ທິຏ຺ຐິຄຕິກາຘິຏ຺ຐານວຏ຺ຏກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໔໔. ກິຎ຺ຈາປິ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ປາຬິຍໍ ເວທຍິຕມນາຄຕໍ, ເຫຏ຺ຐາ ປນ ຕີສຸປິ ວາເຣສຸ ອຘິກຕຕ຺ຕາ, ອຸປຣິ ຈ ‘‘ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ເວທຍິຕເມເວຕ຺ຖ ປຘານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພທິຏ຺ຐິເວທຍິຕານິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕີ’’ຕິ. ‘‘ເຍປິ ເຕ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຄຕສ຺ສ ຈ ປິ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍ ເຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສສ຺ສຕວາທາ…ເປ… ສພ຺ເພປິ ເຕ ຉຫິ ຜສ຺ສາຍຕເນຫິ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີຕິ ຫິ ເວທຍິຕກິຣິຍາວເສນ ຕໍຕໍທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕຕ຺ຕາ ເວທຍິຕສມ຺ປິຓ຺ຑນເມວ ຊາຕໍ. ສພ຺ພມ຺ປິ ຫິ ວາກ຺ຍໍ ກິຣິຍາປຘານນ຺ຕິ. ອຸປຣິ ຜສ຺ເສ ປກ຺ຂິປນຕ຺ຖາຍາຕິ ‘‘ຉຫິ ຜສ຺ສາຍຕເນຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຸປຣິ ຜສ຺ເສ ປກ຺ຂິປນຕ຺ຖໍ, ປກ຺ຂິປນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເວທຍິຕສ຺ສ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍຕາທສ຺ສນເມວ. ‘‘ຉຫິ ຜສ຺ສາຍຕເນຫິ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ຫິ ຉຫິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕເນຫິ ຉຬາຣມ຺ມຓປຏິສໍເວທນໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ຉຜສ຺ສເຫຕຸກເມວາຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ’’ຕິອາທິ.

ກມ຺ໂພໂຊຕິ ເອວໍນາມກໍ ຣຏ຺ຐໍ. ຕຖາ ທກ຺ຂິຓາປໂຖ. ‘‘ສຎ຺ຊາຕິຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ອິມິນາ ສຎ຺ຊາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ສຎ຺ຊາຕິ-ສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ສໂມສຣຓ-ສທ຺ໂທ. ອາຍຕນ-ສທ຺ໂທປິ ຕທຸຠຍຕ຺ເຖ. ອາຍຕເນຕິ ສໂມສຣຓຠູເຕ ຈຕຸມຫາປເຖ. ນນ຺ຕິ ມຫານິຄ຺ໂຣຘຣຸກ຺ຂໍ. ອິທຎ຺ຫິ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄເມ ປຎ຺ຈນິປາເຕ ສທ຺ຘານິສໍສສຸຕ຺ຕປທໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຠິກ຺ຂເວ ສຸຠູມິຍໍ ຈຕຸມຫາປເຖ ມຫານິຄ຺ໂຣໂຘ ສມນ຺ຕາ ປກ຺ຂີນໍ ປຏິສຣຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໓໘) ຕນ຺ນິທ຺ເທໂສ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຕິ ສຕິອາຍຕເນຕິ ສຕິສງ຺ຂາເຕ ກາຣເຓ ວິຊ຺ຊມາເນ, ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ເຣວ ສກ຺ຂິຕພ຺ພຕໍ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຍຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລານິ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອາຍຠູຕໍ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ຕໂນຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອາຍຕນໍ, ກາຣຓໍ. ສມ຺ມນ຺ຕີຕິ ອຸປສມ຺ມນ຺ຕິ ອສ຺ສາສໍ ຊເນນ຺ຕິ. ອາຍຕນ-ສທ຺ໂທ ອຎ຺ເຎສຸ ວິຍ ນ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣາວໂພຘໂກຕິ ອາຫ ‘‘ປຓ຺ຓຕ຺ຕິມຕ຺ເຕ’’ຕິ, ຕຖາ ຕຖາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉສມູເຫ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິມຕ຺ເຕ ຫິ ອຣຎ຺ຎໂວຫາໂຣ, ອຣຎ຺ຎເມວ ຈ ອຣຎ຺ຎາຍຕນນ຺ຕິ. ອຕ຺ຖຕ຺ຕເຍປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ເທນ ອາກຣນິວາສາຘິຏ຺ຐານຕ຺ເຖ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ‘‘ຫິຣຎ຺ຎາຍຕນໍ ສຸວຓ຺ຓາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ຫິ ອາກເຣ, ‘‘ອິສ຺ສຣາຍຕນໍ ວາສຸເທວາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ນິວາເສ, ‘‘ກມ຺ມາຍຕນໍ ສິປ຺ປາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ອຘິຏ຺ຐາເນ ປວຕ຺ຕຕິ, ນິສ຺ສເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອາຍຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາກໂຣນ຺ຕິ, ນິວສນ຺ຕິ, ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕີຕິ ຍຖາກ຺ກມໍ ວຈນຕ຺ໂຖ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍ ອາກິຓ຺ຓາ, ຕານິ ຈ ເນສໍ ວາໂສ, ອຘິຏ຺ຐານຎ຺ຈ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາ ຕເທຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖຕ຺ຕຍມິຘ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ. ກຖໍ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂາທີສຸ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຜສ຺ໂສ ເວທນາ ສຎ຺ຎາ ເຈຕນາ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິເມ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາ ຘມ຺ມາ ອຸປລກ຺ຂຓວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອາຍຕນຠາວໂຕ, ປຘານວເສນ ວາ. ຕຖາ ຫິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ວິຠຊນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ເຕເຍວ ‘‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ເວທນາ, ສຎ຺ຎາ, ເຈຕນາ, ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຐມໍ ວິຠຕ຺ຕາ. ສຎ຺ຊາຍນ຺ຕິ ຕນ຺ນິສ຺ສຍາຣມ຺ມຓຠາເວນ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ສໂມສຣນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓຠາເວນ ສໂມສຣຓໂຕ. ຕານິ ຈ ເນສໍ ກາຣຓໍ ເຕສມຠາເວ ອຠາວໂຕ. ອຍໍ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ສຎ຺ຊາຕິເທສາທິອຕ຺ໂຖ ຣຸຬ຺ຫິວເສເນວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິຣຸຬ຺ຫຕາຍ ເອວ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອາຈຣິຍອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ປນ ປທຕ຺ຖວິວຣຓມຸເຂນ ປວຕ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ – ອາຍຕນໂຕ, ອາຍານໍ ຕນນໂຕ, ອາຍຕສ຺ສ ຈ ນຍນໂຕ ອາຍຕນໍ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ຫິ ຕໍຕໍທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ ເສນ ເສນ ອນຸຠວນາທິກິຈ຺ເຈນ ອາຍຕນ຺ຕິ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ຆເຏນ຺ຕິ ວາຍມນ຺ຕິ, ອາຍຠູເຕ ຈ ຘມ຺ເມ ເອຕານິ ຕໂນນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖາເຣນ຺ຕິ, ອາຍຕຎ຺ຈ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ນຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ. ອິຕິ ອິມິນາ ນເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິອຕ຺ເຖນ ອິຕິ ສທ຺ເທນ ‘‘ໂສຕໍ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິອາທິປາຬິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຕິຓ຺ຓນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸປສາທຣູປາຣມ຺ມຓຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ວິສຍິນ຺ທ຺ຣິຍວິຎ຺ຎາຓານໍ. ເຕສໍ ສມາຄມນຠາເວນ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ‘‘ຜສ຺ໂສ ສງ຺ຄຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ສນ຺ນິປາຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຕນ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ – ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍປຏິຈ຺ຈ…ເປ… ຜສ຺ໂສ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔; ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓, ໔໕; ໒.໔.໖໑; ກຖາ. ໔໖໕) ເອຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ສຎ຺ຎາທີສຸ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ເວທນາຍ ປຘານກາຣຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຜສ຺ສສີເສນ ເທສນາ ກຕາ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິອາທິນາ ຜສ຺ສໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອປຣນ຺ຕປຏິສນ຺ຘາເນນ ປຈ຺ຈຍປຣມ຺ປຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຉຫິ ຜສ຺ສາຍຕເນຫີ’’ຕິ ຈ ‘‘ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ຜສ຺ສສີເສນ ເທສນາ ກຕາຕິ. ຜສ຺ສາຍຕນາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສາ’’ຕິ ວຈນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິນາ ສທ຺ທມຕ຺ຕໂຕ ໂຈທນາເລສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ຕຖາປີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖໂຕ ຕໍ ປຣິຫຣຕິ. ນ ອາຍຕນານິ ຜຸສນ຺ຕິ ຣູປານມນາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ. ຜສ຺ໂສ ອຣູປຘມ຺ໂມ ວິສມາໂນ ເອກເທເສນ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນລ຺ລິຍມາໂນປິ ຜຸສນາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ຜຸສນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຜສ຺ໂສວ ຕໍ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຜຸສຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ໂສ ‘‘ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ, ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ຉຫິ ຜສ຺ສາຍຕເນຫິ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສາ’’ຕິ ອຜຸສນກິຈ຺ຈານິປິ ນິສ຺ສິຕໂວຫາເຣນ ຜຸສນກິຈ຺ຈານິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສນເມວ ຜສ຺ເສ ອຸປນິກ຺ຂິປນໍ ນາມ ຍຖາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ໂຆສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຸປນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ຫິ ຜຸສນກິຈ຺ຈາໂຣປນວເສນ ຜສ຺ສສ຺ມິໍ ປເວເສຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜສ຺ສຄຕິການິ ກຕ຺ວາ ຜສ຺ສຸປຈາຣໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປຈາໂຣ ນາມ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ, ນ ເຕນ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ອຕໍສຠາວໂຕ. ອຕ຺ຖສິຊ຺ຌນໂກ ປນ ຕໍສຠາໂວເຍວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຖາຫຸ –

‘‘ອຕ຺ຖຎ຺ຫິ ນາໂຖ ສຣຓໍ ອໂວຈ,

ນ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ໂລກຫິໂຕ ມເຫສີ’’ຕິ.

ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຠູຕານໍ ຉນ຺ນໍ ຜສ຺ສານໍ ວເສນ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ຍາວ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊາຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ຉພ຺ພິຘໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຉຜສ຺ສາຍຕນສມ຺ຠວາ ເວທນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ –

‘‘ຜສ຺ສໂຕ ຉພ຺ພິຘາເປຕາ, ອຸປວິຈາຣເຠທໂຕ;

ຕິຘາ ນິສ຺ສິຕໂຕ ທ຺ວີຫິ, ຕິຘາ ກາເລນ ວຑ຺ຒິຕາ’’ຕິ. –

ອຏ຺ຐສຕປຣິຍາເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຏ຺ຐສຕປ຺ປເຠທາ. ມຫາວິຫາຣວາສິໂນ ເຈຕ຺ຖ ຍຖາ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນາມຣູປໍ ສຬາຍຕນໍ, ເອວໍ ຜສ຺ສໍ, ເວທນຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນໍ ທີເປນ຺ໂຕ ວິປາກເມວ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎ ປນ ຍຖາ ຕຖາ ວາ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ສຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຊ຺ເຊຕຸນ຺ຕິ ສພ຺ພເມວ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາ ເວທນາ. ຣູປຕຓ຺ຫາທິເຠທາຍາຕິ ‘‘ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ປິຕຸນາມວເສນ ວິຍ ອາຣມ຺ມຓນາມວເສນ ວຸຕ຺ຕາຍ ຣູປຕຓ຺ຫາ ຍາວ ຘມ຺ມຕຓ຺ຫາຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ຉພ຺ພິຘາຍ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ –

‘‘ຣູປຕຓ຺ຫາທິກາ ກາມ-ຕຓ຺ຫາທີຫິ ຕິຘາ ປຸນ;

ສນ຺ຕານໂຕ ທ຺ວິຘາ ກາລ-ເຠເທນ ຄຸຓິຕາ ສິຍຸ’’ນ຺ຕິ. –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕອຏ຺ຐສຕປ຺ປເຠທາຍ. ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາຕິ ອຸປນິສ຺ສຍສີເສນ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍວ ອຸທ຺ຘໂຏ, ນນຸ ສຸຂາ ເວທນາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ ຈຕຸຘາ ປຈ຺ຈໂຍ, ທຸກ຺ຂາ ຈ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ ທ຺ວິຘາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອຸປນິສ຺ສເຍ ເອວ ປນ ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ອນ຺ໂຕຄຘນ຺ຕິ ເອວມຸທ຺ຘໂຏ. ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍສາມຎ຺ຎໂຕ ອຸປນິສ຺ສເຍ ອນ຺ໂຕຄຘຕາ, ກຖໍ ປນ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕອາຣມ຺ມຓາຘິປຕີນໍ ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘຠາໂວ ສິຍາຕິ? ເຕສມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓສາມຎ຺ຎໂຕ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສເຍນ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍວສໂມຘານຠູເຕວ ອຸປນິສ຺ສເຍ ເອວ ອນ຺ໂຕຄຘຕາ ໂຫຕິ. ເອຕທຕ຺ຖເມວ ຫິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຸປນິສ຺ສເຍນາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິທ຺ເຘ ຫິ ສຕ຺ຍາຣມ຺ໂຠ ນິຍມາຍ ວາ ໂຫຕິ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣວິຎ຺ຎາປນາຍ ວາຕິ. ເອວມີທິເສສຸ.

ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສາຕິ ກາມຸປາທານໍ ຍາວ ອຕ຺ຕວາທຸປາທານນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ. ນນຸ ຈ ຕຓ຺ຫາວ ກາມຸປາທານໍ, ກຖໍ ສາເຍວ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ສິຍາຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ປຸຣິມຕຓ຺ຫາຍ ປນ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຉິມຕຓ຺ຫາຍ ທຬ຺ຫຠາວໂຕ ປຸຣິມາເຍວ ຕຓ຺ຫາ ປຈ຺ຉິມາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວຕິ. ຕຓ຺ຫາທຬ຺ຫຕ຺ຕເມວ ຫິ ‘‘ກາມຸປາທານໍ ອຸປາຍາໂສ ອຸປກຏ຺ຐາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຸປ-ສທ຺ທສ຺ສ ທຬ຺ຫຕ຺ເຖ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ອປິຈ ທຸພ຺ພລາ ຕຓ຺ຫາ ຕຓ຺ຫາເຍວ, ພລວຕີ ຕຓ຺ຫາ ກາມຸປາທານໍ. ອຖ ວາ ອປຕ຺ຕວິສຍປຕ຺ຖນາ ຕຓ຺ຫາ ຕມສິ ໂຈຣານໍ ຫຕ຺ຖປສາຣຓໍ ວິຍ, ສມ຺ປຕ຺ຕວິສຍຄ຺ຄຫຓໍ ກາມຸປາທານໍ ໂຈຣານໍ ຫຕ຺ຖຄຕຠຓ຺ຑຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາປຏິປກ຺ຂາ ຕຓ຺ຫາ. ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຕາປຏິປກ຺ຂໍ ກາມຸປາທານໍ. ປຣິເຍສນທຸກ຺ຂມູລໍ ຕຓ຺ຫາ, ອາຣກ຺ຂທຸກ຺ຂມູລໍ ກາມຸປາທານໍ. ອຍມ຺ປິ ເຕສໍ ວິເສໂສ ເກຈິວາທວເສນ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໔໔) ທສ຺ສິໂຕ ປຸຣິມນຍສ຺ເສວ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໔) ສກວາທຠາເວນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ອສຫຊາຕສ຺ສ ອຸປາທານສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ, ສຫຊາຕສ຺ສ ປນ ສຫຊາຕໂກຏິຍາຕິ ຍຖາລາຠມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ອສຫຊາຕາ ອນນ຺ຕຣນິຣຸທ຺ຘາ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍນຕ຺ຖິວິຄຕາເສວນປຈ຺ຈເຍຫິ ຉຘາ ປຈ຺ຈໂຍ. ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ປນ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສເຍຫິ ຕິຘາ, ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຸປນິສ຺ສເຍເນວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ຣູປາທີນິ ອສ຺ສາເທຕ຺ວາ ກາເມສຸ ປາຕພ຺ຍຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຓ຺ຫາ ກາມຸປາທານສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ. ຕຖາ ຣູປາທິເຠເທ ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໗໑; ມ. ນິ. ໑.໔໔໕; ໒.໙໔-໙໕, ໒໒໕; ໓.໙໑, ໑໑໖, ໑໓໖; ສໍ. ນິ. ໓.໒໑໐; ອ. ນິ. ໑໐.໑໗໖, ໒໑໗; ຘ. ສ. ໑໒໒໑; ວິຠ. ໙໐໗, ໙໒໕, ໙໗໑) ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ, ສໍສາຣໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາໂມ ອສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄປຣາມສນໍ, ຂນ຺ເຘສຸ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຄາຫຠູຕໍ ສກ຺ກາຍທສ຺ສນຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕສ຺ມາ ອິຕເຣສມ຺ປິ ຕິຓ຺ຓໍ ຕຓ຺ຫາ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຫຊາຕາ ປນ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕເຫຕຸວເສນ ສຕ຺ຕຘາ ສຫຊາຕານໍ ປຈ຺ຈໂຍ. ຕມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈເຍເນວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ສຫຊາຕໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຠວສ຺ສາຕິ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ເຈວ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ຈ. ຕຕ຺ຖ ເຈຕນາທິສງ຺ຂາຕໍ ສພ຺ພໍ ຠວຄາມິກມ຺ມໍ ກມ຺ມຠໂວ. ກາມຠວາທິນວວິໂຘ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ. ເຕສຸ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ອຸປາທານໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວເຫຕຸຠູຕສ຺ສ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ສຫາຍຠາວູປຄມນໂຕ ປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ. ກມ຺ມາຣມ຺ມຓກຣຓກາເລ ປນ ກມ຺ມສຫຊາຕມຸປາທານໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ. ກມ຺ມຠວສ຺ສ ປນ ສຫຊາຕສ຺ສ ສຫຊາຕມຸປາທານໍ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ເຈວ ເຫຕຸມຄ຺ຄວເສນ ຈ ອເນກຘາ ປຈ຺ຈໂຍ. ອສຫຊາຕສ຺ສ ປນ ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ອສຫຊາຕມຸປາທານໍ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍນຕ຺ຖິວິຄຕາເສວນວເສນ, ອິຕຣສ຺ສ ຈ ນານນ຺ຕຣສ຺ສ ປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ, ສມ຺ມສນາທິກາເລສຸ ອາຣມ຺ມຓາທິວເສນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ. ຕຕ຺ຖ ອນນ຺ຕຣາທິເກ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍ, ສຫຊາຕາທິເກ ຈ ສຫຊາຕປຈ຺ຈເຍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຣູປູປຫາຣຕ຺ໂຖ ວາ ເຫສ ອນຸກຑ຺ຒນຕ຺ໂຖ ວາ. ເຕນ ຫິ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ເຈວ ສຫຊາຕໂກຏິຍາ ຈາຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຠໂວ ຊາຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠໂວຕິ ກມ຺ມຠໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂສ ຫິ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ, ນ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ. ຊາຕິເຍວ ຫິ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວຕິ, ສາ ຈ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕຂນ຺ຘາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊາຕີຕິ ປເນຕ຺ຖ ສວິກາຣາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ, ເຕນາຍໍ ໂຈທນາ ນິວຕ຺ຕິຕາ ‘‘ນນຸ ຊາຕິປິ ຠໂວເຍວ, ກຖໍ ໂສ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ, ກຖໍ ປເນຕໍ ຊານິຕພ຺ພໍ ‘‘ກມ຺ມຠໂວ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ເຈ? ພາຫິຣປຈ຺ຈຍສມຕ຺ເຕປິ ກມ຺ມວເສເນວ ຫີນປຓີຕາທິວິເສສທສ຺ສນໂຕ. ຍຖາຫ ຠຄວາ ‘‘ກມ຺ມໍ ສຕ຺ເຕ ວິຠຊຕິ ຍທິທໍ ຫີນປຓີຕຕາຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໘໙) ສວິກາຣາຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິວິກາເຣນ ສວິກາຣາ, ນ ອຎ຺ເຎຫິ, ເຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວເຍວ, ໂສ ເອວ ຈ ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ ຠວິຕຸມຍຸຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາຍ ກາມຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ວິຍ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມາທິວິເສສານມສມ຺ຠວໂຕ, ຕສ຺ມາ ກມ຺ມຠໂວເຍວ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສງ຺ຂາຕາຍ ຊາຕິຍາ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ເຈວ ປກຕູປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກມ຺ມປຈ຺ຈຍໍ ອຸປນິສ຺ສເຍເນວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ຊາຕິຍາ ສຕິ ຊຣາມຣຓໍ, ຊຣາມຣຓາທິນາ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ຈ ພາລສ຺ສ ໂສກາທໂຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ນາສຕິ, ຕສ຺ມາ ຊາຕິຊຣາມຣຓາທີນໍ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຕິ…ເປ… ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ອກຕຕ຺ຕາ, ສຫຊາຕູປນິສ຺ສຍສີເສເນວ ປຈ຺ຈຍວິຈາຣຓາຍ ຈ, ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ອງ຺ຄາທິວິຘານສ຺ສ ຈ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາວິສຍຕ຺ຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຈາຣຓາຍ ນິຣວເສສາ ອຍໍ ກຸໂຕ ລທ຺ຘພ຺ພາຕິ ໂຈທນມປເນຕິ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ. ‘‘ອິຘ ປນສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິຍມ຺ປິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ ເອກເທເສເນວ ກຖິຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ. ອສ຺ສາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ. ປໂຍຊນມຕ຺ຕເມວາຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ກາຣຓຠູຕເວທນາວເສນ ເອກເທສມຕ຺ຕໍ ປໂຍຊນເມວ. ‘‘ມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ຫິ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ປຣິຍາຍວຈນໍ ‘‘ອປ຺ປໍ ວສ຺ສສຕໍ ອາຍຸ, ອິທາເນຕຣຫິ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຕ຺ຖາວໂພຘນວເສນ ສປໂຍຊນຕ຺ຕາ, ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວາ ປມາເຓ, ປໂຍຊນສງ຺ຂາຕໍ ປມາຓເມວ, ນ ຕທຸຕ຺ຕຣີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ອວຘາຣເຓ ເອວ-ສທ຺ໂທ ສນ຺ນິຏ຺ຐາເນ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ມຕ຺ຕເມວາຕິ ເອກຕ຺ຖໍ, ມຕ຺ຕປທໍ ປມາຓເກ;

ມຕ຺ຕາວຘາຣເຓ ວາ, ສນ຺ນິຏ຺ຐານມ຺ຫິ ເຈຕຣ’’ນ຺ຕິ.

ເອກເທເສເນວິຘ ປາຬິຍໍ ກຖິຕຕ຺ຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ຕຖາ ກຖເນ ສທ຺ຘິໍ ອຸທາຫຣເຓນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ອິມມຘິປ຺ປາຍໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ວຏ຺ຏກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕ ຠຄວາ ອວິຊ຺ຊາ-ຕຓ຺ຫາ-ທິຏ຺ຐີນມຎ຺ຎຕຣສີເສນ ກເຖສິ, ເຕສຸ ອິຘ ທິຏ຺ຐິສີເສເນວ ກເຖນ຺ໂຕ ເວທນາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ພລວກາຣຓຕ຺ຕາ ເວທນາມູລກໍ ເອກເທສເມວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ກເຖສີ’’ຕິ. ເອຕານິ ຈ ສຸຕ຺ຕານິ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິກາເຍ ທສນິປາເຕ (ອ. ນິ. ໑໐.໖໑ ວາກ຺ຍຂນ຺ເຘ) ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອສຸກສ຺ສ ນາມ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ວາ ກາເລ ອວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພຕິ ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ປຸຣິໂມ ອາທິມຣິຍາໂທ ອປ຺ປຏິຫຕສ຺ສ ມມ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສາປິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ ຕຕາ ມຣິຍາທສ຺ສ ອວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ເຈຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ມຣິຍາທາຠາເວນ ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາ ກາມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ຈ ປນາຕິ ເອວໍ ກາລນິຍເມນ ມຣິຍາທາຠາເວນ ວຸຈ຺ຈມານາປິ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາຕິ ອິມສ຺ມາ ປຎ຺ຈນີວຣຓສງ຺ຂາຕປຈ຺ຈຍາ ອວິຊ຺ຊາ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເອວໍ ຘມ຺ມນິຍາເມນ ອວິຊ຺ຊາຍ ໂກຏິ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂກ ຈາຫາໂຣ ອວິຊ຺ຊາຍ, ‘ປຎ຺ຈ ນີວຣຓາ’ ຕິສ຺ສ ວຈນີຍ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໖໑) ຫິ ຕຕ຺ເຖວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຏີກາຍໍ ປນ ‘‘ອາສວປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໔໔) ອາຫ, ຕໍ ອຸທາຫຣຓສຸຕ຺ເຕນ ນ ສເມຕິ. ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈໂຍ ມ-ກາຣສ຺ສ ທ-ກາຣາເທສວເສນ. ສທ຺ທວິທູ ປນ ‘‘ອີທິສສ຺ສ ປໂຍຄສ຺ສ ທິສ຺ສນໂຕ ອິທ-ສທ຺ໂທເຍວ ປກຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຍຸຕ຺ຕເມເວຕໍ ວຓ຺ຓວິກາຣາທິວເສນ ນານາປໂຍຄສ຺ສ ທິສ຺ສມານຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ວຓ຺ຓວິກາເຣນ ‘‘ອມູ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ອສູ’’ຕິ ທິສ຺ສຕິ, ‘‘ອິເມສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ເອສູ’’ຕິ, ເອວມິຘາປິ ວຓ຺ຓວິກາໂຣ ຈ ວາກ຺ເຍ ວິຍ ສມາເສປິ ລພ຺ຠເຕວ ຍຖາ ‘‘ຊານິປຕິ ຕຸທມ຺ປຕີ’’ຕິ. ກິເມຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ປຠິນ຺ນປຏິສມ຺ຠິເທນ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກຈ຺ຈາຍນຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕເມວ ປມາຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຠວຕຓ຺ຫາຍາຕິ ຠວສຎ຺ໂຎຊນຠູຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາຕິ ອິມສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ. ‘‘ໂກ ຈາຫາໂຣ ຠວຕຓ຺ຫາຍ, ‘ອວິຊ຺ຊາ’ ຕິສ຺ສ ວຈນີຍ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠວທິຏ຺ຐິຍາຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາຕິ ອິຘ ປນ ເວທນາປຈ຺ຈຍາຕ຺ເວວ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ທິຏ຺ຐິໂຍ ເອວ ກເຖຕພ຺ພາ, ກິມຕ຺ຖິຍໍ ປນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖນນ຺ຕິ ອນຸໂຍເຄນາຫ ‘‘ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອນຸໂລເມນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ ນາມ ວຏ຺ຏກຖາ, ຕໍ ກຖເນເນວ ຠຄວາ ເອເຕ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ຍາວິທໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ ນ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕາວ ອິມິນາ ປຈ຺ຈຍປຣມ຺ປເຣນ ວຏ຺ເຏເຍວ ນິມຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສສີຕິ. ອິໂຕ ຠວາທິໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຠວາທີສຸ. ເອສ ນໂຍ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ອິມິນາ ອປຣິຍນ຺ຕໍ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ວິປນ຺ນຏ຺ຐາຕິ ວິວິເຘນ ນາສິຕາ.