໑. ມຸສາວາທວຄ຺ໂຄ

໑. ມຸສາວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑. ວາທກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອວິເສເສນ ວາທຊປ຺ປວິຕຓ຺ຑສງ຺ຂາໂຕ ຕິວິໂຘປິ ກຖາມຄ຺ໂຄ ‘‘ວາໂທ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕສຸ ‘‘ຕິຕ຺ຖິເຍຫິ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ຐເປຕ຺ວາ ວາທໍ ‘‘ເສສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຉລຊາຕິນິຄ຺ຄຫຏ຺ຐານກຸສລຕາຍ ກທາຈິ ກຕ຺ຖຈິ ອວຊານິຕ຺ວາ ປຏິຊານາຕິ, ຕຖາ ປຸພ຺ເພ ກິຎ຺ຈິ ວຈນໍ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອວຊານາຕິ. ເອວໍ ວາ ອຎ຺ຎຖາ ວາ ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຕິ. ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ສມ຺ປຊານມຸສາ ຠາສໍ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ອສຈ຺ຈາຍນ຺ໂຕ ສງ຺ເກຕໍ ກຕ຺ວາ ວິສໍວາເທນ຺ໂຕ ເອວໍ ໂສ ວາທກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸຎ຺ຈ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ວິຈຣຕີຕິ ເອວມຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຕ຺ຕໂນ ວາເທຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໗໙; ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໗; ເນຕ຺ຕິ. ໕; ມຫານິ. ໒໗) ປຐມມາຣທ຺ເຘ ອຕ຺ຕໂນ ວາເທ. ‘‘ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕) ໂນ ສມໂຍ. ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ນິພ຺ພານມ຺ປິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໐໓-໒໐໔; ມ. ນິ. ໒.໒໑໕) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປນ ຕໍ ນ ທຸກ຺ຂໍ. ໂນ ຐານເມຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ປຣວາທີ ‘‘ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສິທ຺ຘນ຺ຕໍ ສມ຺ຠເມຕ຺ວາ ‘‘ວິໂຣຘິ ວິຣຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂທສໍ ອາໂຣເປສ຺ສຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຐມວາເທ ກຎ຺ຈິ ໂທສໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ອາໂຣປິເຕ ວາ ໂທເສ ອນາໂຣປິເຕ ວາ ‘‘ນາຍໍ ມມ ວາໂທ’’ຕິ ຕໍ ອວຊານິຕ຺ວາ ‘‘ນິພ຺ພານນ຺ຕ຺ເວວ ສສ຺ສຕ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ອນຕ຺ຕາ ອິຕິ ນິຈ຺ຉຍາ’’ຕິ ຈ ສຸຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຐມວາທສ຺ສ ນິທ຺ໂທສຕໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ມເມວ ອຍໍ ວາໂທ’’ຕິ ຕເມວ ປຈ຺ຉາ ປຏິຊານາຕິ. ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕມານິສໍສໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຕໍ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ຍທິ ອນຕ຺ຕາ ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ, ຘມ຺ມາ ເອວ ນ ເຕ ຠວນ຺ຕິ. ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຫິ ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ສຠາວວາຈີຕິ ເອວໍ ອາໂຣປິເຕ ວາ ໂທເສ ອນາໂຣປິເຕ ວາ ໂທໂສຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ນາຍໍ ມມ ວາໂທ’’ຕິ ຕເມວ ປຐມວາທໍ ປຈ຺ຉາ ອວຊານາຕິ. ອຖ ໂສ ປຣວາທີ ສປກ຺ຂໍ ປຏິເສເຘ ປຏິຊານນຕ຺ຕາປນຍນໍ. ປຏິຊານາຕິ ປຕ຺ຍາສ຺ສ ອິຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ປຏິຎ຺ຎາ ອຎ຺ຎາ ໂສ ນາມ ເຕ ນິຄ຺ຄໂຫ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຠາວາຕິຣິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ປຏິເສຘາຘິປ຺ປາຍໂຕ ສຠາວໂຕ ອຕິຣິຕ຺ຕໍ ພາລປຣິກປ຺ປິຕມຕ຺ຕານໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອນຕ຺ຕາ ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ເມ ປຏິຎ຺ຎາຕກຖາ, ສາ ຈ ຕທວຕ຺ຖາເຍວາຕິ ນ ເມ ຕໍ ປຏິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາປນຍນໍ ອຕ຺ຖິ, ‘‘ນາຍໍ ມມ ວາໂທ’’ຕິ ອວຊານນໍ ປນ ສຠາວສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອນຕ຺ຕາ ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ນ ວທາມີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ກຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນ ຕໍ ປຸພ຺ເພ ປຏິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາປນຍນໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ. ‘‘ອນຕ຺ຕາ ສພ຺ເພວ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ອຕ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ສຠາວວາຈິຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ເຕນ ປຸພ຺ເພ ປຏິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາປນຍນໍ ກຕໍ. ຕມຎ຺ຎກາຣຓໍ ປຈ຺ຉາ ທສ຺ສິເຕນ ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຍສ຺ມາ ນ ເກວລໍ ຍຖາທສ຺ສິຕນເຍນ ໂສ ອຕ຺ຖເມວ ອວຊານາຕິ, ປຏິຊານາຕິ ຈ, ກິນ຺ຕຸ ວຈນມ຺ປິ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑) ‘‘ຊານິຕພ຺ພໂຕ’’ຕິ ປຐມໍ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາ ປຣວາທິນາ ‘‘ຍທິ ຊານິຕພ຺ພໂຕ ອນິຈ຺ຈໍ, ນິພ຺ພານໍ ເຕ ອນິຈ຺ຈໍ ສິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນ ມຍາ ‘ຊານິຕພ຺ພໂຕ’ຕິ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘ຊາຕິຘມ຺ມໂຕ’ຕິ ມຍາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຕຍາ ພຘິຣຕາຍ ອຎ຺ເຎນ ສລ຺ລກ຺ຂິຕນ຺ຕິອາທີນິ ວທຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘ຊານິຕພ຺ພໂຕ’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘ຊາຕິຘມ຺ມໂຕ’ຕິອາທີນິ ວທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອວຊານິຕ຺ວາ ປຸນ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ຕໍ ອວຊານນໍ ອິມິນາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ ນາມາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໒. ຊານິຕ຺ວາ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ຈາຕິ ຊານິຕ຺ວາ ວາ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ວາຕິ ອຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ທີເປຕີຕິ.

໓. ອປິຈ ມິຈ຺ຉາວາຈາປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘມິຈ຺ຉາວາຈາປຣິຍາປນ຺ນາ. ສີຫຬາທິນາມເຠທຄຕາຕິ ເກຈິ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວທໂຕ ວຈນໍ, ຕໍສມຸຏ຺ຐາປິກາ ເຈຕນາຕິ ອຸຠຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມາຕິກາຍໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ວິຠງ຺ເຄ ຕໍ ວຈນໍ ຍສ຺ມາ ວິນາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວາຈສິກາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ ທສ຺ສິຕາ. ‘‘ເອວໍ ວທໂຕ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ໂລກໂວຫາເຣນ ວຕ຺ວາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕໍສມຸຏ຺ຐາປິກາ ວາ ເຈຕນາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວທຕິ. ໂອຬາຣິເກເນວາຕິ ເຈຕນາສມຸຏ຺ຐານວາຈານໍ ສຸຂຸມຕ຺ຕາ ວິສຍວເສເນວ ກຕາຕິ.

໙. ທິຏ຺ຐສ຺ສ ໂຫຕີຕິ ທິຏ຺ໂຐ ອສ຺ສ, ອເນນ ວາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານວເສນ ນ ມຍາ ອພ຺ຍາວໂຏ ມໂຕ, ‘‘ນ ມຍາ ປວນ຺ໂຕ ປໂຏ ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທິໍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປຣມຕ຺ຖສຸຎ຺ຎຕໍ ອຸປາທາຍ ເອວ ‘‘ອິຕ຺ຖິໍ ນ ປສ຺ສາມິ, ນ ຈ ປຸຣິສ’’ນ຺ຕິ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ຈ ນ ມຸສາວາໂທ.

໑໑. ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິເຍວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ທຸພ຺ຠາສິຕາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ເກຬິໍ ກຸຣຸມາໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ວາຈາ ຄິຣາ…ເປ… ວາຈສິກາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ອຸຊຸກໍ ສນ຺ຘາຍ, ກາໂຍ ນ ອຸຊຸໂກ.

ມຸສາວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ໂອມສວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໓. ‘‘ປຸນ ອເຣ ປຕ຺ເຕຕິ ປຸນ ຕໍ ຐານໍ ປຣິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອາຄເຕ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອເຣ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ປຕິຏ຺ຐິຕາຣປ຺ປເທສນ຺ຕິ ຠູມິໍ. ປຸນ ອເຣຕິ ປຸນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອເຣ ຠູມິໍ ປຕ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ເກຈິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ ວິຍ. ຊາປິໂຕຕິ ປຣາຊິໂຕ, ‘‘ປຣາຊິໂຕ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ. ປາເປສີຕິ ອຠິຠວສິ. ມນາປໍ ຠາສມານສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຄຣຸໍ ຠາຣໍ. ອຸທພ຺ພຫີຕິ ອາກຑ຺ຒີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອນາທຣຕ຺ເຖ ວາ ສາມິວຈນໍ. ຘນຎ຺ຈ ນໍ ອລາເຠສີຕິ ຍຖາ ໂສ ຘນໍ ອລຠິ, ຕຖາ ອກາສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໑໕. ປຸພ຺ເພຕິ ນິທາເນ. ອວກຓ຺ຓກນ຺ຕິ ຉິນ຺ນກຓ຺ຓກນາມໍ. ຊວກຓ຺ຓກນ຺ຕິ ວງ຺ກກຓ຺ຓກນາມໍ. ຘນິຏ຺ຐກໍ ຘນວຑ຺ຒກນາມໍ, ສິຣິວຑ຺ຒກນາມໍ ກຸລວຑ຺ຒກສ຺ເສວ ນາມໍ. ຕຈ຺ຉກກມ຺ມນ຺ຕິ ຂຓນກມ຺ມກາຣາ ໂກຏ຺ຐກາ, ປາສາຓກມ຺ມກາຣາຕິ ເກຈິ. ‘‘ມຸທ຺ທາຕິ ປພ຺ພຄຓນາ. ຄຓນາຕິ ມຫາຄຓນາ’’ຕິ ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ມຘຸເມຫໍ ໂອເມຫ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ຖູລກາຍສ຺ສ ມໍສູປຈໂຍຕິ ເອເກ. ຍຠ ເມຖຸເນ. ວີຕຣາຄຕາທີຫິ ອກ຺ໂກສນ຺ໂຕປິ ກິເລເສເຫວ ກິຣ ອກ຺ໂກສຕິ ນາມ, ຕຖາ ‘‘ໂສຕາປນ຺ໂນ’’ຕິ ອກ຺ໂກສນ຺ໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອກ຺ໂກສຕິ ນາມາຕິ ເອເກ. ລິງ຺ຄາຍຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຈ຺ໂຈທາຕາທິປິ ລິງ຺ຄເມວ ຊາຕໍ.

໑໖. ສພ຺ພຕ຺ຖ ວເທຕີຕິ ອຸທ຺ເທໂສ. ຠຓຕີຕິ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ວເທຕີຕິ ວາ ອິມິນາ ປຣວິຎ຺ຎາປນໍ ທີເປຕິ.

໒໖. ອຎ຺ຎາປເທສວາເຣສຸ ປນ ‘‘ເອວໍ ວເທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ປຸພ຺ເພ ທສ຺ສິຕອຸທ຺ເທສກ຺ກມນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ປຸພ຺ເພປິ ‘‘ຫີເນນ ຫີນໍ, ຫີເນນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ, ອຸກ຺ກຏ຺ເຐນ ຫີນໍ, ອຸກ຺ກຏ຺ເຐນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ຊາຕ຺ຍາທີສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ຈຕຸຘາ ຈຕຸຘາ ທສ຺ສິຕອຸທ຺ເທສກ຺ກມສ຺ສ ນິທສ຺ສນໍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ກໂຣຕິ. ‘‘ຫີເນນ ຫີນໍ ວເທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນເຍວ ຫິ ‘‘ເອວໍ ວເທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ໂສ ອາກາໂຣ ນິທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຎ຺ຎຖາ ອຎ຺ຎາປເທເສນ ໂສ ອາກາໂຣ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ນ ສມ຺ຠວຕິ ເອວາຕິ ເຈ? ນ, ວິເສສກາຣຓາຠາວາ, ຕຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄໂຕ, ອນິຍມນິທ຺ເທເສນ ອນິຍມຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ຈ. ‘‘ສນ຺ຕິ ອິເຘກຈ຺ເຈ ຈຓ຺ຑາລາ’’ຕິອາທິນາ ຫິ ອນິຍມນິທ຺ເທເສນ ຈຓ຺ຑາລໍ ວາ ອຈຓ຺ຑາລໍ ວາ ສນ຺ຘາຍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອນິຍມຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍທິ ເອວໍ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຕາວຕາ ປຸພ຺ເພ ທສ຺ສິຕອຸທ຺ເທສກ຺ກມນິທສ຺ສນສິທ຺ຘິໂຕຕິ? ນ, ‘‘ວເທຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ອໂຍຊິເຕ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ປເທ ອິມໍ ນາມ ອາກາຣໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ອນວໂພຘໂຕ. ອຎ຺ຎາປເທສນເຍປິ ປຣວິຎ຺ຎາປເນເຍວ ທຸກ຺ກຏປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ວິຍາຕິ ນິຍມນປໂຍຊນໍ ວາ ‘‘ວເທຕີ’’ຕິ ປທນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສມີເປ ຐຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຓາເປນ຺ໂຕ ຫີເນນ ຫີນໍ ວເທຕິ ຠຓຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ. ສເຈ ສຍໍ ຫີໂນ ຫີເນນ ຫີນໍ ຈຓ຺ຑາລໍ…ເປ… ປຸກ຺ກຸສໍ ‘‘ປຸກ຺ກຸໂສ’’ຕິ ຠຓຕິ ອາປຕ຺ຕິ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ, ເອສ ນໂຍ ອຎ຺ຎາປເທສວາເຣສຸປີຕິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍມຕ຺ໂຖ ທຸຏ຺ຐໂທເສສຸ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ວເທຕິ ຠຓຕີ’’ຕິ ເອເຕສໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອນຎ຺ຎາປເທສວາຣອຎ຺ຎາປເທສວາເຣສຸ, ວິເສເສນ ວາ ອຎ຺ຎາປເທສວາເຣສຸ ນິຣຕ຺ຖກໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ວິນາເຍວ ເຕນ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາສມ຺ຠວໂຕ. ອຕ຺ຕໂຕ ປາຬິຍໍ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ສາຓຕ຺ຕິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປທສນ຺ຘິ ວເທຕີຕິ ວທ ອິຕີຕິ. ອສມ຺ມຸຂາ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ ‘‘ສມ຺ມຸຂາ ປນ ສຕ຺ຕຫິປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ທວກມ຺ຍຕາ ນາມ ເກຬິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫສາຘິປ຺ປາຍຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອສມ຺ມຸຂາປິ ທວກມ຺ຍຕາຍ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸພ຺ຠາສິຕເມວາ’’ຕິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ. ປາປຄຣຫິຕາຍ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາປິ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ, ອສມ຺ມຸຂາ ອນາປຕ຺ຕີຕິ.

ໂອມສວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ເປສຸຎ຺ຎສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໓໖-໗. ‘‘ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ວາ ອມຸສ຺ສາ’’ຕິ ປາໂຐ. ‘‘ອິເມສໍ ສຸຕ຺ວາ’’ຕິ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ເຠທາຍປີຕິ ເຠທາຍ. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸຠາວໂຕເຍວ ນິປຊ຺ຊນໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ເປສຸຎ຺ເຎ’’ຕິ ພຫຸວຈນໍ ກຕໍ.

໓໘-໙. ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ອາຍສ຺ມາ ຈຓ຺ຑາໂລ…ເປ… ປຸກ຺ກຸໂສຕິ ຠຓຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເປສຸຎ຺ຎໍ ອຸປສໍຫຣຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ປຸກ຺ກຸໂສຕິ ຠຓຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເອຕ຺ຖ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນວາໂຣ ລພ຺ຠມາໂນປິ ນ ອຸທ຺ຘໂຏ ໂອມສວາເທ ທສ຺ສິຕນຍຕ຺ຕາ, ສງ຺ເຂປໂຕ ອນ຺ເຕ ທສ຺ເສຕຸກາມຕາຍ ວາ. ຕຖາ ຫິ ອນ຺ເຕ ຕີຓິ ທຸກ຺ກຏານິ ທສ຺ສິຕານິ. ຕານິ ປນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຍສ຺ມາ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສຸຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ເປສຸຎ຺ຎໍ ອຸປສໍຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ອຎ຺ຎຕຣວິປລ຺ລາສວເສນ ວາ ອຸຠຍວິປລ຺ລາສວເສນ ວາ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ທ຺ເວປິ ຕານິ ເອກໂຕ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພປຐມໍເຍວ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສຸຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ເປສຸຎ຺ຎໍ ອຸປສໍຫຣຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ທ຺ວີສຸ ປເນເຕສຸ ຍສ຺ມາ ປາຣາຊິກໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນປິ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຕາທິສໍເຍວ ອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ຂຸໍເສຕຸກາໂມ ໂອມສຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ສຸຕ຺ວາ ຕາທິສສ຺ສ ເປສຸຎ຺ຎໍ ອຸປສໍຫຣຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’ຕິ ອິທໍ ອາທິປທໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ອນວເສສອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ນສ຺ສ ປຸນ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຕສ຺ມາ ເກວລໍ ມາຕິກາຍໍ ຠິກ຺ຂຸປທາຠາວໂຕເຍວ ‘‘ຠຓຕິ ອຸປສໍຫຣຕີ’’ຕິ ປທານໍ ກາຣກນິທ຺ເທສາຠາເວ ອສມ຺ຠວໂຕ ເອວ ຕໍ ອາທິປທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ ປາຬິເລສາຠາວໂຕ ອນາຓຕ຺ຕິກເມວ. ‘‘ນ ປິຍກມ຺ຍສ຺ສ, ນ ເຠທາຘິປ຺ປາຍສ຺ສາ’’ຕິ ອຸປສໍຫຣຓາເປກ຺ຂໍ ສາມິວຈນໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕສ຺ສ ວຈນປ຺ປໂຍຊນາຠາວໂຕ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາປຄຣຫິຕາຍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ.

ເປສຸຎ຺ຎສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປທໂສຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໔໕-໖. ສພ຺ພເມຕໍ ປທໂສ ຘມ຺ໂມ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ໂມ ນາມ ພຸທ຺ຘຠາສິໂຕຕິ ເອວໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອກ຺ຂຣສມູໂຫຕິ ອສມຕ຺ຕປເທ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຠາສິຕໍ ພຸທ຺ຘຠາສິເຕ ເອວ. ອນຸປາສກຄຫຏ຺ເຐຫິ ຠາສິໂຕ ອິສິຠາສິຕາທິສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຕ຺ຖຈິ ໂປຕ຺ຖເກ ‘‘ເທວຕາຠາສິໂຕ’’ຕິ ປທໍ ນຕ຺ຖິ, ຍຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ, ສາ ປາຬິ. ຄາຖາພນ຺ເຘປິ ຈ ເອສ ນໂຍຕິ ເອກເມວ ອກ຺ຂຣໍ ວຕ຺ວາ ຐານໍ ລພ຺ຠຕິ ເອວ. ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິສຸຕ຺ຕໍ ຠຓາປິຍມາໂນ ເອກາຣໍ ວຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ເຈ, ອນ຺ວກ຺ຂເຣນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ອປຣິປຸຓ຺ຓປທໍ ວຕ຺ວາ ຐິເຕ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊເນນ. ປເທສຸ ເອກໍ ປຐມປທໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ເຈ, ອນຸປເທນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອຏ຺ຐກຖານິສ຺ສິໂຕຕິ ອຏ຺ຐກຖານິສ຺ສິຕວເສນ ຐິໂຕ. ປຸພ຺ເພ ປກຕິຠາສາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖໍ ສນ຺ຘາຍ. ປາຬິນິສ຺ສິໂຕຕິ ປາຬິຍໍ ເອວາຄໂຕ. ມຄ຺ຄກຖາທີນິປິ ປກຣຓານິ.

໔໘. ອຸປຈາຣນ຺ຕິ ທ຺ວາທສຫຕ຺ຖໍ. ‘‘ໂອປາເຕຕີຕິ ເອກໂຕ ຠຓຕິ ສມາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ອປລາລທມນມ຺ປິ ສີລຸປເທໂສປິ ຠຄວໂຕ ກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ອຖ ໂຂ ເຕສຸ ຍໍ ຍໍ ພຸທ຺ຘວຈນໂຕ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຕເທວ ອາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸ ໂຫຕີຕິ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈເນຫິ ສິຖິລໍ ກຕໍ. ພຸທ຺ຘວຈນໂຕ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ພຫຸລຕາຍ ຕພ຺ພຫຸລນເຍນ ເຕສຸ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ຕສ຺ສາຘິປ຺ປາໂຍ ປກາສິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສພ຺ເພສເມວ ວຈນນ຺ຕິ ອປເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ອາຈຣິໂຍ ຐິໂຕ ນິສິນ຺ນານໍ ປາຐໍ ເທຕິ, ‘‘ນ ຐິໂຕ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາປຕ຺ຕິໍ ນາປຊ຺ຊຕີຕິ ເອເກ. ເຕສມ຺ປິ ປາຐທານໍ ຘມ຺ມເທສນໂຕ ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຉຕ຺ຕປາຓິກາທີນໍ ປາຐທາເນນ ອນາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄໂຕ, ອາປຕ຺ຕິຠາໂວ ຈ ສິທ຺ໂຘ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອຸໂຠ ອຕ຺ຖໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ອຸໂຠ ຘມ຺ມໍ ນ ປສ຺ສເຣ;

ໂຍ ຈາຍໍ ມນ຺ຕໍ ວາເຈຕິ, ໂຍ ຈາຘມ຺ເມນຘີຍຕີ’’ຕິ. (ປາຈິ. ໖໔໗);

ເອຕ຺ຖ ອຘີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ປາຐທານມ຺ປິ ຘມ຺ມເທສນາວ. ເສຂິຍຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໖໓໔) ‘‘ຘມ຺ມປຣິຈ຺ເຉໂທ ປເນຕ຺ຖ ປທໂສຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຍເມວ ຘມ຺ໂມ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຘມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ຕສິກ຺ຂາປເທສຸ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍທິ ເອວໍ ສງ຺ຂາຣຠາສາທິວເສນ ຈິຕ຺ຕຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ ເສຂິຍວເສນ ອນາປຕ຺ຕິ ສິຍາ, ຕໂຕ ຉປກຊາຕກວິໂຣໂຘ. ຕຕ຺ຖ ມນ຺ຕານໍ ພາຫິຣຄນ຺ຖຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ນ, ຕທຘິປ຺ປາຍາຊານນໂຕ. ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ‘‘ພາຫິຣກຄນ຺ຖສງ຺ຂາຕມ຺ປິ ມນ຺ຕໍ ອຸຈ຺ເຈ ອາສເນ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ວາເຈຕຸໍ ເມ ຠິກ຺ຂເວ ອມນາປໍ, ປເຄວ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຕທາປິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອມນາປໍ ນີເຈ ອາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ອຸຈ຺ເຈ ອາສເນ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ມນ຺ຕໍ ວາເຈຕຸໍ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ເອຕຣຫິ…ເປ… ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໖໔໗) ຫິ ອຍໍ ປາຬິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວ ອຘິປ຺ປາຍໍ ທີເປຕິ, ນ ອຎ຺ຎໍ. ເຕເນວ ‘‘ມນ຺ຕໍ ວາເຈຕຸໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຈນເຠໂທ ກໂຕ. ອຎ຺ຎຖາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ‘‘ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ’’ມິຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ມາ ວທາຕິອາທິມ຺ຫິ ປນ ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ຠິກ຺ຂຸ ສາມເຓເຣນ ສທ຺ຘິໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕຖາ ສາມເຓໂຣປິ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ສຫສາ ໂອປາເຕຕິ, ‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຄຸຓໍ ຄນ຺ຖໍ ຠຓນ຺ຕໍ ໂອປາເຕຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອນາປຕ຺ຕິ, ນ ຫິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຠິກ຺ຂຸ ສາມເຓຣສ຺ສ ອຸທ຺ທິສຕິ ນາມ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາປິ ຍຸຕ຺ຕເມເວຕໍ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ກິຣິຍາກິຣິຍຎ຺ຈ ນາປຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ຈິຕ຺ເຕນ ເອກໂຕ ວຕ຺ຕຸກາໂມ, ອຖ ໂຂ ນໍ ‘ເອກໂຕ ມາ ວທາ’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາປິ ເອກໂຕ ວທນ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອວຕ຺ຕຸກາມສ຺ສ ສຫສາ ວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເອກໂຕ ວທນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ມາ ວທາຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຍທິ ວທຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’ຕິ. ຕຖາປິ ອາຈຣິຍານໍ ມຕິມນຸວຕ຺ຕນ຺ເຕນ ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນຕ຺ຖິ, ນຕ຺ຖິຠາວໂຕເຍວ ອາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕິອວຈນໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ ອຍມຏ຺ຐານຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາ – ‘‘ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ມາ ວທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຍທິ ວທຕິ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຕ຺ຕຸກາມຕາຍາຠາວໂຕ, ຠາເວປິ ສຊ຺ຌາຍກຣຓາທີສຸ ຕີສຸ ອນາປຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ອຖ ສາມເຓເຣນ ພ຺ຍຕ຺ຕຕາຍ ‘‘ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ມາ ວທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອພ຺ຍຕ຺ຕຕາຍ ວທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ເອວ ວຕ຺ຕຸກາມຕາສພ຺ຠາວໂຕ. ສຫສາ ເຈ ວທຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ ຕທຠາວໂຕ. ສເຈ ຠິກ຺ຂຸ ເອວໍ ‘‘ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ມາ ວທາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສຍໍ ວທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ເອວ. ນ ຫິ ເອຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ກິຣິຍາກິຣິຍໍ. ຍທິ ເອຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ກິຣິຍາກິຣິຍໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຍຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ອິມິນາວ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ມາ ວທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ນ ຫິ ສາມເຓຣສ຺ສ ກິຣິຍາ ອິຘ ປມາຓນ຺ຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ປນ ອຘິປ຺ປາເຍ ວຸຕ຺ເຕ ອຕິຍຸຕ຺ຕໍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກ຺ຂຣຕ຺ໂຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ໂຖ. ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ຍຎ຺ຈ ປທໍ ຍຎ຺ຈ ອນຸປທໍ ຍຎ຺ຈ ອນ຺ວກ຺ຂຣໍ ຍຎ຺ຈ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ສພ຺ພເມຕໍ ປທໂສຘມ຺ໂມ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ‘‘ປເທນ ວາເຈຕິ, ປເທ ປເທ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ, ອກ຺ຂຣາຍ ວາເຈຕິ, ອກ຺ຂຣກ຺ຂຣາຍ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ອິທເມວ ທ຺ວຍໍ ໂຍຊິຕໍ, ຕໍ ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ປເທນ ອນຸປທອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອນຸປທນ຺ຕິ ທຸຕິຍປາໂທ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ປຸຣິມພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ສທິສໍ ປຈ຺ຉາພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໔໕), ຕສ຺ມາ ອນຸປເທກເທສມຕ຺ຕເມວ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ. ‘‘ອກ຺ຂຣານຸພ຺ຍຎ຺ຊນສມູໂຫ ປທ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປທມຕ຺ຕເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ເຕນ ອນຸປທາທິຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫຓໂຕຕິ ເຈ? ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວຈນວິເສສໂຕ. ປເທນ ວາເຈນ຺ໂຕ ຫິ ປເທ ວາ ອນຸປເທ ວາ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊເນ ວາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ນ ອກ຺ຂເຣນ. ອກ຺ຂເຣນ ວາເຈນ຺ໂຕ ປນ ປທາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ‘‘ວໂຣ ວຣຎ຺ຎູ ວຣໂທ ວຣາຫໂຣ’’ຕິອາທິມ຺ຫິ ປຐມໍ ວ-ກາຣໍ ວາເຈນ຺ໂຕ ທຸຕິຍາທິວ-ກາເຣ ໂອປາເຕຕິ, ປຐມໍ ໂຣ-ກາຣໍ ວາເຈນ຺ໂຕ ທຸຕິຍໂຣ-ກາເຣ ໂອປາເຕຕິ, ປຐມໍ ຣ-ກາຣໍ ວາເຈນ຺ໂຕ ທຸຕິຍຣ-ກາເຣ ໂອປາເຕຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາຕິ ສມ຺ຠວຕິ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນານຸໂລມໂຕ ສມ຺ຠວຕິ ເອວາຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ປເທ ປເທ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອິທຎ຺ຫິ ວຈນໍ ເອກສ຺ມິໍ ປເທ ເອກາ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທີເປຕິ. ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຣູຕິ ໂອປາເຕຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສກລໍ ປາທໍ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ປຐມອກ຺ຂຣມຕ຺ເຕ ເອກໂຕ ວຸຕ຺ເຕ ອາປຕ຺ຕີຕິ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ອກ຺ຂຣກ຺ຂຣາຍ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຣູຕິ ໂອປາເຕຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ອສມ຺ຠວໂຕ ຣູ-ກາຣສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມປຣິຍາປນ຺ນຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ຕໍ ອວຕ຺ວາ ເກວລໍ ອກ຺ຂຣາຍ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມປຣິຍາປນ຺ນອກ຺ຂຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາວເສນ ວາ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊເນ ເວທນາວຈນໍ ວິຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປທໂສຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ປຐມສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໐. ‘‘ນ ສຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຠາວວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເກສຸຈິ ‘‘ນ ສຫເສຍ຺ຍາ ກປ຺ເປຕພ຺ພາ’’ຕິ ປາໂຐ, ນ ກປ຺ເປຕພ຺ພາ ຠິກ຺ຂຸນາຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ອປສ຺ເສນໍ ວາຕິ ວາຍິມມຎ຺ຈກເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຍໍ ເອເຕສໍ ນ ກປ຺ປຕິ, ຕໍ ເຕສມ຺ປີຕິ ອຸປຊ຺ຌາຍາທີນໍ ສນ຺ຕິກໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ສຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຍ຺ຍາຕິ ປາຐເສໂສ.

໕໒. ‘‘ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ຠິກ຺ຂຸໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສໂສ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມາຕຸຄາໂມ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຣຕ຺ຕິຍໍ ມາຕຸຄາໂມ ທ຺ເວປິ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິໂຍ ຊເນຕີຕິ ອປເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸໍ ຐເປຕ຺ວາ…ເປ… ປນ຺ໂນຕິ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸຠູໂຕ ຕິຣຈ຺ຉານປຸຣິໂສ ອຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ ຈ, ອຸຠຍມ຺ປິ ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ທຸຕິຍສິກ຺ຂາປເທ ມາຕຸຄາໂມ ນາມາຕິ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິໍເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ຍກ຺ຂີ ເປຕີ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸຠູຕາ ນ ຄຫິຕາ ເຕສຸ ທຸກ຺ກຏຕ຺ຕາ. ‘‘ສເຈ ປນ ອຕ຺ຕໂນປິ ສິກ຺ຂາປເທ ທຸກ຺ກຏໍ ຠເວຍ຺ຍ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປມຸເຂ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ສີຫຬຏ຺ຐກຖາວຈນໍ, ຕສ຺ສຕ຺ຖໍ ທີເປຕຸໍ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຠູມິຍໍ ວິນາ ຊຄຕິຍາ ປມຸຂໍ ສນ຺ຘາຍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸນ ວສຕີຕິ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ວສຕິ. ຠິກ຺ຂຸນິປນ຺ເນຕິ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ນິປນ຺ເນ. ສນ຺ນິປຕິຕມຓ຺ຑປໍ ນາມ ມຫາວິຫາເຣ ສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐານໍ. ‘‘ຕີຓິ ຈ ທິວສານິ ທຸກ຺ກຏເຂຕ຺ເຕ ວສິຕ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ເຖ ທິວເສ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິປໂຫນເກ ສຍຕິ, ປາຈິຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ເອກຈ຺ເຈ ວທນ຺ຕິ ກິຣ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ.

ປຐມສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ທຸຕິຍສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໕. ‘‘ອຖ ໂຂ ເຕ ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ‘‘ເຕ ອທ຺ຘິກາ’’ຕິ ຈ ປາໂຐ. ‘‘ເອກຣຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິປິ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ນ ສຸນ຺ທໂຣ. ປຓ຺ຑເກ ປາຬິຍໍ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ມູລາປຕ຺ຕີຕິ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ, ‘‘ອນິມິຕ຺ຕາທໂຍ ອິຕ຺ຖິໂຍວາ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນເກ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຍ. ກິຎ຺ຈາປິ ມຕິຕ຺ຖີ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ອນຸປາທິນ຺ນປກ຺ເຂ ຐິຕຕ຺ຕາ ປນ ອິຘ ອາປຕ຺ຕິໍ ນ ກໂຣຕິ. ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນ ໂອໂລເກຕພ຺ພໍ.

ທຸຕິຍສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ຘມ຺ມເທສນາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໖. ‘‘ວິຎ຺ຎູ ປຏິພລາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອວິຎ຺ຎູ ອິຕ຺ຖິຍາປິ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອິຘ ຍກ຺ຂີອາທໂຍ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖີ ວິຍ ອໂນຬາຣິກຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸກາ ຊາຕາ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫິຕ຺ຖິຍາ ປຏິພລຕາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຕຣາປິ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸເຍວາຕິ ເອເກ. ‘‘ມາຕຸຄາມາຍາ’’ຕິ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຏ຺ຐກຖາທິປາຐໍ ຐເປຕ຺ວາ ທມິຬາທິນາ ຍຖາຣຸຈິ ກເຖຕຸໍ ລຠຕິ ກິຣາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ຍຖາ ຍກ຺ຂີອາທໂຍ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸກາ ຊາຕາ, ຕຖາ ປຸຣິສວິຄ຺ຄຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິເຕນ ຍກ຺ຂາທິນາ ສທ຺ຘິໍ ຐິຕສ຺ສ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ທຸກ຺ກຏໍ ອນາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ປາຈິຕ຺ຕິຍມາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຈ? ອີສກມ຺ປິ ທຸຕິຍປກ຺ຂໍ ອຠຊນໂຕ. ມນຸສ຺ສມາຕຸຄາໂມປິ ນ ທຸຕິໂຍ, ປເຄວ ຍກ຺ຂາທໂຍຕິ. ນ ທຸຕິຍານິຍເຕ ຕສ຺ສ ທຸຕິຍຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ນ ຕຕ຺ຖ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາເປກ຺ຂາ ທຸຕິຍຕາ, ກິນ຺ຕຸ ນິສຊ຺ຊາເປກ຺ຂາ, ອິຘ ຈ ນ ນິສຊ຺ຊມຕ຺ຕໍ, ກິນ຺ຕຸ ເທສນາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ. ສາ ຈ ນິປຊ຺ຊນໂຕ ໂອຬາຣິກາ, ຕສ຺ມາ ອສມຕ຺ຖນິທສ຺ສນໍ.

ຘມ຺ມເທສນາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໗. ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ ຈ ອິທຎ຺ຈ ເອກເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຕ ອຣິຍມິສ຺ສກາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທ຺ເວປິ ເອກສທິສານີຕິ ມມ ຕກ຺ໂກ. ‘‘ອຣິຍາປິ ປຏິຊານິໍສຸ, ເຕສມ຺ປິ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ສພ຺ເພປິ ຠູຕໍ ຠຄວາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນອຣິຍານໍ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມສ຺ສ ອາໂຣຈິຕຕ຺ຕາ ‘ຠູຕ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ອປເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໗໗. ປຸພ຺ເພ ອວຸຕ຺ເຕຫີຕິ ຈຕຸຕ຺ຖປາຣາຊິເກ ອວຸຕ຺ເຕຫີຕິ.

ຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໗໘-໘໐. ‘‘ເຕເນວ ຫຕ຺ເຖນ ອຸປກ຺ກມິຕ຺ວາ ອສຸຈິໍ ໂມເຈສີ’’ຕິ ປາໂຐ ສມ຺ປຕິປາໂຐ ສຸນ຺ທໂຣ. ອປໂລເກຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ພາ. ໂນ ເຈ, ປາຬິຍໍເຍວ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ‘‘ໂອຕ຺ຕປ຺ເປນາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ປເຣສຸ ‘‘ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ເປນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຕາ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ປາຈິຕ຺ຕິຍາສມ຺ຠວທສ຺ສເນເນວ ຫິ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ.

໘໓. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕອຊ຺ຌາຈາເຣປິ ປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຕໍ ຕສ຺ສ ທຓ຺ຑກມ຺ມວຕ຺ຖຸ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ປຸພ຺ເພປິ ລິຂິຕໍ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຕ຺ຕກາມໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ປາໂຐ, ‘‘ອຍເມວ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ.

ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ປຖວີຂຓນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໘໖. ກຏສກ຺ຂຣາ ເສຕມຕ຺ຕິກາ ວິຍ ມຸທຸກາ ສກ຺ຂຣຊາຕິ. ‘‘ອກຕປພ຺ຠາເຣຕິ ອວລຎ຺ຊິຕພ຺ພຏ຺ຐານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ອໂນວສ຺ສກຏ຺ຐານທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ມູສິກຸກ຺ກຸຣນ຺ຕິ ມູສິກາຫິ ອຸທ຺ຘຏປໍສຸ. ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕາຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ເອວໍ ປວຏ຺ຏິເຕ ປຖວີ ຠິຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ຕິ, ໂນ ປນ ເຈ ປຖວີເຠທຕ຺ຖິກາ, ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ. ປໍສຸອາທໂຍ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາສາ ອາປຕ຺ຕິກຣາ. ເກຈິ ‘‘ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນາທີສຸ ອຸປຑ຺ເຒ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສເຈ ທຸກ຺ກຏໍ, ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາທິສສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ສມ຺ຠວາ, ອິຘ ປນ ຊາຕປຖວີ ຈ ອຊາຕປຖວີ ຈາຕິ ທ຺ເວເຍວ ວຕ຺ຖູນິ, ຕສ຺ມາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເອເກນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາປິ ທຸກ຺ກຏວຈນໍ ອຕ຺ຖີຕິ ເຈ? ຕໍ ປນ ສຎ຺ຎາວເສນ, ນ ວຕ຺ຖຸວເສນາຕິ ນ ຍຸຕ຺ຕເມວ.

໘໗. ອຄ຺ຄິໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອຕ຺ຕາວຕາ ອຸສຸມໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເກຈິ. ເອວໍ ສຕິ ປຖວິຍາ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ກເຕ ທູຣໂຕປິ ຠູມິ ອຸຓ຺ຫາ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຕກໍ ໂກເປຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ນ ຈ ກປ຺ປຕິ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ຐາເນ ປຕຕິ, ຕໍ ໂສ ອຄ຺ຄິ ຑຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອເກ. ອຑຫິເຕປິ ‘‘ອທຑ຺ຒາຍ ປຖວິຍາ ອຄ຺ຄິໍ ຐເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕນາ ປາຕນາເຍວ ໂທໂສ ປຕິເຕ ອຸປທາເຫຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຖວີຂຓນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສມຕ຺ໂຕ ວຓ຺ຓນາກ຺ກເມນ ມຸສາວາທວຄ຺ໂຄ ປຐໂມ.