໑. ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕໍ

ປຣິພ຺ພາຊກກຖາວຓ຺ຓນາ

໑. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ປຣມສຓ຺ຫສຸຂຸມຄມ຺ຠີຣທຸທ຺ທສາເນກວິຘນຍສມລງ຺ກຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສ຺ສ ສາຘາຣຓໂຕ ພາຫິຣນິທານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖາຘິຄມສ຺ສ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕປທມູລກຕ຺ຕາ, ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕປທຠາວສ຺ສ ຈ ‘‘ອິທເມວ’’ນ຺ຕິ ສຠາວວິຠາວເນນ ປທວິຠາເຄນ ສາເຘຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຐມໍ ຕາວ ປທວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ປທວິຠາເຄນ ຫິ ‘‘ອິທໍ ນາມ ເອຕໍ ປທ’’ນ຺ຕິ ວິຊານເນນ ຕໍຕໍປທານຸຣູປໍ ລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິ ວຈນ ກາລປໂຍຄາທິກໍ ສມ຺ມາປຕິຏ຺ຐາປນໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປທສ຺ສ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕຕາ ໂຫຕິ, ຕາຍ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສມຘິຄມິຍຕາ. ຍຖາຫ ‘‘ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂເວ – ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອຕ຺ໂຖປິ ສຸນໂຍໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ອປິຈ ສມ຺ພນ຺ຘໂຕ, ປທໂຕ, ປທວິຠາຄໂຕ, ປທຕ຺ຖໂຕ ອນຸໂຍຄໂຕ, ປຣິຫາຣໂຕ ຈາຕິ ຉຫາກາເຣຫິ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ກາຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ນາມ ເທສນາສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຍໍ ໂລກິຍາ ‘‘ອຸມ຺ມຸຄ຺ຆາໂຕ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ໂສ ປນ ປາຬິຍາ ນິທານປາຬິວເສນ, ນິທານປາຬິຍາ ຈ ສງ຺ຄີຕິວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ຫິ ນິທານປາຬິຍາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ທສ຺ສິໂຕ, ຕສ຺ມາ ປທາທິວເສເນວ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທນ຺ຕິອາທິນາ ປທໂຕ, ປທວິຠາຄໂຕ ຈ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກໂຣຕິ ປທານໍ ຕພ຺ພິເສສານຎ຺ຈ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ປທວິຠາໂຄຕິ ຫິ ປທານໍ ວິເສໂສເຍວ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ປທວິຄ຺ຄໂຫ. ປທານິ ຈ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຠາໂຄ. ອຖ ວາ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຄ຺ຄໂຫ ຈ ປທວິຠາໂຄຕິ ເອກເສສວເສນ ປທປທວິຄ຺ຄຫາປິ ປທວິຠາຄສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປທວິຄ຺ຄຫໂຕ ປນ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສງ຺ໂຆ’’ຕິອາທິນາ ອຸປຣິ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສຕິ, ຕຖາ ປທຕ຺ຖານຸໂຍຄປຣິຫາເຣຫິປິ. ເອວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ຐອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທ ຈ ສທ຺ທາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ນຍຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ເຕ ຄຫິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເມຕິອາທີນິ ນາມປທານີ’’ຕິ. ອິຕຣຖາ ຫິ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທໍ ຈ ສທ຺ທາທີນມ຺ປິ ນິປາຕຠາໂວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ເມຕິອາທີນີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຍາວ ປຏິສທ຺ໂທ, ຕາວ ຕທວສິຏ຺ຐາເຍວ ສທ຺ທາ ສງ຺ຄຫິຕາ. ປຏີຕິ ອຸປສຄ຺ຄປທໍ ປຕິສທ຺ທສ຺ສ ກາຣິຍຠາວໂຕ.

ອິທານິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣກ຺ກເມນ ປທຕ຺ຖໂຕ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ ໂສຕູນໍ ສໍວຓ຺ຓນານຍໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ຓນາປ຺ປກາຣາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ກຖໍ?

ເອກນາຬິກາ ກຖາ ຈ, ຈຕຸຣສ຺ສາ ຕຖາປິ ຈ;

ນິສິນ຺ນວຕ຺ຕິກາ ເຈວ, ຕິຘາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ວເທ.

ຕຕ຺ຖ ປາຬິໍ ວຕ຺ວາ ເອເກກປທສ຺ສ ອຕ຺ຖກຖນໍ ເອກາຍ ນາຬິຍາ ມິນິຕສທິສຕ຺ຕາ, ເອເກກໍ ວາ ປທໍ ນາຬໍ ມູລໍ, ເອກເມກໍ ປທໍ ວາ ນາຬິກາ ອຕ຺ຖນິຄ຺ຄມນມຄ຺ໂຄ ເອຕິສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ ເອກນາຬິກາ ນາມ. ປຏິປກ຺ຂໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ສປກ຺ຂໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ສປກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ກຖນໍ ຈຕູຫິ ຠາເຄຫິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາ ຣສ຺ສາ ສລ຺ລກ຺ຂຓູປາຍາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ ຈຕຸຣສ຺ສາ ນາມ, ວິສຠາຄຘມ຺ມວເສເນວ ປຣິໂຍສານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸນ ສຠາຄຘມ຺ມວເສເນວ ປຣິໂຍສານຄມນໍ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອາວຕ຺ຕນຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ນິຍມໂຕ ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ອາຣທ຺ຘສ຺ສ ວຕ຺ໂຕ ສໍວຕ຺ໂຕ ເອຕິສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນວຕ຺ຕິກາ ນາມ, ຍຖາຣທ຺ຘສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຣິໂຍສານາປິ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ໂສທາຫຣຓາ ປນ ກຖາ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຏ຺ຐກຖາຍ ຕຏ຺ຏີກາຍໍ ເອກາທສນິປາເຕ ໂຄປາລກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາໂຕ ຄເຫຕພ຺ພາ.

ເຠທກຖາ ຕຕ຺ວກຖາ, ປຣິຍາຍກຖາປິ ຈ;

ອິຕິ ອຕ຺ຖກ຺ກເມ ວິທ຺ວາ, ຕິຘາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ວເທ.

ຕຕ຺ຖ ປກຕິອາທິວິຈາຣຓາ ເຠທກຖາ ຍຖາ ‘‘ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິ. ສຣູປວິຈາຣຓາ ຕຕ຺ວກຖາ ຍຖາ ‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ໂຍ ໂສ ຠຄວາ ສຍມ຺ຠູ ອນາຈຣິຍໂກ’’ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໑໙໒; ຈູຬນິ. ໙໗; ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໑). ເວວຈນວິຈາຣຓາ ປຣິຍາຍກຖາ ຍຖາ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ໂລກນາຍໂກ’’ຕິອາທິ (ເນຕ຺ຕິ. ໓໘ ເວວຈນາຫາຣວິຠງ຺ຄນິສ຺ສິໂຕ ປາຬິ).

ປໂຍຊນຎ຺ຈ ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖ, ອນຸສນ຺ຘິ ຈ ໂຈທນາ;

ປຣິຫາໂຣ ຈ ສພ຺ພຕ຺ຖ, ປຎ຺ຈຘາ ວຓ຺ຓນໍ ວເທ.

ຕຕ຺ຖ ປໂຍຊນໍ ນາມ ເທສນາຜລໍ, ຕໍ ປນ ສຸຕມຍຎາຓາທິ. ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖ ນາມ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຸວິຊານນຕ຺ຖໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ກຖນໍ. ອນຸສນ຺ຘິ ນາມ ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘາທິ. ໂຈທນາ ນາມ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ວິໂຣຘິກຖນໍ. ປຣິຫາໂຣ ນາມ ຕສ຺ສ ອວິໂຣຘິກຖນໍ.

ອຸມ຺ມຸຄ຺ຆາໂຕ ປທຎ຺ເຈວ, ປທຕ຺ໂຖ ປທວິຄ຺ຄໂຫ;

ຈາລນາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ຉຘາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ວເທ. (ວຊິຣ. ຏີ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິວຓ຺ຓນາ);

ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາທິນິທານໍ ອຸມ຺ມຸຄ຺ຆາໂຕ. ‘‘ເອວມິທ’’ນ຺ຕິ ນານາວິເຘນ ປທວິເສສຕາກຖນໍ ປທໍ, ສທ຺ທຕ຺ຖາຘິປ຺ປາຍຕ຺ຖາທິ ປທຕ຺ໂຖ. ອເນກຘາ ນິພ຺ພຈນໍ ປທວິຄ຺ຄໂຫ.ຈາລນາ ນາມ ໂຈທນາ. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ ປຣິຫາໂຣ.

ສມຸຏ຺ຐານໍ ປທຕ຺ໂຖ ຈ, ຠາວານຸວາທວິຘໂຍ;

ວິໂຣໂຘ ປຣິຫາໂຣ ຈ, ນິຄມນນ຺ຕິ ອຏ຺ຐຘາ.

ຕຕ຺ຖ ສມຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາທິນິທານໍ. ປທຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປຕານຘິປ຺ເປຕາທິວເສນ ອເນກຘາ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ຠາໂວຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອນຸວາທວິຘໂຍຕິ ປຐມວຈນໍ ວິຘິ, ຕທາວິກຣຓວເສນ ປຈ຺ຉາ ວຈນໍ ອນຸວາໂທ, ວິເສສນວິເສສ຺ຍານໍ ວາ ວິຘານຸວາທ ສມຎ຺ຎາ. ວິໂຣໂຘຕິ ອຕ຺ຖນິຈ຺ຉຍນຕ຺ຖໍ ໂຈທນາ. ປຣິຫາໂຣຕິ ຕສ຺ສາ ໂສຘນາ. ນິຄມນນ຺ຕິ ອນຸສນ຺ຘິຍາ ອນຸຣູປໍ ອປ຺ປນາ.

ອາທິໂຕ ຕສ຺ສ ນິທານໍ, ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຕປ຺ປໂຍຊນໍ;

ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖ ເຈວ ປທຕ຺ໂຖ, ສມ຺ພນ຺ໂຘ ອຘິປ຺ປາຍໂກ;

ໂຈທນາ ໂສຘນາ ເຈຕິ, ອຏ຺ຐຘາ ວຓ຺ຓນໍ ວເທ.

ຕຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ນາມ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ໂຘ, ໂຍ ‘‘ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເສສາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາວ, ເອວມາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຄເຕ ສໍວຓ຺ຓນາປ຺ປກາເຣ ຎຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຍຖາຣຫໍ ວິເຈຕພ຺ພາຕິ.

ເອວມເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠທຕາ ປໂຍຄໂຕວ ຎາຕພ຺ພາຕິ ຕພ຺ພເສນ ຕໍ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ເຫສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈໂກຕິ ສງ຺ເກຕວວຕ຺ຖິຕາເຍວ ສທ຺ທາ ຕໍ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈກາ, ສງ຺ເກໂຕ ຈ ນາມ ປໂຍຄວເສນ ສິທ຺ໂຘຕິ ທສ຺ເສຕຸມ຺ປິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວມີທິເສສຸ. ນນຸ ຈ –

‘‘ຍຖາປິ ປຸປ຺ຜຣາສິມ຺ຫາ, ກຍິຣາ ມາລາຄຸເຓ ພຫູ;

ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນ, ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຸສລໍ ພຫຸ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໕໓);

ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ອຸປມາກາຣສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາກາຣຕ຺ໂຖເຍວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ສິຍາຕິ? ນ, ວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒໓໔, ໓໙໖) ຫິ ອາກາຣມຕ຺ຕວາຈໂກເຍວ ອາກາຣຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ປນ ອາກາຣວິເສສວາຈໂກ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ກິຎ຺ຈາປິ ປຸປ຺ຜຣາສິສທິສໂຕ ມນຸສ຺ສູປປຕ຺ຕິ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍ ສທ຺ຘມ຺ມສວນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິທານາທິປຸຎ຺ຎກິຣິຍາເຫຕຸສມຸທາຍໂຕ ໂສຠາສຸຄນ຺ຘຕາທິຄຸຓໂຍເຄນ ມາລາຄຸຓສທິສິໂຍ ພຫຸກາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ມຣິຕພ຺ພສຠາວຕາຍ ມຈ຺ເຈນ ສຕ຺ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕິຕຕ຺ຕາ ປຸປ຺ຜຣາສິມາລາຄຸຓາວ ອຸປມາ ນາມ ອຸປມີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ກຕ຺ວາ, ເຕສໍ ອຸປມາກາໂຣ ຈ ຍຖາສທ຺ເທນ ອນິຍມໂຕ ໂຊຕິໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ນິຍມໂຕ ອຸປມາກາຣນິຄມນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ໂສ ອຸປມາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປມາວ ໂຫຕິ ນິສ຺ສຍຠູຕໍ ຕມນ຺ຕເຣນ ນິສ຺ສິຕຠູຕສ຺ສ ອຸປມາກາຣສ຺ສ ອລພ຺ຠມານຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ອຖ ວາ ອຸປມີຍນໍ ສທິສີກຣຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜຣາສິມາລາຄຸເຓຫິ ສທິສຠາວສງ຺ຂາໂຕ ອຸປມາກາໂຣເຍວ ອຸປມາ ນາມ. ‘‘ສທ຺ຘມ຺ມຕ຺ຕໍ ສິໂຍປມາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອາກາຣມຕ຺ຕວາຈໂກວ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ. ອຸປມາສງ຺ຂາຕອາກາຣວິເສສວາຈໂກ ປນ ອຸປມາຕ຺ໂຖເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ’’ຕິ.

ຕຖາ ‘‘ເອວໍ ອິມິນາ ອາກາເຣນ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸປທິສິຍມານາຍ ສມຓສາຣຸປ຺ປາຍ ອາກປ຺ປສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປທິສນາກາໂຣປິ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປເທໂສເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ…ເປ… ອຸປເທເສ’’ຕິ. ເອວເມຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ຠຄວຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຊານນ຺ເຕຫິ ກຕໍ ຕຕ຺ຖ ສໍວິຊ຺ຊມານຄຸຓານໍ ປກາເຣຫິ ຫໍສນໍ ອຸທຄ຺ຄຕາກຣຓໍ ສມ຺ປຫໍສນໍ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຫໍສນາກາໂຣປິ ອຕ຺ຖໂຕ ສມ຺ປຫໍສນເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ປຫໍສເນຕິ. ເອວເມວ ປນາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ໂທສວິຠາວເນນ ຄາຣຍ຺ຫວຈນໍ ຄຣຫຓໍ, ຕທາກາໂຣປິ ອຕ຺ຖໂຕ ຄຣຫຓໍ ນາມ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຄຣຫເຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ເຈຕ຺ຖ ຄຣຫຓາກາໂຣ ‘‘ວສລີ’’ຕິອາທິຂຸໍສນສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປກາສິໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ອຸປມາກາຣາທໂຍປິ ອຸປມາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຸປ຺ຜຣາສິອາທິສທ຺ທານໍ ສນ຺ນິຘານໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂຊຕກມຕ຺ຕາ ຫິ ນິປາຕາຕິ. ເອວເມວາຕິ ຈ ອຘຸນາ ຠາສິຕາກາເຣເນວ. ອຍໍ ວສລຄຸຓໂຍຄໂຕ ວສລີ ກາຬກຓ຺ຓີ ຍສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ມິໍ ວາ ຐາເນ ຠາສຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວໍ ຠນ຺ເຕຕິ ສາຘຸ ຠນ຺ເຕ, ສຸຏ຺ຐຸ ຠນ຺ເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣ ສນ຺ນິໂຍຊິເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ຐິຕຠາວສ຺ສ ປຏິຊານນເມວ ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄໂຫ, ຕທາກາໂຣປິ ອຕ຺ຖໂຕ ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄໂຫເຍວ ນາມ, ເຕນາຫ ‘‘ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄເຫ’’ຕິ.

ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂຕິ ເອວໍ ວິຍ ໂຂ. ເອວໍ ໂຂຕິ ຫິ ອິເມສໍ ປທານມນ຺ຕເຣ ວິຍສທ຺ທສ຺ສ ພ຺ຍາປເທໂສຕິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ ‘‘ວ-ກາຣສ຺ສ, ພ-ກາຣໍ, ຍ-ກາຣສໍໂຍຄຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ທີຆວເສນ ປທສິທ຺ຘີ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອາກາເຣຕິ ອາກາຣມຕ຺ເຕ. ອປ຺ປາພາຘນ຺ຕິ ວິສຠາຄເວທນາຠາວໍ. ອປ຺ປາຕງ຺ກນ຺ຕິກິຈ຺ຉຊີວິຕກຣໂຣຄາຠາວໍ. ລຫຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ນິຄ຺ເຄລຎ຺ຎຕາຍ ລຫຸຕາຍຸຕ຺ຕໍ ອຸຏ຺ຐານໍ. ພລນ຺ຕິ ກາຍພລໍ. ຜາສຸວິຫາຣນ຺ຕິ ຈຕູສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ສຸຂວິຫາຣໍ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ທສມ ສຸຠສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍ ເມວ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໔໕) ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຫີຕິ ຍຖາຫໍ ວທາມິ, ເອວມ຺ປິ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ວເທຫິ. ‘‘ສາຘຸ ກິຣ ຠວ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພວຈນໍ, ໂສ ຈ ວທນາກາໂຣ ອິຘ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ນິທສ຺ສີຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິທສ຺ສເນ’’ຕິ. ກາລາມາຕິ ກາລາມໂຄຕ຺ຕສມ຺ພນ຺ເຘ ຊເນ ອາລປຕິ. ‘‘ອິເມ…ເປ… ວາ’’ຕິ ຍໍ ມຍາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມຕ຺ຕາຕິ ປຣິປູຣິຕາ. ສມາທິນ຺ນາຕິ ສມາທິຍິຕາ. ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ໂນ ວາ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຈນທ຺ວເຍ ກຖໍ ໂວ ຕຸມ຺ຫາກໍ ມຕິ ໂຫຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ໂນຕິ ເອວເມວ ອມ຺ຫາກໍ ມຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ອມ຺ຫາກເມຕ຺ຖ ມຕິ ໂຫຕິ ເຍວາຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເຕສໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວຫຠາເວ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຊນນຕ຺ຖໍ ອນຸມຕິຄ຺ຄຫຓວເສນ ‘‘ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂນ ວາ, ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທາກາຣສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວິຠາວິຕໍ, ໂສ ຈ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ອວຘາຣຓເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວຘາຣເຓ’’ຕິ. ອາກາຣຕ຺ຖມຎ຺ຎຕ຺ຣ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຈທນາ, ໂສຘນາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອາທິສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ອິທມຕ຺ຖປຸຈ຺ຉາປຣິມາຓາທິອຕ຺ຖານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອວໍຄຕານິ, ເອວໍວິໂຘ, ເອວມາກາໂຣ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ ອິທມຕ຺ເຖ, ຄຕວິຘາກາຣສທ຺ທາ ປນ ປກາຣປຣິຍາຍາ. ຄຕວິຘຍຸຕ຺ຕາກາຣສທ຺ເທ ຫິ ໂລກິຍາ ປກາຣຕ຺ເຖ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ສຸ ເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ ອາມຸຕ຺ຕມຓິກຸຓ຺ຑລາຠຣຓາ ໂອທາຕວຕ຺ຖວສນາ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິຕາ ສມງ຺ຄີຠູຕາ ປຣິຈາເຣນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ສາຈຣິຍໂກຕິ? ໂນ ຫິທໍ ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໘໖) ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ‘‘ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ໑.໔໘), ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໒) ຈ ອາທີສຸ ປຣິມາເຓ. ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ປຸຈ຺ຉາ, ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ, ອາຍູນໍ ປມາຓຎ຺ຈ ປຣິມາຓໍ, ຕທາກາໂຣປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຸຈ຺ຉາ ຈ ປຣິມາຓຎ຺ຈ ນາມ, ຕສ຺ມາ ເອເຕສຸ ປຸຈ຺ຉຕ຺ໂຖ, ປຣິມາຓຕ຺ໂຖ ຈ ເອວໍສທ຺ໂທ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ. ອິຘ ປນ ໂສ ກຕເມສຸ ຠວຕິ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ວາ, ອນິຍມໂຕ ປເທເສ ວາຕິ ໂຈທນາຍ ‘‘ສ຺ວາຍມິຘາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນນຸ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ສິຍາ, ກສ຺ມາ ຕີສຸປີຕິ ຈ, ໂຫຕຸ ຕິພ຺ພິເຘສຸ ອຕ຺ເຖສຸ, ເກນ ກິມຕ຺ຖໍ ທີເປຕີຕິ ຈ ອນຸໂຍຄໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ. ເອກຕ຺ຕນານຕ຺ຕອພ຺ຍາປາຣເອວໍຘມ຺ມຕາສງ຺ຂາຕາ, ນນ຺ທິຍາວຕ຺ຕຕິປຸກ຺ຂລສີຫວິກ຺ກີຬິຕອງ຺ກຸສທິສາໂລຈນສງ຺ຂາຕາ ວາ ອາຘາຣາທິເຠທວເສນ ນານາວິຘາ ນຍາ ນານານຍາ, ປາຬິຄຕິໂຍ ວາ ນຍາ, ຕາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອາທິວເສນ, ສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣາທິວເສນ, ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິໂລກິຍາທິຕທຸຠຍໂວມິສ຺ສກາທິວເສນ, ກຸສລາທິວເສນ, ຂນ຺ຘາທິວເສນ, ສງ຺ຄຫາທິວເສນ, ສມຍວິມຸຕ຺ຕາທິວເສນ, ຐປນາທິວເສນ, ກຸສລມູລາທິວເສນ, ຕິກປຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈ ປິຏກຕ຺ຕຍານຸຣູປໍ ນານາປ຺ປກາຣາຕິ ນານານຍາ. ເຕຫິ ນິປຸຓໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ ຕຖາ. ອາສໂຍວ ອຊ຺ຌາສໂຍ, ເຕ ຈ ສສ຺ສຕາທິເຠເທນ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຕາທິວເສນ ອເນກາ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທໂຍ ເອວ ວາ ສມຸຏ຺ຐານມຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕຖາ, ອຸປເນຕພ຺ພາຠາວໂຕ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນ ຫິ ສມ຺ປນ຺ນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ຕຖາ. ອປິຈ ສງ຺ກາສນປກາສນວິວຣຓວິຠຊນອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ, ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນອາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມ຺ປນ຺ນໍ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຕຖາ. ອຖ ວາ ວິຎ຺ຎູນໍ ຫທຍງ຺ຄມໂຕ, ສວເນ ອຕິຕ຺ຕິຊນນໂຕ, ພ຺ຍຎ຺ຊນຣສວເສນ ປຣມຄມ຺ຠີຣຠາວໂຕ, ວິຈາຣເຓ ອຕິຕ຺ຕິຊນນໂຕ, ອຕ຺ຖຣສວເສນ ຈ ສມ຺ປນ຺ນໍ ສາທຸຣສໍ ຕຖາ.

ປາຏິຫາຣິຍປທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ ຣາຄາທິກິເລສາປນຍນໂຕ ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ປນ ປຏິປກ຺ຂາ ຣາຄາທໂຍ ນ ສນ຺ຕິ, ເຍ ຫຣິຕພ຺ພາ ໂພຘິມູເລເຍວ ສວາສນສກລສໍກິເລສານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ. ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ຈ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ອຏ຺ຐຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕ ຈິຕ຺ເຕ ຫຕປຏິປກ຺ເຂ ສຕິເຍວ ອິທ຺ຘິວິຘໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ປຸຖຸຊ຺ຊເນສຸ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣນປິ ນ ສກ຺ກາ ອິຘ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ, ສເຈ ປນ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍຄຕາວ ກິເລສາ ປຏິປກ຺ຂາ ສໍສາຣປງ຺ກນິມຸຄ຺ຄສ຺ສ ສຕ຺ຕນິກາຍສ຺ສ ສມຸທ຺ຘຣິຕຸກາມໂຕ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ເວເນຍ຺ຍຄຕກິເລສສງ຺ຂາຕານໍ ປຏິປກ຺ຂານໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອສ຺ສ, ເອວໍ ສຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ.

ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ສາສນສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂາ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ເຕສໍ ຕິຕ຺ຖິຍຠູຕານໍ ປຏິປກ຺ຂານໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕິຕ຺ຖິຍາ ຫຣິຕພ຺ພາ ນາສ຺ສຸ, ເຕສໍ ປນ ສນ຺ຕານຄຕທິຏ຺ຐິຫຣຓວເສນ ທິຏ຺ຐິປ຺ປກາສເນ ອສມຕ຺ຖຕາກາຣເຓນ ຈ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີສງ຺ຂາເຕຫິ ຕີຫິປິ ປາຏິຫາຣິເຍຫິ ເຕ ຫຣິຕາ ອປນີຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ. ປຏີຕິ ວາ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘‘ປຈ຺ຉາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ປຏິປວິຏ຺ຐມ຺ຫິ, ອຎ຺ໂຎ ອາຄຎ຺ຉິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໙໘໕; ຈູຬນິ. ໔) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ ວິຄຕູປກ຺ເລເສ ກຕກິຈ຺ເຈນ ປຈ຺ຉາ ຫຣິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຏິຫາຣິຍໍ, ຕເທວ ທີຆວເສນ, ສກຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍວເສນ ວາ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ອຸປກ຺ເລເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມຄ຺ເຄຫິ ຫຣິເຕສຸ ປຈ຺ຉາ ຕທຎ຺ເຎສໍ ຫຣຓໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິໂຍ ຫິ ວິຄຕູປກ຺ເລເສນ, ກຕກິຈ຺ເຈນ ຈ ສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖໍ ປຸນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ, ຫເຕສຸ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກ຺ເລເສສຸ ປຣສຕ຺ຕານໍ ອຸປກ຺ເລສຫຣຓານິ ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ນິພ຺ພຈນໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອປິຈ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ນິພ຺ພຈເນຫິ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີສງ຺ຂາໂຕ ສມຸທາໂຍ ປຏິຫາຣິຍໍ ນາມ. ເອເກກໍ ປນ ຕສ຺ມິໍ ຠວໍ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ວິເສສຕ຺ຖໂຊຕກປຈ຺ຈຍນ຺ຕເຣນ ສທ຺ທຣຈນາວິເສສສມ຺ຠວໂຕ, ປຏິຫາຣິຍໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ, ມຄ຺ໂຄ ຈ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕ, ຕໂຕ ວາ ອາຄຕນ຺ຕິ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ວິຈິຕ຺ຣາ ຫິ ຕທ຺ຘິຕວຸຕ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີເຠເທນ, ວິສຍເຠເທນ ຈ ພຫຸວິຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ‘‘ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວາ ຫິ ກທາຈິ ອິທ຺ຘິວເສນາປິ ເທສນໍ ກໂຣຕິ ນິມ຺ມິຕພຸທ຺ເຘນ ສຫ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນາທີສຸ, ກທາຈິ ອາເທສນາວເສນາປິ ອາມຄນ຺ຘພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໔໑), ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປນ ອນຸສາສນິຍາ. ອນຸສາສນີປາຏິຫາຣິຍຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ສຕຕໍ ຘມ຺ມເທສນາ. ອິຕິ ຕໍຕໍເທສນາກາເຣນ ອເນກວິຘປາຏິຫາຣິຍຕາ ເທສນາຍ ລພ຺ຠຕິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອຸປຣິ ເອກາທສມສ຺ສ ເກວຏ຺ຏສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓນາຍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໘໑) ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ອຖ ວາ ຕສ຺ສ ວິວິຘສ຺ສາປິ ປາຏິຫາຣິຍສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສໍສູຈນໂຕ ‘‘ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອເນກວິຘປາຏິຫາຣິຍທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິຍາວ ຠຄວຕິ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ເຕ ສພ຺ເພສໍ ສຸຓນ຺ຕານໍ ນານາຠາສິຕານໍ ຕໍຕໍຠາສານຸຣູປໂຕ ເທສນາ ໂສຕປຖມາຄຈ຺ຉຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພ…ເປ… ມາຄຈ຺ຉນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ໂສຕເມວ ໂສຕປໂຖ, ສວນໍ ວາ ໂສຕໍ, ຕສ຺ສ ປໂຖ ຕຖາ, ໂສຕທ຺ວາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພາກາເຣນາຕິ ຍຖາເທສິຕາກາເຣນ. ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ອສມຕ຺ໂຖເຍວ, ຕສ຺ມາຕິ ປາຐເສໂສ. ປນາຕິ ເອກໍສຕ຺ເຖ, ເຕນ ສທ຺ຘາສຕິຘິຕິວີຣິຍາທິພລສງ຺ຂາເຕນ ສພ຺ພຖາເມນ ເອກໍເສເນວ ໂສຕຸກາມຕາສງ຺ຂາຕກຸສລຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ຊນນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຊເນຕ຺ວາປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ, ອປິ-ສທ຺ໂທ ວາ ສມ຺ຠາວນຕ຺ໂຖ ‘‘ພຸທ຺ໂຘປິ ພຸທ຺ຘຠາວໍ ຠາເວຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ ໑; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ ໑.ປຐມຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ວິຍ, ເຕນ ‘‘ສພ຺ພຖາເມນ ເອກໍເສເນວ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕ຺ວາປິ ນາມ ເອເກນາກາເຣນ ສຸຕໍ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ອຎ຺ຎຖາ’’ຕິ ຕຖາສຸເຕ ຘມ຺ເມ ສມ຺ຠາວນໍ ກໂຣຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເອທິເສສຸ ຄຣຫຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ຄຣຫຕ຺ຖສ຺ສ ອວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ, ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຖສ຺ເສວ ຈ ອຸປສຄ຺ຄນິປາຕານໍ ໂຊຕກຕ຺ຕາ. ‘‘ນານານຍນິປຸຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຫິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂສຕຸມສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຠາເວນ ຘມ຺ມສ຺ສ ອິຘ ສມ຺ຠາວນເມວ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອປິ ທິພ຺ເພສຸ ກາເມສຸ, ຣຕິໍ ໂສ ນາຘິຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທີສຸເຍວ (ຘ. ປ. ໑໘໗) ຄຣຫຕ຺ຖສມ຺ຠເວສຸ ຄຣຫຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ. ອປິ-ສທ຺ໂທ ຈ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ນິປາໂຕເຍວ, ນ ອຸປສຄ຺ໂຄ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອປິ-ສທ຺ໂທ ຈ ນິປາຕປກ຺ຂິໂກ ກາຕພ຺ໂພ, ຍຕ຺ຖ ກິຣິຍາວາຈກໂຕ ປຸພ຺ໂພ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ວທນ຺ຕິ. ມຍາປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ນ ເກວລໍ ມຍາວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎຫິປິ ຕຖາຣູເປຫີຕິ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ສາມໍ ຠວຕີຕິ ສຍມ຺ຠູ, ອນາຈຣິຍໂກ. ນ ມຍໍ ອິທໍ ສຈ຺ຉິກຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ນ ອຕ຺ຕໂນ ຎາເຓເນວ ອຕ຺ຕນາ ສຈ຺ຉິກຕ’’ນ຺ຕິ ປກຣຓໂຕ ອຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ສາມຎ຺ຎວຈນສ຺ສາປິ ຫິ ສມ຺ປໂຍຄວິປ຺ປໂຍຄສຫຈຣຓວິໂຣຘສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານລິງ຺ຄໂອຈິຕ຺ຍກາລເທສປກຣຓາທິວເສນ ວິເສສຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓໍ ສມ຺ຠວຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ປຣິໂມເຈນ຺ໂຕຕິ ‘‘ປຸນ ຈປຣໍ ຠິກ຺ຂເວ, ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປາປຠິກ຺ຂຸ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ທຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໙໕) ວຸຕ຺ຕໂທສໂຕ ປຣິໂມຈາປນເຫຕຸ. ເຫຕ຺ວຕ຺ເຖ ຫິ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອສມ຺ພຸຘໍ ພຸທ຺ຘນິເສວິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ວິຍ. ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນາປ຺ປກາຣວິຈາຣເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສາ ຫິ ສໍວຓ຺ຓນາກາຣານໍ ປກຕິ, ຍທິທໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຘມ຺ເມ ສພ຺ພຕ຺ຖ ‘‘ອຍມິມສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ, ເອວມິຘ ສໍວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸເຣຕຣເມວ ສໍວຓ຺ຓນາປ຺ປກາຣວິຈາຣຓາ.

ເອຕທຄ຺ຄປທສ຺ສຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕວ. ‘‘ພຫຸສ຺ສຸຕານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ປນ ອຎ຺ເຎປິ ເຖຣາ ພຫຸສ຺ສຸຕາ, ສຕິມນ຺ໂຕ, ຄຕິມນ຺ໂຕ, ຘິຕິມນ຺ໂຕ, ອຸປຏ຺ຐາກາ ຈ ອຕ຺ຖິ, ອຍໍ ປນາຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ທສພລສ຺ສ ສາສເນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ຐຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິ, ຕສ຺ມາ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ອຄ຺ໂຄ ນາມ ຊາໂຕ. ອິມສ຺ສ ຈ ເຖຣສ຺ສ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຘາຣຓສຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ເຖເຣຫິ ພລວຕຣາ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ສຕິມນ຺ຕານໍ ອຄ຺ໂຄ ນາມ ຊາໂຕ. ອຍເມວາຍສ຺ມາ ເອກປເທ ຐຕ຺ວາ ສຏ຺ຐິປທສຫສ຺ສານິ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣາ ກຖິຕນິຍາເມນ ສພ຺ພປທານິ ຊານາຕິ, ຕສ຺ມາ ຄຕິມນ຺ຕານໍ ອຄ຺ໂຄ ນາມ ຊາໂຕ. ຕສ຺ເສວ ຈາຍສ຺ມໂຕ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນວີຣິຍໍ, ສຊ຺ຌາຍນວີຣິຍຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎຫິ ອສທິສໍ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ຘິຕິມນ຺ຕານໍ ອຄ຺ໂຄ ນາມ ຊາໂຕ. ຕຖາຄຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ເຈສ ນ ອຎ຺ເຎສໍ ອຸປຏ຺ຐາກຠິກ຺ຂູນໍ ອຸປຏ຺ຐຫນາກາເຣນ ອຸປຏ຺ຐຫຕິ. ອຎ຺ເຎປິ ຫິ ຕຖາຄຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ, ນ ຈ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ມນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ອຍໍ ປນ ເຖໂຣ ອຸປຏ຺ຐາກຏ຺ຐານໍ ລທ຺ຘທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ມນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫິ, ຕສ຺ມາ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ອຄ຺ໂຄ ນາມ ຊາໂຕ. ອຕ຺ຖກຸສໂລຕິ ຠາສິຕຕ຺ເຖ, ປໂຍຊນຕ຺ເຖ ຈ ເຉໂກ. ຘມ຺ໂມຕິ ປາຬິຘມ຺ໂມ, ນານາວິໂຘ ວາ ເຫຕຸ. ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ອກ຺ຂຣໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ. ປເທນ ຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊິໂຕປິ ອຕ຺ໂຖ ອກ຺ຂຣມູລກຕ຺ຕາ ປທສ຺ສ ‘‘ອກ຺ຂເຣນ ພ຺ຍຎ຺ຊິໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຍຎ຺ຊນໂຕ ວາ ວາກ຺ຍມ຺ປິ ອິຘ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ນາມ. ວາກ຺ເຍນ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ພ຺ຍຎ຺ຊີຍຕິ, ຍໂຕ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ວິວຣຕີ’’ຕິ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກຈ຺ຈາຍນຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິຣຸຕ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພຈນໍ, ປຎ຺ຈວິຘາ ວາ ນິຣຸຕ຺ຕິນຍາ. ເຕສມ຺ປິ ຫິ ສທ຺ທຣຈນາວິເສເສນ ອຕ຺ຖາຘິຄມເຫຕຸໂຕ ອິຘ ຄຫຓໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ປຸພ຺ພາປຣໍ ນາມ ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ອປຣຠາຄສ຺ສ ສໍສນ຺ທນໍ. ຠຄວຕາ ຈ ປຎ຺ຈວິຘເອຕທຄ຺ຄຏ຺ຐາເນນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ຈ ປຎ຺ຈວິຘໂກສລ຺ເລນ ປສຏ຺ຐຠາວານຸຣູປນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຘາຣຓພລນ຺ຕິ ຘາຣຓສງ຺ຂາຕໍ ພລໍ, ຘາຣເຓ ວາ ພລໍ, ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ຘາເຣຕຸໍ ສາມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ, ທສ຺ສນເຫຕູຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຕ຺ຖໂຕ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ວາ ອນູນມນຘິກນ຺ຕິ ອວຘາຣຓຜລມາຫ. ນ ອຎ຺ຎຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ປນ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຕ຺ຖໍ. ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ຈ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາກາຣໂຕ ນ ອຎ຺ຎຖາ, ນ ປນ ຠຄວຕາ ເທສິຕາກາຣໂຕ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍານຸຠາວາ ຫິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸ’’ນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ, ອິຕຣຖາ ຠຄວຕາ ເທສິຕາກາເຣເນວ ໂສຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຕເທຕໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປນ ອຕ຺ເຖນ ຘາຣຓພລທສ຺ສນຎ຺ຈ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ສຸຕາກາຣາວິຣຸຊ຺ຌນວເສນ ຘາຣຓສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ອຎ຺ຎຖາ ຠຄວຕາ ເທສິຕາກາເຣເນວ ຘາຣິຕຸໍ ສມຕ຺ຖນໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍ. ນ ເຫຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຕ຺ຖານໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣຕາປຣິຫາໂຣ ຍຸຕ຺ໂຕ ເຕສໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ສຸຕຠາວທີປເນນ ເອກວິສຍຕ຺ຕາ, ອິຕຣຖາ ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສພ຺ພຖາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ປຈ຺ຉິມຕ຺ຖວເສນ ສມຕ຺ໂຖ, ປຸຣິມຕ຺ຖວເສນ ຈ ອສມຕ຺ໂຖຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ.

‘‘ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຍ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາຕາຍ ສນ຺ຕຕິຍາ ປວຕ຺ຕນໂກ ຕິວິໂຘປິ ເມ-ສທ຺ໂທ, ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ຈາປິ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສນ຺ຕຕິວເສນ ເອກສ຺ມິໍ ເຍວຕ຺ເຖ ເມ-ສທ຺ໂທ ທິສ຺ສຕິ, ຕຖາປິ ກຣຓສມ຺ປທານສາມິນິທ຺ເທສວເສນ ວິຊ຺ຊມານວິຠຕ຺ຕິເຠທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ, ຕີສຸ ວິຠຕ຺ຕິຍຕ຺ເຖສຸ ອຕ຺ຕນາ ສຎ຺ຎຸຕ຺ຕວິຠຕ຺ຕິໂຕ ທິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄາຖາຠິຄີຕນ຺ຕິ ຄາຖາຍ ອຠິຄີຕໍ ອຠິມຸຂໍ ຄາຍິຕໍ. ອໂຠຊເນຍ຺ຍນ຺ຕິ ໂຠຊນໍ ກາຕຸມນຣຫຣູປໍ. ອຠິຄີຕປທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ມຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ ຍຖາຣຫໍ. ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ກມ຺ມຠາວສາຘນວເສນ ທ຺ວາຘິປ຺ປາຍິກປທຕ຺ຕາ ຍຖາໂຍຄໍ ‘‘ມຍາ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ມມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ກິຎ຺ຈາປິ ອຸປສຄ຺ໂຄ ກິຣິຍໍ ວິເສເສຕິ, ໂຊຕກມຕ຺ຕຠາວໂຕ ປນ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕສທ຺ໂທເຍວ ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ອນຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ສອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ຄຫຓໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສອຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈາ’’ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ. ອຸປສຄ຺ຄວເສນປິ ຘາຕຸສທ຺ໂທ ວິເສສຕ຺ຖວາຈໂກ ຍຖາ ‘‘ອນຸຠວຕິ ປຣາຠວຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕຖາ ອນຸປສຄ຺ໂຄປິ ຘາຕຸສທ຺ໂທ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ວິຍ ວິເສສຕ຺ຖວາຈໂກຕິ ອາຫ ‘‘ວິສ຺ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ເອວມີທິເສສຸ. ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ໂສຕທ຺ວາຣນິສ຺ສິເຕນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ, ສສມ຺ຠາຣກຖາ ວາ ເອສາ, ໂສຕທ຺ວາເຣນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕຘໂຣຕິ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ມໂນວິຎ຺ຎາເຓນ ວິຎ຺ຎາຕຘມ຺ມຘໂຣ. ນ ຫິ ໂສຕທ຺ວາຣນິສ຺ສິຕວິຎ຺ຎາຓມຕ຺ເຕນ ຘມ຺ໂມ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ອຖ ໂຂ ຕທນຸສາຣມໂນວິຎ຺ຎາເຓເນວ, ສຸຕຘໂຣຕິ ຈ ຕຖາ ວິຎ຺ຎາຕຘມ຺ມຘໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ໂຖເຍວ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມຠາວສາຘນານິ ສຸຕສທ຺ເທ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຸພ຺ພາປຣປທສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປປນ຺ນຕາ, ອນຸປປນ຺ນຕາ ຈ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸຕສທ຺ທສ຺ເສວ ວເສນ ອຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ອຸປປນ຺ໂນ, ອນຸປປນ຺ໂນ’’ຕິ ວາ ນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພຕິ ໂຈທນາຍ ປຸພ຺ພາປຣປທສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ເອຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປປນ຺ນຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ກຕ຺ຕຸຕ຺ເຖ ກຣຓນິທ຺ເທສວເສນ ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ສຕິ, ຍທາ ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸວເສນ ກຣຓນິທ຺ເທໂສ, ຕທາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ຘີຍຕ຺ເຖ ສາມິນິທ຺ເທສວເສນ ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ສຕິ, ຍທາ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ສາມິ ນິທ຺ເທໂສ, ຕທາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ສທ຺ທໂຕ ຎາຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕຫິ ທສ຺ເສຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ນິທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວເມເຕສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ສຸຕສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສວນກິຣິຍາໂຊຕເກເນວ ຠວິຕພ຺ພໍ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕກມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິປາຕານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທິວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ສວນາຍ ເອວ ຫິ ອາກາໂຣ, ນິທສ຺ສນໍ, ອວຘາຣຓມ຺ປິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ເອວໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ຕິວິໂຘປິ ອຕ຺ໂຖ ສວນກິຣິຍາໂຊຕກຠາເວນ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ໂສຕທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານໍ, ຕທຠິນິປາຕານຎ຺ຈ ມໂນທ຺ວາຣິກ ວິຎ຺ຎາຓານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຍໂຕ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕຕ຺ເຖ ອິຘ ສຸຕສທ຺ໂທຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ສທ຺ທປໂຍຄສ຺ສ ສພ຺ພມ຺ປິ ວາກ຺ຍໍ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ສຸຕເມວາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ເອເຕນ ຫິ ວຈເນນ ອວຘາຣເຓນ ນິຣາກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາ ປນ ຍໍ ສຸຕໍ ສຸຕເມວາຕິ ນິຍເມຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ຈ ຕໍ ສຸຕໍ ສມ຺ມາ ສຸຕໍ ໂຫຕີຕິ ອວຘາຣຓຜລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນູນາຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ສທ຺ທນ຺ຕຣຕ຺ຖາໂປຫນວເສນ ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖໍ ວທຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິມິນາ ທິຏ຺ຐາທິນິວຕ຺ຕນໍ ກໂຣຕິ ທິຏ຺ຐາທີນໍ ‘‘ອສຸຕ’’ນ຺ຕິ ສທ຺ທນ຺ຕຣຕ຺ຖຠາເວນ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ນ ອິທໍ ມຍາ ອຕ຺ຕໂນ ຎາເຓນ ທິຏ຺ຐໍ, ນ ຈ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຕໍ, ອຖ ໂຂ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສຸຕໍ ສມ຺ມເທວາຕິ. ຕເທວ ສມ຺ມາ ສຸຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອນູນາ…ເປ… ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ເອວາທິສຕ຺ຕິຍາ ເຈວ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖາໂປຫເນນ ຈ;

ທ຺ວິຘາ ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣໍ, ນິວຕ຺ເຕຕິ ຍຖາຣຫ’’ນ຺ຕິ.

ອປິຈ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ເອວໍ-ສທ຺ເທ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຣີຍຕີຕິ ຕທເປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ສາວຘາຣຓຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ, ຕທວຘາຣຓຜລໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອນູ…ເປ… ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ. ສວນ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຠາວສທ຺ເທນ ໂຍຄໂຕ ກມ຺ມສາຘໂນ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ສຸຍ຺ຍຕີ’’ຕິ. ອນູນາຘິກຕາຍ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາກາຣໂຕ ອວິປຣີຕໍ, ອວິປຣີຕສ຺ສ ວາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຄຫຓໍ, ຕສ຺ສ ນິທສ຺ສນໍ ຕຖາ, ອິຕິ ສວນເຫຕຸ ສຸຓນ຺ຕປຸຄ຺ຄລສວນວິເສສວເສນ ອຍໍ ໂຍຊນາ ກຕາ.

ເອວໍ ປທຕ຺ຕຍສ຺ສ ເອເກນ ປກາເຣນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປກາຣນ຺ຕເຣນາປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ຍາ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ຘມ຺ມສ຺ສວນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ມໂນທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓວີຖິ, ຕສ຺ສາ. ສາ ຫິ ນານາປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ, ນ ໂສຕທ຺ວາຣິກ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິ ເອກາຣມ຺ມເຓເຍວ ປວຕ຺ຕນໂຕ, ຕຖາ ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນາ’’ຕິ. ເຕນ ຫິ ໂສຕທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓວີຖິ ນິວຕ຺ຕຕິ. ນານປ຺ປກາເຣນາຕິ ວກ຺ຂມາເນນ ອເນກວິຫິເຕນ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓາກາຣສງ຺ຂາເຕນ ນານາວິເຘນ ອາກາເຣນ, ເອເຕນ ອິມິສ຺ສາ ໂຍຊນາຍ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ຄຫິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປວຕ຺ຕິຠາວປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖິຠາວປ຺ປກາສນໍ. ຍສ຺ມິໍ ປກາເຣ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິ ນານປ຺ປກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ, ຕເທວ ອາຣມ຺ມຓໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຘມ຺ມປ຺ປກາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຖໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ສຸໂຕ’’ຕິ. ຕສ຺ສາ ຫິ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ອາຣມ຺ມຓເມວ ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ສຸໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຎ຺ຈ ນິຍມິຍມານໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ສຸຕ຺ຕເມວ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປາກຏີກຣຓໍ. ຕປ຺ປາກຏີກຣຓຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ຫິ-ສທ຺ໂທ. ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ກຣຓຠູຕາຍ ມຍາ ນ ອຎ຺ຎໍ ກຕໍ, ອິທໍ ປນ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ເຈ? ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ສຸໂຕຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາຘິປ຺ປາໂຍ – ອາກາຣຕ຺ເຖ ເອວໍ-ສທ຺ເທ ‘‘ເອເກນາກາເຣນາ’’ຕິ ໂຍ ອາກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຠາໂວເຍວ, ເຕນ ຈ ຕທາຣມ຺ມຓຠູຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ເສວ ສວນໍ ກຕໍ, ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ. ເອວໍ ສວນກິຣິຍາຍ ກຣຓກຕ຺ຕຸກມ຺ມວິເສໂສ ອິມິສ຺ສາ ໂຍຊນາຍ ທສ຺ສິໂຕ.

ອຎ຺ຎມ຺ປິ ໂຍຊນມາຫ ‘‘ຕຖາ’’ຕິອາທິນາ. ນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິທສ຺ສເນນ ຈ ນິທສ຺ສິຕພ຺ພສ຺ສາວິນາຠາວໂຕ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ນິທສ຺ສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ຫິ ຕທວິນາຠາວໂຕ ເອວໍສທ຺ເທນ ສກລມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ, ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ກິຣິຍາປຣຕ຺ຕາ, ສວນກິຣິຍາຍ ຈ ສາຘາຣຓວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ຘປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ເຘ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນ’’ນ຺ຕິ. ສາຘາຣຓວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ໂຘ ຫິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຍາ ອິຘ ປຸຄ຺ຄໂລ ນາມ, ສວນກິຣິຍາ ປນ ຕສ຺ສ ກິຈ຺ຈໍ ນາມ. ນ ຫິ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາຣຣຫິເຕ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ເຘ ສວນກິຣິຍາ ລພ຺ຠຕິ ໂວຫາຣວິສຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ ກິຣິຍາຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອິທ’’ນ຺ຕິອາທິ ປິຓ຺ຑຕ຺ຖທສ຺ສນໍ ມຍາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ຘສງ຺ຂາຕປຸຄ຺ຄລຠູເຕນ ມຍາ. ສຸຕນ຺ຕິ ສວນກິຣິຍາສງ຺ຂາເຕນ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ເຈນ ໂຍຊິຕໍ, ອິມິສ຺ສາ ປນ ໂຍຊນາຍ ປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣວິສຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ຈ ນິທສ຺ສນໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣິມໂຍຊນາຍ ອຎ຺ຎຖາປິ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ຘສ຺ສ. ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຍາ. ນານປ຺ປກາຣໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ຄຫຓໍ, ນານປ຺ປກາຣສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ຄຫຓໍ ຕຖາ, ຕໂຕເຍວ ສາ ‘‘ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ຕເທວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ຈ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຍວ, ຘມ຺ມານໍ ປນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣມຸປາທາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທຎ຺ຎາຍ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ວິສຍນິທ຺ເທໂສຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານນິທ຺ເທໂສ. ໂສຕພ຺ພຠູໂຕ ຫິ ຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາກຕ຺ຕຸຠູຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ກິຣິຍາຍ ກຕ຺ຕຸກມ຺ມຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຕພ຺ພເສນ ຈ ຕທາຘາຣສ຺ສາປິ ທພ຺ພສ຺ສ ອາຘາຣຠາວສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ອິຘ ປນ ກິຣິຍາຍ ກຕ຺ຕຸປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາໂວ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ ກມ຺ມເມວ ອາຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນາຫ ‘‘ກຕ຺ຕຸ ວິສຍຄ຺ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ, ອາຣມ຺ມຓເມວ ວາ ວິສໂຍ. ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຫິ ຕທາຣມ຺ມຓິກສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ເອວມ຺ປິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕໂຣ ໂຫຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈເນ ປິຓ຺ຑຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ເອຕ຺ຕເກນ ຍຖາວຸຕ຺ຕຕ຺ເຖນ ປທຕ຺ຕເຍນ, ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ເຕນາຕິ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ເຕນ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓວີຖິສງ຺ຂາເຕນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປພນ຺ເຘນ. ຄຫຓສທ຺ເທ ເຈຕໍ ກຣຓໍ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ກຕ຺ຕຸ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຠາເວປິ ສທ຺ທໂວຫາເຣນ ພຸທ຺ຘິປຣິກປ຺ປິຕເຠທວຈນິຈ຺ຉາຍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໂຕ ອຎ຺ຎມິວ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ກຕ຺ວາ ອເຠເທປິ ເຠທໂວຫາເຣນ ‘‘ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂວຫາຣວິສໂຍ ຫິ ສທ຺ໂທ ເນກນ຺ຕປຣມຕ຺ຖິໂກຕິ (ກາຣກຣູປສິທ຺ຘິຍໍ ໂຍ ກາເຣຕິ ສເຫຕຸສຸຕ຺ຕໍ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ) ສວນກິຣິຍາວິສໂຍປິ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອິຘ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກຕ຺ຕຸຠາວໂຕ ຕສ຺ສ ວິສໂຍເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຕ຺ຕຸ ວິສຍຄ຺ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ.

ອປິຈ ສວນວເສນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອວ ສວນກິຣິຍາຠາວໂຕ ຕໍວເສນ ຕທຎ຺ຎນາມຣູປຘມ຺ມສມຸທາຍຠູຕສ຺ສ ຕໍກິຣິຍາກຕ຺ຕຸ ຈ ວິສໂຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ປຸຣິມນເຍ ສວນກິຣິຍາ, ຕກ຺ກຕ຺ຕາ ຈ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຕຖາປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານເມວ, ຕສ຺ມາ ກິຣິຍາວິສໂຍປິ ‘‘ກຕ຺ຕຸ ວິສໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຈ຺ຉິມນເຍ ປນ ຕຖາປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ກິຣິຍາ, ຕທຎ຺ຎຘມ຺ມສມຸທາໂຍ ປນ ກຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ກາມໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ກິຣິຍາວິສໂຍເຍເວສ ຘມ຺ໂມ, ຕຖາປິ ກິຣິຍາວເສນ ‘‘ຕພ຺ພນ຺ຕກຕ຺ຕຸ ວິສໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ຕໍສມງ຺ຄິໂນຕິ ເຕນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ສມງ຺ຄິໂນ. ກຕ຺ຕູຕິ ກຕ຺ຕາຣສ຺ສ. ວິສໂຍຕິ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ, ອາຣມ຺ມຓເມວ ວາ. ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຈ ເຖຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ນິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ‘‘ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຍສ຺ສ…ເປ… ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອາກາຣຕ຺ເຖນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ໂຍຊນໍ ກຕ຺ວາ ຕເທວ ອວຘາຣຓຕ຺ຖມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ນເຍ ໂຍເຊຕຸໍ ‘‘ຄຫຓໍ ກຕໍ’’ ອິຈ຺ເຈວ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອວຘາຣເຓນ ຫິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານມິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິນາ ອວຘາຣຓຕ຺ຖມ຺ປິ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຍເມວ ໂຍຊນາ ກຕາຕິ ທສ຺ເສຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອິມິສ຺ສາ ປນ ໂຍຊນາຍ ຄຫຓາກາຣຄາຫກຕພ຺ພິສຍວິເສສນິທສ຺ສນໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຎ຺ຎມ຺ປິ ໂຍຊນມາຫ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິນາ. ປຸພ຺ເພ ອຕ຺ຕນາ ສຸຕານໍ ນານາວິຫິຕານໍ ສຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຕານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ອຸປຘາຣິຕຣູປສ຺ສ ອາກາຣສ຺ສ ນິທສ຺ສນສ຺ສ, ອວຘາຣຓສ຺ສ ວາ ປກາສນສຠາໂວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທຕິ ຕທາກາຣາທິຠູຕສ຺ສ ອຸປຘາຣຓສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທານຠູຕຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ຘພ຺ຍາປາຣຕາຍ ‘‘ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕນາ ສຸຕານຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ປຸນ ອຸປຘາຣຓໍ ອາກາຣາທິຕ຺ຕຍໍ, ຕຎ຺ຈ ເອວໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນ ຍໍ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ຘໍ ອຸປາທາຍ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ປວຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສ ພ຺ຍາປາຣຠູຕໍ ກິຈ຺ຈເມວ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈໍ ນິທ຺ທິສີຍຕີຕິ. ກາມໍ ສວນກິຣິຍາ ປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາໂຣປິ ອວິເສເສນ, ຕຖາປິ ວິເສສໂຕ ວິຎ຺ຎາຓພ຺ຍາປາໂຣວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ປຸຄ຺ຄລວາທີນມ຺ປິ ສວນກິຣິຍາ ວິຎ຺ຎາຓນິຣເປກ຺ຂາ ນຕ຺ຖິ ສວນາທີນໍ ວິເສສໂຕ ວິຎ຺ຎາຓພ຺ຍາປາຣຠາເວນ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ເມຕິ ສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ເຕເນວ ສຕ຺ຕວິສຍຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ຈ ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓານມເຠທກຣຓວເສນ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມທຫິຕພ຺ພໂຕ ‘‘ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ຕປ຺ປາກຏີກຣຓໍ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິນາຕິ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄີຠາເວນ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈໍ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈສມງ຺ຄິນາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິນາ’’ຕິ ອາຫ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐສວນກິຈ຺ຈວຕາ ວິຎ຺ຎາເຓນ ສມງ຺ຄິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຎ຺ຎາຓວເສນ, ລທ຺ຘສວນກິຈ຺ຈໂວຫາເຣນາຕິ ຈ ສຸຕສທ຺ເທນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສວນເມວ ກິຈ຺ຈໍ ຍສ຺ສາຕິ ຕຖາ. ສວນກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ໂວຫາໂຣ ສວນກິຈ຺ຈໂວຫາໂຣ, ລທ຺ໂຘ ໂສ ເຍນາຕິ ຕຖາ. ລທ຺ຘສວນກິຈ຺ຈໂວຫາເຣນ ວິຎ຺ຎາຓສງ຺ຂາເຕນ ວເສນ ສາມຕ຺ຖິເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ປນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ – ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິນາ ປຸຄ຺ຄເລນ ມຍາ ລທ຺ຘສວນກິຈ຺ຈໂວຫາເຣນ ວິຎ຺ຎາຓວເສນ ກຣຓຠູເຕນ ສຸຕນ຺ຕິ.

ອປິຈ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ສທ຺ທສ຺ສຕ຺ໂຖ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ສທ຺ທສ຺ສຕ຺ໂຖ ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຕຖາຣູປປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸປາທານຠູຕປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣຠາເວເນວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ນ ຫິ ປຣມຕ຺ຖໂຕເຍວ ນິຍມິຍມາເນ ສຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈວເສນ ອຍໍ ວິຠາໂຄ ລພ຺ຠຕີຕິ. ອິມິສ຺ສາ ປນ ໂຍຊນາຍ ກຕ຺ຕຸພ຺ຍາປາຣກຣຓພ຺ຍາປາຣກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສພ຺ພສ຺ສາປິ ສທ຺ທາຘິຄມນີຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຸເຂເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ສພ຺ພາສຎ຺ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ວິຊ຺ຊມານາທິວເສນ ຉສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຠເທສຸ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຕາສຸ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ສຣູປໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ເມ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອາກາຣາທິຠູຕສ຺ສ ຘມ຺ມານໍ ອສລ຺ລກ຺ຂຓຠາວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນາຕິ ຈ ຠູຕຕ຺ຖອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂຍ ມາຍາມຣີຈິອາທໂຍ ວິຍ ອຠູຕຕ຺ໂຖ, ອນຸສ຺ສວາທີຫິ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິຍ ອນຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ ຈ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ຣູປສທ຺ທາທິສຠາໂວ, ຣຸປ຺ປນານຸຠວນາທິສຠາໂວ ວາ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ, ປຣມຕ຺ໂຖ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ‘‘ເອວໍ ເມ’’ຕິ ປທານໍ ປນ ອຕ຺ໂຖ ອຠູຕຕ຺ຕາ, ອນຸຕ຺ຕມຕ຺ຕາ ຈ ນ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ຠູຕຕ຺ຖອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖສງ຺ຂາເຕນ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ວິເສສນຠູເຕນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຍວາຕິ. ເອເຕນ ຈ ວິເສສເນນ ພາລຊເນຫິ ‘‘ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປິຕໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ຕເທວຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກໂຣຕິ, ເຫຕຸນາ ວາ ສາເຘຕິ ‘‘ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ຍໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ, ອຕ຺ຖຊາຕໍ ວາ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ເມ’’ຕິ ວາ ນິທ຺ເທສໍ ລເຠຖ, ຕໍ ເອຕ຺ຖ ຣູປຜສ຺ສາທິຘມ຺ມສມຸທາເຍ, ‘‘ເອວໍ ເມ’’ຕິ ປທານໍ ວາ ອຕ຺ເຖ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນ ອຕ຺ຖີຕິ ໂຍຊນາ. ຣູປຜສ຺ສາທິຠາເວນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖວ, ‘‘ເອວໍ ເມ’’ຕິ ປນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປນ ສທ຺ທາຍຕນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນາ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຘິກາໂຣ. ‘‘ຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ຕປ຺ປາກຏີກຣຓໍ, ເຫຕຸທສ຺ສນໍ ວາ. ຍໍ ຕໍ ສທ຺ທາຍຕນໍ ໂສເຕນ ໂສຕທ຺ວາເຣນ, ຕນ຺ນິສ຺ສິຕວິຎ຺ຎາເຓນ ວາ ອຸປລທ຺ຘໍ ອຘິຄມິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຫິ ສທ຺ທາຍຕນມິຘ ຄຫິຕໍ ກມ຺ມສາຘເນນາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເອວໍ ອຏ຺ຐກຖານເຍນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສຣູປໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ອິທານິ ອຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕເກນາປິ ນເຍນ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຉສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຠເທສຸ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ສຣູປໍ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອາທໂຍ ຫິ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາໂຕ ມຸຕ຺ຕາ ສງ຺ຄຫກາເຣເນວ ອາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕາ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຕໍ ຕນ຺ຕິ ຕໍ ຕໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ, ໂສຕປຖມາຄເຕ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ເຕສໍ ອຸປຘາຣິຕາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈາມສນວເສນ ເອວນ຺ຕິ ຈ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນ ຂນ຺ເຘ ອຸປາທາຍ ເມຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣູປເວທນາທິເຠເທຫິ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ນິສ຺ສາຍ ກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ຕານິ ຕານິ ອງ຺ຄານິ ອຸປາທາຍ ຣໂຖ ເຄຫໍ, ເຕ ເຕ ຣູປຣສາທໂຍ ອຸປາທາຍ ຆໂຏ ປໂຏ, ຈນ຺ທິມສູຣິຍປຣິວຕ຺ຕາທໂຍ ອຸປາທາຍ ກາໂລ ທິສາ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ເຈສາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ, ນ ປຎ຺ຎາປນຏ຺ເຐນ. ຍາ ປນ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຎ຺ຎາປນາ, ອຍໍ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຍວ. ທິຏ຺ຐາທີນິອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕຕິ ທິຏ຺ຐມຸຕວິຎ຺ຎາເຕ ອຸປນິຘາຍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໍ ກຕ຺ວາ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ທິຏ຺ຐາທິສຠາວວິຣຫິເຕ ສທ຺ທາຍຕເນ ວຕ຺ຕມາໂນປິ ຫິ ສຸຕໂວຫາໂຣ ‘‘ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິໂກ ວິຍ ປຐມາທີນິ ທິຏ຺ຐມຸຕວິຎ຺ຎາເຕ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕ ‘‘ອຸປນິຘາປຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈເຕ. ສາ ປເນສາ ອເນກວິຘາ ຕທຎ຺ຎເປກ຺ຂູປນິຘາ ຫຕ຺ຖຄຕູປນິຘາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕູປນິຘາສມາໂຣປິຕູປນິຘາ ອວິທູຣຄຕູປນິຘາ ປຏິຠາຄູປນິຘາ ຕພ຺ພຫຸລູປນິຘາຕພ຺ພິສິຏ຺ຐູປນິຘາ’’ຕິອາທິນາ. ຕາສຸ ອຍໍ ‘‘ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິກາ ວິຍ ປຐມາທີນໍ ທິຏ຺ຐາທີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທຎ຺ຎເປກ຺ຂູປນິຘາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ.

ເອວໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາປິ ອຕ຺ຖາຘິຄມນີຍຕາສງ຺ຂາຕໍ ທສ຺ເສຕພ຺ພຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສທ຺ທສາມຕ຺ຖິເຍນ ທີເປຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ທີເປນ຺ໂຕ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວຈນຕ຺ຕເຍ. ຈ-ສທ຺ໂທ ອຸປນ຺ຍາໂສ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣໍ ອາຣຠິຕຸກາເມນ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ປກາສິໂຕຍມຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ຕຖາ ສຸຕ-ສທ຺ເທນ ປກາສິຕາ ອຕ຺ຕນາ ປຏິວິທ຺ຘສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປກາຣວິເສສາ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ເຖເຣນ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐາຕິ ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ອສມ຺ໂມໂຫ ທີປິໂຕ ນາມ, ເຕນາຫ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ວຈເນນ ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕີ’’ຕິ. ອສມ຺ໂມຫນ຺ຕິ ຈ ຍຖາສຸເຕ ສຸຕ຺ເຕ ອສມ຺ໂມຫໍ. ຕເທວ ຍຸຕ຺ຕິຍາ, ພ຺ຍຕິເຣເກນ ຈ ສມຕ຺ເຖຫິ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວກ຺ຂມານຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕໍ ນານປ຺ປກາຣໍ ທຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຎ຺ຈ. ເອວໍ ນານປ຺ປກາເຣ ທຸປ຺ປຏິວິທ຺ເຘ ສຸຕ຺ເຕ ກຖໍ ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ຠວິສ຺ສຕິ. ອິມາຍ ຍຸຕ຺ຕິຍາ, ອິມິນາ ຈ ພ຺ຍຕິເຣເກນ ເຖຣສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອສມ຺ມູຬ຺ຫຠາວສງ຺ຂາໂຕ ທີເປຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວມີທິເສສຸ ຍຖາຣຫໍ. ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ອຸປຣິ ເຖເຣນ ທສ຺ສິຍມານຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາລນ຺ຕເຣນາຕິ ສຸຕກາລໂຕ ອປເຣນ ກາເລນ. ຍສ຺ສ…ເປ… ປຏິຊານາຕິ, ເຖຣສ຺ສ ປນ ສຸວຓ຺ຓຠາຊເນ ປກ຺ຂິຕ຺ຕສີຫວສາ ວິຍ ອນສ຺ສມານໍ ອສມ຺ມຸຏ຺ຐໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ເອວໍ ປຏິຊານາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ທີປິເຕນ ປນ ອຕ຺ເຖນ ກິໍ ປກາສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຈ຺ຈສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອິຈ຺ຈສ຺ສາຕິ ອິຕິ ອສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ອສມ຺ໂມຫສ຺ສ, ອສມ຺ໂມສສ຺ສ ຈ ທີປິຕຕ຺ຕາ ອສ຺ສ ເຖຣສ຺ສປຎ຺ຎາສິທ຺ຘີຕິອາທິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອສມ຺ໂມເຫນາຕິ ສມ຺ໂມຫາຠາເວນ. ປຎ຺ຎາວຊ຺ຊິຕສມາຘິອາທິຘມ຺ມຊາເຕນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ສິທ຺ຘິ ສຫຊາຕາທິສຕ຺ຕິຍາ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ສມ຺ໂມຫປຏິປກ຺ເຂນ ວາ ປຎ຺ຎາສງ຺ຂາເຕນ ຘມ຺ມຊາເຕນ. ສວນກາລສມ຺ຠູຕາຍ ຫິ ປຎ຺ຎາຍ ຕທຸຕ຺ຕຣິກາລປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ ອຸປນິສ຺ສຍາທິໂກຏິຍາ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ອິຕຣຕ຺ຖາປິ ຍຖາຣຫໍ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ.

ເອວໍ ປກາສິເຕນ ປນ ອຕ຺ເຖນ ກິໍ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ທຸພ຺ພິເຘສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອາກາໂຣ ນາຕິຄມ຺ຠີໂຣ, ຍຖາສຸຕຘາຣຓເມວ ຕຕ຺ຖ ກຣຓີຍໍ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ສຕິຍາ ພ຺ຍາປາໂຣ ອຘິໂກ, ປຎ຺ຎາ ປນ ຄຸຓີຠູຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎາຍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຕິ ຫິ ນິພ຺ພຈນໍ, ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ເຈຕ຺ຖ ປຘານຠາໂວ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑) ວິຍ. ອປິຈ ຍຖາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ອາວຊ຺ຊນາທໂຍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ສມານາປິ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອວິຊານນໂຕ ອປ຺ປຘານຠູຕາ, ເອວໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍປິ ອປ຺ປຘານຕ຺ເຕ ສຕິ ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພຈນມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ເຈຕ຺ຖ ປຸເຣຈາຣິຠາໂວ. ອິຕິ ສຫຊາຕປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ປຸເຣຊາຕປຸພ຺ພງ຺ຄໂມຕິ ທຸວິໂຘປິ ປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ອິຘ ສມ຺ຠວຕິ, ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາສມ຺ຠວເມສ ນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ວິຠາວິເຕນ ສມຕ຺ຖຕາວຈເນນ ກິມນຸຠາວິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕທຸຠຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ, ສງ຺ກາສນາທີຫິ ວາ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ, ອກ຺ຂຣາທີຫິ ຈ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ, ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສງ຺ຂາເຕນ ວາ ຣເສນ ສາທຸຣສສ຺ສ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມເຍວ ນວໂລກຸຕ຺ຕຣຣຕນສນ຺ນິຘານໂຕ ສຕ຺ຕວິຘສ຺ສ, ທສວິຘສ຺ສ ວາ ຣຕນສ຺ສ ສນ຺ນິຘາໂນ ໂກໂສ ວິຍາຕິ ຘມ຺ມໂກໂສ, ຕຖາ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາໂຣ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ. ອຖ ວາ ນານາຣາຊຠຓ຺ຑຣກ຺ຂໂກ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ວິຍາຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ, ຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣກ຺ຂໂກ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກຕິ ຕເມວ ສທິສຕາກາຣຓທສ຺ສເນນ ວິເສເສຕ຺ວາ ‘‘ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາຫ –

‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຘມ຺ມຘໂຣ, ສພ຺ພປາຐີ ຈ ສາສເນ;

ອານນ຺ໂທ ນາມ ນາເມນ, ຘມ຺ມາຣກ຺ໂຂ ຕວໍ ມຸເນ’’ຕິ. (ອປ. ໑.໕໔໒);

ອຎ຺ຎຖາປິ ທີເປຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ ‘‘ອປໂຣ ນໂຍ’’ຕິອາທິນາ, ເອວໍ ສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈມານານໍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ຖານໍ ອວິປຣີຕສທ຺ຘມ຺ມວິສຍຕ຺ຕາ ຕພ຺ພິສເຍຫິ ເຕຫິ ອຕ຺ເຖຫິ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣສ຺ສ ທີປນໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຍນິ…ເປ… ທີເປຕີ’’ຕິ. ‘‘ອໂຍນິໂສ’’ຕິອາທິນາ ພ຺ຍຕິເຣເກນ ຎາປກເຫຕຸທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຫິ-ສທ຺ໂທ ທິສ຺ສຕິ, ໂສ ກາຣເຓ, ກສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອິມິນາ ວຈເນເນວ ໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມ຺ຠວໂຕ ອຄ຺ຄິ ວິຍ ຘູເມນ ກາຣິເຍນ ກາຣຓຠູໂຕ ໂສ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ຕທນ຺ວຍມ຺ປິ ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິຍາ ທສ຺ເສຕິ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຍຖາຣຫໍ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ ອາວຸໂສ ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ອຘຸນາ ປກຣຓປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ວຸຈ຺ຈມານໍ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສວນໍ ສມາຘານມນ຺ຕເຣນ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕີ’’ຕິ. ‘‘ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ພ຺ຍຕິເຣກກາຣເຓນ ຎາປກເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕເທວ ສມຕ຺ເຖຕິ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ສພ຺ເພນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນເທສກປໂຍຊນາທິນາ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ກິໍ ອິມິນາ ປກາສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍນິໂສ ມນສິກາເຣນ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ຘມ຺ມທ຺ວເຍ. ‘‘ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ກາຣຓຠູເຕນ ອວິກ຺ເຂເປນ, ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສເຍນ ຈ ຜລຠູຕສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ສິທ຺ຘິຍາ ເອວ ສມຕ຺ຖນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອວິກ຺ເຂເປນ ປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສ຺ສ ສິທ຺ຘິຍາ ສມຕ຺ຖນໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕານໍ ສປ຺ປຸຣິເສ ປຍິຣຸປາສນາຠາວສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖວເສເນວ ຫິ ໂສ ປາກໂຏຕິ ນ ວຸຕ຺ໂຕ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ຍຖາ ໂຍນິໂສ ມນສິກາເຣນ ຜລຠູເຕນ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕານໍ ກາຣຓຠູຕານໍ ສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ ຕທວິນາຠາວໂຕ, ເອວໍ ອວິກ຺ເຂເປນ ຜລຠູເຕນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍານໍ ກາຣຓຠູຕານໍ ສິທ຺ຘິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ ອສ຺ສຸຕວໂຕ, ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍວິຣຫິຕສ຺ສ ຈ ຕທຠາວໂຕ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ‘‘ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິສມຕ຺ຖນວຈເນນ ອວິກ຺ເຂເປນ, ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສເຍນ ຈ ກາຣຓຠູເຕນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ເສວ ຜລຠູຕສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ, ກສ຺ມາ ປເນວໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອຘິປ຺ປາຍນ຺ຕຣສມ຺ຠວໂຕ ຫິ ຕຖາ ສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາຘິປ຺ປາໂຍ – ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາ ນ ເອກນ຺ເຕນ ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ກາຣຓໍ ພາຫິຣກາຣຓຕ຺ຕາ, ອວິກ຺ເຂໂປ ປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສໂຍ ວິຍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ເອກນ຺ຕກາຣຓໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກກາຣຓຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ເອກນ຺ຕກາຣເຓ ໂຫນ຺ເຕ ກິມຕ຺ຖິຍາ ອເນກນ຺ຕກາຣຓໍ ປຕິ ຜລຠາວປຣິກປ຺ປນາຕິ ຕຖາເຍເວຕສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມໍ ຜເລນ ກາຣຓສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ນທີປູເຣນ ວິຍ ອຸປຣິ ວຸຏ຺ຐິສພ຺ຠາວສ຺ສ, ທຸຕິຍໍ ກາຣເຓນ ຜລສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ເອກນ຺ຕວສ຺ສິນາ ວິຍ ເມຆວຸຏ຺ຐາເນນ ວຸຏ຺ຐິປວຕ຺ຕິຍາ.

‘‘ອປໂຣ ນໂຍ’’ຕິອາທິນາ ອຎ຺ຎຖາປິ ທີເປຕພ຺ພຕ຺ຖມາຫ, ຍສ຺ມາ ນ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວນ຺ຕິ…ເປ… ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂສ ຈ ອາກາໂຣຕິ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຓວີຖິສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓສງ຺ຂາໂຕ ໂສ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປ຺ປເຠທປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິໂອຄາຫນາກາໂຣ. ເອວໍ ຠທ຺ທໂກຕິ ນິຣວເສສປຣຫິຕປາຣິປູຣິຠາວກາຣຓຕ຺ຕາ ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫເຓນ ສຸນ຺ທໂຣ ເສຏ຺ໂຐ, ສມາສປທໍ ວາ ເອຕໍ ເອວໍ ອີທິໂສ ຠທ຺ໂທ ຍສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ. ນ ປຓິຫິໂຕ ອປ຺ປຓິຫິໂຕ, ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິ ຫິໂຕ ອຕ຺ຕາ ຍສ຺ສາຕິ ຕຖາ, ຕສ຺ສ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາສງ຺ຂາຕຄຸຓທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ຄຸຓສ຺ເສວ ຫິ ອປຣາປຣວຸຕ຺ຕິຍາ ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ກຠາໂວ. ຈຣນ຺ຕິ ວາ ເອເຕນ ສຕ຺ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວສູຕິ ວາ ຈກ຺ກໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ການິ, ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕານໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑) ປຈ຺ຉິມຠາໂວ ເຈຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກມວເສເນວ. ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ປຕິຣູປເທສວາສສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສງ຺ຂາຕຄຸຓທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ຕສ຺ມາຕິ ປຸຣິມກາຣຓໍ ປຸຣິມສ຺ເສວາຕິ ອິຘ ກາຣຓມາຫ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ.

ເຕນ ກິໍ ປກາສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຈ຺ຈສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ອິຕິ ອິມາຍ ຈຕຸຈກ຺ກສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠູຕາຍ. ອສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາຕິ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາເວນ ສິທ຺ຘິຍາ. ອາສຍສຸທ຺ຘີຕິ ວິປສ຺ສນາຎາຓສງ຺ຂາຕາຍ ອນຸໂລມິກຂນ຺ຕິຍາ, ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓ-ມຄ຺ຄຎາຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຍຖາຠູຕຎາຓສ຺ສ ຈາຕິ ທຸວິຘສ຺ສາປິ ອາສຍສ຺ສ ອສຸທ຺ຘິເຫຕຸຠູຕານໍ ກິເລສານໍ ທູຣີຠາເວນ ສຸທ຺ຘິ. ຕເທວ ຫິ ທ຺ວຍໍ ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕານໍ ສຸທ຺ຘສຕ຺ຕານໍ ອາສໂຍ. ສມ຺ມາປຓິຫິຕຕ຺ໂຕ ຫິ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ໂຎ ສຸທ຺ຘາສໂຍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ມາປຓິຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ເສຍ຺ຍໂສ ນໍ ຕໂຕ ກເຣ’’ຕິ, (ຘ. ປ. ໔໓) ‘‘ກຕປຸຎ຺ໂຎສິ ຕ຺ວໍ ອານນ຺ທ, ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊ ຂິປ຺ປໍ ໂຫຫິສິ ອນາສໂວ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໗) ຈ. ເກຈິ ປນ ‘‘ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ໂທ ອາສໂຍ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ‘‘ຕາຍ ຈ ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີ’’ຕິ ວຈເນນ ວິໂຣຘໂຕ. ເອວມ຺ປິ ມຄ຺ຄຎາຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອາສຍສ຺ສ ສຸທ຺ຘິ ນ ຍຸຕ຺ຕາ ຕາຍ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິຍາ ອວຕ຺ຕພ຺ພໂຕຕິ? ໂນ ນ ຍຸຕ຺ໂຕ ປຸຣິມສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ, ປຈ຺ຉິມານໍ ມຄ຺ຄານໍ, ຜລານຎ຺ຈ ກາຣຓຠາວໂຕ. ປໂຍຄສຸທ຺ຘີຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສວນປໂຍຄສ຺ສ ວິສທຠາເວນ ສຸທ຺ຘິ, ສພ຺ພສ຺ສ ວາ ກາຍວຈີປໂຍຄສ຺ສ ນິທ຺ໂທສຠາເວນ ສຸທ຺ຘິ. ປຕິຣູປເທສວາສີ, ຫິ ສປ຺ປຸຣິສເສວີ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘປໂຍໂຄ ໂຫຕິ. ຕຖາວິສຸທ຺ເຘນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ຘມ຺ມສ຺ສວນປໂຍເຄນ, ວິປ຺ປຏິສາຣາຠາວາວເຫນ ຈ ກາຍວຈີປໂຍເຄນ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ວິສາຣໂທ ໂຫຕິ, ຕຖາຠູໂຕ ຈ ເຖໂຣ, ເຕນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ເຖຣສ຺ສ ປໂຍຄສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາວາຕິ. ເຕນ ກິໍ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕາຍ ຈາ’’ຕິອາທິ. ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີຕິ ປຏິເວຘສງ຺ຂາເຕ ອຘິຄເມ ເຉກຠາວສິທ຺ຘິ. ອຘິຄເມຕພ຺ພໂຕ ຫິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພໂຕ ປຏິເວໂຘ ‘‘ອຘິຄໂມ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ໂຕ, ອາຄໂມຕິ ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖາທໂຍ ເອເຕນ, ອາຠຸໂສ ວາ ຄມິຕພ຺ໂພ ຎາຕພ຺ໂພຕິ ກຕ຺ວາ.

ເຕນ ກິມນຸຠາວິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕີ’’ຕິອາທິ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ, ຕສ຺ມາ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ວາ ກາຣຓນິທ຺ເທໂສ. ວຈນນ຺ຕິ ນິທານວຈນໍ ໂລກໂຕ, ຘມ຺ມໂຕ ຈ ສິທ຺ຘາຍ ອຸປມາຍ ຕມຕ຺ຖໍ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ອຣຸຓຸຄ຺ຄໍ ວິຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ອຸປມາຍ ມິເຘກຈ຺ເຈ, ອຕ຺ຖໍ ຊານນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາ’’ຕິ (ຊາ. ໒.໑໙.໒໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣຸໂຓຕິ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸທຍໂຕ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອຸຏ຺ຐິຕຣໍສິ, ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໍ ອຸຄ຺ຄມນໍ ອຸທຍໂຕ ອຸທຍນ຺ຕສ຺ສ ອຸທຍາວາສມຸຄ຺ຄຈ຺ຉໂຕ ສູຣິຍສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຸເຣຈຣໍ ຠວິຕຸໍ ອຣຫຕິ ວິຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອາຄມາຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິຍາ ອີທິສສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນິທານວຈນໍ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຠວິຕຸມຣຫຕິ, ນິທານຠາວໍ ຄຕໍ ໂຫຕີຕິ ອິທມຕ຺ຖຊາຕໍ ອນຸຠາວິຕນ຺ຕິ.

ອິທານິ ອປຣມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມຫາສມ຺ໂມສສງ຺ຂາຕສ຺ສ ທີເປຕພ຺ພສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ທີປເກຫິ ເອວໍ-ສທ຺ທ ສຸຕ-ສທ຺ເທຫິ ປກາເສຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປໂຣ ນໂຍ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນ, ໂສຕພ຺ພປ຺ປເຠທປຏິເວຘທີປເກນາ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ເຕຫິ ສທ຺ເທຫິ ປຸພ຺ເພ ທີປິຕໍ ອສມ຺ໂມຫາສມ຺ໂມສສງ຺ຂາຕໍ ທີເປຕພ຺ພຕ຺ຖມາຫ ອສມ຺ໂມເຫນ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສ຺ສ, ອສມ຺ໂມເສນ ຈ ໂສຕພ຺ພປ຺ປເຠທປຏິເວຘສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ‘‘ອຕ຺ຕໂນ’’ຕິອາທີຫິ ປນ ປກາເສຕພ຺ພຕ຺ຖໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ‘‘ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນາຕິອາທິນາ ເອວໍ-ສທ຺ທ ສຸຕ-ສທ຺ທານໍ ເຖຣສ຺ສ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ອສມ຺ໂມຫາສມ຺ໂມສທີປນໂຕ ຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທາວເສນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑). ເຫຕຸຄພ຺ຠຎ຺ເຈຕໍ ປທທ຺ວຍໍ, ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ, ໂສຕພ຺ພປ຺ປເຠທ-ປຏິເວຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ທີເປຕພ຺ພຕ຺ຖສ຺ສ ທີປກຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສນ຺ຕສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ຠາໂວ ສພ຺ຠາໂວ, ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຠາໂວ ຕຖາ. ‘‘ສມ຺ຠວ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ສມ຺ຠວນໍ ສມ຺ຠໂວ, ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ສມ຺ຠໂວ ຕຖາ. ເອວໍ ອິຕຣຕ຺ຖາປິ. ‘‘ໂສຕພ຺ພປ຺ປເຠທປຏິເວຘທີປເກນາ’’ຕິ ເອເຕນ ປນ ອຍໍ ສຸຕ-ສທ຺ໂທ ເອວໍ-ສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ, ວກ຺ຂມານາເປກ຺ຂາຍ ວາ ສາມຎ຺ເຎເນວ ວຸຕ຺ເຕປິ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ມວິເສສໍ ອາມສຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ມສງ຺ຂາຕາຍ ປາຬິຍາ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພານໍ ຠາສິຕຕ຺ຖປໂຍຊນຕ຺ຖານໍ, ຕີສຸ ຈ ຎາເຓສຸ ປວຕ຺ຕຎາຓສ຺ສ ນານປ຺ປກາຣຠາວໂຕ ຕພ຺ຠາວປຏິເວຘທີປເກນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວທີປນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ໂສຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ປນ ອຕ຺ຖາຘິຄມເຫຕຸໂຕ, ຕໍວເສນ ຈ ຕທວເສສເຫຕຸປ຺ປເຠທສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ນິຣຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຈ ໂສຕພ຺ພປ຺ປເຠທທີປເກນ ສຸຕ-ສທ຺ເທນ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວທີປນໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕເທວຕ຺ຖຎ຺ຫິ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ອສມ຺ໂມຫທີປເກນ, ອສມ຺ໂມສທີປເກນາ’’ຕິ ຈ ອວຕ຺ວາ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ເອວໍ ອສມ຺ໂມຫາສມ຺ໂມສສງ຺ຂາຕສ຺ສ ທີເປຕພ຺ພສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ທີປເກຫິ ເອວໍ-ສທ຺ທ ສຸຕ-ສທ຺ເທຫິ ປກາເສຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ປກາເສຕ຺ວາ ອິທານິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາວິກ຺ເຂປສງ຺ຂາຕສ຺ສ ທີເປຕພ຺ພສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ທີປເກຫິປິ ເຕຫິ ປກາເສຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ເອວນ຺ຕິ…ເປ… ຠາສມາໂນ, ສຸຕນ຺ຕິ ອິທໍ…ເປ… ຠາສມາໂນ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ເຕຫິ ສທ຺ເທຫິ ປຸພ຺ເພ ທີປິຕໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາວິກ຺ເຂປສງ຺ຂາຕໍ ທີເປຕພ຺ພຕ຺ຖມາຫ, ‘‘ເອເຕ ມຍາ’’ຕິອາທີຫິ ປນ ປກາເສຕພ຺ພຕ຺ຖໍ ສວນໂຍຄທີປກນ຺ຕິ ຈ ອວິກ຺ເຂປວເສນ ສວນໂຍຄສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ ຕເທວ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕຖາ ຫິ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສວນຘາຣຓວຈີປຣິຈຣິຍາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ວິເສເສນ ໂສຕາວຘາຣຓປຏິພທ຺ຘາຕິ ເຕ ອວິກ຺ເຂປທີປເກນ ສຸຕສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑). ມໂນທິຏ຺ຐີຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ອນຸເປກ຺ຂນສຸປ຺ປຏິເວຘາ ວິເສສໂຕ ມນສິກາຣປຏິພທ຺ຘາ, ຕສ຺ມາ ຕທ຺ທີປກວຈເນເນວ ເອເຕ ມຍາ ຘມ຺ມາ ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາ ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ປກາເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈ…ເປ… ທີເປຕີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມາ. ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາຕິ ‘‘ອິຘ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ອິຘ ສມາຘິ, ອິຘ ປຎ຺ຎາ, ເອຕ຺ຕກາວ ເອຕ຺ຖ ອນຸສນ຺ຘໂຍ’’ຕິອາທິເຠເທນ ມນສາ ອນຸເປກ຺ຂິຕາ. ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາຕິ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິສງ຺ຂາຕາຍ, ຎາຕປຣິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ‘‘ອິຕິ ຣູປໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຸຏ຺ຐຸ ວວຕ຺ຖາເປຕ຺ວາ ປຏິວິທ຺ຘາ.

ສວນຘາຣຓວຈີປຣິຈຣິຍາ ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ວິເສເສນ ໂສຕາວຘາຣຓປຏິພທ຺ຘາ, ຕສ຺ມາ ຕທ຺ທີປກວຈເນເນວ ພຫູ ມຍາ ຘມ຺ມາ ສຸຕາ ຘາຕາ ວຈສາ ປຣິຈິຕາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ປກາເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຕນ຺ຕິ ອິທໍ…ເປ… ທີເປຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຸຕາຕິ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ວິຎ຺ຎາຕາ. ຘາຕາຕິ ສຸວຓ຺ຓຠາຊເນ ປກ຺ຂິຕ຺ຕສີຫວສາ ວິຍ ມນສິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘເນນ ອຸປຘາຣິຕາ. ວຈສາ ປຣິຈິຕາຕິ ປຄຸຓຕາສມ຺ປາທເນນ ວາຈາຍ ປຣິຈິຕາ ສຊ຺ຌາຍິຕາ. ອິທານິ ປກາເສຕພ຺ພຕ຺ຖທ຺ວຍທີປເກນ ຍຖາວຸຕ຺ຕສທ຺ທທ຺ວເຍນ ວິຠາເວຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຕທຸຠເຍນປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕທຸຠເຍນາຕິ ປຸຣິມນເຍ, ປຈ຺ຉິມນເຍ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປກາເສຕພ຺ພສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ປກາສເກນ ເຕນ ທຸພ຺ພິເຘນ ສທ຺ເທນ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປາຣິປູຣິໍ ທີເປນ຺ໂຕຕິ ອາທຣຊນນສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ຕເທວ ກາຣຓໍ ພ຺ຍຕິເຣເກນ ວິວຣຕິ, ຍຸຕ຺ຕິຍາ ວາ ທຬ຺ຫໍ ກໂຣຕິ ‘‘ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ອສຸຓນ຺ໂຕຕິ ເຈຕ຺ຖ ລກ຺ຂເຓ, ເຫຕຸມ຺ຫິ ວາ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ. ມຫຕາ ຫິຕາຕິ ມຫນ຺ຕໂຕ ຫິຕສ຺ມາ. ປຣິພາຫິໂຣຕິ ສພ຺ພໂຕ ຠາເຄນ ພາຫິໂຣ.

ເອເຕນ ປນ ວິຠາເວຕພ຺ພຕ຺ຖທີປເກນ ສທ຺ທທ຺ວເຍນ ອນຸຠາເວຕພ຺ພຕ຺ຖມນຸຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ອິມິນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຸພ຺ເພ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຕ຺ເຖ ໂຍຊິຕາເຍວ ເອເຕ ສທ຺ທາ ອິຘ ເອກສ຺ເສວານຸຠາວຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸຠາວກຠາເວນ ຄຫິຕາຕິ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ສກເລນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມຎ຺ຈ ເມ-ສທ຺ໂທ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ປຸພ຺ເພນ ໂຍຊິໂຕ, ຕທເປກ຺ຂານໍ ປນ ເອວໍ-ສທ຺ທ ສຸຕ-ສທ຺ທານໍ ສຫຈຣຓໂຕ, ອວິນາຠາວໂຕ ຈ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕນ຺ຕິ ຕຖາຄເຕນ ປກາຣໂຕ ວິທິຕໍ, ຠາສິຕໍ ວາ. ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ຕນິ ‘‘ມເມທ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິນ຺ຕິ ອສປ຺ປຸຣິສວິສຍໍ, ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ອປກຕຎ຺ຎຸຕາສງ຺ຂາຕາ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປາປຠິກ຺ຂຸ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ທຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໙໕) ເອວໍ ມຫາໂຈຣທີປເກນ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕາ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖາ, ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ຕຖາຄຕ…ເປ… ອທຫນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຫຸຕ຺ວາຕິ ເຈຕ຺ຖ ເສໂສ. ຕຖາ ສາວກຕ຺ຕໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕຕິ ສປ຺ປຸຣິສຠູມິໂອກ຺ກມນສຣູປກຖນໍ. ນນຸ ຈ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ‘‘ມເມຕໍ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ອຘິມານສ຺ສ, ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທີນຎ຺ຈ ຕທາສງ຺ກາຍ ອຠາວໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິສມຕິກ຺ກມາທິວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາຕິ? ນຍິທເມວໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ເຕນ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ອນຸຠາວິໂຕຕິ ອຕ຺ຖສ຺ເສວ ທສ຺ສນໂຕ. ເຕນ ຫິ ອນຸຠາເວຕພ຺ພມຕ຺ຖໍເຍວ ຕຖາ ທສ຺ເສຕິ, ນ ປນ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຘິມານສ຺ສ, ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທີນຎ຺ຈ ຕທາສງ຺ກາຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເທວຕານໍ ປຣິວິຕກ຺ກາເປກ຺ຂໍ ຕຖາວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ເອທິສີ ໂຈທນາ ອນວກາສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ສມເຍ ເອກຈ຺ຈານໍ ເທວຕານໍ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ ‘‘ຠຄວາ ຈ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ອຍຎ຺ຈາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເທສນາກຸສໂລ, ອິທານິ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຠາຕາ, ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ໂຕ ຈ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ໂສ ສຍໍ ສຈ຺ຉິກຕໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອຸທາຫຸ ຠຄວໂຕເຍວ ວຈນໍ ຍຖາສຸຕ’’ນ຺ຕິ, ເຕສເມວ ເຈໂຕປຣິວິຕກ຺ກມຎ຺ຎາຍ ຕທຠິປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິສມຕິກ຺ກມນາທິອຕ຺ໂຖ ອນຸຠາວິໂຕຕິ. ສາເຍວ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖາ ອສທ຺ຘມ຺ໂມ, ຕທວຕ຺ຖາໂນກ຺ກມນສງ຺ຂາຕາ ຈ ສາວກຕ຺ຕປຏິຊານນາ ສທ຺ຘມ຺ໂມ. ເອວໍ ສຕິ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ປຸຣິມຕ຺ຖເມວ ທສ຺ເສຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອປິຈ ກຸຫນລປນາທິວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ອກຸສລຣາສິ ອສທ຺ຘມ຺ໂມ, ຕພ຺ພິຣຫິຕຠາໂວ ຈ ສທ຺ຘມ຺ໂມ.‘‘ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິນາປິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ທສ຺ສນໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖາຍ ປຣິໂມເຈຕິ. ສາວກຕ຺ຕໍ ປຏິຊານເນນ ສຕ຺ຖາຣໍ ອປທິສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ສຕ຺ຖຸກປ຺ປາທິກິຣິຍໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈຕິ ຕກ຺ກິຣິຍາສງ຺ກາຍ ສມ຺ຠວໂຕ. ‘‘ສຕ຺ຖຸ ຠຄວໂຕເຍວ ວຈນໍ ມຍາສຸຕ’’ນ຺ຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ອປທິສຕີຕິ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣມນຸຠາວນໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຊິນວຈນ’’ນ຺ຕິອາທິປິ ປຣິຍາຍນ຺ຕຣທສ຺ສນໍ, ອຕ຺ຖນ຺ຕຣມນຸຠາວນເມວ ວາ. ອປ຺ເປຕີຕິ ນິທສ຺ເສຕິ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖສຸ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ເຕ ເນຕີຕິ ເນຕ຺ຕິ, ຘມ຺ໂມເຍວ ເນຕ຺ຕິ ຕຖາ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເຈຕ຺ຖ ອຸຠຍຖາ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປຣມ຺ປິ ອນຸຠາເວຕພ຺ພມຕ຺ຖມນຸຠາເວຕິ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປາທິຕຠາວຕນ຺ຕິ ເທສນາວເສນ ປວຕ຺ຕິຕຠາວໍ. ປຸຣິມວຈນໍ ວິວຣນ຺ໂຕຕິ ຠຄວຕາ ເທສິຕວເສນ ປຸຣິມຕຣໍ ສໍວິຊ຺ຊມານໍ ຠຄວຕາ ວຈນເມວ ອຸຕ຺ຕານິໍ ກໂຣນ຺ໂຕ, ອິທໍ ວຈນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຈຕູຫິ ເວສາຣຊ຺ຊຎາເຓຫິ ວິສາຣທສ຺ສ, ວິສາຣທເຫຕຸຠູຕຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊຎາຓສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວາ. ທສຎາຓພລຘຣສ຺ສ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວສງ຺ຂາເຕ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ຐາເນ ຐິຕສ຺ສ, ອຸສຠສ຺ສ ອິທນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ເຖນ ອາສຠສງ຺ຂາເຕ ອກມ຺ປນສຠາວຠູເຕ ຐາເນ ຐິຕສ຺ສ. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ, ຍທາ ຕຖາຄໂຕ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ…ເປ… ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໔.໓໓) ສີໂຫປມສຸຕ຺ຕາທີສຸ ອາຄເຕນ ອເນກນເຍນ ສີຫນາທນທິໂນ. ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ, ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ວາ ອຸຕ຺ຕມສ຺ສ. ນ ເຈຕ຺ຖ ນິທ຺ຘາຣຓລກ຺ຂຓາຠາວໂຕ ນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ສມາໂສ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຫິ ສກ຺ກຕຄນ຺ເຖສຸ, ສາສນຄນ຺ເຖສຸ ຈ ເອວເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ເມນ ສຕ຺ຕານມິສ຺ສຣສ຺ສ. ຘມ຺ມສ຺ເສວ ອິສ຺ສຣສ຺ສ ຕທຸປ຺ປາທນວເສນາຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເສສປທທ຺ວຍໍ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິຍາຍນ຺ຕຣທີປນໍ. ຘມ຺ເມນ ໂລກສ຺ສ ປທີປມິວ ຠູຕສ຺ສ, ຕທຸປ຺ປາທກຠາເວນ ວາ ຘມ຺ມສງ຺ຂາຕປທີປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ. ‘‘ຘມ຺ມກາໂຍຕິ ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໑໘) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ເມນ ໂລກປຏິສຣຓຠູຕສ຺ສ, ຘມ຺ມສງ຺ຂາເຕນ ວາ ປຏິສຣເຓນ ສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ. ‘‘ຍໍນູນາຫໍ…ເປ… ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ສກ຺ກຕ຺ວາ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ມາເນຕ຺ວາ ປູເຊຕ຺ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໑; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໓) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທິສທ຺ຘມ຺ມສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວຣຈກ຺ກສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໂນ, ສທ຺ຘມ຺ມານເມຕສ຺ສ ວາ ອາຓາຈກ຺ກວຣສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອິທໍ ວຈນໍ ສມ຺ມຸຂາວ ມຍາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊເນຕິ ປທສມຸທາຍຠູເຕ ວາກ຺ເຍ. ກງ຺ຂາ ວາ ວິມຕິ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ທຬ຺ຫຕຣໍ ນິວິຏ຺ຐາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ກງ຺ຂາ. ນາຕິສໍສປ຺ປນໍ ມຕິເຠທມຕ຺ຕໍ ວິມຕິ. ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມິທໍ ມຍາຕິ ຕຖາ ອກຕ຺ຕພ຺ພຠາວກາຣຓວຈນໍ. ອຕ຺ຕນາອຸປ຺ປາທິຕຠາວໍ ອປ຺ປຏິຊານນ຺ໂຕ ປຸຣິມວຈນໍ ວິວຣນ຺ໂຕຕິ ປນ ອສ຺ສທ຺ຘິຍວິນາສນສ຺ສ, ສທ຺ຘາສມ຺ປທມຸປ຺ປາທນສ຺ສ ຈ ກາຣຓວຈນໍ. ‘‘ເຕເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ອຸທານວເສນ ທສ຺ເສຕິ.

‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ໂຄຕມໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາວໂກ, ໂຄຕມໂຄຕ຺ຕສມ຺ພນ຺ໂຘ ວາ ສາວໂກ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວຕາ ຠາສິຕຠາວສ຺ສ, ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຠາວສ຺ສ ຈ ສູຈນໂຕ, ຕຖາສູຈເນເນວ ຈ ຂລິຕທຸນ຺ນິຣຸຕ຺ຕາທິຄຫຓໂທສາຠາວສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ ສາສເນ ອສ຺ສທ຺ຘໍ ວິນາສຍຕິ, ສທ຺ຘໍ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຎ຺ຈມາທໂຍ ຕິສ຺ໂສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ອາກາຣາທິອຕ຺ເຖສຸ ອຄ຺ຄຫິຕວິເສສເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ, ຕໂຕ ປຣາ ຕິສ຺ໂສ ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຠາວິຕາ, ປຈ຺ຉິມາ ປນ ຕິສ຺ໂສ ຍຖາກ຺ກມໍ ອາກາຣຕ຺ຖໍ, ນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ອວຘາຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍຊິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ທສ຺ສນໍ ທີປນຎ຺ຈາປິ, ປກາສນໍ ວິຠາວນໍ;

ອນຸຠາວນມິຈ຺ຈຕ຺ໂຖ, ກິຣິຍາໂຍເຄນ ປຎ຺ຈຘາ.

ທສ຺ສິໂຕ ປຣມ຺ປຣາຍ, ສິທ຺ໂຘ ເນກຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຍາ;

ເອວໍ ເມ ສຸຕມິຈ຺ເຈຕ຺ຖ, ປທຕ຺ຕເຍ ນຍຎ຺ຎຸນາ’’ຕິ.

ເອກ-ສທ຺ໂທ ປນ ອຎ຺ຎເສຏ຺ຐາສຫາຍສງ຺ຂ຺ຍາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ, ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗) ອຎ຺ຎຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ, ‘‘ເຈຕໂສ ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໘; ປາຣາ. ໑໑) ເສຏ຺ເຐ, ‘‘ເອໂກວູປກຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໐໕; ທີ. ນິ. ໒.໒໑໕; ມ. ນິ. ໑.໘໐; ສໍ. ນິ. ໓.໖໓; ວິຠ. ໔.໔໔໕) ອສຫາເຍ, ‘‘ເອໂກວ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ສງ຺ຂ຺ຍາຍໍ, ອິຘາປິ ສງ຺ຂ຺ຍາຍເມວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໑; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ປຣິພ຺ພາຊກກຖາວຓ຺ຓນາ) ເອໂກເຍເວສ ສມໂຍ, ນ ທ຺ເວ ວາ ຕໂຍ ວາຕິ ອູນາຘິກາຠາເວນ ຄຓນສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ ເອກນ຺ຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ກສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນນ຺ຕິ ອນຸໂຍເຄ ສຕິ ‘‘ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສມຍນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ເອວໍ ປຣິຈ຺ເຉທປຣິຈ຺ຉິນ຺ນວເສນ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ອຍໍ ນາມ ສມໂຍ’’ຕິ ສຣູປໂຕ ອນິຍມິຕຕ຺ຕາ ອນິຍມິຕວຈນເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເອກໍ…ເປ…. ທີປນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ.

ອິທານິ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອເນກຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຕໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ນິຍເມນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວເຍ, ສມຠິນິວິຏ຺ໂຐ ສມຍ ສທ຺ໂທຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນ ປນ ທິສ຺ສຕີຕິ ເຕສ຺ເວກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ອິຘ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ສມວາເຍຕິ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍໍ, ກາຣຓສມວາເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂເຓຕິ ໂອກາເສ. ເຫຕຸທິຏ຺ຐີສູຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ເຈວ ລທ຺ຘິຍຎ຺ຈ. ອສ຺ສາຕິ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ. ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາໂລ ນາມ ອຸປສງ຺ກມນສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕກາໂລ. ສມໂຍ ນາມ ຕສ຺ເສວ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄີ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຕທນຸຣູປສຣີຣພລຎ຺ເຈວ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຣິສ຺ສຍາຠາໂວ ຈ. ອຸປາທານໍ ນາມ ຎາເຓນ ເຕສໍ ຄຫຓໍ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສເຈ ອມ຺ຫາກໍ ສ຺ເວ ຄມນສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕກາໂລ ຠວິສ຺ສຕິ, ກາເຍ ພລມຕ຺ຕາ ຈ ຜຣິສ຺ສຕິ, ຄມນປຈ຺ຈຍາ ຈ ອຎ຺ໂຎ ອຜາສຸວິຫາໂຣ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ອເຖຕໍ ກາລຎ຺ຈ ຄມນກາຣຓສມວາຍສງ຺ຂາຕໍ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມາຕິ. ຂໂຓຕິ ໂອກາໂສ. ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທາທິໂກ ຫິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ໂອກາໂສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຏິລາຠເຫຕຸຕ຺ຕາ. ຂໂຓ ເອວ ຈ ສມໂຍ. ໂຍ ‘‘ຂໂຓ’’ຕິ ຈ ‘‘ສມໂຍ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອໂກວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທິຍຑ຺ໂຒ ມາໂສ ເສໂສ ຄິມ຺ຫານໍ ອຸຓ຺ຫສມໂຍ. ວສ຺ສານສ຺ສ ປຐໂມ ມາໂສ ປຣິຬາຫສມໂຍ. ມຫາສມໂຍຕິ ມຫາສມູໂຫ. ສມາໂສ ວາ ເອສ, ພ຺ຍາໂສ ວາ. ປວຸຏ຺ຐໍ ວນໍ ປວນໍ, ຕສ຺ມິໍ, ກປິລວຕ຺ຖຸສາມນ຺ເຕ ມຫາວນສງ຺ຂາເຕ ວນສຓ຺ເຑຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມໂຍປິ ໂຂຕິ ເອຕ຺ຖ ສມໂຍຕິ ສິກ຺ຂາປທປູຣຓສ຺ສ ເຫຕຸ. ຠທ຺ທາລີຕິ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ນາມໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຕຍາ ຠທ຺ທາລິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ ເອກໍ ກາຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ຕມ຺ປິ ເຕ ນ ປຏິວິທ຺ຘໍ ນ ສລ຺ລກ຺ຂິຕນ຺ຕິ. ກິໍ ຕໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວາປິ ໂຂ’’ຕິອາທິ.

‘‘ອຸຄ຺ຄຫມາໂນ’’ຕິອາທີສຸ ມາໂນຕິ ຕສ຺ສ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ປກຕິນາມໍ, ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈິ ປນ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາຍ ‘‘ອຸຄ຺ຄຫມາໂນ’’ຕິ ນໍ ສຎ຺ຊານນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຸຄ຺ຄຫມາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມຓມຸຓ຺ຑິກສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ກິຣ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາໂກ. ສມຍໍ ທິຏ຺ຐິໍ ປກາເຣນ ວທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສມຍປ຺ປວາທໂກ, ຕສ຺ມິໍ, ທິຏ຺ຐິປ຺ປວາທເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ຐາເນ ຈງ຺ກີຕາຣຸກ຺ຂໂປກ຺ຂຣສາຕິປ຺ປຠູຕໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ນິຄຓ຺ຐາເຈລກປຣິພ຺ພາຊກາທໂຍ ຈ ປພ຺ພຊິຕາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສມຍໍ ປກາເຣນ ວທນ຺ຕິ ກເຖນ຺ຕິ ທີເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ອາຣາໂມ ‘‘ສມຍປ຺ປວາທໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສ຺ເວວ ຕິນ຺ທຸກາຈີຣສງ຺ຂາຕາຍ ຕິມ຺ພຣູສກຣຸກ຺ຂປນ຺ຕິຍາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຕິນ຺ທຸກາຈີໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອກາ ສາລາ ເອຕ຺ຖາຕິ ເອກສາລໂກ. ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ປຐມໍ ເອກາ ສາລາ ອໂຫສິ, ປຈ຺ຉາ ປນ ມຫາປຸຎ຺ຎໍ ໂປຏ຺ຐປາທປຣິພ຺ພາຊກໍ ນິສ຺ສາຍ ພຫູ ສາລາ ກຕາ, ຕສ຺ມາ ຕເມວ ປຐມໍ ກຕໍ ເອກໍ ສາລໍ ອຸປາທາຍ ລທ຺ຘປຸພ຺ພນາມວເສນ ‘‘ເອກສາລໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມລ຺ລິກາຍ ນາມ ປເສນທິຣຎ຺ໂຎ ເທວິຍາ ອຸຍ຺ຍານຠູໂຕ ໂສ ປຸປ຺ຜຜລສຈ຺ຉນ຺ໂນ ອາຣາໂມ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາເມ’’ຕິ. ປຏິວສຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ຜາສຸຕາຍ ວສຕິ.

ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມຕິ ປຈ຺ຈກ຺ເຂ ອຕ຺ຕຠາເວ. ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຑ຺ຒິ. ກມ຺ມກິເລສວເສນ ສມ຺ປເຣຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ມາ ປາປຸຓິຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ສມ຺ປຣາຍິໂກ, ປຣໂລກຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖາຠິສມຍາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຸຠຍຕ຺ຖສງ຺ຂາຕຫິຕປຏິລາຠາ. ສມ຺ປຣາຍິໂກປິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ກາຣຓສ຺ສ ນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ປຏິລທ຺ໂຘ ນາມ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ອຕ຺ຖທ຺ວຍເມກໂຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘິຍາ ປຎ຺ຎາຍ ຕໍຕທຕ຺ເຖ ຣາຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຘີ ວາ ປຎ຺ຎາ ເອຕສ຺ສຕ຺ຖີຕິ ຘີໂຣ. ປຓ຺ຑາ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຎ຺ຎາ. ສາ ຫິ ສຸຂຸເມສຸປິ ອຕ຺ເຖສຸ ປຑຕິ ຄຈ຺ຉຕິ, ທຸກ຺ຂາທີນໍ ວາ ປີຬນາທິອາກາຣໍ ຊານາຕີຕິ ປຓ຺ຑາ. ຕາຍ ອິໂຕ ຄໂຕຕິ ປຓ຺ຑິໂຕ. ອຖ ວາ ອິຕາ ສຎ຺ຊາຕາ ປຓ຺ຑາ ເອຕສ຺ສ, ປຑຕິ ວາ ຎາຓຄຕິຍາ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຓ຺ຑິໂຕ. ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາຕິ ມານສ຺ສ ສມ຺ມາ ປຫາເນນ. ສມ຺ມາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາເຓນ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຕນ຺ຕິ ອວສານໍ. ປີຬນໍ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫິໍສນໍ ອວິປ຺ຜາຣິຕາກຣຓໍ. ຕເທວ ອຕ຺ໂຖ ຕຖາ ຕ຺ຖ-ກາຣສ຺ສ ຏ຺ຐ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ສເມຈ຺ຈ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕຠາໂວ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ. ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາທິວເສນ ສນ຺ຕາປນໍ ປຣິທຫນໍ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ. ຊຣາຍ, ມຣເຓນ ຈາຕິ ທ຺ວິຘາ ວິປຣິຓາເມຕພ຺ໂພ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ. ອຠິສເມຕພ຺ໂພ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ, ປີຬນາທີນິເຍວ. ຕານິ ຫິ ອຠິສເມຕພ຺ພຠາເວນ ເອກີຠາວມຸປເນຕ຺ວາ ‘‘ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ. ອຠິສມຍສ຺ສ ວາ ປຏິເວຘສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ໂຄຈໂຣ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ຕານິເຍວ ຕພ຺ພິສຍ-ຠາວູປຄມນ-ສາມຎ຺ຎໂຕ ເອກຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕານິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸປສຄ຺ຄານໍ ໂຊຕກມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈໂກ ສມຍສທ຺ໂທ ເອວາຕິ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣປິ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອຠິສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ.

ເຕສຸ ປນ ອຕ຺ເຖສຸ ອຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ສຫກາຣີກາຣຓວເສນ ສນ຺ນິຊ຺ຌໍ ສເມຕິ ສມເວຕີຕິ ສມໂຍ, ສມວາໂຍ. ສເມຕິ ສມາຄຈ຺ຉຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍເມຕ຺ຖ ຕທາຘາຣປຸຄ຺ຄລວເສນາຕິ ສມໂຍ, ຂໂຓ. ສເມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ ສໍຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕາ ວາ ສຫຊາຕາທີຫິ, ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ຈາຕິ ສມໂຍ, ກາໂລ. ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠູໂຕປິ ກາໂລ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິກຣຓໍ, ກຣຓໍ ວິຍ ຈ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ຣູເປນ ໂວຫຣີຍຕິ. ສມໍ, ສມ຺ມາ ວາ ອວຍວານໍ ອຍນໍ ປວຕ຺ຕິ ອວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ສມູໂຫ ຍຖາ ‘‘ສມຸທາໂຍ’’ຕິ. ອວຍວານໍ ສຫາວຏ຺ຐານເມວ ຫິ ສມູໂຫ, ນ ປນ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ສມູໂຫ ນາມ ໂກຈິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມາຄເມ ເອຕິ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປວຕ຺ຕຕິ ວາ ເອຕສ຺ມາຕິ ສມໂຍ, ເຫຕຸ ຍຖາ ‘‘ສມຸທໂຍ’’ຕິ. ໂສ ຫິ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມາຄມເນເນວ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິສມງ຺ຄີຠາວໍ ກໂຣຕິ. ສເມຕິ ສໍໂຍຊນຠາວໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ເອຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄຓຠາວໂຕ ວາ ຕໍສຎ຺ຎຸຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ເອເຕນ ຍຖາຠິນິເວສໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ສມໂຍ, ທິຏ຺ຐິ. ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊເນນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ພຊ຺ຌນ຺ຕິ. ສມິຕິ ສງ຺ຄຕິ ສໂມຘານໍ ສມໂຍ, ປຏິລາໂຠ. ສມສ຺ສ ນິໂຣຘສ຺ສ ຍານໍ ປາປຸຓນໍ, ສມ຺ມາ ວາ ຍານໍ ອປຄໂມ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ສມໂຍ, ປຫານໍ. ອຠິມຸຂໍ ຎາເຓນ ສມ຺ມາ ເອຕພ຺ໂພ ອຠິຄນ຺ຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີໂຕ ສຠາໂວ. ອຠິມຸຂຠາເວນ ຕໍ ຕໍ ສຠາວໍ ສມ຺ມາ ເອຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕສຠາວາວໂພໂຘ.

ນນຸ ຈ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ປຕິ ສທ຺ທາ ອຠິນິວິສນ຺ຕີຕິ ນ ເອເກນ ສທ຺ເທນ ອເນເກ ອຕ຺ຖາ ອຠິຘີຍນ຺ຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ອິຘ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອເນກຘາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ສທ຺ທວິເສເສ ອເປກ຺ຂິເຕ ສທ຺ທວິເສເສ ຫິ ອເປກ຺ຂິເຕ ນ ເອເກນ ສທ຺ເທນ ອເນກຕ຺ຖາຠິຘານໍ ສມ຺ຠວຕິ. ນ ຫິ ໂຍ ກາລາທິອຕ຺ໂຖ ສມຍ-ສທ຺ໂທ, ໂສເຍວ ສມູຫາທິອຕ຺ຖໍ ວທຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ເຕສໍ ເຕສມຕ຺ຖານໍ ສມຍສທ຺ທວຈນີຍຕາສາມຎ຺ຎມຸປາທາຍ ອເນກຕ຺ຖຕາ ສມຍ-ສທ຺ທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ສາມຎ຺ຎວຈນີຍຕໍ, ອຸປາທາຍ ອເນກຘາ;

ອຕ຺ຖໍ ວເທ ນ ຫິ ສທ຺ໂທ, ເອໂກ ເນກຕ຺ຖໂກ ສິຍາ’’ຕິ.

ສມວາຍາທິອຕ຺ຖານໍ ອິຘ ອສມ຺ຠວໂຕ, ກາລສ຺ເສວ ຈ ອປທິສິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອິຘ ປນສ຺ສ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເທສເທສກາທີນໍ ວິຍ ຫິ ກາລສ຺ສ ນິທານຠາເວນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ໂສປິ ອິຘ ອປທິສີຍຕິ. ‘ອິມິນາ ກີທິສໍ ກາລໍ ທີເປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ເຕນາຕິ ກາລຕ຺ເຖນ ສມຍ-ສທ຺ເທນ. ອຑ຺ຒມາໂສ ປກ຺ຂວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ປຸພ຺ພຓ຺ຫາທິໂກ ທິວສຠາຄວເສນ, ປຐມຍາມາທິໂກ ປຫາຣວເສນ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຂຓລຍາທໂຍ ສງ຺ຄຫິຕາ, ອນິຍມິຕວເສນ ເອກໍ ກາລໍ ທີເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນິຍມິຕວເສນ ກາໂລ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ນ ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິນາ ນິຍມິຕວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ກິຎ຺ຈາປິ ປຎ຺ຎາຍ ວິທິຕໍ ສຸວວຕ຺ຖາປິຕໍ, ຕຖາປີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຈສາ ຘາເຣຕຸໍ ວາ ສຍໍ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ວາ ປເຣນ ອຸທ຺ທິສາເປຕຸໍ ວາ ນ ສກ຺ກາ ນານປ຺ປກາຣຠາວໂຕ ພຫຸ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ ຍາວ ກາລປ຺ປເຠໂທ, ຕາວ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ນ ໂສ ກາລປ຺ປເຠໂທ ອຕ຺ຖິ, ໂຍ ເອຕ຺ຖານນ຺ໂຕຄໂຘ ສິຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເອເກເນວ ປເທນ ຕມຕ຺ຖໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ເອວໍ ໂລກິຍສມ຺ມຕກາລວເສນ ສມຍຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສາສເນ ປາກຏກາລວເສນ ສມຍຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ວາ ອິເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍມໍ ອກຕ຺ວາ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ວຈເນ ອຍມ຺ປິ ຄຸໂຓ ລທ຺ໂຘເຍວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ວາ ອິເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ຫິ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕິ ຕສ຺ສາ ວິເສສປຣິຫາຣວິສຍຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ອິເມ ສມຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຠຄວໂຕ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂອກ຺ກມນກາໂລ ເຈຕ຺ຖ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິສມໂຍ. ຈຕ຺ຕາຣິ ນິມິຕ຺ຕານິ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ສໍເວຊນກາໂລ ສໍເວຄສມໂຍ. ຉພ຺ພສ຺ສານິ ສມ຺ໂພຘິສມຘິຄມາຍ ຈຣິຍກາໂລ ທຸກ຺ກຣກາຣິກສມໂຍ. ເທວສິກໍ ຌານຜລສມາປຕ຺ຕີຫິ ວີຕິນາມນກາໂລ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ, ວິເສສໂຕ ປນ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫານິ ຌານສມາປຕ຺ຕິວຬຎ຺ຊນກາໂລ. ປຎ຺ຈຈຕ຺ຕາລີສວສ຺ສານິ ຕໍຕໍຘມ຺ມເທສນາກາໂລ ເທສນາສມໂຍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຍມກປາຏິຫາຣິຍສມຍາທໂຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປກາສາຕິ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸປກມ຺ປນໂອຠາສປາຕຸຠາວາທີຫິ ປາກຏາ. ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕທຎ຺ເຎປິ ສມຍາ ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິໂຕ ເຕສຸ ສມເຍສຸ ອິຘ ເທສນາສມຍສງ຺ຂາໂຕ ສມຍວິເສໂສ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທີເປຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠເທສຸເຍວ ສມເຍສຸ ເອກເທສໍ ປກາຣນ຺ຕເຣຫິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຈາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຎາຓກິຈ຺ຈສມໂຍ, ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ ຈ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍເຍວ. ອຣິຍຕຸຓ຺ຫີຠາວສມໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ. ກຣຸຓາກິຈ຺ຈປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມິກຖາສມໂຍ ເທສນາສມໂຍ, ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠເທສຸ ສມເຍສຸ ເອກເທໂສວ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ທສ຺ສິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ໂວ ຠິກ຺ຂເວ ທ຺ວຍໍ ກຣຓີຍໍ ຘມ຺ມີ ກຖາ ວາ ອຣິໂຍ ວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໒) ວຸຕ຺ຕສມເຍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ກຣຓີຍທ຺ວຍສມເຍສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສຸປິ ສມເຍສູຕິ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມິກຖາເທສນາສມເຍສຸປິ. ອຎ຺ຎຕຣໍ ສມຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອເຠທຕ຺ຕາ.

ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວິຍ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ຈ ກຣຓວຈເນນ ຈ ນິທ຺ເທສມກຕ຺ວາ ອິຘ ອຸປໂຍຄວຈເນນ ນິທ຺ເທສປໂຍຊນໍ ນິທ຺ຘາເຣຕຸກາໂມ ປຣມ຺ມຸເຂນ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐເປຕິ ‘‘ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປເທ, ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ຍຖາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຠຸມ຺ມໍ, ໂອກາໂສ, ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕໍ ວຈນໍ ວິຠຕ຺ຕິ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ກໂຣຕິ ກິຣິຍມຠິນິປ຺ຜາເທຠິ ເອເຕນາຕິ ກຣຓໍ, ກິຣິຍານິປ຺ຜຕ຺ຕິກາຣຓໍ. ອຸປຍຸຊ຺ຊິຕພ຺ໂພ ກິຣິຍາຍາຕິ ອຸປໂຍໂຄ, ກມ຺ມໍ, ຕຕ຺ຖ ວຈນໍ ຕຖາ. ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂຈທນໍ ປຣິຫຣຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ອຠິຘມ຺ມຕທຎ຺ຎສຸຕ຺ຕປທວິນເຍສຸ. ຕຖາຕິ ຠຸມ຺ມວຈນກຣຓວຈເນຫິ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ຈາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ອຘິກຣຓຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ຖານໍ, ເຫຕຸກຣຓຕ຺ຖານຎ຺ຈ ສມ຺ຠວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘາຕິ ອິຘສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ຕປເທ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ອຸປໂຍຄວຈເນນ. ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິ ຕພ຺ພິວຣຓໍ. ອິໂຕຕິ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕປທໂຕ. ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖຕິ ອາຘາຣຕ຺ໂຖ. ຠວນໍ ຠາໂວ, ກິຣິຍາ, ກິຣິຍາຍ ກິຣິຍນ຺ຕຣລກ຺ຂຓໍ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓໍ, ຕເທວຕ຺ໂຖ ຕຖາ. ເກນ ສມຍຕ຺ເຖນ ອິທໍ ອຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອນຸໂຍເຄ ສຕິ ຕທຕ຺ຖທ຺ວຍສມ຺ຠວານຸຣູເປນ ສມຍຕ຺ເຖນ, ຕໍ ທຬ຺ຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ອຘິກຣຓຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ປທຕ຺ຖໂຕເຍວ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ສິທ຺ຘໍ, ວິຠຕ຺ຕິ ປນ ໂຊຕກມຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ກາລສງ຺ຂາໂຕ, ກາລສທ຺ທສ຺ສ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຍສ຺ສາຕິ ກາລຕ຺ໂຖ. ສມູຫສງ຺ຂາໂຕ, ‘ສມູຫສທ຺ທສ຺ສ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຍສ຺ສາຕິ ສມູຫຕ຺ໂຖ, ໂກ ໂສ? ສມໂຍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ກາລຕ຺ໂຖ, ສມູຫຕ຺ໂຖ ຈ ສມໂຍ ຕຕ຺ຖ ອຠິຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ອຘິກຣຓໍ ອາຘາໂຣຕິ, ຍສ຺ມິໍ ກາເລ, ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ວາ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາເລ, ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ວາ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈາຍໍ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ໂຕ ກາໂລ, ໂວຫາຣມຕ຺ໂຕ ຈ ສມູໂຫ, ໂສ ກຖໍ ອຘິກຣຓໍ ສິຍາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ຍຖາ ຫິ ກາໂລ ສຍໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ສຠາວຘມ຺ມປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາໂຕ, ສຠາວຘມ຺ມປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ຈ ຕງ຺ຂຓປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ, ປຣໂຕ ຈ ອຠາວໂຕ ‘‘ປຸພ຺ພຓ຺ເຫຊາໂຕ, ສາຍນ຺ເຫ ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທີສຸ, ສມູໂຫ ຈ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ວິສຸໍ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ອວຍວານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາປີຍຕິ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ, ຍວຣາສິຍໍ ປຕ຺ຕສມ຺ຠູໂຕ’’ຕິອາທີສຸ, ເອວມິຘາປິ ສຠາວຘມ຺ມປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ, ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ຈ ຕທຸຠຍໍ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຘິກຣຓຠາເວນ ປຎ຺ຎາປີຍຕີຕິ.

‘‘ຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ຖສມ຺ຠວທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ຂໂຓ ນາມ ອຏ຺ຐກ຺ຂຓວິນິມຸຕ຺ໂຕ ນວໂມ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ, ຍານິ ວາ ປເນຕານິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ການິ, ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕານໍ ເທວມຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑) ເອຕ຺ຖ ປຕິຣູປເທສວາໂສ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສໂຍ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓີຘິ ປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈກ຺ການິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ໂອກາສຏ຺ເຐນ ‘‘ຂໂຓ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕານິ ຫິ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂອກາສຠູຕານິ. ສມວາໂຍ ນາມ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔; ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓, ໔໔; ສໍ. ນິ. ໓.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗) ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິສາຘາຣຓຜລນິປ຺ຜາທກຕ຺ເຕນ ສຓ຺ຐິຕາ ຈກ຺ຂຸຣູປາທິປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄີ. ຈກ຺ຂຸຣູປາທີນຎ຺ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິ ສາຘາຣຓຜລໍ. ເຫຕຸ ນາມ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິຊນກເຫຕຸ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຂຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ, ສມວາຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ, ເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ສມຍສ຺ສ ສຕ຺ຕາສງ຺ຂາເຕນ ຠາເວນ ເຕສໍ ຜສ຺ສາທີນໍ ຘມ຺ມານໍ ສຕ຺ຕາສງ຺ຂາໂຕ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ‘‘ຄາວີສຸ ທຸຍ຺ຫມານາສຸ ຄໂຕ, ທຸທ຺ຘາສຸ ອາຄໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂທຫນກິຣິຍາຍ ຄມນກິຣິຍາ ລກ຺ຂີຍຕິ, ເອວມິຘາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຍສ຺ສ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາ, ຜສ຺ສາທີນໍ ຠວນກິຣິຍາ ຈ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາ ອວິຊ຺ຊມານາວ, ກຖໍ ຕາຍ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ຕຖາປິ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ສຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເອວໂຫຕິ ອຎ຺ຎກິຣິຍາສມ຺ພນ຺ຘາຠາເວ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ສຕ຺ຕາວິຣຫາຠາວໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖໂຕ ຄມ຺ຍມານາຍ ຕາຍ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາຍ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ມິໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຂເຓ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ, ເຫຕຸມ຺ຫິ ວາ ສຕິ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ, ເຫຕຸມ຺ຫິ ວາ ສຕິ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ອຍໍ ປນ ອຕ຺ໂຖ ອຠິຘມ຺ເມເຍວ (ອຏ຺ຐສາ. ກາມາວຈຣກຸສລປທຠາຊນີເຍ) ນິທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ຍຖາຣຫເມສ ນໂຍ ອຎ຺ເຎສຸປິ ສຸຕ຺ຕປເທສູຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ອຘິກຣຓຕ຺ຖສ຺ສ, ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ສມ຺ຠວໂຕ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕທຸຠຍຕ຺ຖສ຺ສ ສມຍສທ຺ທຕ຺ຖຠາເວນ ວິຊ຺ຊມານສ຺ເສວ ຠຸມ຺ມວຈນວເສນ ທີປນຕ຺ຖໍ. ວິຠຕ຺ຕິໂຍ ຫິ ປທີໂປ ວິຍ ວຕ຺ຖຸໂນ ວິຊ຺ຊມານສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕກາຕິ, ອຍມຕ຺ໂຖ ສທ຺ທສຕ຺ເຖສຸ ປາກໂຏເຍວ.

ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ, ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕີຕິ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ວິຊ຺ຊາຍ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ, ‘‘ຜຣສຸນາ ຉິນ຺ທຕິ, ກຸທາເລນ ຂຓຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ກຖໍ ປນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ຫິ ໂສ’’ຕິອາທິ. ວິນເຍ (ປາຣາ. ໒໐) ອາຄຕສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນວຕ຺ຖຸວເສນ ເຖຣໍ ມຣິຍາທໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕາທີຫິປິ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ຕໍຕໍວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກໂມວ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸ ເຈວ ກຣຓຎ຺ຈ. ຕຖາ ຫິ ຍທາ ຠຄວາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຐມເມວ ເຕສໍ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ຕໍ ຕໍ ວີຕິກ຺ກມໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ວິຫຣຕິ, ຕທາ ຕໍ ຕໍ ວີຕິກ຺ກມໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖໍ ວສຕີຕິ ສິທ຺ໂຘ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ ‘‘ອນ຺ເນນວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ອນ຺ນມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖໍ ວສຕີຕິອາທິນາ ກາຣເຓນ ອນ຺ນາທີນໍ ເຫຕຸຠາໂວ ວິຍ. ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາເລ ປນ ເຕເນວ ປຸພ຺ພສິທ຺ເຘນ ວີຕິກ຺ກເມນ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຕິ, ຕສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສາຘກຕມຕ຺ຕາ ກຣຓຠາໂວປິ ວີຕິກ຺ກມສ຺ເສວ ສິທ຺ໂຘ ‘‘ອສິນາ ຉິນ຺ທຕີ’’ຕິອາທີສຸ ອສິນາ ຉິນ຺ທນກິຣິຍໍ ສາເຘຕີຕິອາທິນາ ກາຣເຓນ ອສິອາທີນໍ ກຣຓຠາໂວ ວິຍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ວີຕິກ຺ກມໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຕເນວ ສທ຺ຘິໍ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕມ຺ປິ ກາລໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ກາລສ຺ສາປິ ອິຘ ເຫຕຸຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ ຈ ຕໍ ຕໍ ວີຕິກ຺ກມກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກາເລນ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ວີຕິກ຺ກມນິສ຺ສຍສ຺ສ ກາລສ຺ສາປິ ກຣຓຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ກາລສ຺ສາປິ ເຫຕຸຠາໂວ, ກຣຓຠາໂວ ຈ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນາ’’ຕິ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປນ ວີຕິກ຺ກໂມເຍວ ເຫຕຸຠູໂຕ, ກຣຓຠູໂຕ ຈ. ໂສ ຫິ ວີຕິກ຺ກມກ຺ຂເຓ ເຫຕຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນກ຺ຂເຓ ກຣຓມ຺ປິ ໂຫຕີຕິ. ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕຕິ ວີຕິກ຺ກມໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ໂອຕິຓ຺ຓວຕ຺ຖຸໍ ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ, ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໂອຕິຓ຺ຓກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກາເລນ ກຣຓຠູເຕນ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ. ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນຕິ ຕຕິຍປາຣາຊິກາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໖໒) ວິຍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠູຕໍ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກມສມຍໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ, ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ’’ຕິ ອິທໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ກຣຓຠາວສ຺ສ, ເຫຕຸຠາວສ຺ສ ຈ ສມຕ຺ຖນວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ຕທນຸຣູປໍ ‘‘ເຕນສມເຍນ ກຣຓຠູເຕນ ເຫຕຸຠູເຕນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ເພປິ ປຐມໍ ‘‘ເຫຕຸຠູເຕນາ’’ຕິ ອຸປ຺ປຏິປາຏິວຈນໍ ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸຠາວສ຺ສ ສາຕິສຍມຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຠຄວາ ຫິ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣນ຺ໂຕ ຘມ຺ມເສນາປຕິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູຕໍ ປຣິວິຕກ຺ກສມຍໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ວິຫາສີ’’ຕິ ຕີສຸປິ ກິຣ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕິຈິນ຺ຕາຍ, ອາຈຣິຍສ຺ສ ອິຘ ກມວຈນິຈ຺ຉາ ນຕ຺ຖີຕິ ເອວເມຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ – ອຎ຺ຎາສຸປິ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອຍເມວ ອນຸກ຺ກໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຈ ຕາສຸ ‘ເຕນ ສມເຍນ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕີ’ຕິ ວິນຍປາຬິປເທ ເຫຕຸອຕ຺ຖສ຺ເສວ ສາຕິສຍໍ ອຘິປ຺ເປຕຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ ອວິສຍຕ຺ຕາ, ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ເຫຕຸຠູເຕນ, ກຣຓຠູເຕນ ຈ ສມເຍນ ວິຫາສິ, ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຫຕຸຠູເຕນ ສມເຍນ ວິຫາສີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ຍຖາລາຠໍ ສມ຺ພນ຺ຘຠາວໂຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ທຸວິຘສ຺ສາປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກຣຓວຈເນນ ຕທຸຠຍຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕນຕ຺ຖໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິນເຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເອວ ວີຕິກ຺ກມສມຍສ຺ສ ສາຘກຕມຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ກຣຓຠາເວ ‘‘ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ’’ຕິ ອຊ຺ຌາຫຣິຕປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເຫຕຸຠາເວ ປນ ຕທເປກ຺ຂນມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ປເທເນວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາເຍວ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ, ກຣຓຠູເຕນ ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ, ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສີ’’ຕິ. ກຣຓຎ຺ຫິ ກິຣິຍຕ຺ຖໍ, ນ ເຫຕຸ ວິຍ ກິຣິຍາກາຣຓໍ. ເຫຕຸ ປນ ກິຣິຍາກາຣຓໍ, ນ ກຣຓໍ ວິຍ ກິຣິຍຕ຺ໂຖຕິ.

‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິນາ ອຸປໂຍຄວຈນສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ຖສມ຺ຠວທສ຺ສນໍ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ທພ຺ພຄຸຓກິຣິຍາຫິ ສໍໂຍໂຄ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍໂຄ, ນິຣນ຺ຕຣເມວ ເຕຫິ ສໍຍຸຕ຺ຕຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂສເຍວຕ຺ໂຖ ຕຖາ. ເອວໍຊາຕິເກຕິ ເອວໍສຠາເວ. ກຖໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວາຕິ ອາຣພ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ເທສນານິຏ຺ຐານໍ, ຕາວ ເອກໍສເມວ, ນິຣນ຺ຕຣເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຣຸຓາວິຫາເຣນາຕິ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ. ຕຖາ ຫິ ກຣຸຓານິທານຕ຺ຕາ ເທສນາຍ ອິຘ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ‘‘ກຣຸຓາວິຫາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປນ ກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິວິຫາໂຣ. ນ ຫິ ເທສນາກາເລ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມວິສຍສ຺ສ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ສຕ຺ຕວິສຍາຍ ມຫາກຣຸຓາຍ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕິ ຠິນ຺ນວິສຍຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ກຣຸຓາຍ ປວຕ຺ໂຕ ວິຫາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິວິຫາໂຣ ອິຘ ‘‘ກຣຸຓາວິຫາໂຣ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຸປໂຍຄວິຠຕ຺ຕິຍາ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອຸປໂຍຄນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ຍຖາ ‘‘ມາສໍ ສຊ຺ຌາຍຕິ, ທິວສໍ ຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ ອຠິຘມ຺ເມ, ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ຠຸມ຺ມວຈນສ຺ສ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ, ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ຈ, ວິນເຍ ກຣຓວຈນສ຺ສ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ, ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ອິຘ ອຸປໂຍຄວຈນສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ, ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕນ຺ຕິ ຍຖາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ສງ຺ຄຫຄາຖາປທໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຕິ ອຠິຘມ຺ເມ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ, ວິນເຍ ຈ. ສມໂຍຕິ ສມຍສທ຺ໂທ. ສທ຺ເທເຍວ ຫິ ວິຠຕ຺ຕິປຣາ ຠວຕິອຕ຺ເຖ ອສມ຺ຠວໂຕ. ໂສຕິ ສ຺ເວວ ສມຍສທ຺ໂທ.

ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ມຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ໂປຣາຓາຈຣິຍມຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂປຣາຓາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂປຣາຓາຕິ ຈ ປຸຣິມາ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ວາ…ເປ… ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ເອສ ເຠໂທຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທຕິ ວຈນມຕ຺ເຕນ ເຠໂທ ວິເສໂສ, ນ ປນ ອຕ຺ເຖນ, ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມເມວຕ຺ໂຖ’’ຕິ, ສພ຺ເພສຸປິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາຘາໂຣ ເອວ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິມິນາ ຈ ວຈເນນ ສຸຕ຺ຕວິນເຍສຸ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາໂມ ກໂຕ, ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ອຸປໂຍຄກຣຓວິຠຕ຺ຕິໂຍ ສິທ຺ຘາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ເຕສໍ ມຕິທສ຺ສເນ ຄຸຓມາຫ.

ຠາຣິຍຏ຺ເຐນ ຄຣຸ. ຕເທວຕ຺ຖໍ ສງ຺ເກຕໂຕ ສມຕ຺ເຖຕິ ‘‘ຄຣຸໍ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ເກຕວິສໂຍ ຫິ ສທ຺ໂທ ຕໍວວຕ຺ຖິໂຕເຍວ ເຈສ ອຕ຺ຖໂພຘໂກຕິ. ຄຣຸນ຺ຕິ ຄຣຸກາຕພ຺ພໍ ຊນໍ. ‘‘ໂລເກ’’ຕິ ອິມິນາ ນ ເກວລໍ ສາສເນເຍວ, ໂລເກປິ ຄຣຸກາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ຠຄວາຕິ ສງ຺ເກຕສິທ຺ຘີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຍທິ ຄຣຸກາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ຠຄວາ, ອຖ ອຍເມວ ສາຕິສຍໍ ຠຄວາ ນາມາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຖາ ຫິ ໂລກນາໂຖ ອປຣິມິຕນິຣຸປມປ຺ປຠາວສີລາທິຄຸຓວິເສສສມງ຺ຄິຕາຍ, ສພ຺ພານຕ຺ຖປຣິຫາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ນິຣວເສສຫິຕສຸຂວິຘານຕປ຺ປຣາຍ ນິຣຕິສຍາຍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ປຊາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕຸປກາຣິຕາຍ ຈ ອປຣິມາຓາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ອປຣິມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ຄາຣວຏ຺ຐານນ຺ຕິ. ນ ເກວລໍ ໂລເກເຍວ, ອຖ ໂຂ ສາສເນປີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ໂປຣາເຓຫີ’’ຕິອາທິນາ, ໂປຣາເຓຫີຕິ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສຏ຺ຐວາຈກວຈນມ຺ປິ ເສຏ຺ຐຄຸຓສຫຈຣຓໂຕ ເສຏ຺ຐເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ. ວຸຈ຺ຈຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອເຕນາຕິ ຫິ ວຈນໍ, ສທ຺ໂທ. ອຖ ວາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຈນໍ, ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຈເນນ ວຈນີໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂສ ເສຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຄຣຸຠາວຍຸຕ຺ໂຕ ຄຣຸຄຸຓໂຍຄຕ຺ຕາ, ສາຕິສຍໍ ວາ ຄຣຸກຣຓາຣຫຕາຍ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ, ຄາຣວາຣໂຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍນ ກາຣຓຕ຺ຕເຍນ ໂສ ຕຖາຄໂຕ ຄຣຸ ຠາຣິຍຏ຺ເຐນ, ເຕນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຄຣຸຕາກາຣຓທສ຺ສນຎ຺ເຫຕໍ ປທຕ຺ຕຍໍ. ‘‘ສິປ຺ປາທິສິກ຺ຂາປກາປິ ຄຣູເຍວ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຈ ຄາຣວຍຸຕ຺ຕາ, ອຍໍ ປນ ຕາທິໂສ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຄຣູຕິ ກຕ຺ວາ ‘ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ’ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ. ເອວໍ ສຕິ ຕເທຕໍ ວິເສສນປທມຕ຺ຕໍ, ປຸຣິມປທທ຺ວຍເມວ ກາຣຓທສ຺ສນໍ ສິຍາ.

ອປິຈາຕິ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣວິກປ຺ປຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ອປໂຣ ນໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ –

‘‘ວຓ຺ຓຄໂມ ວຓ຺ຓວິປຣິຍາໂຍ,

ທ຺ເວ ຈາປເຣ ວຓ຺ຓວິກາຣນາສາ;

ຘາຕູນມຕ຺ຖາຕິສເຍນ ໂຍໂຄ,

ຕທຸຈ຺ຈເຕ ປຎ຺ຈວິຘາ ນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ. –

ວຸຕ຺ຕໍ ນິຣຸຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ປິໂສທຣາທີນິ ຍໂຖປທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສທ຺ທນເຍນ ວາ ປິໂສທຣາທິອາກຕິຄຓປກ຺ເຂປລກ຺ຂຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂລກິຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ສີລາທິປາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ຠາຄ຺ຍມສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຠາຄ຺ຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠາຄ຺ຍວາ’’ຕິ. ຕຖາ ອເນກເຠທຠິນ຺ນກິເລສສຕສຫສ຺ສານິ, ສງ຺ເຂປໂຕ ວາ ປຎ຺ຈມາເຣ ອຠຎ຺ຊີຕິ ‘‘ຠຄ຺ຄວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠຄ຺ຄວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ໂລເກ ຈ ຠຄ-ສທ຺ໂທ ອິສ຺ສຣິຍຘມ຺ມຍສສິຣີກາມປຍຕ຺ເຕສຸ ຉສຸ ຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕ ຈ ຠຄສງ຺ຂາຕາ ຘມ຺ມາ ອສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ຠຄວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຸຕ຺ໂຕ ຠເຄຫິ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸສລາທີຫິ ອເນກເຠເທຫິ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ວິຠຊິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິວຣິຕ຺ວາ ເທເສສີຕິ ‘‘ວິຠຕ຺ຕວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຠຕ຺ຕວາ’’ຕິ. ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣ, ກາຍຈິຕ຺ຕອຸປຘິວິເວເກ, ສຸຎ຺ຎຕານິມິຕ຺ຕາປ຺ປຓິຫິຕວິໂມກ຺ເຂ, ອຎ຺ເຎ ຈ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕເຣ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ຠຊິ ເສວິ ພຫຸລມກາສີຕິ ‘‘ຠຕ຺ຕວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠຕ຺ຕວາ’’ຕິ ອິມິນາ. ຕີສຸ ຠເວສຸ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕໍ ຄມນມເນນ ວນ຺ຕໍ ວມິຕນ຺ຕິ ‘‘ຠເວສຸ ວນ຺ຕຄມໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຠວສທ຺ທໂຕ ຠ-ກາຣໍ ຄມນສທ຺ທໂຕ ຄ-ກາຣໍ ວນ຺ຕສທ຺ທໂຕ ວ-ກາຣໍ ອາທາຍ, ຕສ຺ສ ຈ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ວຓ຺ຓວິປຣິຍາເຍນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວນ຺ຕຄມໂນ ຠເວສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍໂຕ ຠາຄ຺ຍວາ, ຕໂຕ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອສ຺ສ ປທສ຺ສາຕິ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປທສ຺ສ. ວິຕ຺ຖາຣຕ຺ໂຖຕິ ວິຕ຺ຖາຣຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂສ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ຄນ຺ຖມຫຕ຺ຕໍ ປຣິຫຣຕິ. ວຸຕ຺ໂຕເຍວ, ນ ປນ ອິຘ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສ຺ສ ອິມິສ຺ສາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ເອກເທສຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອປິຈ ຠເຄ ວນິ, ວມີຕິ ວາ ຠຄວາ. ໂສ ຫິ ຠເຄ ສີລາທິຄຸເຓ ວນິ ຠຊິ ເສວິ, ເຕ ວາ ຠຄສງ຺ຂາເຕ ສີລາທິຄຸເຓ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ວນິ ຍາຈິ ປຕ຺ຖຍິ, ເອວໍ ຠເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ, ຠເຄ ວາ ສິຣິໍ, ອິສ຺ສຣິຍໍ, ຍສຎ຺ຈ ວມິ ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ວິຍ ຉຑ຺ຑຍິ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວາ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິໍ, ຈຕຸທີປິສ຺ສຣິຍໍ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິສນ຺ນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ສຕ຺ຕຣຕນສມຸຊ຺ຊລໍ ຍສໍ ອນເປກ຺ໂຂ ຉຑ຺ຑຍິ. ອຖ ວາ ຠານິ ນາມ ນກ຺ຂຕ຺ຕານິ, ເຕຫິ ສມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຠຄາ ອາກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ, ສິເນຣຸຍຸຄນ຺ຘຣາທິຄຕາ ຠາຊນໂລກໂສຠາ. ຕາ ຠຄາ ວມິ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ປຊຫິ, ເອວໍ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາຕິ ເອວມາທີຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຄຕນເຍຫິ ຈສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ອມ຺ເຫຫິ ປນ ໂສ ຄນ຺ຖຠີຣຸຊນານຸຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ, ຄນ຺ຖຄຣຸຕາປຣິຫຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິໂຕຕິ.

ເອວເມເຕສໍ ອວຍວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສມຸທາຍຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປຸຣິມປທຕ຺ຕຍສ຺ສ ສມຸທາຍຕ຺ເຖນ ວຸຕ຺ຕາວເສເສນ ເຕສມຕ຺ຖານໍ ປຏິໂຍຄິຕາຍ ເຕນາປິ ສຫ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ ‘‘ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ’’ ຕິວຈເນນາຕິ ອິເມຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທານວຈເນ. ຍຖາສຸຕໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ຕຖາເທສິຕຕ຺ຕາ ຫິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕິ ນາມ. ເອສ ນໂຍ ອປຣຕ຺ຖາປິ. ‘‘ໂຍ ໂຂ ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ…ເປ… ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຕ຺ຖຸຠາວປຣິຍາໂຍ ວິຊ຺ຊເຕວາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມກາຍນ຺ຕິ ຫິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ພນ຺ຘີຠູຕໍ ຘມ຺ມສງ຺ຂາຕໍ ກາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘມ຺ມກາໂຍຕິ ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ກິມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ເຕນາຕິ ຈ ຕາທິເສນ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ອຘຸນາ ວກ຺ຂມານສຸຕ຺ຕໍ ປາວຈນໍ ປກຏ຺ຐໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ນາມ. ຕສ຺ມາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສຕ຺ຖຸກໍ ອຕີຕສຕ຺ຖຸກຠາໂວ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠາວປ຺ປຘາໂນ ຫິ ອຍໍ ນິທ຺ເທໂສ, ຠາວໂລໂປ ວາ, ອິຕຣຖາ ປາວຈນເມວ ອນຕິກ຺ກນ຺ຕສຕ຺ຖຸກໍ, ສຕ຺ຖຸອທສ຺ສເນນ ປນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕສ຺ສ ຊນສ຺ສ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສຕ຺ຖຸກຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ‘‘ອຍໍ ໂວ ສຕ຺ຖາຕິ ສຕ຺ຖຸອທສ຺ສເນນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕໍ ຊນໍ ສມສ຺ສາເສຕີ’’ ຕິວຈເນນ ສຫ ວິໂຣໂຘ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິທໍ ປາວຈນໍ ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈນິປ຺ຜາທເນນ ນ ອຕີຕສຕ຺ຖຸກນ຺ຕິ ປນ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຖູຕິ ກມ຺ມຕ຺ເຖ ຉຏ຺ຐີ, ສມາສປທໍ ວາ ເອຕໍ ສຕ຺ຖຸອທສ຺ສເນນາຕິ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐນໍ ອຸກ຺ກຓ຺ໂຐ, ກິຈ຺ຉຊີວິຕາ. ‘‘ກຐ ກິຈ຺ຉຊີວເນ’’ຕິ ຫິ ວທນ຺ຕິ. ຕມິໂຕ ປຕ຺ໂຕຕິ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ, ອນຠິຣຕິຍາ ວາ ປີຬິໂຕ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘໍ ກຓ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອາຫິຓ຺ຑຕິ, ວິຫຣຕິ ຈາຕິ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ, ຕໍ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕໍ. ສທ຺ທສາມຕ຺ຖິຍາຘິຄຕມຕ຺ໂຕ ເຈສ, ໂວຫາຣໂຕ ປນ ອນຠິຣຕິຍາ ປີຬິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ສມສ຺ສາເສຕີຕິ ອສ຺ສາສໍ ຊເນຕິ.

ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສງ຺ຄີຕິສມເຍ. ກາມໍ ວິຊ຺ຊມາເນປິ ຠຄວຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕຸມຣຫຕິ, ອິຘ ປນ ອວິຊ຺ຊມາເນເຍວ ຕສ຺ມິໍ ເອວໍ ວທຕິ, ຕສ຺ມາ ສນ຺ຘາຍຠາສິຕວເສນ ຕທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊມານຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸວເສນ ຂນ຺ຘປຣິນິພ຺ພານໍ. ເຕນາຕິ ຕຖາສາຘເນນ. ເອວໍວິຘສ຺ສາຕິ ເອວໍປກາຣສ຺ສ, ເອວໍສຠາວສ຺ສາຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ນາມ-ສທ຺ໂທ ຄຣຫາຍໍ ນິປາໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນາມ ອານນ຺ທ ເຖຣໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວິເຫສິຍມານໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິສ຺ສຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໑໖໖) ວິຍ, ເຕນ ເອທິໂສ ອປິ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ກາ ນາມ ກຖາ ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ຄຣຫຕ຺ຖໍ ໂຊເຕຕິ. ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຣິຍານໍ ຘມ຺ມສ຺ສ, ອຣິຍຠູຕສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມສ຺ສ. ທສວິຘສ຺ສ ກາຍພລສ຺ສ, ຎາຓພລສ຺ສ ຈ ວເສນ ທສພລຘໂຣ. ວຊິຣສ຺ສ ນາມ ມຓິວິເສສສ຺ສ ສງ຺ຆາໂຕ ສມູໂຫ ເອກຄ຺ຆໂນ, ເຕນ ສມາໂນ ກາໂຍ ຍສ຺ສາຕິ ຕຖາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ວຊິຣສງ຺ຆາໂຕ ນາມ ນ ອຎ຺ເຎນ ມຓິນາ ວາ ປາສາເຓນ ວາ ເຠຊ຺ໂຊ, ອປິ ຕຸ ໂສເຍວ ອຎ຺ຎໍ ມຓິໍ ວາ ປາສາຓໍ ວາ ຠິນ຺ທຕິ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຊິຣສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ໂກຈິ ອເຠຊ຺ໂຊ ມຓິ ວາ ປາສາໂຓ ວາ’’ຕິ, ເອວໍ ຠຄວາປິ ເກນຈິ ອເຠຊ຺ຊສຣີໂຣ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຣູປກາເຍ ເກນຈິ ອນ຺ຕຣາໂຍ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ. ນາມສທ຺ທສ຺ສ ຄຣຫາໂຊຕກຕ຺ຕາ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນໂຊຕໂກ ‘‘ນ ເກວລໍ ຠຄວາເຍວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎປີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເອວໍຄຸຓສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອປຣິນິພ຺ພຸຕສຠາເວນ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕປິ ເອສ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ເອວາຕິ ປກຣຓານຸຣູປມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອາສາ ປຕ຺ຖນາ ເກນ ຊເນຕພ຺ພາ, ນ ຊເນຕພ຺ພາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຫໍ ຈິຣໍ ຊີວິໍ, ຈິຣໍ ຊີວາມິ, ຈິຣໍ ຊີວິສ຺ສາມິ, ສຸຂໍ ຊີວິໍ, ສຸຂໍ ຊີວາມິ, ສຸຂໍ ຊີວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຊ຺ຊນວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ມາໂນ ຊີວິຕມໂທ ນາມ, ເຕນ ມຕ຺ໂຕ ປມຕ຺ໂຕ ຕຖາ. ສໍເວເຊຕີຕິ ສໍເວຄໍ ຊເນຕິ, ຕໂຕເຍວ ອສ຺ສ ຊນສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ເມ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ. ສໍເວຊນຎ຺ຫິ ອຸສ຺ສາຫເຫຕຸ ‘‘ສໍວິຄ຺ໂຄ ໂຍນິໂສ ປທຫຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ.

ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສກລສຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນໂຕ. ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ສຸຓນ຺ຕປຸຄ຺ຄລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ຠຄວຕາ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປິເຕນ, ປຎ຺ຈສຸ ຈ ໂກສລ຺ເລສຸ ອາຍສ຺ມຕາ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ປສໍສິເຕນ ມຍາ ມຫາສາວເກນ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສຍເມວ ສຸຕໍ ນ ອນຸສ຺ສຸຕໍ, ນ ຈ ປຣມ຺ປຣາຠຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນໂຕ. ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຠຄວາຕິສທສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທ-ປຏິມຓ຺ຑິຕ-ສມຍ-ຠາວ-ທີປນໂຕ. ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປຣມາ ຫິ ກາລສມ຺ປທາ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ກປ຺ປກສາຍກລິຍຸເຄ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາໂທ ອໂຫ ມຫຈ຺ຉຣິຍໍ;

ຫຸຕວຫມຊ຺ເຌ ຊາຕໍ, ສມຸທິຕມກຣນ຺ທມຣວິນ຺ທ’’ນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑);

ຕສ຺ສາຍມຕ຺ໂຖ – ກປ຺ປສງ຺ຂາຕກາລສຎ຺ຈຍສ຺ສ ເລຂນວເສນ ປວຕ຺ເຕ ກລິຍຸຄສງ຺ຂາເຕ ສກຣາຊສມ຺ມເຕ ວສ຺ສາທິສມູເຫ ຊາໂຕ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທຂຓສງ຺ຂາໂຕ ທິນສມູໂຫ ອນ຺ຘສ຺ສ ປພ຺ພຕາໂຣຫນມິວ ກທາຈິ ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ, ອຈ຺ຉຣໍ ປຫຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ຈ ມຫຈ຺ຉຣິຍໍ ໂຫຕິ. ກິມິວ ຊາຕນ຺ຕິ ເຈ? ຫຸຕວຫສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປາວກສ຺ສ ມຊ຺ເຌ ສມ຺ມາ ອຸທິຕມຘຸມນ຺ຕໍ ອຣວິນ຺ທສງ຺ຂາຕໍ ວາຣິຊມິວ ຊາຕນ຺ຕິ. ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຄາຣວາຘິວຈນໂຕ.

ເອວໍ ປທຉກ຺ກສ຺ສ ປທານຸກ຺ກເມນ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ‘‘ອນ຺ຕຣາ ຈ ຣາຊຄຫ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປທານມຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ອນ຺ຕຣາ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອນ຺ຕຣາ ຈ ຣາຊຄຫໍ ອນ຺ຕຣາ ຈ ນາຬນ຺ທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມຠິນິວິຏ຺ໂຐ ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ໂທ ທິສ຺ສຕິ ສາມຎ຺ຎວຈນີຍຕ຺ຖມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປກຣຓາທິສາມຕ຺ຖິຍາທິຄຕຕ຺ຖມນ຺ຕເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ປນສ຺ສ ນານຕ຺ຖຠາໂວ ປໂຍຄໂຕ ອວຄມີຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕທນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ຕທນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຕໍ ກາຣຓໍ. ມຎ຺ຈ ຕຎ຺ຈ ມນ຺ເຕນ຺ຕິ, ກິມນ຺ຕຣໍ ກິໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຊ຺ຊນ຺ຕຣິກາຍາຕິ ວິຊ຺ຊຸນິຈ຺ຉຣຓກ຺ຂເຓ. ໂຘວນ຺ຕີ ອິຕ຺ຖີ ອທ຺ທສາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອນ຺ຕຣໂຕຕິ ຫທເຍ. ໂກປາຕິ ຈິຕ຺ຕກາລຸສ຺ສິຍກຣຓໂຕ ຈິຕ຺ຕປໂກປາ ຣາຄາທໂຍ. ອນ຺ຕຣາ ໂວສານນ຺ຕິ ອາຣມ຺ຠນິປ຺ຜຕ຺ຕີນໍ ເວມຊ຺ເຌ ປຣິໂຍສານໍ ອາປາທິ. ອປິຈາຕິ ຕຖາປິ, ເອວໍ ປຠວສມ຺ປນ຺ເນປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ມຫານິຣຍານນ຺ຕິ ໂລຫກຸມ຺ຠີນິຣເຍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອນ຺ຕຣິກາຍາຕິ ອນ຺ຕເຣນ. ຣາຊຄຫນຄຣໍ ກິຣ ອາວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ມຫາເປຕໂລໂກ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ມຫາໂລຫກຸມ຺ຠີນິຣຍານໍ ອນ຺ຕເຣນ ອຍໍ ຕໂປທາ ນທີ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ກຸຖິຕາ ສນ຺ທຕີຕິ. ສ຺ວາຍມິຘ ວິວເຣ ປວຕ຺ຕຕິ ຕທຎ຺ເຎສມສມ຺ຠວໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕທນ຺ຕຣໍ ໂກ ຊາເນຍ຺ຍ, (ອ. ນິ. ໖.໔໔; ໑໐.໗໕) ເອເຕສໍ ອນ຺ຕຣາ ກປ຺ປາ, ຄຓນາໂຕ ອສງ຺ຂິຍາ, (ພຸ. ວໍ. ໒໘.໙) ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປາເຕຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໔໒໖; ປຫາ. ວ. ໖໖; ຈູຬວ. ໓໗໖) ວິຍ ກາຣຓເວມຊ຺ເຌສຸ ວຕ຺ຕມານາ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທາເຍວ ອຸທາຫຣິຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ, ນ ປນ ຈິຕ຺ຕຂຓວິວເຣສຸ ວຕ຺ຕມານາ ອນ຺ຕຣິກອນ຺ຕຣສທ຺ທາ. ອນ຺ຕຣາສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ອຍມຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ – ເຍສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ອນ຺ຕຣິກສທ຺ໂທ, ອນ຺ຕຣສທ຺ໂທ ຈ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕສຸ ອນ຺ຕຣາສທ຺ໂທປີຕິ ສມານຕ຺ຖຕ຺ຕາ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕມາໂນ ອນ຺ຕຣິກສທ຺ໂທ, ອນ຺ຕຣສທ຺ໂທ, ຈ ອຸທາຫໂຏຕິ. ອຖ ວາ ອນ຺ຕຣາສທ຺ໂທເຍວ ‘‘ຍສ຺ສນ຺ຕຣໂຕ’’ຕິ (ອຸທາ. ໒໐) ເອຕ຺ຖ ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ຣສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ –

‘‘ຍສ຺ສນ຺ຕຣໂຕ ນ ສນ຺ຕິ ໂກປາ,

ອິຕິຠວາຠວຕຎ຺ຈ ວີຕິວຕ຺ໂຕ;

ຕໍ ວິຄຕຠຍໍ ສຸຂິໍ ອໂສກໍ,

ເທວາ ນານຸຠວນ຺ຕິ ທສ຺ສນາຍາ’’ຕິ. (ອຸທາ. ໒໐); –

ຫິ ອຍໍ ອຸທາເນ ຠທ຺ທິຍສຸຕ຺ເຕ ຄາຖາ. ໂສເຍວ ອິກ-ສທ຺ເທນ ສກຕ຺ຖປວຕ຺ເຕນ ປທໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ‘‘ອນ຺ຕຣິກາຍາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຸທາຫຣໂຓທາຫຣິຕພ຺ພານເມຕ຺ຖ ວິໂຣຘາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ. ກິມຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖວິເສສນິຍໂມ ກໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ອຸປໂຍຄວຈນເມວ, ອຖ ກສ຺ມາ ສມ຺ພນ຺ຘີຍຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ສມ຺ພນ຺ຘີຍຕ຺ເຖ ວາ ກສ຺ມາ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕນ຺ຕິ ອນຸໂຍຄສມ຺ຠວໂຕ ຕໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ‘‘ອນ຺ຕຣາສທ຺ເທນ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ສມ຺ພນ຺ຘີຍຕ຺ເຖ ສາມິວຈນປ຺ປສງ຺ເຄ ສທ຺ທນ຺ຕຣໂຍເຄນ ລທ຺ຘມິທໍ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ, ນ ເກວລໍ ສາສເນວ, ໂລເກປິ ເອວເມວິທໍ ລທ຺ຘນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອີທິເສສຸ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ວິເສສໂຍຄຕາທສ຺ສນມຸເຂນ ຫິ ອຍມຕ຺ໂຖປິ ທສ຺ສິໂຕ. ເອເກນປິ ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ເທນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທ຺ເວ ອຸປໂຍຄວຈນານິ ກາຕພ຺ພານິ. ທ຺ວີຫິ ປນ ໂຍເຄ ກາ ກຖາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ອກ຺ຂຣໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕິ ລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິຍາທີຫີຕິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ, ສທ຺ທວິທູ. ອກ຺ຂຣ-ສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ຕມ຺ມູລການິ ປທາທີນິປິ ຄເຫຕພ຺ພານິ. ຍທິປິ ສທ຺ທໂຕ ເອກເມວ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ໂສ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ເອກສ຺ສາປິ ປທສ຺ສ ອາວຸຕ຺ຕິຍາທິນເຍນ ອເນກຘາ ສມ຺ປຊ຺ຊນໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ທຸຕິຍປເທນປີ’’ຕິອາທິນາ. ໂກ ປນ ໂທໂສ ອໂຍຊິເຕຕິ ອາຫ ‘‘ອໂຍຊິຍມາເນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ນ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ. ທຸຕິຍປທໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ສທ຺ທນ຺ຕຣໂຍຄວສາ ສທ຺ເທເຍວ ສາມິວຈນປ຺ປສງ຺ເຄ ອຸປໂຍຄວິຠຕ຺ຕິຍາ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ສທ຺ທາຘິກາໂຣ ຫິ ວິຠຕ຺ຕິປໂຍໂຄ.

ອທ຺ຘານ-ສທ຺ໂທ ທີຆປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ທີຆມຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ປນ ໂສ ທີໂຆ ນາມ ຕທຕ຺ຖຠູໂຕຕິ ໂຈທນມປເນຕິ ‘‘ອທ຺ຘານຄມນສມຍສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ອທ຺ຘານຄມນສມຍສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄຕິ ຄຓໂຠຊນສິກ຺ຂາປທາທີສຸ ອທ຺ຘານຄມນສມຍສທ຺ທສ຺ສ ປທຠາຊນີຍຠູເຕ ວິຠງ຺ເຄ (ປາຈິ. ໒໑໗). ອຑ຺ຒໂຍຊນມ຺ປິ ອທ຺ຘານມຄ຺ໂຄ, ປເຄວ ຕທຸຕ຺ຕຣິ. ອຑ຺ຒເມວ ໂຍຊນສ຺ສ ອຑ຺ຒໂຍຊນໍ, ທ຺ວິຄາວຸຕມຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ຈຕຸຄາວຸຕປ຺ປມາຓໍ ໂຍຊນເມວ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປຏິປນ຺ໂນ’’ຕິ ວທຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ມຫນ຺ຕສທ຺ໂທ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ, ພຫ຺ວຕ຺ໂຖ ຈ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ມຫຕາ’’ຕິອາທິ. ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນາຕິ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິຄຸຓມຫນ຺ຕຠາເວນ. ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ເຕນາຕິ ຄຓນມຫນ຺ຕຠາເວນ. ຕເທວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆຕິ ອິຘ ອາຄໂຕ ຕທາ ປຣິວາຣຠູໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ. ມຫາຕິ ອຸຕ຺ຕໂມ. ວາກ຺ເຍປິ ຫິ ຕມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ປໂຍຄວສາ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຕິ ນິລ຺ໂລຠຕາ ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ສາວເສໂສ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ນິຣວເສໂສ. ນ ຫິ ‘‘ອປ຺ປໂລຠຕາຕິ ອຠິຕ຺ຖວິຕຸມຣຫຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຊ຺ຌິມາຄມຏີກາກາໂຣ ປນ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖໂຣ ເອວມາຫ ‘‘ອປ຺ປສທ຺ທສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕປຣິຍາຍໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ‘ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສາວເສສໍ ວິຍາ’ຕິ (ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໘໕) ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປສທ຺ໂທ ປເນຕ຺ຖ ‘ອຠາວຕ຺ໂຖ’ ຕິປິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ‘ອປ຺ປາພາຘຕຎ຺ຈສຎ຺ຊານາມີ’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໕) ວິຍາ’’ຕິ. ສງ຺ຂ຺ຍາຍປິ ມຫາຕິ ຄຓນາຍປິ ພຫຸ ອໂຫສິ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ’’ຕິ ປທາວຕ຺ຖິກນ຺ຕວຈນວເສນ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພປທສ຺ສ ເຉທນມິວ ໂຫຕີຕິ ຕທປຣາມສິຕ຺ວາ ‘‘ເຕນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’ຕິ ປຸນ ວາກ຺ຍາວຕ຺ຖິກນ຺ຕວຈນວເສນ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພປເທນ ສທິສີກຣຓໍ. ເອສາ ຫິ ສໍວຓ຺ຓນການໍ ປກຕິ, ຍທິທໍ ວິຠຕ຺ຕິຍານເປກ຺ຂາວເສນ ຍຖາຣຫໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພປທຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ເຓຕ຺ວາ ປຸນ ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊມານວິຠຕ຺ຕິວເສນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິປນນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕຕ຺ຕາ ສງ຺ໂຆຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ຎສງ຺ຆາເຕນ ສມຓຄເຓນາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ຍາຍໍ ທິຏ຺ຐິ ອຣິຍາ ນິຍ຺ຍານິກາ ນິຍ຺ຍາຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ, ຕຖາຣູປາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໖; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔; ປຣິ. ໒໗໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ. ‘‘ຍານິ ຕານິ ສີລານິ ອຂຓ຺ຑານິ ອຈ຺ຉິທ຺ທານິ ອສພລານິ ອກມ຺ມາສານິ ຠຸຊິສ຺ສານິ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖານິ ອປຣາມຏ຺ຐານິ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິການິ, ຕຖາຣູເປສຸ ສີເລສຸ ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໓; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔; ອ. ນິ. ໖.໑໑; ປຣິ. ໒໗໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ສີລານໍ ສາມຎ຺ເຎນ ສງ຺ຆາໂຕ ສງ຺ຆຏິໂຕ ສເມໂຕຕິ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ຎສງ຺ຆາໂຕ, ສມຓຄໂຓ, ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ຎສງ຺ຆາຏສງ຺ຂາເຕນາ’’ ຕິປິ ປາໂຐ. ຕຖາ ສງ຺ຂາເຕນ ກຕິເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ທິຏ຺ຐິສີລາທີນໍ ນິຍຕສຠາວຕ຺ຕາ ໂສຕາປນ຺ນາປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕາ, ປເຄວ ສກທາຄາມິອາທໂຍ, ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິຍໂຕ ສມ຺ໂພຘິປຣາຍໂຓ’’ຕິ, (ສໍ. ນິ. ໒.໔໑; ໕.໑໙໘, ໑໐໐໔) ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈປາຓໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຈ ອາທິ. ອຣິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຫິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ທູເຣ ຐິຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓສາມຄ຺ຄິຍາ ສໍຫຕຕາເຍວ, ‘‘ຕຖາຣູປາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕິ, (ມ. ນິ. ໑.໔໙໒) ຕຖາຣູເປສຸ ສີເລສຸ ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໙໒) ວຈນໂຕ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕຠາໂວ ລພ຺ຠຕິເຍວ. ສທ຺ຘິໍ-ສທ຺ໂທ ເອກໂຕຕິ ອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ປຎ຺ຈ…ເປ… ມຕ຺ຕານີຕິ ປຎ຺ຈ-ສທ຺ເທນ ມຕ຺ຕສທ຺ທໍ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາໂສ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອເຕສນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ. ປຸນ ປຎ຺ຈ ມຕ຺ຕາ ປມາຓາຕິ ພ຺ຍາໂສ, ນິກາຣໂລໂປ ເຈຕ຺ຖ ນປຸໍສກລິງ຺ຄຕ຺ຕາ.

ສຸປ຺ປິໂຍຕິ ຕສ຺ສ ນາມເມວ, ນ ຄຸຓາທິ. ນ ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ຠຄວາເຍວ, ອຖ ໂຂ ສຸປ຺ປິໂຍປິ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ເຕນ ມາຓເວນ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຄ຺ຄປຏິປນ຺ນສຠາຄຕາຍ ເອວ, ນ ສີລາຈາຣາທິສຠາຄຕາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປິ-ກາໂຣ’’ຕິອາທິ. ສຸຂຸຈ຺ຈາຣຓວເສນ ປຸພ຺ພາປຣປທານໍ ສມ຺ພນ຺ຘມຕ຺ຕກຣຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປທສນ຺ຘິກໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ສຣພ຺ຍຎ຺ຊນາທິສນ຺ຘິຠາວໍ, ເຕນາຫ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ, ເອເຕນ ປທປູຣຓມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອປິຈ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖປິ ໂຂ-ສທ຺ໂທ ຍຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ເວຣຎ຺ໂຊ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑) ວິຍ, ເຕນ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປຏິປນ຺ໂນ ອໂຫສິເຍວ, ນາສ຺ສ ມຄ຺ຄປຏິປຕ຺ຕິຍາ ໂກຈິ ອນ຺ຕຣາໂຍ ອໂຫສີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ສຎ຺ຊຍສ຺ສາຕິ ຣາຊຄຫວາສິໂນ ສຎ຺ຊຍນາມສ຺ສ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ, ຍສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປຐມໍ ອຸປຕິສ຺ສໂກລິຕາປິ ປພ຺ພຊິໍສຸ ຉນ຺ນປຣິພ຺ພາຊໂກວ, ນ ອເຈລກປຣິພ຺ພາຊໂກ. ‘‘ຍທາ, ຕທາ’’ຕິ ຈ ເອເຕນ ສມກາລເມວ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປຏິປນ຺ນຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຕີຕກາລຕ຺ໂຖ ປາຬິຍໍ ໂຫຕິສທ຺ໂທ ໂຍຄວິຠາເຄນ, ຕໍກາລາເປກ຺ຂາຍ ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕທາ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອນ຺ເຕຕິ ສມີເປ. ວສຕີຕິ ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕາທິກຣຓວເສນ ສພ຺ພິຣິຍາປຖສາຘາຣຓວຈນໍ, ອວຈຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເຕເນວາຫ ‘‘ສມີປຈາໂຣ ສນ຺ຕິກາວຈໂຣ ສິສ຺ໂສ’’ຕິ. ໂຈທິຕາ ເທວທູເຕຫີຕິ ທຫຣກຸມາໂຣ ຊຣາຊິຓ຺ຓສຕ຺ໂຕ ຄິລາໂນ ກມ຺ມກາຣຓາ, ກມ຺ມກາຣຓິກາ ວາ ມຕສຕ຺ໂຕຕິ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ເທວທູເຕຫິ ໂຈທິຕາ ໂອວທິຕາ ສໍເວຄໍ ອຸປ຺ປາທິຕາ ສມານາປິ. ເຕ ຫິ ເທວາ ວິຍ ທູຕາ, ວິສຸທ຺ຘິເທວານໍ ວາ ທູຕາຕິ ເທວທູຕາ. ຫີນກາຍູປຄາຕິ ອປາຍກາຍມຸປຄຕາ. ນຣສງ຺ຂາຕາ ເຕ ມາຓວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສາມຎ຺ຎວເສນ ເຈຕ຺ຖ ສຕ຺ໂຕ ‘‘ມາຓໂວ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຕເຣ ປນ ວິເສສວເສນ. ປກຣຓາຘິຄໂຕ ເຫສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣຕິ. ກຕກມ຺ເມຫີຕິ ກຕໂຈຣກມ຺ເມຫິ. ຕຣຸໂຓຕິ ໂສຬສວສ຺ສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຕ຺ຕວີສຕິວສ຺ໂສ, ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຫິ ‘‘ສຕ຺ຕາ ຊາຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຎ຺ຈທສວສ຺ສກາ, ຕາວ ‘ກຸມາຣກາ, ພາລາ’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ວີສຕິວສ຺ສານິ ‘ຍຸວາໂນ’’’ຕິ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໔໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຣຸໂຓ, ມາຓໂວ, ຍຸວາຕິ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ, ໂລກິຍາ ປນ ‘‘ທ຺ວາທສວສ຺ສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຊຣມປ຺ປຕ຺ໂຕ, ຕາວ ຕຣຸໂຓ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

ເຕສຸ ວາ ທ຺ວີສຸ ຊເນສູຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ຠຸມ຺ມໍ. ໂຍ ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ອຘິຄໂຕ ກາໂລ, ຕສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຕຕ຺ຣາຕິ ຍຎ຺ຫິ ສມຍໍ ຠຄວາ ອນ຺ຕຣາ ຣາຊຄຫຎ຺ຈ ນາຬນ຺ທຎ຺ຈ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປຏິປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ສມເຍ ສຸປ຺ປິໂຍປິ ຕໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ ອວຓ຺ຓໍ ຠາສຕິ, ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ຈ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີຕິ. ນິປາຕມຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມຕ຺ຕສທ຺ເທນ ວິເສສຕ຺ຖາຠາວໂຕ ປທປູຣຓຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ມຘຸປິຓ຺ຑິກປຣິຍາໂຍຕິ ມຘຸປິຓ຺ຑິກເທສນາ ນາມ ອິຕິ ນໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ຘາເຣຫິ, ຣາຊຎ຺ຎາຕິ ປາຍາສິຣາຊຎ຺ຎນາມກໍ ຣາຊານມາລປຕິ. ປຣິຍາຍຕິ ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ວາໂຣ. ປຣິຍາເຍຕິ ເທເສຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ປຏິປາເທຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ເທສນາ. ປຣິຍາຍຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ກາຣຓໍ. ອເນກສທ຺ເທເນວ ອເນກວິເຘນາຕິ ອຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ອຘິປ຺ປາຍມຕ຺ເຕນາຕິ ອາຫ ‘‘ອເນກວິເຘນາ’’ຕິ. ກາຣຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ກາຣຓປຕິຣູປກເມວ, ນ ເອກໍສກາຣຓໍ ອວຓ຺ຓກາຣຓສ຺ສ ອຠູຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ກາຣເຓນາຕິ ກາຣຓປຕິຣູປເກນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອກາຣຓເມວ ‘ກາຣຓ’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑). ຊາຕິວເສນິທໍ ພຫ຺ວຕ຺ເຖ ເອກວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ພຫູຫີ’’ຕິອາທິນາ.

‘‘ອວຓ຺ຓວິຣຫິຕສ຺ສ ອສມານວຓ຺ຓສມນ຺ນາຄຕສ຺ສປີ’’ຕິ ວກ຺ຂມານກາຣຓສ຺ສ ອກາຣຓຠາວເຫຕຸທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂທສວິຣຫິຕສ຺ສປິ ອສທິສຄຸຓສມນ຺ນາຄຕສ຺ສາປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອວຓ຺ຓໍ ໂທສໍ ນິນ຺ທນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຍໍ ໂລເກ’’ຕິອາທິນາ ອຣສຣູປນິພ຺ໂຠຄອກິຣິຍວາທອຸຈ຺ເຉທວາທເຊຄຸຈ຺ຉີເວນຍິກຕປສ຺ສີອປຄພ຺ຠຠາວານໍ ກາຣຓປຕິຣູປກໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຫິ ເອຕໍ ‘‘ອຣສຣູໂປ…ເປ… ອປຄພ຺ໂຠ’’ຕິ ອິເມຫິ ປເທຫິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂລກສມ຺ມໂຕ ອຠິວາທນປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານອຎ຺ຊລີກມ຺ມສາມີຈິກມ຺ມອາສນາຠິນິມນ຺ຕນສງ຺ຂາໂຕ ສາມຄ຺ຄີຣໂສ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ສາມຄ຺ຄີຣສສງ຺ຂາເຕນ ຣເສນ ອສມ຺ປນ຺ນສຠາໂວ, ເຕນ ສາມຄ຺ຄີຣສສງ຺ຂາເຕນ ປຣິໂຠເຄນ ອສມນ຺ນາຄໂຕ. ຕສ຺ສ ອກຕ຺ຕພ຺ພຕາວາໂທ, ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊິຕພ຺ພຕາວາໂທ ຈ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ຄູຖໍ ວິຍ ມຓ຺ຑນຊາຕິໂຍ ປຸຣິໂສ ເຊຄຸຈ຺ຉີ. ຕສ຺ສ ວິນາສໂກ ໂສວ ຕທກຣຓໂຕ ວິເນຕພ຺ໂພ. ຕທກຣເຓນ ວໂຍວຸຑ຺ເຒ ຕາເປຕິ ຕທາຈາຣວິຣຫິຕຕາຍ ວາ ກປຓປຸຣິໂສ. ຕທກຣເຓນ ເທວໂລກຄພ຺ຠໂຕ ອປຄໂຕ, ຕທກຣຓໂຕ ວາ ໂສ ຫີນຄພ຺ໂຠ ຈາຕິ ເອວໍ ຕເທວ ອຠິວາທນາທິອກຣຓໍ ອຣສຣູປຕາທີນໍ ກາຣຓປຕິຣູປກໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ນຕ຺ຖິ…ເປ… ວິເສໂສ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ປນ ‘‘ສຸນ຺ທຣິກາຍ ນາມ ປຣິພ຺ພາຊິກາຍ ມຣຓານວໂພໂຘ, ສໍສາຣສ຺ສ ອາທິໂກຏິຍາ ອປຎ຺ຎາຍນປຏິຎ຺ຎາ, ຐປນີຍປຸຈ຺ຉາຍ ອພ຺ຍາກຕວຕ຺ຖຸພ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ ກາຣຓປຕິຣູປການິ ນິທ຺ຘາຣິຕພ຺ພານິ, ຕຖາ ‘‘ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕໍ ສມໂຓ…ເປ… ສຍມ຺ປຏິຠານ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ອນາຈຣິຍເກນ ສາມໍ ປຏິເວເຘນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕຖາ ຕຖາ ຘມ຺ມເທສນາ, ກຕ຺ຖຈິ ປເຣສໍ ປຏິປຸຈ຺ຉາກຖນໍ, ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານາທີຫິ ອາໂຣຈິຕນເຍເນວ ພ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ, ‘‘ສມໂຓ…ເປ… ນ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ ເອເຕສໍ ປນ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ກເມເນວ ອນວໂພໂຘ, ໂລກນ຺ຕສ຺ສ ອຊານນໍ, ອຕ຺ຕນາ ອິຈ຺ຉິຕຕປຈາຣາຠາໂວ’’ຕິ ເອວມາທີນິ. ຌານວິໂມກ຺ຂາທິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ. ອຣິຍໍ ວິສຸທ຺ຘໍ, ອຸຕ຺ຕມໍ ວາ ຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ທສ຺ສນໍ, ອລໍ ກິເລສວິທ຺ຘໍສນສມຕ຺ຖໍ ອຣິຍຎາຓທສ຺ສນໍ ເອຕ຺ຖ, ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສໂນ. ສ຺ເວວ ວິເສໂສ ຕຖາ. ອຣິຍຎາຓທສ຺ສນເມວ ວາ ວິເສສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອລໍ ປຣິຍຕ຺ຕໍ ຍສ຺ສ, ຍສ຺ມິນ຺ຕິ ວາ ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ, ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມວ. ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕນ຺ຕິ ກປ຺ປນາມຕ຺ເຕນ ສມນ຺ຕໂຕ ອາຫຣິຕໍ, ວິຕກ຺ເກນ ວາ ປຣິຆຏິຕໍ. ວີມໍສານຸຈຣິຕນ຺ຕິ ວີມໍສນາຍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຣິມຊ຺ຊິຕໍ. ສຍມ຺ປຏິຠານນ຺ຕິ ສຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ວິຠູຕໍ, ຕາທິສໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອກາຣຓນ຺ຕິ ອຍຸຕ຺ຕໍ ອນຸປປຕ຺ຕິໍ. ກາຣຓປເທ ເຈຕໍ ວິເສສນໍ. ນ ຫິ ອຣສຣູປຕາທໂຍ ໂທສາ ຠຄວຕິ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຘມ຺ມສງ຺ເຆສຸ ຈ ທຸຣກ຺ຂາຕທຸປ຺ປຏິປນ຺ນາທໂຍ ອກາຣຓນ຺ຕິ ວາ ຍຸຕ຺ຕິກາຣຓຣຫິຕໍ ອຕ຺ຕນາ ປຏິຎ຺ຎາມຕ຺ຕໍ. ປກຕິກມ຺ມປທຎ຺ເຈຕໍ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ອຕ຺ເຖ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ອິວາຕິ ອິວ-ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ຣູປກນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ປຕິຣູປກກາຣຓສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຕຖາຕິ ຊາຕິວຸຑ຺ຒານມນຠິວາທນາທິນາ ເຕນ ເຕນ ອາກາເຣນ. ວຓ຺ຓສທ຺ທສ຺ສ ຄຸຓປສໍສາສຸ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຍຖາກ຺ກມໍ ‘‘ອວຓ຺ຓໍ ໂທສໍ ນິນ຺ທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ທຸຣກ຺ຂາໂຕຕິ ທຸຏ຺ຐຸມາກ຺ຂາໂຕ, ຕຖາ ທຸປ຺ປຏິເວທິໂຕ. ວຏ຺ຏໂຕ ນິຍ຺ຍາຕີຕິ ນິຍ຺ຍານໍ, ຕເທວ ນິຍ຺ຍານິໂກ, ຕໂຕ ວາ ນິຍ຺ຍານໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ນິຍ຺ຍານິໂກ. ວຏ຺ຏໂຕ ວາ ນິຍ຺ຍາຕີຕິ ນິຍ຺ຍານິໂກ ຍ-ກາຣສ຺ສ ກ-ກາຣໍ, ອີ-ກາຣສ຺ສ ຈ ຣສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ອນີຍ-ສທ຺ໂທ ຫິ ພຫຸລາ ກຕ຺ຕຸອຠິຘາຍໂກ’’ຕິ ສທ຺ທວິທູ ວທນ຺ຕິ, ນ ນິຍ຺ຍານິໂກ ຕຖາ. ສໍສາຣທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນິໂກ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ປຈ຺ຈນີກປຏິປທນ຺ຕິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວິຣຸທ຺ຘປຏິປທໍ. ອນນຸໂລມປຏິປທນ຺ຕິ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອນນຸໂລມປຏິປທໍ. ອຘມ຺ມານຸໂລມປຏິປທນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມສ຺ສ ອນນຸໂລມປຏິປທໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ອວຓ຺ຓໍ ຠາສຕິ, ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕມານກາລນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ນນຸ ສງ຺ຄີຕິກາລໂຕ ໂສ ອວຓ຺ຓວຓ຺ຓານໍ ຠາສນກາໂລ ອຕີໂຕຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ‘‘ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປຏິປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ອຕີຕກາລຕ຺ຖຕ຺ຕາ ປນ ຠາສຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ເຕຫິ ອວຓ຺ໂຓ ວຓ຺ໂຓ ຈ ຠາສີຍຕິ, ຕມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຣາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ກາລປຏິນິທ຺ເທສວິກປ຺ປນໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ.

‘‘ສຸປ຺ປິຍສ຺ສ ປນ…ເປ… ຠາສຕີ’’ຕິ ປາຬິຍາ ສມ຺ພນ຺ຘທສ຺ສນໍ ‘‘ອນ຺ເຕວາສີ ປນສ຺ສາ’’ຕິອາທິວຈນໍ. ອປຣາມສິຕພ຺ພໍ ອຣິຍູປວາທກມ຺ມໍ, ຕຖາ ອນກ຺ກມິຕພ຺ພໍ.ສ຺ວາຍນ຺ຕິ ໂສ ອາຈຣິໂຍ. ອສິຘາຣນ຺ຕິ ອສິນາ ຕິຂິຓຠາຄໍ. ກກຈທນ຺ຕ ປນ຺ຕິຍນ຺ຕິ ຂນ຺ຘກກຈສ຺ສ ທນ຺ຕສງ຺ຂາຕາຍ ວິສມປນ຺ຕິຍາ. ຫຕ຺ເຖນ ວາ ປາເທນ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ວາ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ເຄນ ປຫຣິຕ຺ວາ ກີຬມາໂນ ວິຍ. ອກ຺ຂິກຓ຺ຓໂກສສງ຺ຂາຕຏ຺ຐານວເສນ ຕີຫິ ປກາເຣຫິ ຠິນ຺ໂນ ມໂທ ຍສ຺ສາຕິ ປຠິນ຺ນມໂທ, ຕໍ. ອວຓ຺ຓໍ ຠາສມາໂນຕິ ອວຓ຺ຓໍ ຠາສນເຫຕຸ. ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ມານ-ສທ຺ໂທ. ນ ອໂຍ ວຸຑ຺ຒິ ອນໂຍ. ໂສເຍວ ພ຺ຍສນໍ, ອຕິເຣກພ຺ຍສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສຕິ ເອກນ຺ຕມຫາສາວຊ຺ຊຕ຺ຕາ ຣຕນຕ຺ຕໂຍປວາທສ຺ສ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ໂຍ ນິນ຺ທິຍໍ ປສໍສຕິ,

ຕໍ ວາ ນິນ຺ທຕິ ໂຍ ປສໍສິໂຍ;

ວິຈິນາຕິ ມຸເຂນ ໂສ ກລິໍ,

ກລິນາ ເຕນ ສຸຂໍ ນ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໖໖໓; ສໍ ນິ. ໑.໑໘໐-໑໘໑; ເນຕ຺ຕິ. ໙໒);

‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິໂຍ’’ຕິອາທິນາ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕສ຺ສ ສໍເວຄຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ, ອຕ຺ຕໂນ ອາຈຣິເຍ ຈ ກາຣຸຎ຺ຎປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈາປິ ອນ຺ເຕວາສິນາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ອນຸກູເລນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ປນ ປຓ຺ຑິຕຊາຕິກຕ຺ຕາ ນ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຕມນຸວຕ຺ຕຕີຕິ ອິທານິສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາຈຣິເຍ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຫລາຫລນ຺ຕິ ຕງ຺ຂຓຎ຺ເຎວ ມາຣຓກໍ ວິສໍ. ຫນຕີຕິ ຫິ ຫໂລ ນ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ຫລານມ຺ປິ ວິເສໂສ ຫໂລ ຫລາຫໂລ ມຊ຺ເຌທີຆວເສນ, ເອເຕນ ຈ ອຎ຺ເຎ ອຏ຺ຐວິເຘ ວິເສ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ປຸເມ ປຓ຺ເຑ ຈ ກາໂກລ, ກາຬກູຏຫລາຫລາ;

ສໂຣຕ຺ຖິໂກສຸງ຺ກິເກ ໂຍ, ພ຺ຣຫ຺ມປຸຕ຺ໂຕ ປທີປໂນ;

ທາຣໂທ ວຈ຺ຉນາໂຠ ຈ, ວິສເຠທາ ອິເມ ນວາ’’ຕິ.

ຂໂຣທກນ຺ຕິ ຈຓ຺ຑໂສໂຕທກໍ. ‘‘ຂາໂຣທກ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ອຕິໂລຓຕາຍ ຕິຕ຺ໂຕທກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນຣກປປາຕນ຺ຕິ ໂຈຣປປາຕໍ. ມາຓວກາຕິ ອຕ຺ຕານເມວ ໂອວທິຕຸໍ ອາລປຕິ ‘‘ສມໂຍປິ ໂຂ ເຕ ຠທ຺ທາລິ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘອໂຫສີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕) ວິຍ. ‘‘ກມ຺ມສ຺ສກາ’’ຕິ ກມ຺ມເມວ ອຕ຺ຕສນ຺ຕກຠາວໍ ວຕ຺ວາ ຕເທວ ວິວຣຕິ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມານຸຣູປເມວ ຄຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ. ໂຍນິໂສຕິ ອຸປາເຍນ ຎາເຍນ. ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ອາຈຣິໂຍ ວິຍ ອໂຍນິໂສ ອຣິຍູປວາເທ ອນິມ຺ມຸຊ຺ຊນ຺ໂຕ ໂຍນິໂສ ອຣິຍູປວາທໂຕ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ, ອຸທ຺ຘໍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມທ຺ທມາໂນຕິ ມທ຺ທນ຺ໂຕ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ. ເອກໍສກາຣຓເມວ ອິຘ ກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸກາເມນ ‘‘ສມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍຖາ ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕສ຺ສ ສມາຣທ຺ຘຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ນ຺ຕິ ຈ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ອຎ຺ໂຎ ປຓ຺ຑິຕສຠາໂວ ຊາຕິ ອາຈາຣວເສນ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຕິຓ຺ຓໍ ຣຕນານໍ ວຓ຺ຓໍ ຠາສິຕຸມາຣຠຕິ, ຕຖາ ອຍມ຺ປິ ອາຣທ຺ໂຘ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອປິ ນາມາຍມາຈຣິໂຍ ເອຕ຺ຕເກນາປິ ຣຕນຕ຺ຕຍາວຓ຺ຓຠາສໂຕ ໂອຣເມຍ຺ຍາຕິ.

ສປ຺ປຣາຊວຓ຺ຓນ຺ຕິ ອຫິຣາຊວຓ຺ຓໍ. ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍາຕິ ວຓ຺ຓສຸນ຺ທຣຕາຍ, ວຓ຺ຓສຣີເຣນ ວາ. ວາຣິຊໍ ກມລໍ ນ ປຫຣາມິ ນ ຠຎ຺ຊາມິ, ອາຣາ ທູຣໂຕວ ອຸປສິງ຺ຆາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖາຕິ ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ. ຄນ຺ຘຕ຺ເຖໂນຕິ ຄນ຺ຘໂຈໂຣ. ສຎ຺ຎູຬ຺ຫາຕິ ຄນ຺ຖິຕາ ພນ຺ຘິຕາ. ຄຫປຕີຕິ ອຸປາລິຄຫປຕິໍ ນາຏປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາລປນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວຓ຺ຓິຕພ຺ໂພ ‘‘ອຍມີທິໂສ’’ຕິ ປກາເສຕພ຺ໂພຕິ ວຓ຺ໂຓ, ສຓ຺ຐານໍ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖາປີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ຊາຕິ. ວຓ຺ເຓຕິ ວິກາຣມາປຊ຺ຊມານໍ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ຣູປາຍຕນໍ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ຜລເມເຕນ ຍຖາສຠາວໂຕ ວິຠາວີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ກາຣຓໍ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ອປ຺ປມຫນ຺ຕາທິວເສນ ປມີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ປມາຓໍ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ປສໍສີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ຄຸໂຓ. ວຓ຺ຓນໍ ຄຸຓສໍກິຕ຺ຕນໍ ວຓ຺ໂຓ, ປສໍສາ. ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຓ຺ຓສທ຺ທສ຺ສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອາທິສທ຺ເທນ ຊາຕຣູປປຸຬິນກ຺ຂຣາທໂຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ‘‘ອິຘ ຄຸໂຓປິ ປສໍສາປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວ ສມຕ຺ເຖຕິ ‘‘ອຍໍ ກິຣາ’’ຕິອາທິນາ. ກິຣາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ, ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ວາ. ຄຸຓູປສຎ຺ຫິຕນ຺ຕິ ຄຸໂຓປສຎ຺ຎຸຕໍ. ‘‘ຄຸຓູປສຎ຺ຫິຕໍ ປສໍສ’’ນ຺ຕິ ປນ ວທນ຺ໂຕ ປສໍສາຍ ເອວ ຄຸຓຠາສນໍ ສິທ຺ຘໍ ຕສ຺ສາ ຕທວິນາຠາວໂຕ, ຕສ຺ມາ ອິທມຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ກຖໍ ຠາສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ເອໂກ ຈ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຈາຕິ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ. ເກນຏ຺ເຐນ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ? ອສທິສຏ຺ເຐນ, ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ, ອສມສມຏ຺ເຐນ ຈ. ໂສ ຫິ ປຐມາຠິນີຫາຣກາເລ ທສນ຺ນໍ ປາຣມີນໍ ປຏິປາຏິຍາ ອາວຊ຺ຊນໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓຄຸເຓຫິ ເຈວ ພຸທ຺ຘຄຸເຓຫິ ຈ ເສສມຫາຊເນນ ອສທິໂສ. ເຍ ຈສ຺ສ ຄຸຓາ, ເຕປິ ອຎ຺ຎສຕ຺ຕານໍ ຄຸເຓຫິ ວິສິຏ຺ຐາ, ປຸຣິມກາ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ອສມາ, ເຕຫິ ປນ ອຍເມເວໂກ ຣູປກາຍນາມກາເຍຫິ ສໂມ.ໂລເກຕິ ສຕ຺ຕໂລເກ. ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ປນ ອິທໍ ອຸຠຍມ຺ປິ ວິປ຺ປກຕວຈນເມວ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາຍ ວຕ຺ຕມານກາລິກຕ຺ຕາ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ພຫຸຊນຫິຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນາຕິ ເອວໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ລກ຺ຂເຓ ເຫສ ມານ-ສທ຺ໂທ, ເອວຣູປຎ຺ເຈຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓໍ ນ ສກ຺ກາ ອຎ຺ເຎນ ສທ຺ທລກ຺ຂເຓນ ປຏິພາຫິຕຸໍ. ອປິຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອສ ຫິ ທີປງ຺ກຣປາທມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອນາຄາມິຜລໍ, ຕາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ, ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ສາວການໍ ວິຍ ນ ປຏິປາຏິຍາ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓາທີນິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສເຫວ ປນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ສກໂລປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸຓຣາສິ ອາຄໂຕວ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພຕ຺ຕສພ຺ພກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ, ຕທນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທຎ຺ຎກ຺ຂເຓ ຍຖາຣຫໍ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ’’ ຈ຺ເຈວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ສຸຕ຺ເຕ ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂຓໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕີຕກາລິກສ຺ສາປິ ວຕ຺ຕມານປໂຍຄສ຺ສ ກຕ຺ຖຈິ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ສຕິ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ມານ-ສທ຺ໂທ ສາມຕ຺ຖິຍຕ຺ໂຖ. ຍາວຕາ ສາມຕ຺ຖິເຍນ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ຈຣິມຠເວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ຕາວຕາ ສາມຕ຺ຖິເຍນ ໂພຘິສມ຺ຠາຣຠູເຕນ ປຣິປຸຓ຺ເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາສາມຕ຺ຖິຍໂຍເຄນ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມາຕິ. ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ອສໂມ, ອສເມຫິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘເຫວ ສໂມ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ນສຸວຓ຺ຓ ນິກ຺ຂໍ ວິຍ ນິພ຺ພິສິຏ຺ໂຐ, ‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ ເຈຕສ຺ສ ວິເສສນໍ. ອາລຍສງ຺ຂາຕໍ ຕຓ຺ຫໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທຕີຕິ ອາລຍສມຸຄ຺ຆາໂຕ. ວຏ຺ຏໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທຕີຕິ ວຏ຺ຏຸປຈ຺ເຉໂທ.

ປໂຫນ຺ເຕນາຕິ ສກ຺ໂກນ຺ເຕນ. ‘‘ປຎ຺ຈນິກາເຍ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ອເນກາວຍວຕ຺ຕາ ເຕສໍ ນ ເອຕ຺ຕເກນ ສພ຺ພຖາ ປຣິຍາທານນ຺ຕິ ‘‘ນວງ຺ຄໍ ສຕ຺ຖຸສາສນໍຈຕຸຣາສີຕິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕິຕ຺ເຖນາຕິ ອໂນຕຣຓຏ຺ຐາເນນ. ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ອປຣິມາຓວຓ຺ຓຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘາທີນໍ, ນິຣວເສສານຎ຺ຈ ເຕສໍ ອິຘ ປກາສເນນ ປາຬິສໍວຓ຺ຓນາຍ ເອວ ສມ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຫໍສນກມ຺ມຏ຺ຐານສມ຺ປຊ຺ຊນວເສນ ຈ ສຜລຕ຺ຕາ. ຖາໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ ສພ຺ພຖາເມນ ປກາສິຕຕ຺ຕາ. ກິໍ ປນ ໂສ ຕຖາ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ຠາສຕີຕິ ອາຫ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອນຸກ຺ກເມນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ວາ ສວນໍ ອນຸສ຺ສໂວ, ປຣມ຺ປຣສວນໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາກາຣປຣິວິຕກ຺ກທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໂຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຸນ຺ທຣມິທໍ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ສຍເມວ ກາຣຓປຣິວິຕກ຺ກນໍ ອາກາຣປຣິວິຕກ຺ໂກ. ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐິຍາ ນິຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ ຂມນໍ ຣຸຈ຺ຈນໍ ທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕຫິເຍວ ສມ຺ພນ຺ຘິເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ຖ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ຖາເມນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓພເລເນວ, ນ ປນ ພຸທ຺ຘາທີນໍ ຄຸຓານຸຣູປນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາປຣິເມຍ຺ຍປ຺ປເຠທາ ຫິ ພຸທ຺ຘາທີນໍ ຄຸຓາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ພຸທ຺ໂຘປິ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠເຓຍ຺ຍ ວຓ຺ຓໍ,

ກປ຺ປມ຺ປິ ເຈ ອຎ຺ຎມຠາສມາໂນ;

ຂີເຍຖ ກປ຺ໂປ ຈິຣທີຆມນ຺ຕເຣ,

ວຓ຺ໂຓ ນ ຂີເຍຖ ຕຖາຄຕສ຺ສາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໐໔; ໓.໑໔໑; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໒໕; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໕໓; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໔.໑; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໙໑; ຈຣິຍາ. ອຏ຺ຐ. ໙, ໓໒໙);

ອິຘາປິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ ໂຂ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ຫ-ກາໂຣ ນິປາຕມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ເຕ’’ຕິ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ ອິທໍ ຣຸຬ຺ຫິປທໍ ‘‘ເອໂກ ເອກາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໔໔, ໔໕໒) ປທໍ ວິຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຎ຺ໂຎອຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ ຣຸຬ຺ຫິປເທເນວ ວິວຣຕິ. ‘‘ອຸຊຸເມວາ’’ຕິ ສາວຘາຣຓສມາສຕໍ ວຕ຺ວາ ເຕນ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຕ຺ຖໍ ອາຫ ‘‘ອີສກມ຺ປິ ອປຣິຫຣິຕ຺ວາ’’ຕິ, ໂຖກຕຣມ຺ປິ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາຈຣິເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປຸພ຺ເພ ເອກວາຣມິວ ອວຓ຺ຓວຓ຺ຓຠາສເນ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐປິ ‘‘ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກວາທາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອເນກວາຣເມວ ເຕ ເອວໍ ຠາສນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸນ ອິຕໂຣ ອວຓ຺ຓໍ ອິຕໂຣ ວຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ຫິ ວິສທ຺ທສ຺ສ ວິວິຘຕ຺ຖຕໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ສາຣຜລເກຕິ ສາຣທາຣຸຜລເກ, ອຸຕ຺ຕມຜລເກ ວາ. ວິສຣຸກ຺ຂອາຓິນ຺ຕິ ວິສທາຣຸມຍປຏາຓິໍ. ອິຣິຍາປຖານຸພນ຺ຘເນນ ອນຸພນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິອນຸພນ຺ຘເນນ.

ສີສານຸໂລກິໂນຕິ ສີເສນ ອນຸໂລກິໂນ, ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄານຸກ຺ກເມນ ໂອໂລກຍມານາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມິໍ ກາເລຕິ ຍມ຺ຫິ ສໍວຈ຺ຉເຣ, ອຸຕຸມ຺ຫິ, ມາເສ, ປກ຺ເຂ ວາ ຠຄວາ ຕໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍ ກາເລ. ເຕນ ຫິ ອນິຍມໂຕ ສໍວຈ຺ຉຣອຸຕຸມາສຑ຺ຒມາສາວ ນິທ຺ທິສິຕາ ‘‘ຕໍ ທິວສ’’ນ຺ຕິ ທິວສສ຺ສ ວິສຸໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ, ມຸຫຸຕ຺ຕາທີນຎ຺ຈ ທິວສປຣິຍາປນ຺ນໂຕ. ‘‘ຕໍ ອທ຺ຘານໍ ປຏິປນ຺ໂນ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ອາຘາຣວຈນເມຕໍ. ເຕເນວ ຫິ ກິຣິຍາວິຈ຺ເຉທທສ຺ສນວເສນ ‘‘ຣາຊຄເຫ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣຕີ’’ຕິ ສຫ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາຫິ ວຕ຺ຕມານນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ອິຕຣຖາ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ຣາຊຄເຫ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣຕິ, ຕໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄຎ຺ຈ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ນ ຫິ ອສມານວິສຍາ ກິຣິຍາ ເອກາຘາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຍາ ເຈຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ອທ຺ຘານປຏິປຊ຺ຊນກິຣິຍາ, ສາ ຈ ອນິຍມິຕາ ນ ຍຸຕ຺ຕາຕິ. ຣາຊຄຫປຣິວຕ຺ຕເກສູຕິ ຣາຊຄຫໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຐິເຕສຸ. ‘‘ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຕສຸ ຠຄວໂຕ ອນິພທ຺ຘວາສໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂສຕິ ເອວໍ ຣາຊຄເຫ ວສມາໂນ ໂສ ຠຄວາ. ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣເຓນປິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ປຏິພທ຺ຘຠາວວຈນໂຕ ສນ຺ນິວາສຕ຺ຕເມວ ທສ຺ເສຕິ. ຍທິ ປນ ‘‘ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມາໂນ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິ ປຈ຺ຈາມເສຍ຺ຍ, ຍຖາວຸຕ຺ໂຕວ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ຕໍ ທິວສນ຺ຕິ ຍໍ ທິວສໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ຕໍ ທິວສ. ຕໍ ອທ຺ຘານໍ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄວຈນເມຕໍ. ຠຕ຺ຕຠຸຎ຺ຊນໂຕ ປຈ຺ຉາ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕສມເຍ. ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ຍຕ຺ຖ ປິຓ຺ຑປາຕຕ຺ຖາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ຕໂຕ ອປກ຺ກນ຺ໂຕ. ຕໍ ອທ຺ຘານໍ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ‘‘ນາຬນ຺ທາຍໍ ເວເນຍ຺ຍານໍ ວິວິຘຫິຕສຸຂນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ອາກງ຺ຂມາໂນ ອິມິສ຺ສາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕິວິຘສີລາລງ຺ກຕໍ ນານາວິຘກຸຫນລປນາທິມິຈ຺ຉາຊີວວິທ຺ຘໍສນໍ ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິຊາລວິນິເວຐນໍ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸປກມ຺ປນໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕໍ ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ທີຆມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ອິທໍ ປນ ກາຣຓໍ ປກຣຓໂຕວ ປາກຏນ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ຕໍ ອທ຺ຘານໍ ປຏິປນ຺ໂນ’’ຕິ ໂຈທນາ ວິໂສຘິຕາ ໂຫຕິ.

ອິທານິ ອິຕຣມ຺ປິ ໂຈທນໍ ວິໂສຘິຕຸໍ ‘‘ສຸປ຺ປິໂຍປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ກາເລ, ຕໍ ທິວສໍ ອນຸພນ຺ໂຘຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປາໂຕ ອສິຕພ຺ໂພຕິ ປາຕຣາໂສ, ໂສ ຠຸຕ຺ໂຕ ເຍນາຕິ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ. ອິຈ຺ເຈວາຕິ ເອວເມວ ມນສິ ສນ຺ນິຘາຍ, ນ ປນ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ຘິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວໂຕ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ນຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕວາ’’ຕິ, ຕຖາ ອຊານນ຺ໂຕ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ອນຸພນ຺ໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫິ ໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ທຏ຺ຐຸເມວ ອິຈ຺ຉຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ປນ ຊາເນຍ຺ຍ, ນານຸພນ຺ເຘຍ຺ຍາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ກສ຺ມາ ຈ ສຸປ຺ປິໂຍ ອນຸພນ຺ໂຘ’’ຕິ ໂຈທນາ ວິໂສຘິຕາ ໂຫຕິ. ‘‘ໂສ’’ຕິອາທິນາ ອປຣມ຺ປິ ໂຈທນໍ ວິໂສເຘຕິ. ກທາຈິ ປນ ຠຄວາ ອຎ຺ຎຕຣເວເສເນວ ຄຈ຺ຉຕິ ອງ຺ຄຸລິມາລທມນປກ຺ກຸສາຕິອຠິຄ຺ຄມນາທີສຸ, ກທາຈິ ພຸທ຺ຘສິຣິຍາ, ອິຘາປິ ອີທິສາຍ ພຸທ຺ຘສິຣິຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຸທ຺ຘສິຣິຍາ ໂສຠມານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິຣີຕິ ເຈຕ຺ຖ ສຣີຣໂສຠຄ຺ຄາທິສມ຺ປຕ຺ຕິ, ຕເທວ ອຸປມາວເສນ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຣຕ຺ຕກມ຺ພລປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕມິວາ’’ຕິອາທິນາ. ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຊງ຺ຄໂມ ຍຖາ ‘‘ຈງ຺ກໂມ’’ຕິ. ຈຎ຺ຈລມາໂນ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄິຣິ, ຕາທິສສ຺ສ ກນກຄິຣິໂນ ສິຂຣມິວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຕສ຺ມິໍ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ຕພ຺ພິວຣຓໍ, ປາຬິຍໍ ອທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ອນາຄຕຕ຺ຕາ ອນຸສ຺ສວສິທ຺ຘາ ອຍໍ ກຖາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕຖາ ວາ ໂຫຕຸ ອຎ຺ຎຖາ ວາ, ອຕ຺ຕນາ ອທິຏ຺ຐໍ, ອສຸຕໍ, ອມຸຕຎ຺ຈ ອນຸສ຺ສວເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນີລປີຕໂລຫິໂຕທາຕມຎ຺ຊິຏ຺ຐປຠສ຺ສຣວເສນ ຉພ຺ພຓ຺ຓາ. ສມນ຺ຕາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ທສຫິ ທິສາຫິ. ອສີຕິຫຕ຺ຖປ຺ປມາເຓຕິ ເຕສໍ ຣສ຺ມີນໍ ປກຕິຍາ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ສມນ຺ຕໂຕ, ອຸປຣິ ຈ ປຈ຺ເຈກໍ ອສີຕິຫຕ຺ຖມຕ຺ເຕ ປເທເສ ປກຕິຍາວ ຆນີຠູຕາ ຣສ຺ມິໂຍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ວິນຍຏີກາຍໍ ປນ ‘‘ຕາເຍວ ພ຺ຍາມປ຺ປຠາ ນາມ. ຍໂຕ ຉພ຺ພຓ຺ຓາ ຣສ຺ມິໂຍ ຕຬາກໂຕ ມາຕິກາ ວິຍ ທສສຸ ທິສາສຸ ຘາວນ຺ຕິ, ສາ ຍສ຺ມາ ພ຺ຍາມມຕ຺ຕາ ວິຍ ຂາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ພ຺ຍາມປ຺ປຠາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໑໖) ສງ຺ຄີຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ປນ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ປຸຣຕ຺ຖິມກາຍໂຕ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາ ຣສ຺ມິ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອສີຕິຫຕ຺ຖໍ ຐານໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຈ຺ຉິມກາຍໂຕ. ທກ຺ຂິຓຫຕ຺ຖໂຕ. ວາມຫຕ຺ຖໂຕ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາ ຣສ຺ມິ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອສີຕິຫຕ຺ຖໍ ຐານໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຸປຣິ ເກສນ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສພ຺ພເກສາວຏ຺ເຏຫິ ໂມຣຄີວວຓ຺ຓາ ຣສ຺ມິ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຄຄນຕເລ ອສີຕິຫຕ຺ຖໍ ຐານໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຫຏ຺ຐາ ປາທຕເລຫິ ປວາຬວຓ຺ຓາ ຣສ຺ມິ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຆນປຖວິຍໍ ອສີຕິຫຕ຺ຖໍ ຐານໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອວໍ ສມນ຺ຕາ ອສີຕິຫຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ຐານໍ ຉພ຺ພຓ຺ຓາ ພຸທ຺ຘຣສ຺ມິໂຍ ວິຊ຺ໂຊຕມານາ ວິປ຺ຜນ຺ທມານາ ວິຘາວນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໙໙) ເກຈິ ປນ ອຎ຺ຎຖາປິ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ເຕນ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ ຕຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອນາຄຕຕ຺ຕາ, ອຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ. ຕາສໍ ປນ ພຸທ຺ຘຣສ຺ມີນໍ ຕທາ ອນິຄ຺ຄູຫິຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ສມເຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກ຺ກຸສາຕິອຠິຄ຺ຄມນາທີສຸ ວິຍ ຫິ ຕທາ ຕາສໍ ນິຄ຺ຄູຫເນ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖິ. ອາຘາວນ຺ຕີຕິ ອຠິມຸຂໍ ທິສໍ ຘາວນ຺ຕິ. ວິຘາວນ຺ຕີຕິ ວິວິຘາ ຫຸຕ຺ວາ ວິທິສໍ ຘາວນ຺ຕິ.

ຕສ຺ມິໍ ວນນ຺ຕເຣ ທິສ຺ສມານາກາເຣນ ຕາສໍ ຣສ຺ມີນໍ ໂສຠາ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຣຕນາເວຬາ’’ຕິອາທິ. ຣຕນາເວຬາ ນາມ ຣຕນມຍວຏໍສກໍ ມຸທ຺ຘໍ ອວຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ຫິ ອເວຬາ,ອາເວຬາ ວາ, ມຸທ຺ຘມາລາ. ອຸກ຺ກາ ນາມ ຍາ ສໂຊຕິຠູຕາ, ຕາສໍ ສຕໍ, ນິປຕນໍ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ສ ນິປາໂຕ, ເຕນ ສມາກຸລໍ ຕຖາ. ປິສິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປິຏ຺ຐໍ, ຈີນເທເສ ຊາຕໍ ປິຏ຺ຐໍ ຈີນປິຏ຺ຐໍ, ຣຕ຺ຕຈຸຓ຺ຓໍ, ຍໍ ‘‘ສິນ຺ທູໂຣ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຈີນປິຏ຺ຐເມວ ຈຸຓ຺ຓໍ. ວາຍຸໂນ ເວເຄນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ຂິຕ຺ຕໍ ຕນ຺ຕິ ຕຖາ. ອິນ຺ທສ຺ສ ຘນຸ ໂລກສງ຺ເກຕວເສນາຕິ ອິນ຺ທຘນຸ, ສູຣິຍຣສ຺ມິວເສນ ຄຄເນ ປຎ຺ຎາຍມານາກາຣວິເສໂສ. ກຸຏິລໍ ອຈິຣຏ຺ຐາຍິຕ຺ຕາ ວິຣູປໍ ຫຸຕ຺ວາ ຊວຕິ ຘາວຕີຕິ ວິຊ຺ຊຸ, ສາເຍວ ລຕາ ຕໍສທິສຠາເວນາຕິ ຕຖາ, ວາຍຸເວຄໂຕ ວລາຫກຆຏ຺ຏເນເນວ ຊາຕຣສ຺ມິ. ຕາຍຕິ ອວິຊຫນວເສນ ອາກາສໍ ປາເລຕີຕິ ຕາຣາ, ຄຓສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ສ ປຠາ ຕຖາ. ວິປ຺ຜຸຣິຕວິຈ຺ຉຣິຕມິວາຕິ ອາຠາຍ ວິວິຘໍ ຜຣມານໍ, ວິຊ຺ໂຊຕຍມານໍ ວິຍ ຈ. ວນສ຺ສ ອນ຺ຕຣໍ ວິວຣໍ ວນນ຺ຕຣໍ, ຠຄວຕາ ປຕ຺ຕປຕ຺ຕວນປ຺ປເທສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອສີຕິຍາ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ຕມ຺ພນຂຕາທີຫິ ອນຸຣຎ຺ຊິຕໍ ຕຖາ. ກມລໍ ປທຸມປຸຓ຺ຑຣີການິ, ອວເສສໍ ນີລຣຕ຺ຕເສຕເຠທໍ ສໂຣຣຸຫໍ ອຸປ຺ປລໍ, ອິຕິ ປຎ຺ຈວິຘາ ປງ຺ກຊຊາຕິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ໂຫຕິ. ວິກສິຕໍ ຜຸລ຺ລິຕໍ ຕທຸຠຍໍ ຍສ຺ສ ສຣສ຺ສ ຕຖາ. ສພ຺ເພນ ປກາເຣນ ປຣິໂຕ ສມນ຺ຕໂຕ ຜຸລ຺ລຕິ ວິກສຕີຕິ ສພ຺ພປາລິຜຸລ຺ລໍ ອ-ກາຣສ຺ສ ອາ-ກາຣໍ, ຣ-ກາຣສ຺ສ ຈ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາ ‘‘ປາລິຠທ຺ໂທ’’ຕິ, ຕາຣານໍ ມຣີຈິ ປຠາ, ຕາຍ ວິກສິຕໍ ວິຊ຺ໂຊຕິຕໍ ຕຖາ. ພ຺ຍາມປ຺ປຠາຍ ປຣິກ຺ເຂໂປ ປຣິມຓ຺ຑໂລ, ເຕນ ວິລາສິນີ ໂສຠິນີ ຕຖາ. ມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓານິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ມາລາກາເຣເນວ ຐິຕານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທ຺ວຕ຺ຕິໍສວຣລກ຺ຂຓມາລາ’’ຕິ. ທ຺ວຕ຺ຕິໍສຈນ຺ທາທີນໍ ມາລາ ເກນຈິ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ປຏິປາຏິຍາ ຈ ຐປິຕາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ຍທິ ສິຍາ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ເຕນ ຫິ ‘‘ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ຐປິຕທ຺ວຕ຺ຕິໍສຈນ຺ທມາລາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິກປ຺ໂປປມາ ເຫສາ, ໂລເກປິ ຈ ທິສ຺ສຕິ.

‘‘ມເຍວ ມຸຂໂສຠາສ຺ເສ, ຕ຺ຍລມິນ຺ທຸວິກຕ຺ຖນາ;

ຍໂຕມ຺ພຸເຊປິ ສາຕ຺ຖີຕິ, ປຣິກປ຺ໂປປມາ ອຍ’’ນ຺ຕິ.

ທ຺ວຕ຺ຕິໍສຈນ຺ທມາລາຍ ສິຣິໍ ອຕ຺ຕໂນ ສິຣິຍາ ອຠິຠວນ຺ຕີ ອິວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.

ເອວໍ ຠຄວໂຕ ຕທາ ໂສຠໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສາປິ ໂສຠໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຎ຺ຈ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຈຕຸພ຺ພິຘາຍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ອປ຺ປິຈ຺ຉາ. ທ຺ວາທສຫິ ສນ຺ໂຕເສຫິ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐາ. ຕິວິເຘນ ວິເວເກນ ປວິວິຕ຺ຕາ. ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີຫິ ອສໍສຏ຺ຐາ. ທຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິການໍ ໂຈທກາ. ປາເປ ອກຸສເລ ຄຣຫິໂນ ປເຣສໍ ຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວຕ຺ຕາໂຣ. ປເຣສຎ຺ຈ ວຈນກ຺ຂມາ. ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ ນາມ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ. ‘‘ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕທຠິສມ຺ພນ຺ເຘນ ຠຄວໂຕ ໂສຠໍ ທສ຺ເສຕິ. ຣຕ຺ຕປທຸມານໍ ສຓ຺ໂຑ ສມູໂຫ ວນໍ, ຕສ຺ສ ມຊ຺ເຌ ຄຕາ ຕຖາ. ‘‘ຣຕ຺ຕໍ ປທຸມໍ, ເສຕໍ ປຸຓ຺ຑຣີກ’’ນ຺ຕິ ປຕ຺ຕນິຍມມນ຺ຕເຣນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຕ຺ຕນິຍເມນ ປນ ສຕປຕ຺ຕໍ ປທຸມໍ, ອູນກສຕປຕ຺ຕໍ ປຸຓ຺ຑຣີກໍ. ປວາຬໍ ວິທ຺ທຸໂມ, ເຕນ ກຕາຍ ເວທິກາຍ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ວິຍ. ມິຄປກ຺ຂີນມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ, ອປິ-ສທ຺ໂທ ວາ ສມ຺ຠາວນາຍໍ, ເຕນາຫ ‘‘ປເຄວ ເທວມນຸສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ. ມຫາເຖຣາຕິ ມຫາສາວເກ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສຸຣຎ຺ຊິຕຠາເວນ ອີສກໍ ກຓ຺ຫວຓ຺ຓຕາຍ ເມຆວຓ຺ຓໍ. ເອກໍສໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ເອກໍສປາຣຸປນວເສນ ວາມໍເສ ກຣິຕ຺ວາ. ກຕ຺ຕຣສ຺ສ ຊິຓ຺ຓສ຺ສ ອາລມ຺ພໂນ ທຓ຺ໂຑ ກຕ຺ຕຣທຓ຺ໂຑ, ພາຫຸລ຺ລວເສນາຍໍ ສມຎ຺ຎາ. ສຸວມ຺ມໍ ນາມ ໂສຠຓຸຣຈ຺ຉໂທ, ເຕນ ວມ຺ມິຕາ ສນ຺ນທ຺ຘາຕິ ສຸວມ຺ມວມ຺ມິຕາ, ອິທໍ ເຕສໍ ປໍສຸກູລຘາຣຓນິທສ຺ສນໍ. ເຍສໍ ກຸຈ຺ຉິຄຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ຕິຓປລາສາທິ ຄນ຺ຘຊາຕເມວ ໂຫຕິ, ເຕ ຄນ຺ຘຫຕ຺ຖິໂນ ນາມ, ເຍ ‘‘ເຫມວຕາ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ເຖຣານໍ ສີລາທິຄຸຓຄນ຺ຘຕາຍ ຕໍສທິສຕາ. ອນ຺ໂຕຊຏາພຫິຊຏາສງ຺ຂາຕາຍ ຕຓ຺ຫາຊຏາຍ ວິຊຏິຕຠາວໂຕ ວິຊຏິຕຊຏາ. ຕຓ຺ຫາພນ຺ຘນາຍ ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຉິນ຺ນພນ຺ຘນາ. ‘‘ໂສ’’ຕິອາທິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ຄຸຓທສ຺ສນໍ. ອນຸພຸທ຺ເຘຫີຕິ ພຸທ຺ຘານມນຸພຸທ຺ເຘຫິ. ເຕປິ ຫິ ເອກເທເສນ ຠຄວຕາ ປຏິວິທ຺ຘປຏິຠາເຄເນວ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ປຕ຺ຕປຣິວາຣິຕນ຺ຕິ ປຸປ຺ຜທເລນ ປຣິວາຣິຕໍ. ກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກມລາທິ, ຕສ຺ມິໍ ສຣຕິ ວິຣາຊຕີຕິ ເກສຣໍ, ກິຎ຺ຊກ຺ໂຂ. ກຓ຺ເຓ ກຣີຍຕີຕິ ກຓ຺ຓິກາ. ກຓ຺ຓາລງ຺ກາໂຣ, ຕໍສທິສຓ຺ຐານຕາຍ ກຓ຺ຓິກາ, ພີຊໂກໂສ. ຉນ຺ນໍ ຫໍສກຸລານໍ ເສຏ຺ໂຐ ຘຕຣຏ຺ໂຐ ຫໍສຣາຊາ ວິຍ, ຫາຣິໂຕ ນາມ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ວິຍ.

ເອວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ, ຠິກ຺ຂູ ຈ ທິສ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສໍ ໂອໂລເກສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກາຊທຓ຺ຑເກຕິ ກາຊສງ຺ຂາເຕ ຠາຣາວຫທຓ຺ຑເກ, ກາຊສ຺ມິໍ ວາ ຠາຣລຄ຺ຄິຕທຓ຺ຑເກ. ຂຸທ຺ທກໍ ປີຐໍ ປີຐກໍ. ມູເລ, ອຄ຺ເຄ ຈ ຕິຘາ ກໂຕ ທຓ຺ໂຑ ຕິທຓ຺ໂຑ. ໂມຣຫຕ຺ຖໂກ ໂມຣປິຎ຺ຉໍ. ຂຸທ຺ທກໍ ປສິພ຺ພໍ ປສິພ຺ພກໍ. ກຸຓ຺ຑິກາ ກມຓ຺ຑລຸ. ສາ ຫິ ກໍ ອຸທກໍ ອຸເທຕິ ປສເວຕິ, ຣກ຺ຂຕີຕິ ວາ ກຸຓ຺ຑິກາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ຄຫິຕໍ ໂອມກໂຕ ລຸຊ຺ຊິຕໍ, ວິວິຘໍ ລຸຊ຺ຊິຕຎ຺ຈ ປີຐກ…ເປ… ກຸຓ຺ຑິກາທິອເນກປຣິກ຺ຂາຣສງ຺ຂາຕໍ ຠາຣໍ ຠຣຕິ ວຫຕີຕິ ຄຫິຕ…ເປ… ຠາຣຠຣິຕາ. ອິຕີຕິ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ. ເອວນ຺ຕິ ອິທມຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ອິທໍ ວຈນມາທິ ຍສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ຕຖາ, ຕເທວ ນິຣຕ຺ຖກໍ ວຈນໍ ຍສ຺ສາຕິ ເອວມາທິນິຣຕ຺ຖກວຈນາ. ມຸຂໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ມຸຂຣາ, ສພ຺ເພປິ ມຸຂວນ຺ຕາ ເອວ, ອຍໍ ປນ ຜຣຸສາຠິລາປມຸຂວຕີ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິນ຺ທາຍຎ຺ຫິ ອຍໍ ຣປຈ຺ຈໂຍ. ມຸເຂນ ວາ ອມນາປໍ ກມ຺ມໍ ຣາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ມຸຂຣາ. ວິວິຘາ ກິຓ຺ຓາ ວາຈາ ຍສ຺ສາຕິ ວິກິຓ຺ຓວາຈາ. ຕສ຺ສາຕິ ສຸປ຺ປິຍສ຺ສ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ. ນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ປຣິສໍ.

ອິທານີຕິ ຕສ຺ສ ຕຖາຣູປາຍ ປຣິສາຍ ທສ຺ສນກ຺ຂເຓ. ປນາຕິ ອຣຸຈິສໍສູຈນຕ຺ໂຖ, ຕຖາປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລາຠ…ເປ… ຫານິຍາ ເຈວ ເຫຕຸຠູຕາຍ. ກຖໍ ຫານີຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍານຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ນິສ຺ສິຣີກຕນ຺ຕິ ນິໂສຠຕໍ, ອຍມຕ຺ໂຖ ໂມຣຊາຕກາທີຫິປິ ທີເປຕພ຺ໂພ. ‘‘ອຸປຕິສ຺ສໂກລິຕານຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິນາ ປກ຺ຂຫານິຕາຍ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ, ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານສ຺ສ ຈ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຕສຸ ປນ ປກ຺ກນ຺ເຕສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສໍ ປພ຺ພຊິຕກາເລເຍວ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍສຕໍ ປຣິພ຺ພາຊກປຣິສາ ປພ຺ພຊິ, ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ຕທນຸປພ຺ພຊິຕາ ປຣິພ຺ພາຊກປຣິສາ ອປຣິມາຓາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສາປິ ເຕສໍ ປຣິສາ ຠິນ຺ນາ’’ຕິ ອິມິນາ. ຍາຍ ກາຍຈິ ຫິ ປຣິພ຺ພາຊກປຣິສາຍ ປພ຺ພຊິຕາຍ ຕສ຺ສ ປຣິສາ ຠິນ຺ນາເຍວ ນາມ ສມານຄຓຕ຺ຕາຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິເມຫີ’’ຕິອາທິນາ ລາຠປກ຺ຂຫານິໍ ນິຄມນວເສນ ທສ຺ເສຕິ. ອຸສູຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວິສສ຺ສ ອຸຄ຺ຄາໂຣ ອຸຄ຺ຄິລນໍ ອຸສູຍວິສຸຄ຺ຄາໂຣ, ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຍສ຺ມາ ປເນສາ’’ຕິອາທິນາວ ‘‘ກສ຺ມາ ຈ ໂສ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ອວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິ ໂຈທນໍ ວິໂສເຘຕິ, ‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິກໍ ປນ ສພ຺ພມ຺ປິ ຕປ຺ປຣິວາຣວຈນເມວາຕິ ເຕຫິປິ ສາ ວິໂສຘິຕາເຍວ ນາມ. ຠຄວໂຕ ວິໂຣຘານຸນຍາຠາວວີມໍສນຕ຺ຖໍ ເອເຕ ອວຓ຺ຓໍ ວຓ຺ຓໍ ຠາສນ຺ຕິ. ‘‘ມາເຣນ ອນ຺ວາວິຏ຺ຐາ ເອວໍ ຠາສນ຺ຕີ’’ຕິ ຈ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕເມວ ອຏ຺ຐກຖາຍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕ຺ຕາ. ປາກໂຏເຍວາຍມຕ຺ໂຖຕິ.

໒. ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຖງ຺ຄໂຕ ສູຣິໂຍ, ຕສ຺ມາ ອກາໂລ ທານິ ຄນ຺ຕຸນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາຕິ ສາມີປິກໂວຫາໂຣ ຍຖາ ‘‘ວຣຸຓນຄຣໍ, ໂຄທາຄາໂມ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ຕຣຸຓປຣິຍາໂຍ ລຏ຺ຐິກາ-ສທ຺ໂທ ຣຸກ຺ຂວິສເຍ ຍຖາ ‘‘ມຫາວນໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ເພລຸວລຏ຺ຐິກາຍ ມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສີທີ’’ຕິອາທີສູຕິ ທສ຺ເສຕິ’’ ‘‘ຕຣຸຓມ຺ພຣຸກ຺ໂຂ’’ຕິ ອິມິນາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາ ນາມ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເອໂກ ຄາໂມ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕ ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາຍນ຺ຕິ ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ຉາຍູທກສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ຉາຍາຍ ເຈວ ອຸທເກນ ຈ ສມ຺ປນ຺ນໍ. ມຎ຺ຊຸສາຕິ ເປຬາ. ປຏິຠານຈິຕ຺ຕວິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສສຎ຺ໂຎຄາທິນາ ປຏິຠານຈິຕ຺ເຕນ ວິຈິຕ຺ຕໍ, ເອເຕນ ຣຎ຺ໂຎ ອຄາຣໍ, ຕເທວ ຣາຊາຄາຣກນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຣາຊາຄາຣກໍ ນາມ ເວສ຺ສວຓມຫາຣາຊສ຺ສ ເທວາຍຕນນ຺ຕິ ເອເກ.

ພຫຸປຣິສ຺ສໂຍຕິ ພຫຸປທ຺ທໂວ. ເກຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຈເຣ’ຫິປີ’’ຕິອາທິ. ຫນ຺ທາຕິ ວຈນໂວສ຺ສຄ຺ຄຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຕທານຸຠາວໂຕ ນິປ຺ປຣິສ຺ສຍຕ຺ຖາຍ ອິທານິ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ສ຺ເວ ຄມິສ຺ສາມີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ສທ຺ຘິໍ ອນ຺ເຕວາສິນາ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ເຕນ ມາຓເວນາ’’ ຕິຈ຺ເຈວ ສີຫຬຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປາຬິອາຣຸຬ຺ຫວເສເນວ, ນ ປນ ຕທາ ສຸປ຺ປິຍສ຺ສ ປຣິສາຍ ອຠາວໂຕຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສາຍາ’’ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕເຍວ ປາຬິຍມາຣຸຬ຺ໂຫ, ນ ປນ ຕທວເສສາ ສຸປ຺ປິຍສ຺ສ ປຣິສາຕິ? ເທສນານຘີນຠາເວນ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ. ຍຖາ ເຈຕໍ, ເອວໍ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ເອທິສໍ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ ສງ຺ຄີຕິກາຣເກຫິ ນ ສງ຺ຄີຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຘາຣໍ ວຕ຺ວາ ‘ຕເທຕໍ ນ ສີຫຬຏ຺ຐກຖານຍທສ຺ສນໍ, ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕຠາວທສ຺ສນເມວາ’ຕິ’’ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ປາຬິອາຣຸຬ຺ຫວເສເນວ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສ຺ສ ອາປຊ຺ຊນໂຕ. ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ. ‘‘ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ອມ຺ເຫຫິປິ ອິຘ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິ ຕທາ ອຎ຺ຎາຍປິ ປຣິສາຍ ວິຊ຺ຊມານຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປາຬິຍມາຣຸຬ຺ຫວເສນ ປນ ອຎ຺ຎຖາປິ ອິຘ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອິທານິ ‘‘ຕຕ຺ຣາປິ ສຸທ’’ນ຺ຕິອາທິປາຬິຍາ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ວາສໍ ອຸປຄໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຸຈ຺ຉິຕໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ກຸກຕໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ, ກຸຈ຺ຉິຕກິຣິຍາ, ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ຈຎ຺ຈລນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຫຕ຺ຖສ຺ສ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ຕຖາ. ‘‘ສາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຕຖາຠູຕຕາຍ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ນິວາເຕຕິ ວາຕວິຣຫິຕຏ຺ຐາເນ. ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສາຠາເວນ ນິຈ຺ຈລາ. ຕໍ ວິຠູຕິນ຺ຕິ ຕາທິສໍ ໂສຠໍ. ວິປ຺ປລປນ຺ຕີຕິ ສຕິໂວສ຺ສຄ຺ຄວເສນ ວິວິຘາ ລປນ຺ຕິ. ນິລ຺ລາລິຕຊິວ຺ຫາຕິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ນິກ຺ຂນ຺ຕຊິວ຺ຫາ. ກາກຈ຺ຉມານາຕິ ກາການໍ ສທ຺ທສທິສໍ ສທ຺ທໍ ກຸຣຸມານາ. ຆຣຸຆຣຸປສ຺ສາສິໂນຕິ ຆຣຸຆຣຸອິຕິ ສທ຺ທໍ ຊເນຕ຺ວາ ປສ຺ສສນ຺ຕາ. ອິສ຺ສາວເສນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸສູຍນວເສນ. ‘‘ສພ຺ພໍ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ‘‘ອາທິເປຍ຺ຍາລນໂຍຍ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.