ວິວຏ຺ຏກຖາທິວຓ຺ຓນາ

໑໔໕. ທິຏ຺ຐິຄຕິກາຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ມິຈ຺ຉາຄາຫທສ຺ສນວເສນ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕໍ, ທິຏ຺ຐິຄຕິກວເສນ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານຘມ຺ມເທສນາ ເຫສາ. ຍຸຕ຺ຕໂຍຄຠິກ຺ຂຸອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໂຍຄານໍ ຠິກ຺ຂູນມຘິຏ຺ຐານຠູຕໍ, ຠິກ຺ຂຸວເສນ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ວຏ຺ຏໂຕ ວິຄຕໍ. ‘‘ເຍຫີ’’ຕິອາທິນາ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນສ຺ສ ກາຣຓຠູຕາຍ ເວທນາຍ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ ຜສ຺ສາຍຕນມິຘ ຄຫິຕໍ ເທສນາກຸສເລນ ຠຄວຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເວທນາກມ຺ມຏ຺ຐາເນຕິ ‘‘ເວທນານໍ ສມຸທຍ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ອິມໍ ປາຬິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕເມວ ວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ນ຺ຕິ ‘‘ຜສ຺ສສມຸທຍາ, ຜສ຺ສນິໂຣຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓໍ. ‘‘ອາຫາຣສມຸທຍາ’’ຕິອາທີສຸ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ‘‘ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໔໒໙) ປຏ຺ຐາເນ ວຈນໂຕ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານມ຺ປິ ຈກ຺ຂາທີນໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິເຍວ. ‘‘ນາມຣູປສມຸທຍາ’’ຕິອາທີສຸ ເວທນາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍເມວ ນາມໍ. ນນຸ ຈ ‘‘ນາມຣູປປຈ຺ຈຍາ ສຬາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ສພ຺ເພສຸ ຉສຸ ຜສ຺ສາຍຕເນສຸ ‘‘ນາມຣູປສມຸທຍາ ນາມຣູປນິໂຣຘາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ຈກ຺ຂາຍຕນາທີສຸ ‘‘ອາຫາຣສມຸທຍາ ອາຫາຣນິໂຣຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ອວິເສເສນ, ອິຘ ປນ ເອວມ຺ປິ ຈກ຺ຂາທີສຸ ສມ຺ຠວຕີຕິ ວິເສສໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຸຕ຺ຕຣິຕຣຊານເນເນວ ທິຏ຺ຐິຄຕສ຺ສ ຊານນມ຺ປິ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປາຬິຍມນາຄເຕປິ ‘‘ທິຏ຺ຐິຎ຺ຈ ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາໂຍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ, ວິມຸຕ຺ຕິ ປນ ອິທ ເຫຏ຺ຐິມາ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຍ ‘‘ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຄ຺ຄຜລສ຺ສ ວິສຸໍ ວຈນໂຕ. ປຈ຺ຈກ຺ຂານຸມາເນນ ເຈຕ຺ຖ ປຊານນາ, ເຕເນວາຫ ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຄນ຺ຖຘໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຊານາຕີ’’ຕິອາທິ, ຍຖາລາຠໍ ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເທສນາ ປນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ-ສທ຺ໂທ ອຣຸຈິຍຕ຺ໂຖ, ເຕນິມໍ ທີເປຕິ – ຍທິປິ ອນາຄາມິອາທໂຍ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ອຣຫໂຕ ອຸກ຺ກໍສຄຕິວິຊານນວເສນ ເທສນາ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ນິຏ຺ຐາປິຕາຕິ. ສຸວຓ຺ຓເຄໂຫ ວິຍ ຣຕນມຍກຓ຺ຓິກາຍ ເທສນາ ອຣຫຕ຺ຕກຓ຺ຓິກາຍ ນິຏ຺ຐາປິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຍໂຕ ໂຂ…ເປ… ປຊານາຕີ’’ຕິ ເອເຕນ ຘມ຺ມສ຺ສ ນິຍ຺ຍານິກຠາເວນ ສທ຺ຘິໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕເນວ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ໂກ ເອວໍ ຊານາຕີຕິ? ຂີຓາສໂວ ຊານາຕິ, ຍາວ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສໂກ ຊານາຕີ’’ຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ທສ຺ສິໂຕ, ເຕນ ຍເທຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆວເສນາປິ ທີເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘), ຕໍ ຍຖາຣຸຕວເສເນວ ທີປິຕໍ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໔໖. ‘‘ເທສນາຊາລວິມຸຕ຺ໂຕ ທິຏ຺ຏິຄຕິໂກ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ທສ຺ສນໍ ເທສນາຍ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓຕໍ ຎາເປຕຸນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອນ຺ໂຕ ຊາລສ຺ສາຕິ ອນ຺ໂຕຊາລໍ, ທພ຺ພປເວສນວເສນ ອນ຺ໂຕຊາເລ ອກຕາປິ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕວາທປ຺ປເວສນວເສນ ກຕາຕິ ອນ຺ໂຕຊາລີກຕາ, ອນ຺ໂຕ ຊາລສ຺ສ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ ວາ ອນ຺ໂຕຊາລາ, ທພ຺ພວເສນ ອນນ຺ໂຕຊາລາປິ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕວາທວເສນ ອນ຺ໂຕຊາລາ ກຕາຕິ ອນ຺ໂຕຊາລີກຕາ. ອຠູຕຕພ຺ຠາເວ ກຣາສຠູໂຍເຄ ວິກາຣວາຈກໂຕ ອີປຈ຺ຈໂຍ, ອນ຺ຕສຣສ຺ສ ວາ ອີກາຣາເທໂສຕິ ສທ຺ທວິທູ ຍຖາ ‘‘ຘວລີກາໂຣ, ກພຬີກາໂຣ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໑), ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິສ຺ສິຕາ ອວສິຕາວ ຫຸຕ຺ວາ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊມານາ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມານ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ອປ຺ປຫີເນນ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນຠາເວນ ປຸນ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນຠາວສ຺ສ ລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາ, ຕຖາ ‘‘ໂອສີທນ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸປິ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ. ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊເນເນວ ອວຸຕ຺ຕສ຺ສາປິ ນິມຸຊ຺ຊນສ຺ສ ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ໂອສີທນ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ອປາຍູປປຕ຺ຕິວເສນ ອໂຘ ໂອສີທນໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວວເສນ ອຸທ຺ຘມຸຄ຺ຄມນໍ. ຕຖາ ປຣິຕ຺ຕຠູມິມຫຄ຺ຄຕຠູມິວເສນ, ທິຏ຺ຐິຍາ ໂອລີນຕາຕິຘາວນວເສນ, ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິອປຣນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິວເສນ ຈ ຍຖາກ຺ກມໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘາ. ຕພ຺ຠາໂວ ຈ ຕທາພທ຺ເຘນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເຕນ ອາພທ຺ຘາ’’ຕິ. ‘‘ນ ເຫຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕປາຬິຍາ ອາປນ຺ນຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນມາຫ ‘‘ເກວຏ຺ໂຏ ວິຍາ’’ຕິອາທິນາ. ເກ ອຸທເກ ວຏ຺ຏຕິ ປຣິຈຣຕີຕິ ເກວຏ຺ໂຏ, ມຈ຺ຉພນ຺ໂຘ. ກາມໍ ເກວຏ຺ຏນ຺ເຕວາສີປິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ປນ ຕທນຸຄຕິໂກວາຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕູຕິ ຊາຕິກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ຕຕ຺ເຖວ ປຏິເວຘສມ຺ຠວໂຕ, ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນາ ອນ຺ໂຕຊາລີກຕາວ. ໂອຬາຣິກາຕິ ປາກຏຠາເວນ ຖູລາ. ຕສ຺ສາຕິ ປຣິຕ຺ໂຕທກສ຺ສ.

໑໔໗. ‘‘ສພ຺ພທິຏ຺ຐີນໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອເຕນ ວາທສງ຺ຄຫເຓນ ປຸຄ຺ຄລສງ຺ຄໂຫຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຕ຺ຕໂນ…ເປ… ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ເທສນາກຸສລຕາຍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນນິມຸຊ຺ຊນຏ຺ຐານຠູເຕສຸ ກຕ຺ຖຈິປິ ຠວາທີສຸ ອຕ຺ຕໂນ ອນວໂຣຘຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ນຍນ຺ຕີຕິ ສຕ຺ເຕ ອິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານມາວຫນ຺ຕິ, ຕໍ ປນ ຕຖາອາກຑ຺ຒນວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ຄີວາຍາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ເນຕ຺ຕິສທິສຕາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ສທິສໂວຫາຣໍ, ອຸປມາຕທ຺ຘິຕໍ ວາ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ສາ ຫີ’’ຕິອາທິ ສທິສຕາວິຠາວນາ. ຄີວາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ມຫາຊນານນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ຘີນິທ຺ເທໂສ ເນຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ກມ຺ມຠາເວນ ສມ຺ພຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ນີ-ສທ຺ທສ຺ສ ທ຺ວິກມ຺ມິກຕ຺ຕາ, ອາຂ຺ຍາຕປໂຍເຄ ຈ ພຫຸລໍ ສາມິວຈນສ຺ສ ກຕ຺ຕຸກມ຺ມຕ຺ຖໂຊຕກຕ຺ຕາ. ອສ຺ສາຕິ ອເນນ ຠຄວຕາ, ສາ ຠວເນຕ຺ຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸນ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຠາວາຕິ ສາມຕ຺ຖິຍຕ຺ຖມາຫ. ຊີວິຕປຣິຍາທາເນ ວຸຕ຺ເຕເຍວ ຫິ ປຸນ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ ນາມ ຕສ຺ເສວ ອທສ຺ສນສ຺ສ ປຘານກາຣຓຕ຺ຕາ. ‘‘ນ ທກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນາຄຕວຈນວເສນ ປທສິທ຺ຘິ ‘‘ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ສາວໂກ ເອວຣູປໍ ຎສ຺ສຕິ ວາ ທກ຺ຂຕິ ວາ ສກ຺ຂິໍ ວາ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໒໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐໒) ວິຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ນ ທກ຺ຂິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອປຓ຺ຓຕ຺ຕິກຠາວໍ ຄມິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອປຓ຺ຓຕ຺ຕິກຠາວນ຺ຕິ ຈ ຘຣມານກປຓ຺ຓຕ຺ຕິຍາ ເອວ ອປຓ຺ຓຕ຺ຕິກຠາວໍ, ອຕີຕປຓ຺ຓຕ຺ຕິຍາ ປນ ຕຖາຄຕປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ຍາວ ສາສນນ຺ຕຣຘານາ, ຕໂຕ ອຸທ຺ຘມ຺ປິ ອຎ຺ຎພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທສຸ ປວຕ຺ຕຕິ ເອວ ຍຖາ ອຘຸນາ ວິປສ຺ສິອາທີນໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ໂວຫາຣມຕ຺ຕເມວ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔໗) ປຎ຺ຎາຍ ເຈຕ຺ຖ ປຓ຺ຓາເທໂສຕິ ເນຣຸຕ຺ຕິກາ.

ກາໂຍຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ໂຍ ຣູປາຣູປຘມ຺ມສມູໂຫ. ເອວຎ຺ຫິສ຺ສ ອມ຺ພຣຸກ຺ຂສທິສຕາ, ຕທວຍວານຎ຺ຈ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຈກ຺ຂາຍຕນຈກ຺ຂຸຘາຕາທີນໍ ອມ຺ພປກ຺ກສທິສຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຕນ຺ຕິ ກາຍໍ. ປຎ຺ຈປກ຺ກທ຺ວາທສປກ຺ກອຏ຺ຐາຣສປກ຺ກປຣິມາຓາຕິ ປຎ຺ຈປກ຺ກປຣິມາຓາ ເອກາ, ທ຺ວາທສປກ຺ກປຣິມາຓາ ເອກາ, ອຏ຺ຐາຣສປກ຺ກປຣິມາຓາ ເອກາຕິ ຕິວິຘາ ປກ຺ກມ຺ພຜລປິຓ຺ຑີ ວິຍ. ປິຓ຺ໂຑ ເອຕສ຺ສາຕິ ປິຓ຺ຑີ, ຖວໂກ. ຕທນ຺ວຍານີຕິ ວຓ຺ຏານຸຄຕານິ, ເຕນາຫ ‘‘ຕໍເຍວ ວຓ຺ຏໍ ອນຸຄຕານີ’’ຕິ.

ມຓ຺ຑູກກຓ຺ຏກວິສສມ຺ຜສ຺ສນ຺ຕິ ວິສວນ຺ຕສ຺ສ ເຠກວິເສສສ຺ສ ກຓ຺ຏເກນ, ຕທຎ຺ເຎນ ຈ ວິເສນ ສມ຺ຜສ຺ສໍ, ມຓ຺ຑູກກຓ຺ຏເກ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ວິສສ຺ສ ສມ຺ຜສ຺ສໍ ວາ. ສກຓ຺ຏໂກ ຊລຈາຣີ ສຕ຺ໂຕ ອິຘ ມຓ຺ຑູໂກ ນາມ, ໂຍ ‘‘ປາສາຓກຈ຺ຉໂປ’’ຕິ ໂວຫຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ນງ຺ຄຸຏ຺ເຐ ອຄ຺ຄໂກຏິຍໍ ຐິໂຕ ກຓ຺ຏໂກຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເອກໍ ວິສມຈ຺ຉກຓ຺ຏກນ຺ຕິປິ ເອເກ. ກິຣາຕິ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວຓ຺ຏຈ຺ເຉເທ ວຓ຺ຏູປນິພນ຺ຘານໍ ອມ຺ພປກ຺ການໍ ອມ຺ພຣຸກ຺ຂໂຕ ວິຈ຺ເຉໂທ ວິຍ ຠວເນຕ຺ຕິຈ຺ເຉເທ ຕທຸປນິພນ຺ຘານໍ ຂນ຺ຘາທີນໍ ສນ຺ຕານໂຕ ວິຈ຺ເຉໂທຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາວ ປາຬິຍມາຄຕໍ ໂອປມ຺ມໍ, ຕທວເສສໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ລທ຺ຘເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໔໘. ພຸທ຺ຘພລນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ຎາຓພລໍ. ກຖິຕສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ນາມ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ຠາວເນ ນິປາໂຕ, ເຕນ ‘‘ເອວມ຺ປິ ນາມ ກຖິຕສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຄຸຓໍ ສມ຺ຠາເວຕິ. ຫນ຺ທາຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄຕ຺ເຖ. ເຕນ ຫິ ອຘຸນາວ ຄຓ຺ຫາເປສ຺ສາມິ. ນ ປປຎ຺ຈໍ ກຣິສ຺ສາມີຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄໍ ກໂຣຕິ.

ຘມ຺ມປຣິຍາເຍຕິ ຘມ຺ມເທສນາສງ຺ຂາຕາຍ ປາຬິຍາ. ອິຘຕ຺ໂຖຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມຫິຕໍ. ປຣຕ຺ໂຖຕິ ສມ຺ປຣາຍຫິຕໍ, ຕທຸຠຍຕ຺ໂຖ ວາ. ຠາສິຕຕ຺ໂຖປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ‘‘ຘມ຺ມຊາລ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອິຫາຕິ ອິຘ ສາສເນ. ນນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ນໍ ສຸໂຕ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ນ຺ຕິ ຘມ຺ມາຕິ ປາຬິຘມ຺ມາ. ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ອຕ຺ຖສງ຺ຂາຕໍ ຊາລເມຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ຖຊາລໍ. ຕຖາ ຘມ຺ມຊາລໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ ທິຏ຺ຐິຊາລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ສງ຺ຄາມໍ ວິຊິນາຕິ ເອເຕນາຕິ ສງ຺ຄາມວິຊໂຍ, ສງ຺ຄາໂມ ເຈຕ຺ຖ ປຎ຺ຈຫິ ມາເຣຫິ ສມາຄມນໍ ອຠິຍຸຊ຺ຌນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເທວປຸຕ຺ຕມາຣມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ອຕ຺ຖຊາລໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ສີລາທິອນວຊ຺ຊຘມ຺ມນິທ຺ເທສໂຕ ຈ ຘມ຺ມຊາລໍ. ເສຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ພ຺ຣຫ຺ມຠູຕານໍ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານານໍ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ. ທິຏ຺ຏິວິເວຈນມຸເຂນ ສຸຎ຺ຎຕາປກາສເນນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິຊາລໍ. ຕິຕ຺ຖິຍວາທນິມ຺ມທ຺ທນຸປາຍຕ຺ຕາ ອນຸຕ຺ຕໂຣ ສງ຺ຄາມວິຊໂຍຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນິທານາວສານໂຕຕິ ‘‘ອຖ ຠຄວາ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຈນສງ຺ຂາຕນິທານປຣິໂຍສານໂຕ. ມຣິຍາທາວຘິວຈນຎ຺ເຫຕໍ. ອປິຈ ນິທານາວສານໂຕຕິ ນິທານປຣິໂຍສາເນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິທານາວສານຠູຕໂຕ ‘‘ມມໍ ວາ ຠິກ຺ຂເວ, ປເຣ ອວຓ຺ຓໍ ຠາເສຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໕, ໖) ວຈນໂຕ. ອາຠິວິຘິອວຘິວຈນຎ຺ເຫຕໍ. ອິທຎ຺ຈ ‘‘ອໂວຈາ’’ຕິ ກິຣິຍາສມ຺ພນ຺ຘເນນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ນິທາເນນ ອາທິກລ຺ຍາຓ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ປນ ນິທານມ຺ປິ ນິຄມນໍ ວິຍ ສຸຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນເມວ. ອລພ຺ຠ…ເປ… ຄມ຺ຠີຣນ຺ຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວິເສສນໍ.

໑໔໙. ຍຖາ ອນຕ຺ຕມນາ ອຕ຺ຕໂນ ອນຕ຺ຖຈຣຕາຍ ປຣມນາ ເວຣິມນາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຍຖາຫ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ມປເທ,ອຸທາເນ ຈ –

‘‘ທິໂສ ທິສໍ ຍໍ ຕໍ ກຍິຣາ, ເວຣີ ວາ ປນ ເວຣິນໍ;

ມິຈ຺ຉາປຓິຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ປາປິໂຍ ນໍ ຕໂຕ ກເຣ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໔໒; ອຸທາ. ໓໓);

ນ ເອວມິເມ ອນຕ຺ຕມນາ, ອິເມ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖຈຣຕາຍ ອຕ຺ຕມນາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສກມນາ’’ຕິ. ສກມນຕາ ຈ ປີຕິຍາ ຄຫິຕຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ພຸທ຺ຘຄຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ.

ອຍໍ ປນ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ອປໂຣ ນໂຍ – ອຕ຺ຕມນາຕິ ສມຕ຺ຕມນາ, ອິມາຍ ເທສນາຍ ປຣິປຸຓ຺ຓມນສງ຺ກປ຺ປາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເທສນາວິລາໂສ ເທສນາຍ ວິຊມ຺ຠນໍ, ຕຎ຺ຈ ເທສນາກິຈ຺ຈນິປ຺ຜາທກໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ. ກຣວີກສ຺ສ ຣຸຕມິວ ມຎ຺ຊຸມຘຸຣສ຺ສໂຣ ຍສ຺ສາຕິ ກຣວີກຣຸຕມຎ຺ຊູ, ເຕນ. ອມຕາຠິເສກສທິເສນາຕິ ກາຍຈິຕ຺ຕທຣຖວູປສມກໍ ສພ຺ພສມ຺ຠາຣາຠິສງ຺ຂຕໍ ອຸທກໍ ທີຆາຍຸກຕາສໍວຕ຺ຕນໂຕ ອມຕໍ ນາມ. ເຕນາຠິເສກສທິເສນ. ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ສໂຣ ວິຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄໂຕ ສໂຣ ຍສ຺ສາຕິພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສໂຣ, ເຕນ. ອຠິນນ຺ທຕີຕິ ຕຓ຺ຫາຍຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາຍມ຺ປິ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ ອຠິນນ຺ທນ຺ຕີຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເສວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຄມເນປີ’’ຕິ.

ຕຖາ ອຠິນນ຺ທນ຺ຕີຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖມາຫ ‘‘ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນປີ’’ຕິ. ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ໂຕເຍວຕ຺ໂຖ ‘‘ອນຸໂມທິຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ປກາສິໂຕຕິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອນຸໂມທເນປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິມເມວຕ຺ຖໍ ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສທ຺ທໂຕ ສຸຠາສິຕໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ສຸລປິຕໍ. ສີລປ຺ປກາສເນນ ວາ ສຸຠາສິຕໍ, ສຸຎ຺ຎຕາປກາສເນນ ສຸລປິຕໍ. ທິຏ຺ຐິວິຠຊເນນ ວາ ສຸຠາສິຕໍ, ຕນ຺ນິພ຺ເພຘກສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓວິຠຊເນນ ສຸລປິຕໍ. ເອວໍ ອວຓ຺ຓວຓ຺ຓນິເສຘນາທີຫິປິ ອິຘ ທສ຺ສິຕປ຺ປກາເຣຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕາທິໂນຕິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐສຸ ສມເປກ຺ຂນາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫິ ຕາທິຠູຕສ຺ສ. ອິມສ຺ສ ປທສ຺ສ ວິຕ຺ຖາໂຣ ‘‘ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐ ຕາທີ, ຈຕ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ, ວນ຺ຕາວີຕິ ຕາທີ’’ຕິອາທິນາ (ມຫານິ. ໓໘) ມຫານິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ອຸປຣິ ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ກຕມຎ຺ຈ ຕໍ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໗) ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕາຍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ ນາມ ຠວຕິ. ພ຺ຍາກຣຓເມວ ຫິ ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ, ຕຖາປິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສຄາຖກໍ ເຈ, ເຄຍ຺ຍໍ ນາມ ຠວຕິ. ນິຄ຺ຄາຖກໍ, ເຈ ອງ຺ຄນ຺ຕຣເຫຕຸຣຫິຕຎ຺ຈ, ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ ນາມ. ອິຕິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນາວເສນ ປວຕ຺ຕສ຺ສາປິ ເຄຍ຺ຍສາຘາຣຓໂຕ, ອງ຺ຄນ຺ຕຣເຫຕຸຣຫິຕສ຺ສ ຈ ນິຄ຺ຄາຖກຠາວສ຺ເສວ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໂຕ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາວມນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນິຄ຺ຄາຖກຠາວເມວ ເວຍ຺ຍາກຣຓເຫຕຸຕາຍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນິຄ຺ຄາຖກຕ຺ຕາ ຫິ ອິທໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ກສ຺ມາຕິ ໂຈທນໍ ໂສເຘຕິ ‘‘ຠຎ຺ຎມາເນຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ. ອຸຠຍສມ຺ພນ຺ຘປທຎ຺ເຫຕໍ ເຫຏ຺ຐາ, ອຸປຣິ ຈ ສມ຺ພຊ຺ຌນໂຕ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ຠຎ຺ຎມາເນ’’ຕິ ວຕ຺ຕມານກາລວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ເກວລໍ ສຸຕ຺ຕປຣິໂຍສາເນເຍວ, ອຖ ໂຂ ທ຺ວາສຏ຺ຐິຍາ ຐາເນສຸ ອກມ຺ປິຕ຺ຖາຕິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ. ຍເທວໍ ສກເລປິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ຠຎ຺ຎມາເນ ອກມ຺ປິຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ໂຖເຍວ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ປນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕສ຺ສ ປຣິໂຍສາເນ ປຣິໂຍສາເນຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ? ນາຍມນຸໂຍໂຄ ກຕ຺ຖຈິປິ ນ ປວິສຕິ ສມ຺ຠວມຕ຺ເຕເນວ ອນຸຍຸຎ຺ຊນໂຕ, ອຍໍ ປນ ອຕ຺ໂຖ ນ ສມ຺ຠວມຕ຺ເຕເນວ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຖ ໂຂ ເທສນາກາເລ ກມ຺ປນາກາເຣເນວ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຠເຕນ. ເຕເນວ ຫິ ອາກາເຣນາຍມຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄີຕິມາຣຸຬ຺ໂຫ, ຕຖາຣຸຬ຺ຫນເຍເນວ ຈ ສງ຺ຄຫກາເຣນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອິຕຣຖາ ອຕກ຺ກາວຈຣສ຺ສ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕກຖນໍ ອນຸປປນ຺ນໍ ສິຍາຕິ. ເອວມີທິເສສຸ. ‘‘ຘາຕຸກ຺ໂຂເຠນາ’’ຕິອາທີສຸ ອຕ຺ໂຖ ມຫາປຣິນິພ຺ພານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໗໑) ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ອປເຣສຸປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ເທນ ປາຣມິປວິຈຍນໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘວໍເສ –

‘‘ອິເມ ຘມ຺ເມ ສມ຺ມສໂຕ, ສຠາວສຣສລກ຺ຂເຓ;

ຘມ຺ມເຕເຊນ ວສຸຘາ, ທສສຫສ຺ສີ ປກມ຺ປຖາ’’ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໑໖໖);

ຕຖາ ສາສນປຕິຏ຺ຐານນ຺ຕຣຘານາທໂຍປິ. ຕຕ຺ຖ ສາສນປຕິຏ຺ຐາເນ ຕາວ ຠຄວໂຕ ເວຬຸວນປຏິຄ຺ຄຫເຓ, ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ມຫາເມຆວນປຏິຄ຺ຄຫເຓ, ມຫາອຣິຏ຺ຐຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິນຍປິຏກສຊ຺ຌາຍເນຕິ ເອວມາທີສຸ ສາສນສ຺ສ ມູລານິ ໂອຕິຓ຺ຓານີຕິ ປີຕິວສໍ ຄຕາ ນຈ຺ຈນ຺ຕາ ວິຍ ອຍໍ ມຫາປຖວີ ກມ຺ປິຕ຺ຖ. ສາສນນ຺ຕຣຘາເນ ປນ ‘‘ອໂຫ ອີທິສສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ອນ຺ຕຣຘານ’’ນ຺ຕິ ໂທມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ຕາ ວິຍ ຍຖາ ຕໍ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນນ຺ຕຣຘາເນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕມປທາເນ –

‘‘ຕທາຍໍ ປຖວີ ສພ຺ພາ, ອຈລາ ສາ ຈລາຈລາ;

ສາຄໂຣ ຈ ສໂສໂກວ, ວິນທີ ກຣຸຓໍ ຄິຣ’’ນ຺ຕິ. (ອປ. ໒.໕໔.໑໓໑);

ໂພຘິມຓ຺ຑູປສງ຺ກມເນຕິ ວິສາຂາປຸຓ຺ຓມທິວເສ ປຐມໍ ໂພຘິມຓ຺ຑູປສງ຺ກມເນ. ປໍສຸກູລຄ຺ຄຫເຓຕິ ປຸຓ຺ຓໍ ນາມ ທາສິໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ອາມກສຸສາເນ ຉຑ຺ຑິຕສ຺ສ ສາຓມຍປໍສຸກູລສ຺ສ ຕຸມ຺ພມຕ຺ເຕ ປາເຓ ວິຘຸນິຕ຺ວາ ມຫາອຣິຍວໍເສ ຐຕ຺ວາ ຄຫເຓ. ປໍສຸກູລໂຘວເນຕິ ຕສ຺ເສວ ປໍສຸກູລສ຺ສ ໂຘວເນ. ກາຬກາຣາມສຸຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ໔.໒໔) ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄເມ ຈຕຸກ຺ກນິປາເຕ. ໂຄຕມກສຸຕ຺ຕມ຺ປິ (ອ. ນິ. ໓.໑໗໖) ຕຕ຺ເຖວ ຕິກນິປາເຕ. ວີຣິຍພເລນາຕິ ມຫາຠິນິກ຺ຂມເນ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິປຣິຈ຺ຈາຄເຫຕຸຠູຕວີຣິຍປ຺ປຠາເວນ. ໂພຘິມຓ຺ຑູປສງ຺ກມເນ –

‘‘ກາມໍ ຕໂຈ ຈ ນ຺ຫາຣຸ ຈ, ອຏ຺ຐິ ຈ ອວສິສ຺ສຕຸ;

ອຸປສຸສ຺ສຕຸ ນິສ຺ເສສໍ, ສຣີເຣ ມໍສໂລຫິຕ’’ນ຺ຕິ. (ມ. ນິ. ໒.໑໘໔; ສໍ. ນິ. ໒.໒໒, ໒໓໗; ອ. ນິ. ໒.໕; ໘.໑໓; ມຫານິ. ໑໙໖; ອວິທູເຣນິທານກຖາ);

ວຸຕ຺ຕຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕວີຣິຍານຸຠາເວນາຕິ ຍຖາຣຫມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຈ຺ຉຣິຍເວຄາຠິຫຕາຕິ ວິມ຺ຫຍາວຫກິຣິຍານຸຠາວຆຏ຺ຏິຕາ. ປໍສຸກູລໂຘວເນ ຠຄວໂຕ ປຸຎ຺ຎເຕເຊນາຕິ ວທນ຺ຕິ. ປໍສຸກູລຄ຺ຄຫເຓ ຍຖາ ອຈ຺ຉຣິຍເວຄາຠິຫຕາຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ, ຕໍ ປນ ກທາຈິ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອກາລກມ຺ປເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວສ຺ສນ຺ຕຣຊາຕເກ (ຊາ. ໒.໒໒.໑໖໕໕) ປນ ປາຣມີປູຣຓປຸຎ຺ຎເຕເຊນ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ກມ຺ປິຕຕ຺ຕາ ອກາລກມ຺ປນໍ ນາມ ຠວຕິ. ສກ຺ຂິນິທສ຺ສເນ ກເຖຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສານຸຣູປໂຕ ສກ຺ຂິ ວິຍ ຠວຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສກ຺ຂິຠາເວນາ’’ຕິ ຍຖາ ຕໍ ມາຣວິຊຍກາເລ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ອວິທູເຣນິທານກຖາ). ສາຘຸກາຣທາເນນາຕິ ປກຣຓານຸຣູປວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ຕໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນສງ຺ຄີຕິກາລາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໓; ປຏິ. ມ. ໓.໓໐໑).

‘‘ນ ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອເນກຕ຺ຖປຖວີກມ຺ປນທສ຺ສນມຸເຂນ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ມຫານຸຠາວຕາເຍວ ທສ຺ສິຕາ. ຕຕ຺ຖ ໂຊຕິວເນຕິ ນນ຺ທວເນ. ຕຎ຺ຫິ ສາສນສ຺ສ ຎາຓາໂລກສງ຺ຂາຕາຍ ໂຊຕິຍາ ປາຕຸຠູຕຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ໂຊຕິວນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວິນຍສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ອນມຕຄ຺ຄສຸຕ຺ຕາທິຘມ຺ມໍ. ປາຈີນອມ຺ພລຏ຺ຐິກຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປາຈີນທິສາຠາເຄ ຕຣຸຓມ຺ພຣຸກ຺ເຂນ ລກ຺ຂິຕຏ຺ຐານໍ.

ເອວນ຺ຕິ ຠຄວຕາ ເທສິຕກາລາທີສຸ ປຖວີກມ຺ປນມຕິທິສຕິ. ອເນກໂສຕິ ອເນກຘາ. ສຍມ຺ຠຸນາ ເທສິຕສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສ຺ສ ຍສ຺ສ ສຸຕ຺ຕເສຏ຺ຐສ຺ສາຕິ ໂຍຊນາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ. ໂຍນິໂສຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປ຺ປຫານສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສມາທານາທິນາ ຎາເຍນ ອຸປາເຍນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາຍ ລີນຕ຺ຖວິຠາວນາ.