໍ. ນານາປຖມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ອເນກວິຫິຕສາຣີມຄ຺ຄປຣິວຏ຺ຏໍ. ປຣິຫຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສາຣິໂຍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕກໍ. ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສຣນ຺ຕິ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ສາຣິໂຍ, ເຍນ ເກນຈິ ກຕານິ ອກ຺ຂພີຊານິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕາສຸ ສາຣີສຸ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ອປນຍນຸປນຍເນ. ຊູຕຂລິເກຕິ ຊູຕມຓ຺ຑເລ. ‘‘ຊູຕຜລເກ’’ຕິປິ ອຘຸນາ ປາໂຐ. ປາສກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຉສຸ ປສ຺ເສສຸ ເອເກກໍ ຍາວ ຉກ຺ກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕກີຬນກໍ, ຕໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຍຖາລທ຺ຘໍ ເອກກາທິວເສນ ສາຣິໂຍ ອປເນນ຺ໂຕ, ອຸປເນນ຺ໂຕ ຈ ກີຬນ຺ຕິ, ປສຕິ ອຏ຺ຐປທາທີສຸ ພາຘຕິ, ຜຸສຕິ ຈາຕິ ຫິ ປາສໂກ, ຈຕຸພ຺ພີສຕິວິໂຘ ອກ຺ໂຂ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອຏ຺ຐກໍ ມາລິກໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ສາວຏ຺ຏຎ຺ຈ ຉກໍ ມຕໍ;

ຈຕຸກ຺ກໍ ພຫຸລໍ ເຎຍ຺ຍໍ, ທ຺ວິ ພິນ຺ທຸສນ຺ຕິຠທ຺ຣກໍ;

ຈຕຸວີສຕິ ອາຍາ ຈ, ມຸນິນ຺ເທນ ປກາສິຕາ’’ຕິ.

ເຕນ ກີຬນມິຘ ປາສກກີຬນໍ. ຆຏນໍ ປຫຣຓໍ, ເຕນ ກີຬາ ຆຏິກາຕິ ອາຫ ‘‘ທີຆທຓ຺ຑເກນາ’’ຕິອາທິ. ຆເຏນ ກຸມ຺ເຠນ ກີຬາ ຆຏິກາຕິ ເອເກ. ມຎ຺ຊິຏ຺ຐິກາຍ ວາຕິ ມຎ຺ຊິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕສ຺ສ ໂຍຊນວລ຺ລິຣຸກ຺ຂສ຺ສ ສາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປກ຺ກກສາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສິຕ຺ໂຖທເກນ ວາຕິ [ປິຏ຺ໂຐທເກນ ວາ (ອຏ຺ຐກຖາຍໍ)] ຈ ປກ຺ກມຘຸສິຕ຺ໂຖທກໍ. ສລາກຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕາລຫີຣາທີນໍ ກລາປສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ພຫູສຸ ສລາກາສຸ ວິເສສຣຫິຕໍ ເອກໍ ສລາກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕາສຸ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸນ ຕຎ຺ເຎວ ອຸທ຺ຘຣນ຺ຕາ ສລາກຫຕ຺ເຖນ ກີຬນ຺ຕີຕິ ເກຈິ. ຄຸຬກີຬາຕິ ຄຸຬຜລກີຬາ, ເຍນ ເກນຈິ ວາ ກຕຄຸຬກີຬາ. ປຓ຺ເຓນ ວໍສາກາເຣນ ກຕາ ນາຬິກາ ປຓ຺ຓນາຬິກາ, ເຕເນວາຫ ‘‘ຕໍຘມນ຺ຕາ’’ຕິ. ຂຸທ຺ທເກ ກ-ປຈ຺ຈໂຍຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຂຸທ຺ທກນງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ. ຫຕ຺ຖປາທານໍ ໂມກ຺ເຂນ ໂມຈເນນ ຈຍຕິ ປຣິວຕ຺ຕຕິ ເອຕາຍາຕິ ໂມກ຺ຂຈິກາ, ເຕນາຫ ‘‘ອາກາເສ ວາ’’ຕິອາທິ. ປຣິພ຺ຠມນຕ຺ຕາເຍວ ຕໍ ຈກ຺ກໍ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣິພ຺ຠມນຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຓ຺ເຓນ ກຕາ ນາຬິ ປຓ຺ຓນາຬິ, ອິມິນາ ປຕ຺ຕາຬ຺ຫກປທທ຺ວຍສ຺ສ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຣິຍາຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນ ກຕາ ປນ ກີຬາ ປຕ຺ຕາຬ຺ຫກາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ຂຸທ຺ທໂກ ຣໂຖ ຣຖໂກ ກ-ສທ຺ທສ຺ສ ຂຸທ຺ທກຕ຺ຖວຈນໂຕ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ. ອາກາເສ ວາ ຍໍ ຎາເປຕິ, ຕສ຺ສ ປິຏ຺ຐິຍໍ ວາ ຍຖາ ວາ ຕຖາ ວາ ອກ຺ຂຣໍ ລິຂິຕ຺ວາ ‘‘ເອວມິທ’’ນ຺ຕິ ຊານເນນ ກີຬາ ອກ຺ຂຣິກາ, ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ມຸຂາຄຕໍ ອກ຺ຂຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນຏ຺ຐມຸຕ຺ຕິລາຠາທິຊານນກີຬາຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ວຊ຺ຊ-ສທ຺ໂທ ອປຣາຘຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາວຊ຺ຊໍ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ວາທິຕານຸຣູປໍ ນຈ຺ຈນໍ, ຄາຍນໍ ວາ ຍຖາວຊ຺ຊນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ກເຕ ຊໂຍ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ກເຕ ປຣາຊໂຍ’’ຕິ ຊຍປຣາຊຍໍ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາ ປໂຍຄກຣຓວເສນ ປຣິຫາຣປຖາທີນມ຺ປິ ຊູຕປ຺ປມາທຏ຺ຐານຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ, ປງ຺ຄຈີຣາທີຫິ ຈ ວໍສາທີຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພາ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິ, ອສິທ຺ຘິ ຈາຕິ ຊຍປຣາຊຍາວໂຫ ປໂຍໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ, ຍຖາວຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ກາຓາທີຫິ ສທິສາກາຣທສ຺ສເນຫິ ຊຍປຣາຊຍວເສນ ຊູຕກີຬິກຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ເພປິ ເຫເຕ ໂຊເຕນ຺ຕິ ປກາເສນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ຕປ຺ປໂຍຄິກາ ຊຍປຣາຊຍວເສນ, ຊວນ຺ຕິ ຈ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຊຍປຣາຊຍໍ ເອເຕຫີຕິ ວາ ອຕ຺ເຖນ ຊູຕສທ຺ທວຈນີຍຕໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

໑໕. ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕາສນນ຺ຕິ ‘‘ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລປາທກໍ ກາເຣຕພ຺ພໍ ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາສນໍ. ກມ຺ມວເສນ ປໂຍຊນໂຕ ‘‘ອນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວາຬຣູປານີຕິ ອາຫຣິມານິ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິວາຬຣູປານິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠິກ຺ຂຸນິວິຠງ຺ເຄ ‘‘ປລ຺ລງ຺ໂກ ນາມ ອາຫຣິເມຫິ ວາເຬຫິ ກໂຕ’’ຕິ (ປາຈິ. ໙໘໔) ‘‘ອກປ຺ປິຍຣູປາກຸໂລ ອກປ຺ປິຍມຎ຺ໂຈ ປລ຺ລງ຺ໂກ’’ຕິ ສາຣສມາເສ ວຸຕ຺ຕໍ. ທີຆໂລມໂກ ມຫາໂກຊໂວຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລາຘິກໂລໂມ ກາຬວຓ຺ໂຓ ມຫາໂກຊໂວ. ກຸວຸຈ຺ຈຕິ ປຖວີ, ຕສ຺ສໍ ຊວຕິ ໂສຠນວິຕ຺ຖຏວເສນາຕິ ໂກຊໂວ. ‘‘ຈຕຸຣງ຺ຄຸລາຘິການິ ກິຣ ຕສ຺ສ ໂລມານີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸທ຺ທໂລມີ ເອກນ຺ຕໂລມີຕິ ວິເສສທສ຺ສນເມຕໍ, ຕສ຺ມາ ຍທິ ຕາສຸ ນ ປວິສຕິ, ວຏ຺ຏຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ວານວິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠິຕ຺ຕິຈ຺ຉທາທິອາກາເຣນ ວາເນນ ສິພ຺ພເນນ ວິຈິຕ຺ຣໍ. ອຸຓ຺ຓາມຍຕ຺ຖຣຓນ຺ຕິ ມິຄໂລມປກຕມຕ຺ຖຣຓໍ. ເສຕຕ຺ຖຣໂຓຕິ ຘວລຕ຺ຖຣໂຓ. ສີຕຕ຺ຖິເກຫິ ເສວິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເສຕຕ຺ຖຣໂຓ, ‘‘ພຫຸມຸທຸໂລມໂກ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຆນປຸປ຺ຜໂກຕິ ສພ຺ພຖາ ປຸປ຺ຜາກາຣສມ຺ປນ຺ໂນ. ‘‘ອຸຓ຺ຓາມຍຕ຺ຖຣໂຓຕິ ອຸຓ຺ຓາມໂຍ ໂລຫິຕຕ຺ຖຣໂຓ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒໕໘) ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາມລກປຕ຺ຕາກາຣາຫິ ປຸປ຺ຜປນ຺ຕີຫິ ເຍຠຸຍ຺ຍໂຕ ກຕຕ຺ຕາ ອາມລກປຕ຺ໂຕຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕິຓ຺ຓໍ ຕູລານນ຺ຕິ ຣຸກ຺ຂຕູລລຕາຕູລໂປຏກີຕູລສງ຺ຂາຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຕູລານໍ. ອຸທິຕໍ ທ຺ວີສຸ ໂລມໍ ທສາ ຍສ຺ສາຕິ ອຸທ຺ທໂລມີ ອິ-ກາຣສ຺ສ ອກາຣໍ, ຕ-ກາຣສ຺ສ ໂລປໍ, ທ຺ວິຠາວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ. ເອກສ຺ມິໍ ອນ຺ເຕ ໂລມໍ ທສາ ຍສ຺ສາຕິ ເອກນ຺ຕໂລມີ. ອຸຠຍຕ຺ຖ ເກຈີຕິ ສາຣສມາສາຈຣິຍາ, ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ ຈ. ເຕສໍ ວາເທ ປນ ອຸທິຕເມກໂຕ ອຸຄ຺ຄຕໍ ໂລມມຍໍ ປຸປ຺ຜໍ ຍສ຺ສາຕິ ອຸທ຺ທໂລມີ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ອຸຠໂຕ ອນ຺ຕໂຕ ເອກໍ ສທິສໍ ໂລມມຍໍ ປຸປ຺ຜໍ ຍສ຺ສາຕິ ເອກນ຺ຕໂລມີຕິ ວຈນຕ຺ໂຖ. ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອຸທ຺ທໂລມີຕິ ເອກໂຕ ອຸຄ຺ຄຕໂລມໍ ອຸຓ຺ຓາມຍຕ຺ຖຣຓໍ. ‘ອຸທ຺ຘໂລມີ’ຕິປິ ປາໂຐ. ເອກນ຺ຕໂລມີຕິ ອຸຠໂຕ ອຸຄ຺ຄຕໂລມໍ ອຸຓ຺ຓາມຍຕ຺ຖຣຓ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໒໕໔) ວຸຕ຺ຕໍ, ນາມມຕ຺ຕເມສ ວິເສໂສ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ອຄ຺ຄຫິຕາວເສໂສ ອຏ຺ຐກຖາທ຺ວເຍປິ ນຕ຺ຖີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂກເສຍ຺ຍຎ຺ຈ ກຏ຺ຏິສ຺ສຎ຺ຈ ກຏ຺ຏິສ຺ສານິ ວິຣູເປກເສສວເສນ. ເຕຫິ ປກຕມຕ຺ຖຣຓໍ ກຏ຺ຏິສ຺ສໍ. ເອຕເທວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂກເສຍ຺ຍກຏ຺ຏິສ຺ສມຍປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂກເສຍ຺ຍສຸຕ຺ຕານມນ຺ຕຣນ຺ຕຣໍ ສຸວຓ຺ຓມຍສຸຕ຺ຕານິ ປເວເສຕ຺ວາ ວີຕມຕ຺ຖຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຸວຓ຺ຓສຸຕ຺ຕໍ ກິຣ ‘‘ກຏ຺ຏິສ຺ສໍ, ກສ຺ສຏ’’ນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ເຕເນວ ‘‘ໂກເສຍ຺ຍກສ຺ສຏມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໕) ວຸຕ຺ຕໍ. ກຏ຺ຏິສ຺ສໍ ນາມ ວາກວິເສໂສຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຣຕນປຣິສິພ຺ພິຕນ຺ຕິ ຣຕເນຫິ ສໍສິພ຺ພິຕໍ, ສຸວຓ຺ຓລິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເກຈິ. ສຸທ຺ຘໂກເສຍ຺ຍນ຺ຕິ ຣຕນປຣິສິພ຺ພນຣຫິຕໍ. ວິນເຍຕິ ວິນຍຏ຺ຐກຖໍ, ວິນຍປຣິຍາຍໍ ວາ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກປຣິຍາເຍ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຕູລິກໍ ສພ຺ພາເນວ ໂຄນກາທີນິ ຣຕນປຣິສິພ຺ພິຕານິ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິນຍປຣິຍາຍໍ ປນ ປຕ຺ວາ ຄຣຸເກ ຐາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສຸທ຺ຘໂກເສຍ຺ຍເມວ ວຏ຺ຏຕິ, ເນຕຣານີຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກປຣິຍາເຍ ປນ ຣຕນປຣິສິພ຺ພນຣຫິຕາປິ ຕູລິກາ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອິຕຣານິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ສເຈປິ ຕານິ ຣຕນປຣິສິພ຺ພິຕານິ, ຠູມຕ຺ຖຣຓວເສນ ຍຖານຸຣູປໍ ມຎ຺ຈປີຐາທີສຸ ຈ ອຸປເນຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ຄຫຏ຺ຐານມ຺ປິ ວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ…ເປ… ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອປເຣ. ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍນ຺ຕິ ກຕ຺ຖຈິ ປາໂຐ, ໂປຣາຓທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນຈ຺ຈໂຍຄ຺ຄນ຺ຕິ ນຈ຺ຈິຕຸໍ ປໂຫນກໍ. ກໂຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນຈ຺ຈນ຺ຕິ ກຸຕ຺ຕກໍ, ຕໍ ປນ ອຸທ຺ທໂລມີເອກນ຺ຕໂລມີວິເສສເມວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ທ຺ວິທເສກທສານ຺ຍຸທ຺ທ-ໂລມີເອກນ຺ຕໂລມິໂນ;

ຕເທວ ໂສຬສິຕ຺ຖີນໍ, ນຈ຺ຈໂຍຄ຺ຄຎ຺ຫິ ກຸຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ.

ຫຕ຺ຖິໂນ ປິຏ຺ຐິຍໍ ອຕ຺ຖຣໍ ຫຕ຺ຖຕ຺ຖຣໍ. ເອວໍ ເສສປເທສຸປິ. ອຊິນຈມ຺ເມຫີຕິ ອຊິນມິຄຈມ຺ເມຫິ, ຕານິ ກິຣ ຈມ຺ມານິ ສຸຂຸມຕຣານິ, ຕສ຺ມາ ທຸປຏ຺ຏຕິປຏ຺ຏານິ ກຕ຺ວາ ສິພ຺ພນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຊິນປ຺ປເວຓີ’’ຕິ, ອຸປຣູປຣິ ຐເປຕ຺ວາ ສິພ຺ພນວເສນ ຫິ ສນ຺ຕຕິຠູຕາ ‘‘ປເວຓີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກທລີມິໂຄຕິ ມຎ຺ຊາຣາກາຣມິໂຄ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ເມນ ກຕໍ ປວຣປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ຕຖາ. ‘‘ຕໍ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ຕທາກາຣທສ຺ສນໍ, ຕສ຺ມາ ສຸທ຺ຘເມວ ກທລີມິຄຈມ຺ມໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຕ຺ຕຣໍ ອຸປຣິຠາຄໍ ຉາເທຕີຕິ ອຸຕ຺ຕຣຈ຺ຉໂທ, ວິຕານໍ. ຕມ຺ປິ ໂລຫິຕເມວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຣຕ຺ຕວິຕາເນນາ’’ຕິ. ‘‘ຍໍ ວຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ສອຸຕ຺ຕຣຈ຺ເຉທ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເສໂສ, ສໍສິພ຺ພິຕຠາເວນ ສທ຺ຘິໍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຕ຺ຕວິຕາເນສຸ ຈ ກາສາວໍ ວຏ຺ຏຕິ, ກຸສຸມ຺ຠາທິຣຕ຺ຕເມວ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສພ຺ພຣຕ຺ຕເມວ. ຍໍ ປນ ນານາວຓ຺ຓໍ ວານຈິຕ຺ຕໍ ວາ ເລປຈິຕ຺ຕໍ ວາ, ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓສ຺ເສວ ປຘານຕ຺ຕາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘໍ ເສຕວິຕານມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຠໂຕຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ມຎ຺ຈສ຺ສ ສີສຠາເຄ, ປາທຠາເຄ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖາປິ ສອຸຕ຺ຕຣຈ຺ຉເທ ວິຍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ປທຸມວຓ຺ຓໍ ວາຕິ ນາຕິຣຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ວິຈິຕ຺ຣໍ ວາຕິ ປນ ສພ຺ພຖາ ກປ຺ປິຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອຸຠໂຕ ອຸປຘາເນສຸ ອກປ຺ປິຍຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ໂລຫິຕກ-ສທ຺ໂທ ຈິຕ຺ເຕ ວຏ຺ຏຕິ. ປຏລິກຄ຺ຄຫເຓເນວ ຈິຕ຺ຕກສ຺ສາປິ ອຕ຺ຖຣຓສ຺ສ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ສເຈ ປມາຓຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ອາຫ ‘‘ມຫາອຸປຘານໍ ປນ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ມຫາອຸປຘານນ຺ຕິ ຈ ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ອຸປຘານໍ. ສີສປ຺ປມາຓເມວ ຫິ ຕສ຺ສ ປມາຓໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ, ສີສປ຺ປມາຓໍ ພິພ຺ໂພຫນໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໙໗) ສີສປ຺ປມາຓຎ຺ຈ ນາມ ຍສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຕີສຸ ກຓ຺ເຓສຸ ທ຺ວິນ຺ນໍ ກຓ຺ຓານໍ ອນ຺ຕຣໍ ມິນິຍມານໍ ວິທຕ຺ຖິ ເຈວ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ພິພ຺ໂພຫນສ຺ສ ມຊ຺ຌຏ຺ຐານໍ ຕິຣິຍໂຕ ມຸຏ຺ຐິຣຕນໍ ໂຫຕິ, ທີຆໂຕ ປນ ທິຍຑ຺ຒຣຕນໍ ວາ ທ຺ວິຣຕນໍ ວາ. ຕໍ ປນ ອກປ຺ປິຍຕ຺ຕາເຍວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ນ ຕຸ ອຸຈ຺ຈາສຍນມຫາສຍນປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ. ທ຺ເວປີຕິ ສີສູປຘານໍ, ປາທູປຘານຎ຺ຈ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ທຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອິທຎ຺ຈ ຄິລານເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ເສນາສນກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ອຄິລານສ຺ສາປິ ສີສູປຘານຎ຺ຈ ປາທູປຘານຎ຺ຈາຕິ ທ຺ວຍເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ຄິລານສ຺ສ ພິພ຺ໂພຫນານິ ສນ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ກຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໙໗) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ວິນເຍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ກຖໍ ປນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຍຖາ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລປາທກໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອາສນ຺ທິຍາ ປາທຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປລ຺ລງ຺ກສ຺ສ ປນ ອາຫຣິມານິ ວາຬຣູປານິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ປຸນ ອປ຺ປຏິພທ຺ຘຕາກາຣຓມ຺ປິ ເຠທນເມວ. ວິຊເຏຕ຺ວາຕິ ຊຏໍ ນິພ຺ເພເຘຕ຺ວາ. ພິພ຺ໂພຫນໍ ກາຕຸນ຺ຕິ ຕານິ ວິຊຏິຕຕູລານິ ອນ຺ໂຕ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ພິພ຺ໂພຫນໍ ກາຕຸໍ.

໑໖. ‘‘ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕທາຣການ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ອຓ຺ຑຊຊລາພຸຊານເມວ ຄຫຓໍ, ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ຈ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕເນວາຍມຕ຺ໂຖ ສິຊ຺ຌຕິ ‘‘ອເນກທິວສານິ ອນ຺ໂຕສຍນເຫຕຸ ເອສ ຄນ຺ໂຘ’’ຕິ. ອຸຈ຺ຉາເທນ຺ຕິ ອຸພ຺ພຏ຺ເຏນ຺ຕິ. ສຓ຺ຐານສມ຺ປາທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ສຸສຓ຺ຐານຕາສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ. ປຣິມທ຺ທນ຺ຕີຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ມທ຺ທນ຺ຕິ.

ເຕສໍເຍວ ທາຣການນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎວນ຺ຕານເມວ ທາຣການໍ. ເຕສເມວ ຫິ ປກຣຓານຸຣູປຕາຍ ຄຫຓໍ. ມຫາມລ຺ລານນ຺ຕິ ມຫຕໍ ພາຫຸຍຸທ຺ຘກາຣການໍ. ອາທາໂສ ນາມ ມຓ຺ຑນກປກຕິການໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອຕ຺ຕໂນ ມຸຂຉາຍາປສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກໍສໂລຫາທີຫິ ກໂຕ ຠຓ຺ຑວິເສໂສ. ຕາທິສໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ…ເປ… ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອລງ຺ກາຣຎ຺ຊນເມວ ນ ເຠສຊ຺ຊຎ຺ຊນໍ. ມຓ຺ຑນານຸໂຍຄສ຺ສ ຫິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຕມິຘານຘິປ຺ເປຕໍ. ໂລເກ ມາລາ-ສທ຺ໂທ ພທ຺ຘມາລາຍເມວ ‘‘ມາລາ ມາລ຺ຍໍ ປຸປ຺ຜທາເມ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ສາສເນ ປນ ສຸທ຺ຘປຸປ຺ເຜສຸປິ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ອາຫ ‘‘ອພທ຺ຘມາລາ ວາ’’ຕິ. ກາຬປີຬກາທີນນ຺ຕິ ກາຬວຓ຺ຓປີຬກາທີນໍ. ມຕ຺ຕິກກກ຺ກນ຺ຕິ ໂອສເຘຫິ ອຠິສງ຺ຂຕໍ ໂຍຄມຕ຺ຕິກາຈຸຓ຺ຓໍ. ເທນ຺ຕີຕິ ວິເລເປນ຺ຕິ. ຈລິເຕຕິ ວິກາຣາປຊ຺ຊນວເສນ ຈລນໍ ປຕ຺ເຕ, ກຸປິເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຕິ ສາສປກກ຺ເກນ. ໂທເສຕິ ກາຬປີຬກາທີນໍ ເຫຕຸຠູເຕ ໂລຫິຕໂທເສ. ຂາທິເຕຕິ ອປນຍນວເສນ ຂາທິເຕ. ສນ຺ນິສິນ຺ເນຕິ ຕາທິເສ ທຸຏ຺ຐໂລຫິເຕ ປຣິກ຺ຂີເຓ. ມຸຂຈຸຓ຺ຓເກນາຕິ ມຸຂວິເລປເນນ. ຈຸຓ຺ເຓນ຺ຕີຕິ ວິລິມ຺ເປນ຺ຕິ. ຕໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ມຕ຺ຕິກາກກ຺ກສາສປຕິລຫລິທ຺ທິກກ຺ກທານສງ຺ຂາຕໍ ມຸຂຈຸຓ຺ຓໍ, ມຸຂວິເລປນຎ຺ຈ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອຕ຺ຖານຸກ຺ກມສມ຺ຠວໂຕ ຫິ ອຍໍ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ວຓ຺ຓນາ. ມຸຂຈຸຓ຺ຓສງ຺ຂາຕໍ ມຸຂວິເລປນນ຺ຕິ ວາ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓວເສນ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ.

ຫຕ຺ຖພນ຺ຘນ຺ຕິ ຫຕ຺ເຖ ພນ຺ຘິຕພ຺ພມາຠຣຓໍ, ຕໍ ປນ ສງ຺ຂກປາລາທໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຫຕ຺ເຖ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ໂຂ ເອວ ກປາລໍ ຕຖາ. ‘‘ອປເຣ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາກ຺ກມໍ ‘‘ສິຂາພນ຺ຘ’’ນ຺ຕິອາທິ ປທານມຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ເຓຕິ. ຕຕ຺ຖ ສິຂນ຺ຕິ ຈູຬໍ. ຈີຣກໍ ນາມ ເຍນ ຈູຬາຍ ຖິຣກຣຓຕ຺ຖໍ, ໂສຠນຕ຺ຖຎ຺ຈ ວິຊ຺ຌຕິ. ມຸຕ຺ຕາຍ, ມຸຕ຺ຕາ ເອວ ວາ ລຕາ ມຸຕ຺ຕາລຕາ, ມຸຕ຺ຕາວຬິ. ທຓ຺ໂຑ ນາມ ຈຕຸຫຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸຫຕ຺ຖທຓ຺ຑໍ ວາ’’ຕິ. ອລງ຺ກຕທຓ຺ຑກນ຺ຕິ ປນ ຕໂຕ ໂອມກໍ ຣຖຍຏ຺ຐິອາທິກໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ເຠສຊ຺ຊນາຬິກນ຺ຕິ ເຠສຊ຺ຊຕຸມ຺ພໍ. ປຕ຺ຕາທິໂອລມ຺ພນໍ ວາມໍເສເຍວ ອຈິຓ຺ຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວາມປສ຺ເສ ໂອລຄ຺ຄິຕ’’ນ຺ຕິ. ກຓ຺ຓິກາ ນາມ ກູຏໍ, ຕາຍ ຈ ຣຕເນນ ຈ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂກໂສ ຍສ຺ສ ຕຖາ. ປຎ຺ຈວຓ຺ຓສຸຕ຺ຕສິພ຺ພິຕນ຺ຕິ ນີລປີຕໂລຫິໂຕທາຕມຎ຺ຊິຏ຺ຐວເສນ ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓຫິ ສຸຕ຺ເຕຫິ ສິພ຺ພິຕໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ຉຕ຺ຕໍ. ຣຕນມຕ຺ຕາຍາມໍ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖຕນ຺ຕິ ເຕສໍ ປຣິຈຍນິຍາເມນ ວາ ນລາເຏ ພນ຺ຘິຕຸໍ ປໂຫນກປ຺ປມາເຓນ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເກສນ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ຕທນຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣຓວເສນ ພນ຺ຘນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ເມຆມຸເຂຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ‘‘ມຓິ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ສິໂຣມຓິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈູຬາມຓິ’’ນ຺ຕິ, ຈູຬາຍໍ ມຓິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈມຣສ຺ສ ອຍໍ ຈາມໂຣ, ສ຺ເວວ ວາໂລ, ເຕນ ກຕາ ພີຊນີ ຈາມຣວາລພີຊນີ. ອຎ຺ຎາສໍ ປນ ມກສພີຊນີວາກມຍພີຊນີອຸສີຣມຍພີຊນີໂມຣປິຎ຺ຉມຍພີຊນີນໍ, ວິຘູປນຕາລວຓ຺ຏານຎ຺ຈ ກປ຺ປິຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາເຍວ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໗. ທຸຄ຺ຄຕິໂຕ, ສໍສາຣໂຕ ຈ ນິຍ຺ຍາຕິ ເອເຕນາຕິ ນິຍ຺ຍານໍ, ສຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ, ໂມກ຺ຂມຄ຺ໂຄ ຈ. ຕໍ ນິຍ຺ຍານມຣຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ນິຍ຺ຍາເນ ນິຍຸຕ຺ຕາ, ຕໍ ວາ ນິຍ຺ຍານໍ ຜລຠູຕໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ນິຍ຺ຍານິກາ, ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕກິເລສໂຕ ນິຍ຺ຍາຕີຕິ ວາ ນິຍ຺ຍານິກາ ອີ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ, ຍ-ກາຣສ຺ສ ຈ ກ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ອນີຍ-ສທ຺ໂທ ຫິ ພຫຸລາ ກຕ຺ວຕ຺ຖາຠິຘາຍໂກ. ເຈຕນາຍ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ຜປ຺ປລາປວິຣຕິ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອນິຍ຺ຍານິກາ, ສມ຺ຜປ຺ປລາໂປ, ຕສ຺ສາ ຠາໂວ ອນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕາ.ຕິຣຈ຺ຉານຠູຕາຕິ ຕິໂຣກຣຓຠູຕາ ວິພນ຺ຘນຠູຕາ. ໂສປິ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ນາມ-ສທ຺ໂທ ຄຣຫາຍໍ. ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວຕິ ອນິຈ຺ຈຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວ. ກາມສ຺ສາທວເສນາຕິ ກາມສງ຺ຂາຕອສ຺ສາທວເສນ. ສຫ ອຕ຺ເຖນາຕິ ສາຕ຺ຖກໍ, ຫິຕປຏິສໍຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປາຫນາຕິ ຍານກຖາສມ຺ພນ຺ຘໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຏ຺ຐຸ ນິເວສິຕພ຺ໂພຕິ ສຸນິວິຏ຺ໂຐ. ຕຖາ ທຸນ຺ນິວິຏ຺ໂຐ. ຄາມ-ສທ຺ເທນ ຄາມວາສີ ຊໂນປິ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອສຸກຄາມວາສິໂນ’’ຕິອາທິ.

ສູຣກຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ສູຣ-ສທ຺ໂທ ວີຣວາຈໂກຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສູໂຣ ອໂຫສີ’’ຕິ ອິມິນາ. ວິສິຂາ ນາມ ມຄ຺ຄສນ຺ນິເວໂສ, ອິຘ ປນ ວິສິຂາຄຫເຓນ ຕນ຺ນິວາສິໂນປິ ຄຫິຕາ ‘‘ສພ຺ໂພ ຄາໂມ ອາຄໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ເຕເນວາຫ ‘‘ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ’’ຕິອາທິ.

ກຸມ຺ຠສ຺ສ ຐານໍ ນາມ ອຸທກຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸທກຏ຺ຐານກຖາ’’ຕິ. ອຸທກຕິຕ຺ຖກຖາຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຕ຺ເຖວ ສມວໂຣຘໂຕ. ອປິຈ ກຸມ຺ຠສ຺ສ ກຣຓຏ຺ຐານໍ ກຸມ຺ຠຏ຺ຐານໍ. ຕທປເທເສນ ປນ ກຸມ຺ຠທາສິໂຍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ກຸມ຺ຠທາສິກຖາ ວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ປຸພ຺ເພ ເປຕາ ກາລງ຺ກຕາຕິ ປຸພ຺ພເປຕາ. ‘‘ເປໂຕ ປເຣໂຕ ກາລງ຺ກໂຕ’’ຕິ ຫິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍມຕິທິສິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຸຣິມປຈ຺ຉິມກຖາຫິ ວິມຸຕ຺ຕາຕິ ອິຘາຄຕາຫິ ປຸຣິມາຫິ, ປຈ຺ຉິມາຫິ ຈ ກຖາຫິ ວິມຸຕ຺ຕາ. ນານາສຠາວາຕິ ອຕ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ສຠາວປຣິຍາຍຠາວມາຫ. ອສຸເກນ ນາມາຕິ ປຊາປຕິນາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ, ອິສ຺ສເຣນ ວາ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຐິຕິສມ຺ຠາຣາທິວເສນ ໂລກໍ ອກ຺ຂາຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ໂລກກ຺ຂາຍິກາ, ສາ ປນ ໂລກາຍຕສມຎ຺ເຎ ວິຕຓ຺ຑສຕ຺ເຖ ນິສ຺ສິຕາ ສລ຺ລາປກຖາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ໂລກາຍຕວິຕຓ຺ຑສລ຺ລາປກຖາ’’ຕິ ອິມິນາ. ໂລກາ ພາລຊນາ ອາຍຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸສ຺ສຫນ຺ຕິ ວາທສ຺ສາເທນາຕິ ໂລກາຍຕໍ, ໂລໂກ ວາ ຫິຕໍ ນ ຍຕຕິ ນ ອີຫຕິ ເຕນາຕິ ໂລກາຍຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ຄນ຺ຖໍ ນິສ຺ສາຍ ສຕ຺ຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິຣຸທ຺ຘໍ, ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ກຖໍ ຕໂນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິຕຓ຺ໂຑ, ວິຣຸທ຺ເຘນ ວາ ວາທທຓ຺ເຑນ ຕາເຬນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວາທິໂນຕິ ວິຕຓ຺ໂຑ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປທສິທ຺ຘິ.

ສາຄຣເທເວນ ຂໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ສາຄຣຣຎ຺ໂຎ ປຸຕ຺ເຕຫິ ຂໂຕຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ວິຊ຺ຊຕິ ປເວທນເຫຕຸຠູຕາ ມຸທ຺ຘາ ຍສ຺ສາຕິ ສມຸທ຺ໂທ ຘ-ກາຣສ຺ສ ທ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ສຫ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຖວາຈໂກ ‘‘ສໂລມໂກສປກ຺ຂໂກ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ຠໂວຕິ ວຸທ຺ຘິ ຠວຕິ ວຑ຺ຒຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ວິຠໂວຕິ ຫານິ ຕພ຺ພິຣຫໂຕ. ທ຺ວນ຺ທໂຕ ປຸພ຺ເພ ສຸຍ຺ຍມາໂນ ອິຕິສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິ ຠໂວ ອິຕິ ອຠໂວ’’ຕິ. ຍໍ ວາ ຕໍ ວາຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ, ອຖ ຕໍ ອນິຍມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠູຕຎ຺ຫິ ອນິຍມຕ຺ຖໍ ສຫ ວິກປ຺ເປນ ຍໍຕໍ-ສທ຺ເທຫິ ທີເປນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ອປິຈ ຠໂວຕິ ສສ຺ສໂຕ. ອຠໂວຕິ ອຸຈ຺ເຉໂທ. ຠໂວຕິ ວາ ກາມສຸຂໍ. ອຠໂວຕິ ອຕ຺ຕກິລມໂຖ.

ອິຕິ ອິມາຍ ຉພ຺ພິຘາຍ ອິຕິຠວາຠວກຖາຍ ສທ຺ຘິໍ ພາຕ຺ຕິໍສ ຕິຣຈ຺ຉານກຖາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ປາຬິຍໍ ສຣູປໂຕ ອນາຄຕາປິ ອຣຎ຺ຎປພ຺ພຕນທີທີປກຖາ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ພຕ຺ຕິໍສ ຕິຣຈ຺ຉານກຖາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປາຬິຍຎ຺ຫິ ‘‘ອິຕິ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ວາ-ສທ຺ໂທ ວິກປ຺ປນຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ເອວໍປກາຣໍ, ອິໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວາ ຕາທິສໍ ນິຣຕ຺ຖກກຖໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ອາທິອຕ຺ໂຖ ວາ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອິຕິ ວາ ອິຕິ ເອວຣູປາ ‘‘ນຈ຺ຈຄີຕວາທິຕວິສູກທສ຺ສນາ ປຏິວິຣໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໑໐, ໑໖໔; ມ. ນິ. ໑.໒໙໓, ໔໑໑; ໒.໑໑, ໔໑໘; ໓.໑໔, ໑໐໒; ອ. ນິ. ໑໐.໙໙) ວິຍ, ອິຕິ ເອວມາທິໍ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕາທິສໍ ກຖມນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໘. ວິຣຸທ຺ຘສ຺ສ ຄຫຓໍ ວິຄ຺ຄໂຫ, ໂສ ເຍສນ຺ຕິ ວິຄ຺ຄາຫິກາ, ເຕສໍ ຕຖາ, ວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ ເອຕາຍາຕິ ວິຄ຺ຄາຫິກາ, ສາເຍວ ກຖາ ຕຖາ. ສາຣມ຺ຠກຖາຕິ ອຸປາຣມ຺ຠກຖາ. ສຫິຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ພາປຣາວິຣຸທ຺ຘໍ. ຕໂຕເຍວ ສິລິຏ຺ຐໍ. ຕໍ ປນ ອຕ຺ຖກາຣຓຍຸຕ຺ຕຕາຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ຺ຕິ ວຈນໍ. ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ສປຕ຺ຕຄໂຕ ອສມຕ຺ໂຖ ໂຍໂຘ ວິຍ ນ ກິຎ຺ຈິ ຊານາສິ, ກິນ຺ຕຸ ສຍເມວ ປຣາເຊສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວາໂທ ໂທໂສຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ຕຖາ ຈຣ ວິຈຣາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອາຈຣິຍກຸເລ. ນິພ຺ເພເຘຫີຕິ ມຍາ ໂຣປິຕໍ ວາທໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຫິ.

໑໙. ທູຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ທູເຕຍ຺ຍໍ, ຕສ຺ສ ກຖາ ຕຖາ, ຕສ຺ສໍ. ອິຘ, ອມຸຕ຺ຣາຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ເຕນາຫ ‘‘ອສຸກໍ ນາມ ຐານ’’ນ຺ຕິ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໔໓໖-໔໓໗) ວຸຕ຺ໂຕຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ອິຘ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສງ຺ເຂປໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄິຫິສາສນນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິປຣີຕໍ ສາສນໍ. ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ຄິຫີນຎ຺ເຎວ.

໒໐. ຕິວິເຘນາຕິ ສາມນ຺ຕຊປ຺ປນອິຣິຍາປຖສນ຺ນິສ຺ສິຕປຈ຺ຈຍປຏິເສວນເຠທໂຕ ຕິວິເຘນ. ວິມ຺ຫາປຍນ຺ຕີຕິ ‘‘ອຍມຈ຺ຉຣິຍປຸຣິໂສ’’ຕິ ອຕ຺ຕນິ ປເຣສໍ ວິມ຺ຫຍໍ ສມ຺ປຫໍສນໍ ອຈ຺ຉຣິຍໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ. ວິປຸພ຺ພຎ຺ຫິ ມ຺ຫິ-ສທ຺ທໍ ສມ຺ປຫໍສເນ ວທນ຺ຕິ ສທ຺ທວິທູ. ສມ຺ປຫໍສນາກາໂຣ ຈ ອຈ຺ຉຣິຍໍ. ລປນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕານໍ ວາ ທາຍກໍ ວາ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຍຖາ ໂສ ກິຎ຺ຈິ ທທາຕິ, ເອວໍ ອຸກ຺ກາເຈຕ຺ວາ ອຸກ຺ຂິປນວເສນ ທີເປຕ຺ວາ ກເຖນ຺ຕິ. ນິມິຕ຺ຕໍ ສີລເມເຕສນ຺ຕິ ເນມິຕ຺ຕິກາຕິ ຕທ຺ຘິຕວເສນ ຕສ຺ສີລຕ຺ໂຖ ຍຖາ ‘‘ປໍສຸກູລິໂກ’’ຕິ (ມຫານິ. ໕໒) ອປິຈ ນິມິຕ຺ເຕນ ວທນ຺ຕິ, ນິມິຕ຺ຕໍ ວາ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ເນມິຕ຺ຕິກາ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ປເຣສໍ ປຈ຺ຈຍທານສຎ຺ຎຸປ຺ປາທກໍ ກາຍວຈີກມ຺ມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິປ຺ເປໂສ ນິປ຺ປິສນໍ ຈຸຓ຺ຓໍ ວິຍ ກຣຓໍ. ນິປ຺ປິສນ຺ຕີຕິ ວາ ນິປ຺ເປສາ, ນິປ຺ເປສາເຍວ ນິປ຺ເປສິກາ, ນິປ຺ປິສນໍ ວາ ນິປ຺ເປໂສ, ຕໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິປິ ນິປ຺ເປສິກາ. ນິປ຺ເປໂສ ຈ ນາມ ຠຏປຸຣິໂສ ວິຍ ລາຠສກ຺ກາຣຕ຺ຖໍ ອກ຺ໂກສນຂຸໍສນຸປ຺ປຓ຺ຑນປຣປິຏ຺ຐິມໍສິກຕາ. ລາເຠນ ລາຠນ຺ຕິ ອິໂຕ ລາເຠນ ອມຸຕ຺ຣ ລາຠໍ. ນິຊິຄີສນ຺ຕິ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ປຣິເຍສນ຺ຕີຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ກຸຫກາທໂຍ ສທ຺ທາ ກຸຫານາທີນິ ນິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຕໍສມງ຺ຄິປຸຄ຺ຄເລສຸ ປວຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ກຸຫນາ…ເປ… ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖຎ຺ຈາຕິ ຕໍຕໍປາຬິສໍວຓ຺ຓນາຠູຕໍ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖຎ຺ຈ.

ມຊ຺ຌິມສີລວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.