໑. ປຐມປາຣາຊິກໍ

ສຸທິນ຺ນຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ

ປຐມສ຺ເສຕ຺ຖ ນິທາເນ, ຐຕ຺ວາ ປາຣາຊິກສ຺ສ ວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ;

ໂຈທນາປຣິຫາຣນໂຍ, ປຸຄ຺ຄລວຕ຺ຖຸປ຺ປກາສເນເຍວ.

ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວຸຕ຺ຖວສ຺ໂສ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ກຕ຺ຕິກຊຸຓ຺ຫປກ຺ເຂ ເອວ ເວສາລິໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ ຍາວ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ, ຕາວ ອຏ຺ຐ ວສ຺ສານິ ເວສາລິຍໍເຍວ ວິຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ ປາຬິກ຺ກເມນ ທິສ຺ສຕິ, ນ ຈ ຠຄວາ ຕາວຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ຕຕ຺ເຖວ ວິຫາສິ. ໂສ ຫິ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ສາວການໍ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປສມ຺ປທຎ຺ຈ ອນຸຊານິຕ຺ວາ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣິຕ຺ວາ ຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ເຠສກຬາວນໍ ປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ເຕຣສມໍ ວສ຺ສໍ ວສິ, ເຕເນວ ອນຸກ຺ກເມນ ສາວຕ຺ຖິໍ ປຕ຺ວາ ຈຸທ຺ທສມໍ ວສ຺ສໍ ວສິ, ປນ຺ນຣສມໍ ກປິລວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ, ໂສຬສມໍ ອາຬວິຍໍ, ຕໂຕ ວຸຕ຺ຖວສ຺ໂສ ຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ຣາຊຄຫໍ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕຣສມໍ ວສິ, ອິມິນາ ອນຸກ຺ກເມນ ອປຣານິປິ ຕີຓິ ວສ຺ສານິ ຕຕ຺ເຖວ ວສິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຠຄວາ ປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ໂສ ຣາຊຄຫໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ເວສາລິໍ ປາປຸຓິ, ຕໂຕ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສິໂກ ສຸທິນ຺ໂນ ເວສາລິຍໍເຍວ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິວິຎ຺ຎາເປສິ, ຕໂຕ ຠຄວາ ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຐມໍ ປາຣາຊິກໍ ປຎ຺ຎເປສີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ອິໂຕ ປຐມຕຣໍ ຕຕ຺ຖ ເວສາລິຍຎ຺ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທານິ ອທສ຺ເສຕຸກາໂມ, ວິນຍນິທານານນ຺ຕຣໍ ປຐມປາຣາຊິກເມວ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ, ຕສ຺ມາ ເວສາລິຍໍ ປຐມໍ ນິວາສໍ, ປຈ຺ຉາ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາເລ ນິວາສຎ຺ຈ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຐມສ຺ເສຕ຺ຖ ນິທາເນ, ຐຕ຺ວາ …ເປ… ປກາສເນເຍວາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ອິມສ຺ມິໍ ປຐມປາຣາຊິກສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ ນິທາເນ ຐຕ຺ວາ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕິ…ເປ… ອຎ຺ຎຕຣໍ ວຊ຺ຊິຄາມໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລປ຺ປກາສເນ, ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ວຊ຺ຊີ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂາ ໂຫຕິ…ເປ… ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິວິຎ຺ຎາເປສີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໐) ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸປ຺ປກາສເນ ຈ ໂຈທນານໂຍ, ປຣິຫາຣນໂຍ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປກາສນາ – ກິມຕ຺ຖໍ ເຖເຣນ ອຎ຺ເຎສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຸຄ຺ຄລວຕ຺ຖູນິ ວິຍ ສງ຺ເຂປໂຕ ອວຕ຺ວາ ຍຕ຺ຖ ຈ ໂສ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຍຖາ ຈ ຘມ຺ເມ ປສນ຺ໂນ, ຍຖາ ຈ ປພ຺ພຊິໂຕ, ຍຖາ ຈ ອິມໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອນວເສເສຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລວຕ຺ຖູນິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເຈ? ວຸຈ຺ຈເຕ –

ເອວໍ ສທ຺ຘາຍ ກິຈ຺ເຉນ, ມຫນ຺ເຕ ໂຠຄຎາຕເກ;

ຫິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕານມ຺ປິ, ເປສລານມ຺ປິ ສພ຺ພໂສ.

ສພ຺ພລາມກຘມ຺ມາຍໍ, ເມຖຸໂນ ຍທິ ສມ຺ຠເວ;

ນ ຘມ຺ມເທສນາເຍວ, ສິທ຺ຘາ ວິຣຕິ ສພ຺ພໂສ.

ຕສ຺ມາ ນວງ຺ຄສທ຺ຘມ຺ເມ, ສຕ຺ຖາຣາ ເທສິເຕປິ ຈ;

ວິນໂຍ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ຘມ຺ມວິສຸທ຺ຘິຫິ.

ວິນຍາຠາວໂຕ ເອວໍ, ອຊ຺ຌາຈາໂຣ ຠວິສ຺ສຕິ;

ຕສ຺ມາ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ສາຕ຺ຖິກາ ເປສລສ຺ສປິ.

ອນາທີນວທສ຺ສາວີ, ຍສ຺ມາ ຍໍ ປາປມາຈຣິ;

ວິນໂຍເຍວ ສທ຺ຘານໍ, ອາທີນວວິຠາວິໂນ.

ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘານຸສາຣີນໍ, ວິນໂຍ ສາຕ຺ຖໂກວ ຍໍ;

ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມານຸສາຣີນໍ, ຕໂຕ ອຸຠຍເທສນາ.

ອປິ ຈ ຍທິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວີຕິກ຺ກມໍ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ສາປິ ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ ອຍໂສ ປຕ຺ຖໂຏ, ປເຄວຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຊ຺ຌາຈາຣສ຺ສ ປາກຏຠາວທີປນໍ. ກຖໍ? –

ອຠພ຺ໂພ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ, ສຸທິນ຺ໂນ ປຸຕ຺ຕມາຕໂຣ;

ຠພ຺ພານຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຕທຕ຺ຖໍ ນ ກຕາ ອຍໍ.

ນນຸ ມາຄຓ຺ຑິກໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕູນມສ຺ສາ ຫິຕຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ພີຊກພີຊກມາຕູນໍ ອຣຫຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເຖເຣນ ທີປິຕາ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕິ, ເຍນ ສມເຍນ ສຸທິນ຺ໂນ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາຍ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຍນ ສມເຍນ ຠຄວາ ປຐມປາຣາຊິກໍ ປຎ຺ຎເປສີ’’ຕິ ວາ ວຈນໍ ອິຘ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ອິຘ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາວຈນຎ຺ຫິ ອິຘ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຈິຣນິວິຏ຺ໂຐ ຫິ ໂສ ຄາໂມ, ນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ສມເຍຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂສ ຈິຣນິວິຏ຺ໂຐປິ ຈ ຄາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ນິວິຏ຺ຐກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສພ຺ພກາລມຕ຺ຖີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ, ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໕-໖. ອນຸຎ຺ຎາໂຕສິ ປນ ຕ຺ວນ຺ຕິ ສມຓວຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ປຸຈ຺ຉຕິ. ມາຕາປິຕູຫິ ອນນຸຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຊນເກເຫວ ອນນຸຎ຺ຎາຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ໂຂ ສຸທິນ຺ນ ຕຖາຄຕາຕິ ‘‘ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ ຍາຈນາວເສນ ປເນວມາຫ, ນ ຠຄວາ ສຍໍ ສຣຓານິ ທຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊສິ. ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກລຠາຄມ຺ປີ’’ຕິ ປາຐເສໂສ. ວິກປ຺ປທ຺ວເຍປີຕິ ທຸຕິຍຕຕິຍວິກປ຺ເປສຸ. ປຸຣິມປທສ຺ສາຕິ ກິຎ຺ຈີຕິ ປທສ຺ສ. ອຸຕ຺ຕຣປເທນາຕິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ປເທນ. ສມານວິຠຕ຺ຕີຕິ ສາມິວຈນໍ. ຍຖາ ກິໍ? ‘‘ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມາຕິ ຕຍາ ສທ຺ຘິໍ ອມຣິຕ຺ວາ ອກາມາ ຊີວິສ຺ສາມ. ສເຈປິ ນ ມຣາມ, ອກາມກາວ ຕຍາ ວິໂຍຄໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມ, ຕຍິ ຊີວມາເນ ເອວ ໂນ ມຣຓໍ ຠເວຍ຺ຍ, ມຣເຓນປິ ໂນ ຕຍາ ວິໂຍຄໍ ມຍໍ ອກາມກາວ ປາປຸຓິສ຺ສາມ.

໓໐. ກຕິປາຫໍ ພລໍ ຄາເຫຕ຺ວາຕິ ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ຕຖາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ຕິພ຺ພຈ຺ຉນ຺ໂທ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ສມາໂນ ກຕິປາຫໍ ຆເຣເຍວ ວິລມ຺ພິຕ຺ວາ ກາຍພລຎ຺ຈ ອຄ຺ຄເຫສີຕິ? ອນຸມຕິທາເນນ ມາຕາປິຕູສຸ ສຫາຍເກສຸ ຈ ຕຸຏ຺ໂຐ ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕຕຸຏ຺ຐຕ຺ຖໍ. ເກສຸຈິ ອຏ຺ຐກຖາໂປຕ຺ຖເກສຸ ເກຈິ ອາຈຣິຍາ ‘‘ອຍໍ ສຸທິນ຺ໂນ ຊີວກວຕ຺ຖຸໂຕ ປຈ຺ຉາ ປໍສຸກູລິກຘຸຕງ຺ຄວເສນ ປໍສຸກູລິໂກ ຊາໂຕ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ຄຫປຕິຈີວຣໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປໍສຸກູລິກຘຸຕງ຺ຄວເສນ ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ລິຂນ຺ຕິ, ຕໍ ‘‘ອຈິຣູປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ‘‘ຕຖາ ສຸທິນ຺ໂນ ຫິ ຠຄວໂຕ ທ຺ວາທສເມ ວສ຺ເສ ປພ຺ພຊິໂຕ, ວີສຕິເມ ວສ຺ເສ ຎາຕິກຸລໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ໂຐ ສຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສິໂກ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ, ‘‘ຠຄວໂຕ ຫິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອິທໍ ວຕ຺ຖໍ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ວີສຕິ ວສ຺ສານິ ນ ໂກຈິ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍິ, ສພ຺ເພ ປໍສຸກູລິກາວ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕນ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສິໂກ, ນ ອຸປສມ຺ປທາຍ. ອຸປສມ຺ປທໍ ປນ ຊີວກວຕ຺ຖຸໂຕ (ມຫາວ. ໓໒໖) ປຈ຺ຉາ ອລຕ຺ຖ, ຕສ຺ມາ ອວສ຺ສິໂກ ຎາຕິກຸລໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ໂຐ ສິຍາຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ອລຕ຺ຖ ໂຂ ສຸທິນ຺ໂນ ກລນ຺ທປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອລຕ຺ຖ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ ເອກໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປພ຺ພຊ຺ຊານນ຺ຕຣເມວ ຫິ ໂສ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ເຕຣສຘຸຕງ຺ຄຄຸເຓ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐ ວສ຺ສານິ ວຊ຺ຊິຄາເມ ວິຫຣິຕ຺ວາ ນິສ຺ສຍມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຍໍວສີ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ເອຕຣຫິ ໂຂ ວຊ຺ຊີ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂາ’’ຕິອາທິຕກ຺ກວເສນ ເຍນ ເວສາລີ ຕທວສຣິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປໍສຸກູລິກຘຸຕງ຺ຄວເສນ ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕໂກເຍວ ປາໂຐ ເຍສຸ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທິສ຺ສຕິ, ໂສວ ປມາຓໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ‘‘ອາຣຎ຺ຎິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ປຎ຺ຈ ເສນາສນປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານິ ສງ຺ຄຫິຕານິ ເນສຊ຺ຊິກງ຺ຄຎ຺ຈ ວິຫາຣສຠາຄຕ຺ຕາ, ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕິໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ປຎ຺ຈ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານິ, ‘‘ປໍສຸກູລິໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ທ຺ເວ ຈີວຣປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານິ ສງ຺ຄຫິຕານີຕິ. ຎາຕິຆຣູປຄມນກາຣຓທີປນາຘິປ຺ປາຍໂຕ ສປທານຈາຣິກງ຺ຄໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ມາ ອຕິຫຣາເປສຸ’’ນ຺ຕິ ກາລພ຺ຍຕ຺ຕຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມສ຺ສນ຺ຕຣາຍກຣຕຣຕ຺ຕາ ‘‘ອິມໍ ນຍ’’ນ຺ຕິ ອນໂຍເຍວ.

ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ, ວິນາເສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ;

ອນໂຍ ນຍຣູເປນ, ພຸທ຺ຘິມາຄມ຺ມ ຕິຏ຺ຐຕິ.

໓໖. ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປເທຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸວິຘໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ. ກຖໍ? ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ເອວໍ ສອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສເຠທໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ສຣູປໂຕ ອາຄຕາ ປຎ຺ຈ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ. ສາປິ ທຸວິຘາ ສປຸຄ຺ຄລາປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສຫ, ວິນາ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ທສ຺ສິໂຕ, ສາ ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ. ອິຕຣາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາປິ ທຸວິຘາ ທສ຺ສິຕາທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ອຏ຺ຐ ປາຣາຊິກາ ຘມ຺ມາ. ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລວ ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສິໂຕ, ນາປຕ຺ຕິ. ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ຠິກ຺ຂຸນີປາຕິໂມກ຺ເຂ ‘‘ສຕ຺ຕຣສ ສງ຺ຆາທິເສສາ ຘມ຺ມາ ນິສ຺ສາຣຓີຍໍ ສງ຺ຆາທິເສສ’’ນ຺ຕິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ສທ຺ຘິໍ ປຸຄ຺ຄເລນ, ຕຖາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາປິ ທສ຺ສິຕາທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິໂຕວ ທຸວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ເສຂິຍາ ຘມ຺ມາ. ເສສາ ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາປິ ທຸວິຘາ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ນາມ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິ ມຸສາວາທ ໂອມສວາທ ເປສຸຎ຺ຎ ຠູຕຄາມ ອຎ຺ຎວາທກ ອຸຊ຺ຌາປນກ ຄຓໂຠຊນ ປຣມ຺ປຣໂຠຊນ ສຸຣາເມຣຍ ອງ຺ຄຸລິປໂຕທກ ຫສຘມ຺ມ ອນາທຣິຍ ຕລຆາຕກຊຕຸມຏ຺ຐກ ສິກ຺ຂາປທານໍ ວເສນ ປຎ຺ຈທສວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ເສສານໍ ປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສານໍ ວເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອນຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິປິ ປທຠາຊນນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິວິນີຕວຕ຺ຖຸປຏິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິວເສນ ຉພ຺ພິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂາຍິຕໍ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໑) ເອວມາທິກາ ປທຠາຊນິເຍ ສນ຺ທິສ຺ສມານາປຕ຺ຕິ ປທຠາຊນສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ນ ຕ຺ເວວ ນຄ຺ເຄນ ອາຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ໂຍ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິອາທິກາ (ປາຣາ. ໕໑໗) ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໗໕) ເອວມາທິກາ ວິນີຕວຕ຺ຖຸສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ໂລຫິຕຸປ຺ປາທໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ, ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໑໔) ເອວມາທິກາ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ຂນ຺ຘເກສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ຈໍ ວາ ຄີຕໍ ວາ ວາທິຕໍ ວາ ທສ຺ສນາຍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໘໓໔) ອິມິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ເຈຍ຺ຍ ວາ ຄາເຍຍ຺ຍ ວາ ວາເທຍ຺ຍ ວາ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຏ຺ຐກຖາຍ ທິສ຺ສມານໍ ອາປຕ຺ຕິຊາຕໍ, ວິນຍກມ຺ມໍ ວາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ຉພ຺ພິຘມ຺ເປຕໍ ຉຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸທ຺ເທສາຣຫໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອນຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຎ຺ຈຫິ ອຸທ຺ເທເສຫິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ວິສຠາຄຕ຺ຕາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸພ຺ຠາສິຕານໍ, ສຠາຄວຕ຺ຖຸກມ຺ປິ ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທ຺ວຍໍ ອສຠາຄາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານໍ ນານາວຕ຺ຖຸກາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທານໍ ເກສຎ຺ຈິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານຎ຺ຈ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ອທສ຺ສິຕວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ເຠທານຸວຕ຺ຕກຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ, ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທານນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ທຸວິຘໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ ອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສເຠທໂຕ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສມາສໂຕ ປກາສິຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປເທຕິ ສອຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອກຈ຺ເຈ ອາຈຣິຍາ ເອວໍ ກິຣ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາຣາຊິກາ ກຕິວສ຺ສາຠິສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ເຕສຸ ປຐມປາຣາຊິໂກ ເວສາລິຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຈວສ຺ສາຠິສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ເຫມນ຺ຕານໍ ປຐເມ ມາເສ ທຸຕິເຍ ປກ຺ເຂ ທສເມ ທິວເສ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍໂປຣິສາຍ ຉາຍາຍ ປຸຣຕ຺ຖາຠິມຸເຂນ ນິສິນ຺ເນນ ອຑ຺ຒເຕຣສານໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ມຊ຺ເຌ ສຸທິນ຺ນໍ ກລນ຺ທປຸຕ຺ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ’’ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ກສ຺ມາ? –

ຍສ຺ມາ ທ຺ວາທສມໍ ວສ຺ສໍ, ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວສິ ຊິໂນ;

ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສຸທ຺ໂຘ ສງ຺ໂຆຕິ, ເນວ ປາຣາຊິກໍ ຕທາ.

ເຖຣສ຺ສ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ, ສິກ຺ຂາປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນາ;

ຕສ຺ມິໍ ສິທ຺ຘາຕິ ສິທ຺ຘາວ, ຄຣຸກາປຕ຺ຕິ ໂນ ຕທາ.

ໂອວາທປາຕິໂມກ຺ຂຎ຺ຈ, ກິໍ ສຕ຺ຖາ ຈຕຸວສ຺ສິໂກ;

ປຏິກ຺ຂິປິ ກິມາຓຎ຺ຈ, ສມຕ຺ຕໍ ອນຸຊານິ ໂສ.

ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ ນິສ຺ສາຍ, ສງ຺ຆເຠທມກາສິ ຍໍ;

ເທວທຕ຺ໂຕ ຕໂຕ ສງ຺ຆ-ເຠໂທ ປຈ຺ຉິມໂພຘິຍໍ.

ອາຣາຘຍິໍສຸ ມໍ ປຸພ຺ເພ, ຠິກ຺ຂູຕິ ມຸນິຠາສິຕໍ;

ສຸຕ຺ຕເມວ ປມາຓໍ ໂນ, ໂສວ ກາໂລ ອນປ຺ປໂກຕິ.

ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຖ ຠຄວາ ອຊ຺ຌາຈາຣໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ປາຣາຊິກໍ ວາ ສງ຺ຆາທິເສສໍ ວາ ນ ປຎ຺ຎເປສີ’’ຕິ, ຕໍ ສກລສິກ຺ຂາປທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ນ ເກວລໍ ສອຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທມຕ຺ຕໍ, ເຕນ ສອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຠທໍ ສກລໍ ປາຣາຊິກໍ ສນ຺ຘາຍາຫາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ນາຠິປຣາມສນມ຺ປິ ກາຍສໍສຄ຺ໂຄ, ຕຖາປິ ເອຕໍ ວິເສສນິຍມນໂຕ, ອຈ຺ຉນ຺ທຣາຄາຘິປ຺ປາຍໂຕ ຈ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉນ຺ທຣາຄຣຕ຺ຕສ຺ເສວ ຫິ ກາຍສໍສຄ຺ໂຄ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ. ອສຸຈິປາເນ ປນ ຫຕ຺ຖິນິຍາ ຕາປສປສ຺ສາວປາເນນ ວາລກາພ຺ໂຍ ນາມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ວາລກາພ຺ຍສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ມຓ຺ຑພ຺ຍສ຺ສ ນາຠິຍາ ປຣາມສເນເນວ ກິຣ. ຣູປທສ຺ສເນ ປນ ເວຊ຺ຊກາ ອາຫຸ –

‘‘ຖີນໍ ສນ຺ທສ຺ສນາ ສຸກ຺ກໍ, ກທາຈິ ຈລິໂຕວເຣ;

ຕໍ ຄາມຘມ຺ມກຣຓໍ, ທ຺ວຍສມໍ ສງ຺ຄມິຍ;

ຄພ຺ຠາທີຕິ ອຍໍ ນໂຍ, ຖີນໍ ປຸຣິສທສ຺ສນາສີຕ຺ຍູປເນຍ຺ຍ’’.

ຕຖາປ຺ຍາຫຸ –

‘‘ປຸປ຺ຜິເກ ເອຘິຍ຺ຍ ສຸທ຺ເຘ, ປສ຺ສໍ ນຣຎ຺ຈ ອິຕ຺ຖິ ຕໍ;

ຄພ຺ຠຎ຺ຈ ນເຍຕ຺ຍຸຕ຺ຕ-ມິຕິ ຕສ຺ມາ ກາໂສ ອິຕີ’’ຕິ.

ຣາໂຊໂຣໂຘ ວິຍາຕິ ສີຫຬທີເປ ເອກິສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາ ຕຖາ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ກິຣ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ ສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຈ຺ຉິ, ນ ຕໍ ມນຸສ຺ສານໍ ວິສໂຍ ອໂຫສິ ເຕສໍ ຣູປໍ ວິຍ. ເຕເນວ ຠິກ຺ຂູ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ ‘‘ກຈ຺ຈິ ໂນ ຕ຺ວໍ ອາວຸໂສ ສຸທິນ຺ນ ອນຠິຣໂຕ’’ຕິ.

໓໙. ກລີຕິ ໂກໂຘ, ຕສ຺ສ ສາສນໍ ກລິສາສນໍ, ກລໂຫ. ຄາມຘມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຊນປທຘມ຺ມໍ ຊນປທວາສີນໍ ສິທ຺ຘິໍ. ອຕ຺ຕາຕິ ຈິຕ຺ຕໍ, ສຣີຣຎ຺ຈ. ອສຸຕ຺ຕນ຺ຕວິນິພທ຺ຘນ຺ຕິ ວິນຍສຸຕ຺ເຕ ອນາຄຕໍ, ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສຸປິ ອນາຄຕໍ, ປາຬິວິນິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸສຸມມາລນ຺ຕິ ນານາຄຸຓໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຣຕນທາມນ຺ຕິ ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ປຏິກ຺ຂິປນາຘິປ຺ປາຍາ ຠທ຺ທາລິ ວິຍ. ປທນິຣຸຕ຺ຕິພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ນາມເວວຈນາເນວ ‘‘ນາມໍ ນາມກມ຺ມໍ ນາມເຘຍ຺ຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໓໑໕) ວິຍ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ວິຣຕິ ສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ອກຸສລປກ຺ເຂ ທຸສ຺ສີລ຺ຍໍ ນາມ ເຈຕນາ. ກຸສລປກ຺ເຂປິ ເຈຕນາປຣິຍາຍໂຕ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ສິກ຺ຂາປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ໂລກວຊ຺ຊສ຺ສ ປຎ຺ຎາປເນ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາ ໂຫຕິ ປາກຏາທີນວໂຕ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວຊ຺ຊສ຺ສ ປຎ຺ຎາປເນ ສງ຺ຆຜາສຸຕາ ໂຫຕິ ປາກຏານິສໍສຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ປຐເມນ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ນິຄ຺ຄໂຫ, ທຸຕິເຍນ ເປສລານໍ ຜາສຸວິຫາໂຣ. ປຐເມນ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາໂຕ, ທຸຕິເຍນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ. ຕຖາ ປຐເມນ ອປ຺ປສນ຺ນານໍ ປສາໂທ, ທຸຕິເຍນ ປສນ຺ນານໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາໂວ. ‘‘ປຸພ຺ເພ ກຕປຸຎ຺ຎຕາຍ ໂຈທິຍມານສ຺ສ ຠພ຺ພກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຸທິນ຺ໂນ ຕໍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ, ເຕເນວ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ປຐເມນ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ, ທຸຕິເຍນ ວິນຍານຸຄ຺ຄໂຫ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກເມ ຍຕ຺ຖ ເອກນ຺ຕາກຸສລຠາເວນ, ຕໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຠາວາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊໂຕ, ຍຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຊານເນ ເອວ ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎທາ, ຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ ວາປິ ປສາທຸປ຺ປາທພຸທ຺ຘິຍາ ຘມ຺ມເທສນາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ, ອິຕຣຎ຺ຈ ເສຂິຍໍ, ອິທໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ ນາມ. ວຕ຺ຖຸໂນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວາ ວີຕິກ຺ກມເຈຕນາຍາຠາເວປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ກຣເຓ, ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອກຣເຓ ວາ ສຕິ ຍຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ໂຄ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ຐເປຕ຺ວາ ສຸຣາປານໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ, ອາວາສິກ, ຄມິກ, ອນຸໂມທນ, ຠຕ຺ຕຄ຺ຄ, ປິຓ຺ຑຈາຣິກ, ອາຣຎ຺ຎກ, ເສນາສນ, ຊນ຺ຕາຆຣ, ວຈ຺ຈກຸຏິ, ສທ຺ຘິວິຫາຣິກ, ອຸປຊ຺ຌາຍ, ອນ຺ເຕວາສິກ, ອາຈຣິຍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕານິ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫຓນເຍນ ຄຓິຍມານານິ ຈຸທ຺ທສ, ເອຕານິ ປນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທ຺ເວອສີຕິ ມຫາວຕ຺ຕານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ. ສຕ຺ຕຫິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ສໍວໂຣ ສໍວຣວິນໂຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທເມວ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນໂຍ ສມຖວິນຍຕ຺ຖາຍ ສມຖວິນໂຍ ສໍວຣວິນຍຕ຺ຖາຍ ສໍວຣວິນໂຍ ປຫານວິນຍຕ຺ຖາຍາຕິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸ, ຕໍ ສງ຺ຆຜາສູຕິ ເອກມິວ ວຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາຍ ສຕິ ສງ຺ຆຜາສຸ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ທີປນຕ຺ຖໍ. ປກຣີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຕ ເຕ ປໂຍຊນວິເສສສງ຺ຂາຕາ ອຕ຺ຖວສາຕິ ອຕ຺ຖວສໍ ‘‘ປກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທສສຸ ປເທສຸ ເອເກກໍ ມູລໍ ກຕ຺ວາ ທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຍຊນາຍ ປທສຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ປທສ຺ສ ວເສນ ອຕ຺ຖສຕໍ ປຸຣິມສ຺ສ ວເສນ ຘມ຺ມສຕໍ ອຕ຺ຖໂຊຕິການໍ ນິຣຸຕ຺ຕີນໍ ວເສນ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕໍ, ຘມ຺ມຠູຕານໍ ນິຣຸຕ຺ຕີນໍ ວເສນ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕນ຺ຕິ ທ຺ເວ ນິຣຸຕ຺ຕິສຕານິ, ອຕ຺ຖສເຕ ຎາຓສຕໍ, ຘມ຺ມສເຕ ຎາຓສຕໍ ທ຺ວີສຸ ນິຣຸຕ຺ຕິສເຕສຸ ທ຺ເວ ຎາຓສຕານີຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຎາຓສຕານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາຕິ ຘມ຺ມສງ຺ຆສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຕ຺ຖປທານີຕິ ອຏ຺ຐກຖາ. ຘມ຺ມປທານີຕິ ປາຬີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ກິຣ.

ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ເອວໍ ພຫຸລນເຍນ ລທ຺ຘນາມກໍ ສກສມ຺ປໂຍເຄນ, ປຣສມ຺ປໂຍເຄນ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ສກມຄ຺ເຄ ວາ ປຣມຄ຺ເຄ ວາ ປຣນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ສກມຄ຺ເຄ ເອວ ປເວສປວິຏ຺ຐຐິຕຸທ຺ຘຣເຓສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກໍ ປຏິສາທິຍນວເສນ ເສເວຍ຺ຍ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປເວສາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ຕີຓິ ວາ ທ຺ເວ ວາ ເອກໍ ວາ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘ໂສ ເຈ ປເວສນໍ ສາທິຍຕິ, ປວິຏ຺ຐໍ, ຐິຕໍ, ອຸທ຺ຘຣຓໍ ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’ຕິອາທີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໙) ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ຈຕູສຸປິ ຈຕສ຺ໂສ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຕເຍວ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອາປຊ຺ຊຕຸ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ຕພ຺ຠາຄິຍາ’’ຕິ, ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ວີຕິກ຺ກເມ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໍ, ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຄຫຏ຺ຐກາເລ ເມຖຸນາທິປາຣາຊິກໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກໍ ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິໍ ເອກມເນກໍ ວາ ປຏິກຣິຕ຺ວາວ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍສ຺ມາ ນິຣາປຕ຺ຕິໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຄຫຏ຺ຐກາເລ ສາປຕ຺ຕິໂກວາຕິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສາປິ ອຕ຺ເຖວ ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານໍ. ວຸຏ຺ຐານເທສນາຫິ ປນ ອສຸຊ຺ຌນໂຕ ‘ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ ຄຓນປໂຍຊນາຠາວໂຕ. ກິຎ຺ຈາປິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ປທຠາຊເນ ‘ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’ຕິ ວຈເນນາຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ’’ຕິ ຍຸຕ຺ຕິຎ຺ຈ ວທນ຺ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ມາຕິກາຍມ຺ປິ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິກສ຺ສ ອນວເສສວຈນມ຺ປິ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ສພ຺ເພປິ ຫິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ຠິກ຺ຂຸຄຓນຎ຺ຈ ອນວເສເສຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອນວເສສວຈນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປເວເສວ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ປວິຏ຺ຐາທີສຸ, ຕເມເວກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິມ຺ປິ ອນ຺ໂຕ ກຕ຺ວາ ນິທານຸທ຺ເທເສ ວຈນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ມາຕິກາຍໍ ‘‘ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສວຈນໍ ເຕນ ສຣີຣພນ຺ຘເນນ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຠພ຺ພຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ປທຠາຊເນ ວຈນໍ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສາປິ ປາຣາຊິກສ຺ສ ອສໍວາສສ຺ສ ສໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອເຖຍ຺ຍສໍວາສກຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ນ ຫິ ໂສ ສໍວາສໍ ສາທິຍນ຺ໂຕປິ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ, ຕຎ຺ເຈ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິ ສມາໂນ ອໂນກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາໂຍ ວເທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ໂອມສວາເທນ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໙). ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຕທຠາວໂຕ ສິທ຺ໂຘ ໂສ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ເຕນ ປທໂສຘມ຺ມໍ ສຫເສຍ຺ຍຎ຺ຈ ນ ຊເນຕິ, ຠິກ຺ຂຸເປສຸຎ຺ຎາທິຎ຺ຈ ຊເນຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ສງ຺ຆາທິເສເສສຸ ປນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆາທິເສສໂຕ ວຸຏ຺ຐານວິຘິວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຍມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸນີ…ເປ… ອາປນ຺ນາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໖໗໙) ປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສໍ ກຕ຺ວາປິ ປາຣາຊິກໂຕ ອຘິປ຺ປາຍນ຺ຕຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ນິສ຺ສາຣຓີຍໍ ສງ຺ຆາທິເສສ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໖໗໙) ອາປຕ຺ຕິນາມຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ກຕໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທເສ ທສ຺ສິຕາທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິທຸກໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ ໂຫຕິ. ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທເສສຸ ເສຂິເຍສຸ ອາປຕ຺ຕິຍາ ທສ຺ສນກາຣຓໍ ເສຂິຍານໍ ອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຠາວໂຕ ອິຕເຣສຸ ອາປຕ຺ຕິທສ຺ສນໍ ກຕໍ. ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທເສສຸປິ ທສ຺ສິຕາທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິທຸກຎ຺ຈ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ ໂຫຕີຕິ.

ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຸທິນ຺ນຠາຓວາຣໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

ມກ຺ກຏີວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໐-໑. ທຸຕິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ‘‘ອິຘ ມລ຺ລາ ຍຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປຏິເສວຕີຕິ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ ປຈຸຣປຏິເສວນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ, ໂນ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຖມ຺ປິ ປຐມໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອຕ຺ຕໂນ ມິຈ຺ຉາຄາເຫນ ວາ ເລສໂອຑ຺ຑນຕ຺ຖາຍ ວາ ເອວມາຫ. ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຖຕໍເຍວ ນິຍເມຕຸໍ ‘‘ນນຸ ອາວຸໂສ ຕເຖວ ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕເນວ ມກ຺ກຏີວຕ຺ຖຸ ວິນີຕວຕ຺ຖູສຸ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອວິເສສຕ຺ຕາ, ຕຖາ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖຸ. ວິຈາຣຓາ ປເນຕ຺ຖ ຕຕິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ‘‘ນນຸ, ອາວຸໂສ, ຠຄວຕາ ອເນກປຣິຍາເຍນາ’’ຕິອາທິ ນ ເກວລໍ ສອຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປເທເນວ ສິທ຺ຘໍ, ‘‘ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາທີສຸປິ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ອນຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປເທນປິ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ຍທິ ສອຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ ສາວເສສນ຺ຕິ ປຎ຺ຎເປສິ, ອິມິນາ ອນຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປເທນາປິ ກິໍ ນ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕເທວ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕເມວ ເລສຕ຺ຖິການໍ ອເລໂສກາສໍ ກຕ຺ວາ ອາເມຑິຕຕ຺ຖໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ອຎ຺ຎວາທເກ ວິເຫສເກ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໑໐໑) ວິຍ ວຕ຺ຖຸທ຺ວເຍນ ອາປຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈາປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ເອວຕ຺ໂຖ ອຎ຺ເຎນາປິ ວຈເນນ ສຸປ຺ປກາສິໂຕ, ສຸປຣິພ຺ຍຕ຺ຕກຣຓຕ຺ເຖນ ທຬ຺ຫຕໂຣ ກໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍມ຺ປິ ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ເອວໍ ວິສຸທ຺ໂຘ.

ຍສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິອາທິມ຺ຫິ ປນ ຄຓ຺ຐິປທນໂຍ ຕາວ ປຐມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ສຸຣາປານາທິອຈິຕ຺ຕເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຈິຕ຺ຕເກສຸ ປນ ຍໍ ເອກນ຺ຕມກຸສເລເນວ ສມຸຏ຺ຐາປິຕຎ຺ຈ. ອຸຠຍໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ ນາມ. ສຸຣາປານສ຺ມິຎ຺ຫິ ‘‘ສຸຣາ’’ຕິ ວາ ‘‘ປາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວາ ຊານິຕ຺ວາ ປິວເນ ອກຸສລເມວ, ຕຖາ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຄນ຺ຘວຓ຺ຓກຕ຺ຖາຍ ເລປເນ, ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍ ເລປເນ ອໂທສຕ຺ຕາ ‘‘ອວິຈາຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ‘‘ຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສ຺ສາປິ ໂລກວຊ຺ຊຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ອິມໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໍ ປຣິຫຣິຕຸກາມຕາຍ ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘ ສຈິຕ຺ຕກນ຺ຕິ ຈ ອຈິຕ຺ຕກນ຺ຕິ ຈ ວິຈາຣຓາ ວຕ຺ຖຸວິຊານເນເຍວ ໂຫຕິ, ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານເນ. ຍທິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານເນ ໂຫຕິ, ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ໂລກວຊ຺ຊາເນວ ສິຍຸໍ, ນ ຈ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ໂລກວຊ຺ຊານິ, ຕສ຺ມາ ວຕ຺ຖຸວິຊານເນເຍວ ໂຫຕີ’’ຕິ, ອິທໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ເສຂິເຍສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຊານນເມວ ປມາຓໍ, ນ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕຊານນນ຺ຕິ, ຍໍ ປນ ຕຕ຺ເຖວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປສຸຕ຺ຕສ຺ສ ມຸເຂ ໂກຈິ ສຸຣໍ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ອນ຺ໂຕ ເຈ ປວິເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອຘກ຺ຂກໍ ອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລໍ ປຣສ຺ສ ອາມສນາທິກາເລ ກາຍໍ ອຈາເລຕ຺ວາ ຈິຕ຺ເຕເນວ ສາທິຍນ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິ ‘ກິຣິຍາວ ໂຫຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກິຣິຍສມ຺ຠວໂຕ, ຕຖາ ອຍມ຺ປິ ຕທາ ກິຣິຍາວ ໂຫຕີ’’ຕິ, ຕໍ ສຸວິຈາຣິຕໍ ອເນກນ຺ຕາກຸສລຠາວສາຘນໂຕ. ສຸຣາປານາປຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ຕາກຸສລຕາ ປນ ມຊ຺ຊສຎ຺ຎິໂນປິ ສກິໍ ປໂຍເຄນ ປິວໂຕ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ສິກ຺ຂາປທສີເສນ ອາປຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ. ສຈິຕ຺ຕກາຈິຕ຺ຕກສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ຈ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ສຸຣາປານາທິ ໂລກວຊ຺ຊນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ‘‘ຍສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ຫິ ອິທໍ ວຈນໍ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ນ ຫິ ເອກໍສໂຕ ສຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ວິເສສເນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ. ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຊານນຈິຕ຺ເຕນ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ, ວຕ຺ຖຸຊານນຈິຕ຺ເຕນ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ສິຍາ ກຸສລໍ ສິຍາ ອກຸສລໍ ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວາ’’ຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ‘‘ເສສໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິມາເນ ວີຕິກ຺ກມາຠາວາ, ສຸປິນນ຺ເຕ ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ ສຸປິນນ຺ເຕ ວິຊ຺ຊມານາປິ ວີຕິກ຺ກມຉາຍາ ອພ຺ໂພຫາຣິກຠາເວນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິທໍ ປນ ວຈນໍ ທຬ຺ຫີກມ຺ມສິຖິລກຣຓປ຺ປໂຍຊນຕ຺ຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ພາຫິຣນິທານກຖາຘິກາເຣ ‘‘ທຬ຺ຫີກມ຺ມສິຖິລກຣຓປ຺ປໂຍຊນາຕິ ເຍຠຸຍ຺ຍຕາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ, ຕໍ ສຸວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ມກ຺ກຏີວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ

໔໓-໔. ວຊ຺ຊີສຸ ຊນປເທສຸ ວສນ຺ຕາ ວຊ຺ຊິໂນ ນາມ, ເຕສໍ ປຸຕ຺ຕາ. ຍາວທຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍາວຕາ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ, ຕໍ ກາມໍ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາເນ, ຕເທກຏ຺ເຐ ຈ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກຣເຓ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ຕຖາປິ ອິທານິ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣສ຺ສນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໔໕໙), ອາຬວກາ ຠິກ຺ຂູ ກຸຏິໂຍ ກາຣາເປນ຺ຕິ ອປ຺ປມາຓິກາໂຍ (ປາຣາ. ໓໔໒), ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ທ຺ເວ ວສ຺ສານິ ຉສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອສິກ຺ຂິຕສິກ຺ຂໍ ສິກ຺ຂມານໍ ວຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໑໐໗໗), ສງ຺ເຆນ ອສມ຺ມຕໍ ວຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕີຕິອາທິ (ປາຈິ. ໑໐໘໔) ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິກປ຺ປນໍ ວາ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ຍທຠາວາ ອຕິເຣກຈີວຣນ຺ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ປມາຓໍ ວາ ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຍທຠາວາ ອປ຺ປມາຓິກາໂຍຕິ ວເທຍ຺ຍ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອຸລ຺ລຸມ຺ປຕຸ ມໍ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໗໑, ໑໒໖) ອຸປສມ຺ປທໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສມນນ຺ຕຣເມວ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ຠິກ຺ຂຸນາ ເມຖຸໂນ ຘມ຺ໂມ ນ ປຏິເສວິຕພ຺ໂພ, ອສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໒໙) ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕນ ອສ຺ສມຓາທິຠາວໍ ອຸປຄນ຺ຕຸກາເມນ ນນຸ ປຐມໍ ອຊ຺ຌຸປຄຕາ ສິກ຺ຂາ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ວາ ອາວິກາຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ເຕ ປນ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິໍສູ’’ຕິ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ໂອກາສກຣຓຕ຺ຖໍ ວາ ຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ໂສ ອາຄໂຕ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ເອຕ຺ເຖວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ອິຕເຣສຸປິ ປາຣາຊິເກສຸ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ໂຍ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸໍ ອທິນ຺ນໍ ເຖຍ຺ຍສງ຺ຂາຕໍ ອາທິຍຕິ, ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫໍ ວາ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕິ, ປຏິວິຊານນ຺ຕສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມໍ ວາ ອຸລ຺ລປຕິ, ໂສ ອາຄໂຕ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ. ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຫິ ທຬ຺ຫີກມ຺ມສິຖິລກມ຺ມກຣຓປ຺ປໂຍຊນາ. ສາ ຫິ ຍສ຺ສ ປາຣາຊິກໍ ໂຫຕິ ອຎ຺ຎາ ວາ ອາປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ນິຍມທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນາຕິລກ຺ຂຓານຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ອນ຺ເຕ ອວຕ຺ວາ ອາທິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ຄາມາ ວາ ອຣຎ຺ຎາ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໑) ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວິຍ. ປຣິປຸຓ຺ເຓ ປເນຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ –

‘‘ນິທານາ ມາຕິກາເຠໂທ, ວິຠງ຺ໂຄ ຕໍນິຍາມໂກ;

ຕໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທ, ອນາປຕ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎຖາ’’ຕິ. –

ອຍໍ ນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ສຸທິນ຺ນວຕ຺ຖຸ ມກ຺ກຏິວຕ຺ຖຸ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖຸ ຈາຕິ ຕິປ຺ປເຠທໍ ວຕ຺ຖຸ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ນິທານໍ ນາມ, ຕໂຕ ນິທານາ ‘‘ໂຍ ປນ, ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ…ເປ… ອສໍວາໂສ’’ຕິ ອິມິສ຺ສາ ມາຕິກາຍ ເຠໂທ ຊາໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວຈເນນ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ອາວຸໂສ, ຠຄວຕາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອິຕ຺ຖິຍາ ໂນ ປຸຣິເສ ໂນ ປຓ຺ຑເກ ໂນ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນເກ ຈາ’’ຕິ ມກ຺ກຏິປາຣາຊິໂກ ວິຍ ອຎ຺ໂຎປິ ເລສໍ ໂອຑ຺ເຑຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາທິສສ຺ສ ອເລໂສກາສສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມກ຺ກຏິວຕ຺ຖຸສງ຺ຂາຕາ ນິທານາ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍປີ’’ຕິ ມາຕິກາວຈນເຠໂທ ນ ອິຕ຺ຖິຍາ ເອວ ເມຖຸນສິທ຺ຘິທສ຺ສນໂຕ ກໂຕ, ຕສ຺ມາ ວິຠງ຺ໂຄ ຕໍນິຍາມໂກ ຕສ຺ສາ ມາຕິກາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖນິຍາມໂກ ວິຠງ຺ໂຄ. ວິຠງ຺ເຄ ຫິ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຍ. ຕໂຍ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກາ. ຕໂຍ ປຓ຺ຑກາ. ຕໂຍ ປຸຣິສາ. ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ຕໂຍ ມຄ຺ເຄ…ເປ… ຕິຣຈ຺ຉານຄຕປຸຣິສສ຺ສ ທ຺ເວ ມຄ຺ເຄ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໕໖) ນເຍນ ສພ຺ພເລໂສກາສໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ນິຍໂມ ກໂຕ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ຍທິ ເອວໍ ສາຘາຣຓສິກ຺ຂາປທວເສນ ວາ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ວາ ນ ເກວລໍ ຠິກ຺ຂູນໍ, ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວິຠງ຺ເຄ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ຕທວຈເນນ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຸຣິສລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວນ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິຕາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ນາຫໍ ອຸປສມ຺ປທກາເລ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ ນ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕສິກ຺ຂາປິ ເມຖຸນຘມ຺ເມນ ປາຣາຊິກາ ໂຫມີ’’ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຕຖາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຎ຺ຈານິຏ຺ຐໍ. ອິທໍ ອປຣໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ໂຄຕິ ‘‘ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ສາຘາຣຓາເນວ, ນາສາຘາຣຓານີ’’ຕິ. ອປິຈາຍໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນວາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍເຍວ ອຸປຊ຺ຌ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໖໙) ວຸຕ຺ຕໍ, ອປິຈ ໂຍ ຕຖາ ເລສໍ ໂອຑ຺ເຑຕ຺ວາ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ໂຕ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາ ວິຍ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ. ເຕ ຫິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຈນາຠາເວ ສຕິ ‘‘ອາປຕ຺ຕິໍ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາປນ຺ນາ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເກຈິ ຠິກ຺ຂຸລິງ຺ເຄ ຐິຕາ, ‘‘ອິທານິ ເຈປິ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ ອານນ຺ທ, ລເຠຍ຺ຍາມ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ລເຠຍ຺ຍາມ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເກຈິ ວິພ຺ຠນ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທຕິ ຕໂຕ ວິຠງ຺ຄໂຕ ‘‘ອກ຺ຂາຍິເຕ ສຣີເຣ ປາຣາຊິກໍ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂາຍິເຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທ ໂຫຕິ. ອນາປຕ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎຖາຕິ ຕໂຕ ເອວ ວິຠງ຺ຄໂຕ ເຍນາກາເຣນ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນາກາເຣນ ອນາປຕ຺ຕິເຠໂທວ ໂຫຕິ. ‘‘ສາທິຍຕິ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ, ນ ສາທິຍຕິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຫິ ວິຠງ຺ເຄ ອສຕິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ສມາສໂຕ ຄາຖາຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປນ –

‘‘ນິທານມາຕິກາເຠໂທ, ວິຠງ຺ຄສ຺ສ ປໂຍຊນໍ;

ອນາປຕ຺ຕິປກາໂຣ ຈ, ປຐໂມ ນິປ຺ປໂຍຊໂນ’’ຕິ. –

ອິມໍ ນຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາວ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ປກາສິຕພ຺ໂພ. ກຖໍ? ຠຄວຕາ ປນ ເຍນາກາເຣນ ຍໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎາປິຕໍ, ຕສ຺ສ ອາກາຣສ຺ສ ສມຕ຺ຖໍ ວາ ອສມຕ຺ຖໍ ວາຕິ ທຸວິຘໍ ນິທານໍ, ອຍໍ ນິທານເຠໂທ. ມາຕິກາປິ ນິທານາເປກ຺ຂາ ນິທານານເປກ຺ຂາຕິ ທຸວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ຈຕຸຕ຺ຖປາຣາຊິກາທິສິກ຺ຂາປທານິ ນິທານາເປກ຺ຂານິ. ນ ຫິ ວຄ຺ຄຸມຸທາຕີຣິຍາ ຠິກ຺ຂູ ສຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອສນ຺ຕໍ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມໍ ມຸສາວາທລກ຺ຂຓໍ ປາເປຕ຺ວາ ຠາສິໍສຸ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ຫິ ເຕ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມສ຺ສ ຄິຫີນໍ ວຓ຺ຓໍ ຠາສິໍສຸ, ນ ຈ ຕາວຕາ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຕນ ເລເສນ ຠຄວາ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນິທານໍ ກຕ຺ວາ ປາຣາຊິກໍ ປຎ຺ຎເປສິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິທານາເປກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ນິທານາເປກ຺ຂານິ ຎຕ຺ວາ ຕພ຺ພິປຣີຕານິ ສິກ຺ຂາປທານິ ນິທານານເປກ຺ຂານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ, ອຍໍ ມາຕິກາເຠໂທ.

ນານປ຺ປກາຣໂຕ ມູລາປຕ຺ຕິປ຺ປໂຫນກວຕ຺ຖຸປໂຍຄຈິຕ຺ຕນິຍາມທສ຺ສນວເສນ ມາຕິກາຍ ວິຠຊນຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ເຕສໍ ອປ຺ປໂຫນກຕາຍ ວາ ຕທຎ຺ຎຕຣເວກລ຺ລຕາຍ ວາ ວີຕິກ຺ກເມ ສຕິ ອາປຕ຺ຕິເຠທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ອສຕິ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຕໂຍ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈ ມາຕິກາຍ ວິຠຊນໍ ວິຠງ຺ໂຄ ອາຣຠີຍຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ຠິກ຺ຂໂກຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິນ຺ນປຏຘໂຣຕິ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເກວລໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖທີປນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ວາ, ‘‘ສມຎ຺ຎາຍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ຠິກ຺ຂຸຠາວສມ຺ຠວໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາປິ ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸ ນາມ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານທີປນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ວາ, ‘‘ເອຫິ ຠິກ຺ຂູຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ສຣຓຄມເນຫິ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ ກມ຺ເມນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອຸປສມ຺ປທານນ຺ຕເຣນາປິ ຠິກ຺ຂຸຠາວສິທ຺ຘິທີປນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ວາ, ‘‘ຠທ຺ໂຣ ຠິກ຺ຂຸ, ສາໂຣ ຠິກ຺ຂຸ, ເສກ຺ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ, ອເສກ຺ໂຂ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ຠິກ຺ຂຸກຣເຓຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄຕຠິກ຺ຂຸທີປນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ວາ ວິຠງ຺ໂຄ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິໂຕ ສພ຺ພສາມຎ຺ຎປທຕ຺ຕາ, ຕຖາ ອຎ຺ຎຠາຄິຍສິກ຺ຂາປທາທີສຸ ສທ຺ວາຣວເສນ, ອຘິກຣຓທສ຺ສນາທິວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ຈ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິໂຕ ອິຕຣຕ຺ຖ ຕທຠາວໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ຕິສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຍຕິອາທິ ວຕ຺ຖຸນິຍມທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ, ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ຕໂຍ ມຄ຺ເຄ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາຕິອາທິ ປໂຍຄນິຍມທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ, ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐິເຕຕິອາທິ ຈິຕ຺ຕນິຍມທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ, ສາທິຍຕິ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ, ນ ສາທິຍຕິ ອນາປຕ຺ຕີຕິອາທິ ວຕ຺ຖຸປໂຍຄນິຍເມ ສຕິ ຈິຕ຺ຕນິຍມຠາວາຠາວວເສນ ອາປຕ຺ຕານາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ໂຕ, ມຕໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂາຍິຕໍ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາຕິອາທິ ວຕ຺ຖຸສ຺ສ ອປ຺ປໂຫນກຕາຍ ວີຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕິເຠທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ໂຕ, ນ ສາທິຍຕິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ຈິຕ຺ຕນິຍມເວກລ຺ເຍນ ວີຕິກ຺ກມາຠາວາ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ໂຕຕິ. ເອວໍ ອິຕເຣສຸປິ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ຍຖາສມ຺ຠວນໂຍ ອຍນ຺ຕິ ປໂຍຊໂນ ວິຠງ຺ໂຄ.

ອນາປຕ຺ຕິວາໂຣ ປນ ມູລາປຕ຺ຕິໂຕ, ຕທຎ຺ເຎກເທສໂຕ, ສພ຺ພາປຕ຺ຕິໂຕ ຈ ອນາປຕ຺ຕິທີປນວເສນ ຕິວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ປຐໂມ, ໂສ ວິຠງ຺ໂຄ ວິຍ ຕໂຍ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈ ປວຕ຺ໂຕ. ກຕເມ ຕໂຍ? ມາຕິກາປທານໍ ສາຕ຺ຖກນິຣຕ຺ຖການໍ ຕທຎ຺ຎຖາ ອຸທ຺ຘຣຓານຸທ຺ຘຣຓວເສນ ສປ຺ປໂຍຊນນິປ຺ປໂຍຊນຠາວທີປນຕ຺ຖໍ, ຕທຎ຺ຎຖາ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ອາປຕ຺ຕິປ຺ປໂຫນກຏ຺ຐາເນປິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ. ກຖໍ? ເອຬກໂລມສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ຠິກ຺ຂຸໂນ ປເນວ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ເອຬກໂລມານິ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ອາກງ຺ຂມາເນນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພານີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໗໒) ເອຕານິ ເກວລໍ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕທີປນປທານີຕິ ນິຣຕ຺ຖການິ ນາມ, ເຕສໍ ອນາປຕ຺ຕິ. ‘‘ອທ຺ຘານມຄ຺ຄໍ ອປ຺ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ເອຬກໂລເມ ອນາປຕ຺ຕິ, ອາກງ຺ຂມາເນນ ປຏິຄ຺ຄຫິເຕ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຕທຎ຺ຎຖາ ອນຸທ຺ຘຣເຓນ ນິປ຺ປໂຍຊນຠາໂວ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ, ຍທິທໍ ມາຕິກາຍໍ ‘‘ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາ’’ຕິ, ອິທໍ ສາຕ຺ຖກໍ. ຕສ຺ສ ສປ຺ປໂຍຊນຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ ອສາທິຍນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ຊານນສາທິຍນຠາເວນ ອາປຕ຺ຕິ, ອເສວນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ມາຕິກາຍໍ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ປຣປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ປຣປຣິຄ຺ຄຫິຕສຎ຺ຎິຕາ ຄຣຸປຣິກ຺ຂາໂຣ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ຕໍ ອວຫຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນມ຺ປິ ອງ຺ຄານໍ ປາຣິປູຣິຍາ ເປຕຕິຣຈ຺ຉານຄຕປຣິຄ຺ຄຫິເຕ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປໂຫນກຏ຺ຐາເນປິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ເປຕປຣິຄ຺ຄຫິເຕ’’ຕິອາທິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ທຸຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ. ອນາປຕ຺ຕິ ອິມໍ ຊານ, ອິມໍ ເທຫິ, ອິມໍ ອາຫຣ, ອິມິນາ ອຕ຺ໂຖ, ອິມໍ ກປ຺ປິຍໍ ກໂຣຫີຕິ ຠຓຕີຕິອາທິ ປນ ຕທຎ຺ຎຖາ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ນິທານມາຕິກາເຠໂທ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕຄາຖາຍ ອຕ຺ໂຖ ປກາສິໂຕ ໂຫຕິ.

ເອຕ຺ຖ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕາວ ປຐມໂພຘິໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອາຍສ຺ມໂຕ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ອຏ຺ຐວສ຺ສິກກາເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ທຸຕິຍອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ພາຫຸສຈ຺ຈມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ໂສ ຫາຍສ຺ມາ ມກ຺ກຏິປາຣາຊິໂກ ຍຖາ ມາຕຸຄາມປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖີ ອນຘິປ຺ເປຕາ, ຕຖາ ອິຘາປີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ອາວຸໂສ, ຠຄວຕາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ, ໂນ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖິຍາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕິຍານຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ລາຠຄ຺ຄມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ເຕ ຫິ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາ ລາຠຄ຺ຄມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ນ຺ຫາຍິຕ຺ວາ ວຣສຍເນສຸ ສຍິຕ຺ວາ ຕຕິຍານຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປ຺ປາເທສຸໍ, ເຕ ຈ ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ເຕ ສງ຺ເຆ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ສຍຎ຺ຈ ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາຕິ ‘‘ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕມ຺ເປຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປາທາຍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ຕໍ ກາລໍ ປຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂຍ ປນາຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານປທໍ. ຠິກ຺ຂູຕິ ຕສ຺ສ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄນິຍມປທໍ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນຕິ ຕສ຺ສ ວິເສສນວຈນໍ. ນ ຫິ ສພ຺ໂພປິ ຠິກ຺ຂຸນາມໂກ ຍາ ຠຄວຕາ ຍາຍ ກາຍຈິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຠິກ຺ຂູນໍ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພສິກ຺ຂາ ວິຫິຕາ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ສຫ ຊີວນ຺ຕີ’’ຕິ ໂຍ ຈ ອາຊີໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ອຸຠຍໍ ສມາປນ຺ໂນວ ໂຫຕິ. ກທາ ປນ ສມາປນ຺ໂນ ອໂຫສິ? ຍາຍ ກາຍຈິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສມນນ຺ຕຣເມວ ຕທຸຠຍໍ ຊານນ຺ໂຕປິ ອຊານນ຺ໂຕປິ ຕທຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ສມາປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕິ. ສຫ ຊີວນ຺ຕີຕິ ຍາວ ສິກ຺ຂໍ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ປາຣາຊິກຠາວຎ຺ຈ ນ ປາປຸຓາຕິ, ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ສາຊີວໍ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ, ຕໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ສິກ຺ຂໍ ອປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ກາມວິຕກ຺ກາທິພຫຸໂລ ວາ ເອກຈ຺ຈໍ ສາວເສສໍ ສາຊີວໍ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ວາ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ປນ ຈຕຸກ຺ກໍ ລພ຺ຠຕິ ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ສີລານິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ນ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ, ອຕ຺ຖິ ນ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ກາມວິຕກ຺ກາທິພຫຸໂລ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ນິຣາປຕ຺ຕິໂກ, ອຕ຺ຖິ ນ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ນ ຈ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ອນວເສສໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ, ອຕ຺ຖິ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ຈ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ຈ ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສາຊີວຎ຺ຈ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ, ອຍເມວ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສິຍາ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິວຈນວິໂຣຘໂຕ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄ຺ຄຫຓາຘິປ຺ປາເຍ ສຕິ ‘‘ສິກ຺ຂາຕິ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສມາປນ຺ໂນ ຫິ ສພ຺ພຸກ຺ກຏ຺ໂຐຕິ.

‘‘ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ປຣໂຕ ວຈນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ນ, ຕສ຺ສາປິ ອຠພ຺ພຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ອຘິສີລສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສາຊີວຎ຺ຈ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິຕຸໍ ຠພ຺ໂພ, ຕໍ ສິກ຺ຂໍ ອປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສາຊີວຎ຺ຈ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ເອວ ຫິ ປຏິເສເວຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ຕສ຺ມາ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທສງ຺ຂາໂຕ ສາຊີໂວ ອຘິສີລສິກ຺ຂເມວ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ເນຕຣໍ ອຘິຈິຕ຺ຕສິກ຺ຂໍ ອຘິປຎ຺ຎາສິກ຺ຂໍ ວາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຍ ສງ຺ຄາຫໂກ ສາຊີໂວ ສິກ຺ຂາສາຊີໂວຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຕິ ສາຊີວວິເສສນຕ຺ຖໍ ສິກ຺ຂາຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖເມວ ວິຠງ຺ເຄ ສິກ຺ຂໍ ອປຣາມສິຕ຺ວາ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ເອກເມວິທໍ ອຕ຺ຖປທນ຺ຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຈ ອຸປສມ຺ປທູປຄມນນ຺ຕຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສິກ຺ຂນາຘິກາຣຕ຺ຕາ ‘‘ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຍ ເອວໍ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄໂຕ, ຕາທິສໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ອປຣຠາເຄ ສາຊີວສງ຺ຂາຕເມວ ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຈ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກິນ຺ຕຸ ອຏ຺ຐກຖານໂຍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ໂສ ຈ ນ ປຏິກ຺ເຂປາຣໂຫຕິ ເຕນ ຕທນຸສາເຣນ ຠວິຕພ຺ພໍ.

ອຘິປ຺ປາໂຍ ປເນຕ຺ຖ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ, ໂສ ທານິ ວຸຈ຺ຈຕິ – ສພ຺ເພສຸປິ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ອິທເມວ ຠິກ຺ຂຸລກ຺ຂຓໍ ສາຘາຣຓໍ, ຍທິທໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ. ຂີຓາສໂວປິ ສາວໂກ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ອຈິຕ຺ຕກໍ, ຕຖາ ເສກ຺ໂຂ. ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ປນ ສຈິຕ຺ຕກມ຺ປິ, ຕສ຺ມາ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນຠິກ຺ຂູນໍ ສາມຎ຺ຎມິທໍ ຠິກ຺ຂຸລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ເກວລໍ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ, ເກວລໍ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ຈ ອຸຠຍສມາປນ຺ໂນ ຈາຕິ ສຣູເປກເທເສກເສສນເຍນ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມອາປນ຺ໂນ’’ຕ຺ເວວ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄ຺ຄຫເຓນ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐານໍ ຄຫຓສິທ຺ຘິໂຕ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕເມວ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອວຈເນ ປຣິຫາຣໍ ວຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ປນ ໂສ ອສິກ຺ຂມ຺ປິ ສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມາ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນຕິປິ ອຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ຈ ວຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ ຕໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍມຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ອຘິປ຺ປາເຍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຍ ເອວ ຄຫຓໍ ສພ຺ພຕ຺ຖິກຕ຺ຕາ, ສີລາຘິກາຣໂຕ ຈ ວິນຍສ຺ສາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ສິກ຺ຂາປທໍ ສມາທິຍນ຺ໂຕ ສີລໍ ສມາທິຍຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂນ຺ໂຕ ສີລສງ຺ຂາຕໍ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ. ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ປຏິເສວິຕເມຖຸນສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ນ ສມູຫນຕິ ນາມ. ນ ຫິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຏິເສວິ, ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ສມາສໂຕ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມານ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກິໍ ອິມິນາ ວິເສສວຈເນນ ປໂຍຊນໍ, ນນຸ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ…ເປ… ອສໍວາໂສ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ໂຍ ປນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສາທິໂກ ເກວເລນ ສມຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນ, ປຏິຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນ ວາ ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ສາປິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຕ຺ຖິ. ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຈ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ໂຍ ວາ ປຈ຺ຉາ ປາຣາຊິກໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ຕສ຺ສ ຈ, ໂຍ ວາ ປກ຺ຂປຓ຺ຑກຕ຺ຕາ ປຓ຺ຑກຠາວູປຄມເນນ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ຕສ຺ສ ຈ ຕທຸຠຍໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂ ຈ ປກ຺ຂປຓ຺ຑໂກ ອຸປສມ຺ປທາຍ ນ ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິຕຣສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ວຕ຺ຖູຕິ ສິທ຺ຘໍ, ຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂ ປຓ຺ຑກຕ຺ຕາ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ໂສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພສິກ຺ຂາຍ ອຠາເວນ ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ມຸເຂນ ປຣສ຺ສ ອງ຺ຄຊາຕຄ຺ຄຫຓາທໂຍ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ກຸໂຕ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍໍ ນໂຍ ອປຓ຺ຑກປກ຺ຂໍ ອລຠມານສ຺ເສວ ປຣໂຕ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ລຠນ຺ຕສ຺ສ ປນ ອຣູປສຕ຺ຕານໍ ກຸສລານໍ ສມາປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຠວງ຺ຄວິຈ຺ເຉເທ ສຕິປິ ອມຣຓໍ ວິຍ ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂປິ ຠິກ຺ຂຸຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ສໍວາສໍ ວາ ສາທິຍນ຺ຕສ຺ສ ນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສກຠາໂວ ອຕ຺ຖິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສ ວິຍ. ນ ຈ ສຫເສຍ຺ຍາທິກໍ ຊເນຕິ. ຄຓປູຣໂກ ປນ ນ ໂຫຕິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ ວິຍ, ນ ໂສ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ອິຕຣສ຺ມິໍ ປນ ປກ຺ເຂ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອິມສ຺ສ ຕໂຕ ວິເສໂສ. ກິມຍໍ ສເຫຕຸໂກ, ອຸທາຫຸ ອເຫຕຸໂກຕິ? ນ ອເຫຕຸໂກ. ຍໂຕ ອຸປສມ຺ປທາ ຕສ຺ສ ອປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ອນຸຎ຺ຎາຕາ ສເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ. ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂປິ ກິສ຺ສ ນານຸຎ຺ຎາຕາຕິ ເຈ? ປຓ຺ຑກຠູຕຕ຺ຕາ ໂອປກ຺ກມິກປຓ຺ຑກສ຺ສ ວິຍ.

ອປິຈ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ສິກ຺ຂາສມາທານໍ ທີເປຕ຺ວາ ຕໍ ສມາທິນ຺ນສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຕຕ຺ຖ ຈ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ຍຖາວຸຕ຺ຕານິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ຕຖາ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ຄາມາ ວາ ອຣຎ຺ຎາ ວາ ອທິນ຺ນໍ ເຖຍ຺ຍສງ຺ຂາຕໍ ອາທິເຍຍ຺ຍ (ປາຣາ. ໘໙), ສຸຄຕຈີວຣປ຺ປມາຓໍ ຈີວຣໍ ກາຣາເປຍ຺ຍ ອຕິເຣກໍ ວາ, ເຉທນກໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ໕໔໘) ນເຍນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍປີຕິ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ‘‘ປເຄວ ປຓ຺ຑເກ ປຸຣິເສ ວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເສສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຍໍ ປຐມປາຣາຊິກສ຺ສ ມາຕິກາຍ ຕາວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ຈຕຸພ຺ພິຘວິນຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໕. ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ສາສນໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຎ຺ຈຫຸປາລິ, ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ນານຸຍຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ສຸຕ຺ຕໍ ນ ຊານາຕິ, ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ນ ຊານາຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໔໒) ເອວມາທິໂຕ ຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ, ສຸຕ຺ຕານຸໂລມຎ຺ຈ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປກາເສສຸໍ. ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອວໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ອຸຄ຺ຄໂຫ ປຣິປຸຈ຺ຉາຕິ ຠຓຕີ’’ຕິ ເອວມາທິໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໂຕ ອາຈຣິຍວາທໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປກາເສສຸໍ. ຠາຣຸກຈ຺ຉກວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ເອວມາຫ – ອນາປຕ຺ຕິ, ອາວຸໂສ, ສຸປິນນ຺ເຕນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໗໘) ເອວມາທິໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໂຕ ເອວ ອຕ຺ຕໂນມຕິໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປກາເສສຸໍ. ຕາຍ ຫິ ອຕ຺ຕໂນມຕິຍາ ເຖໂຣ ເອຕທຄ຺ຄຏ຺ຐານໍ ລຠິ. ອປິ ຈ ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕນ ວາ ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕນ ວາ ວຸຈ຺ຈມາໂນ…ເປ… ອນາທຣິຍໍ ກໂຣຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໓໔໓). ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ນາມ ສຸຕ຺ຕໍ. ເສສຕ຺ຕຍໍ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ນາມ. ເຕນາຍໍ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘຎ຺ຫິ ວິນຍໍ, ມຫາເຖຣາ’’ຕິ ຄາຖາ ສຸວຸຕ຺ຕາ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ນາຄເສນຕ຺ເຖເຣນ. ອາຫຈ຺ຈປເທນາຕິ ອຏ຺ຐ ວຓ຺ຓຏ຺ຐານານິ ອາຫຈ຺ຈ ວຸຕ຺ເຕນ ປທນິກາເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຸທາຫເຏນ ກຓ຺ໂຐກ຺ກນ຺ເຕນ ປທສມູເຫນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຣເສນາຕິ ຕສ຺ສ ອາຫຈ຺ຈຠາສິຕສ຺ສ ຣເສນ, ຕໂຕ ອຸທ຺ຘເຏນ ວິນິຈ຺ຉເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕ຺ຕຈ຺ຉາຍາ ວິຍ ຫິ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ. ອາຈຣິຍວາໂທ ‘‘ອາຈຣິຍວໍໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ອາຈຣິຍານໍ ປຣມ຺ປຣາຍ ອາຠໂຕວ ປມາຓນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ກາຣໂຓປປຕ຺ຕິສິທ຺ໂຘ ອຸຫາໂປຫນຍປ຺ປວຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈກ຺ຂາທິປມາຓປຕິຣູປໂກ. ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຕ຺ຕໂນມຕີ’’ຕິ ເກຈິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ.

ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາຍໍ, ອິຘ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ນາມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາປເທສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ມຫາປເທສນຍສິທ຺ຘໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອນຸຎ຺ຎາຕານນຸຎ຺ຎາຕໍ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ຐານໍ ໂອກາໂສ ປເທໂສຕິ ກາຣຓເວວຈນານິ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ອນວກາໂສ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໔໓) ສາສນໂຕ, ‘‘ນິຄ຺ຄຫຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ອສນ຺ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ອສນ຺ທິຏ຺ຐິ ຈ ປນ ປເທໂສ’’ຕິ ຈ ໂລກໂຕ, ຕສ຺ມາ ມຫາປເທສາຕິ ມຫາກາຣຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາຣຓໍ ນາມ ຎາປໂກ ເຫຕຸ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ມຫນ຺ຕຠາໂວ ປນ ເຕສໍ ມຫາວິສຍຕ຺ຕາ ມຫາຠູຕານໍ ວິຍ. ເຕ ທຸວິຘາ ວິນຍມຫາປເທສາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກມຫາປເທສາ ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ວິນຍມຫາປເທສາ ວິນເຍ ປໂຍຄໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອິຕເຣ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ, ເຕເນວ ປຣິວາເຣ ອນຸໂຍຄວຕ຺ເຕ ‘‘ຘມ຺ມໍ ນ ຊານາຕິ, ຘມ຺ມານຸໂລມໍ ນ ຊານາຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໔໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຐເປຕ຺ວາ ວິນຍປິຏກໍ ອວເສສປິຏກທ຺ວຍໍ. ຘມ຺ມານຸໂລມນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາປເທເສ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ຘມ຺ມໍ ຘມ຺ມານຸໂລມຎ຺ເຈວ ຊານາຕິ, ນ ວິນຍໍ ວິນຍານຸໂລມຎ຺ຈ, ໂສ ‘‘ຘມ຺ມໍ ຣກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວິນຍໍ ອຸພ຺ພິນຍໍ ກໂຣຕິ, ອິຕໂຣ ‘‘ວິນຍໍ ຣກ຺ຂາມີ’’ຕິ ຘມ຺ມໍ ອຸທ຺ຘມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ອຸຠຍໍ ຊານນ຺ໂຕ ອຸຠຍມ຺ປິ ສມ຺ປາເທຕິ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ມຸຂມຕ຺ຕໍ – ຕຕ຺ຖ ປຐໂມ ‘‘ໂສ ເຈ ປເວສນໍ ສາທິຍຕິ, ປວິຏ຺ຐໍ, ຐິຕໍ, ອຸທ຺ຘຣຓໍ ສາທິຍຕິ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ສາທິຍຕິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິປ຺ປຏິປຊ຺ຊຕິ. ໂສ ຫາຍສ຺ມາ ສຸຂເວທນີຍສ຺ສ ອຸປາທິນ຺ນໂຜຏ຺ຐພ຺ພສ຺ສ, ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ຈ ສມາໂຍເຄ ສຕິ ປຏິວິຊານນ຺ໂຕ ກາຍິກສຸຂເວທນຸປ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນ ສາທິຍຕິ ນາມາຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາຕິ ອເສວນາຘິປ຺ປາຍສ຺ສປິ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄໍ ກໂຣຕິ, ຕຖາ ຍສ຺ສ ສນ຺ຖຕຕ຺ຕາ ວາ ໂຍນິໂທສວເສນ ວາ ທຸກ຺ຂາ ອສາຕາ ເວທນາ, ວາໂຕປຫຏຄຕ຺ຕຕາຍ ວາ ເນວ ກາຍິກເວທນາ, ຕສ຺ສ ຊານໂຕ ອຊານໂຕປິ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອສາທິຍນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໗໖) ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເສວນາຘິປ຺ປາຍສ຺ສາປິ ອນາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄໍ ກໂຣຕິ, ຕຖາ ຍທິ ໂມຈນຣາເຄນ ອຸປກ຺ກມໂຕ ມຸຕ຺ເຕ ສງ຺ຆາທິເສໂສ, ປເຄວ ເມຖຸນຣາເຄນາຕິ ທຸກ຺ກຏຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສງ຺ຆາທິເສສຏ຺ຐານໍ ກໂຣຕິ, ເອວໍ ວິນຍໍ ອຸພ຺ພິນຍໍ ກໂຣຕິ ນາມ. ອິຕໂຣ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອຊານນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຊານໂຕ ຊານເນເນວ ສຸຂເວທນາ ໂຫຕຸ ວາ ມາ ວາ ສາທິຍນາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອເສວນາຘິປ຺ປາຍສ຺ສປິ ຊານໂຕ ອນາປຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນ ອາປຕ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ, ອນວຊ຺ຊໍ ສາວຊ຺ຊໍ ກໂຣຕີຕິ ເອວໍ ຘມ຺ມໍ ອຸທ຺ຘມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ອຸຠຍໍ ປນ ຊານນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐິເຕຕິ (ປາຣາ. ໕໗) ວຈນໂຕ ເສວນຈິຕ຺ຕເມເວຕ຺ຖ ປມາຓໍ, ຕສ຺ສ ຠາເວນ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ, ອຠາເວນ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸຠຍມ຺ປິ ຣກ຺ຂຕິ ສມ຺ປາເທຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປເທສຸ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ສປ຺ປໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

ສງ຺ຄີຕິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຐປິຕປາຬິໂຕ ວິນິມຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຐປິຕຕ຺ຕາ ປາຬິວິນິມຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖໂຕ, ນຍໂຕ, ອນຸໂລມໂຕ ຈ ປາຬິໂອກ຺ກນ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍປ຺ປວຕ຺ຕາ ອນຸປວິຏ຺ຐວິນິຈ຺ຉຍວເສນ ປວຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ສມູຫນິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕປິ ຠຄວາ ເກວລໍ ‘‘ເຕສໍ ມຕໍ ປຈ຺ຉິມາ ຊນຕາ ມມ ວຈນໍ ວິຍ ປມາຓໍ ກໂຣຕູ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ປຣິນິພ຺ພານກາເລ ເອວມາຫ ‘‘ອາກງ຺ຂມາໂນ, ອານນ຺ທ, ສງ຺ໂຆ ມມຈ຺ຈເຍນ ຂຸທ຺ທານຸຂຸທ຺ທການິ ສິກ຺ຂາປທານິ ສມູຫນຕູ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖), ເຕເນຕໍ ສິທ຺ຘໍ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈ ສິກ຺ຂາປທໍ ສມູຫນິຕຸໍ ຍສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຠຄວຕາ, ຕສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານຸໂລມໍ ອຕິເຣກຕ຺ຖທີປນໍ, ປເຄວານຸຎ຺ຎາຕໍ ຠຄວຕາ’’ຕິ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ ອູນາຕິຣິຕ຺ຕສິກ຺ຂາປເທສຸ ອາຈຣິຍກຸເລສຸ ວິວາໂທ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນ ກາຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ກສ຺ມາ ສງ຺ໂຆ ນ ສມູຫນີຕິ? ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິວາທປ຺ປສງ຺ຄທສ຺ສນໂຕ. ຠຄວຕາ ຈ ‘‘ສພ຺ເພເຫວ ສມຄ຺ເຄຫິ ສມ຺ໂມທມາເນຫິ ອວິວທມາເນຫິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ເຖຣາ ເອວມາຫໍສູຕິ ຈ ອຎ຺ຎວາທທສ຺ສນໂຕ ວິວທມາເນຫິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ຊາຕໍ, ຕທຠາວຕ຺ຕມ຺ປິ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມວາຈໍ ສາເວຕ຺ວາ ອວິວທມາເນເຫວ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ອກາສິ.

ອປິຈາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ມຕິຍາ ປາກຏກຣຓຕ຺ຖໍ ອາຣມ຺ໂຠ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຠິຘມ຺ມວິນຍຏ຺ຐກຖາສູ’’ຕິ ວຈນໂຕ ປິຏກຕ຺ຕຍສ຺ສປິ ສາຘາຣຓາ ເອສາ ກຖາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ‘‘ອຖ ປນາຍໍ ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວິນຍສ຺ເສວ. ກາຣກສງ຺ຆສທິສນ຺ຕິ ສງ຺ຄີຕິກາຣກສງ຺ຆສທິສໍ. ‘‘ສຸຕ຺ຕາທິຈຕຸກ຺ກໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ເຕນ ອວິຣຸທ຺ຘສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກາຣກສງ຺ຆສທິສ’’ນ຺ຕິ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ສຸຕ຺ຕເມວ ພລວຕຣໍ. ສຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍໍ ກາຣກສງ຺ຆສທິສ’’ນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ປເທຫິ ອຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປາກຕິເກ ປນ ຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ຕມຕ຺ຖໍ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກາຣກສງ຺ຆສທິສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣວາທີຕິ ອມ຺ຫາກໍ ສມຍວິຊານນໂກ ອຎ຺ຎນິກາຍິໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣວາທີ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມນ຺ຕິ ກຖໍ? ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຸທກທນ຺ຕໂປນາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໒໖໖) ສຸຕ຺ຕໍ ສກວາທິສ຺ສ, ຕທນຸໂລມໂຕ ນາຬິເກຣຜລສ຺ສ ອຸທກມ຺ປິ ອຸທກເມວ ໂຫຕີຕິ ປຣວາທີ ຈ.

‘‘ນາຬິເກຣສ຺ສ ຍໍ ໂຕຍໍ, ປຸຣາຓໍ ປິຕ຺ຕພນ຺ຘນໍ;

ຕເມວ ຕຣຸຓໍ ໂຕຍໍ, ປິຕ຺ຕຆໍ ພລພນ຺ຘນ’’ນ຺ຕິ. –

ເອວໍ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ສກວາທີ ຘຎ຺ຎຜລສ຺ສ ຄຕິກຕ຺ຕາ, ອາຫາຣຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ຜຣຓໂຕ ‘‘ຍາວກາລິກເມວ ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ປໂຣ ອາຈຣິຍວາທນ຺ຕິ ‘‘ສຸງ຺ກໍ ປຣິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປຈາຣໍ ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈາປິ ປຣິຫຣຕິ, ອວຫາໂຣ ເອວາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໂຕ ‘‘ຕຖາ ກໂຣນ຺ໂຕ ປາຣາຊິກມາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ສກວາທີ ‘‘ສຸງ຺ກໍ ປຣິຫຣຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ຕຕ຺ເຖວ ອາຄຕມຫາອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ສທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິເສເຘຕິ, ຕຖາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ. ປໂຣ ອຕ຺ຕໂນມຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ປຣສນ຺ຕກໍ ອວຫຣາຕິ ປຸເຣຠຕ຺ຕເມວ ຫຣິສ຺ສາມີຕິ ວາຍມນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ປຸເຣຠຕ຺ຕປໂຍໂຄວ ໂສ, ຕສ຺ມາ ມູລຏ຺ໂຐ ນ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເຖຣວາທຕ຺ຕາ ມູລຏ຺ຐສ຺ສ ປາຣາຊິກເມວາ’’ຕິ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ສກວາທີ ‘‘ຕໍ ສງ຺ເກຕໍ ປຸເຣ ວາ ປຈ຺ຉາ ວາ ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ອວຫຣຕິ, ມູລຏ຺ຐສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໑໙) ສຸຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິປຕິ.

ປໂຣ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອນິຍຕເຫຕຸຘມ຺ໂມ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍຕເຫຕຸຘມ຺ມສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ປຏ຺ຐາເນ ລິຂິຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ນ ນິພ຺ພານເມວາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ສກວາທີ ‘‘ອາຣມ຺ມຓຕ຺ຕິກາທິສຸຕ຺ຕານຸໂລເມ ນ ໂອຕຣຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສຸຕ຺ຕານຸໂລເມ ໂອຕຣນ຺ຕໍເຍວ ຫິ ສຸຕ຺ຕໍ ນາມ, ເນຕຣໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິອາຄຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເອຕ຺ຕເກນປິ ສິທ຺ເຘ ຕິສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ ອາຣຸຬ຺ຫປາຬິອາຄຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິອາທິ. ຕາທິສຎ຺ຫິ ປມາທເລຂນ຺ຕິ ອາຈຣິໂຍ. ‘‘ອປ຺ປມາໂທ ອມຕໍ ປທໍ, ປມາໂທ ມຈ຺ຈຸໂນ ປທ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໖) ວຈນໂຕ ທິນ຺ນໂຠຊເນ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສຍານິ ປຣິວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສຕິໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ໂຕ ນິຈ຺ໂຈ ໂຫຕີຕິ. ເອວຣູປສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວເສນ ອາຣຸຬ຺ຫມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ໂນ ເຈ ຕຖາ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ສິທ຺ເຘປິ ‘‘ໂນ ເຈ ຕຖາ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ນ ໂອຕຣຕິ ນ ສເມຕີ’’ຕິ. ‘‘ພາຫິຣກສຸຕ຺ຕໍ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕ຺ເຖນ ອສເມນ຺ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປໂຣ ອາຈຣິຍວາທນ຺ຕິອາທີສຸ ທ຺ວີສຸ ນເຍສຸ ປມາທເລຂວເສນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຄຕຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ເຖຣວາເທຫິ ສທ຺ຘິໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອຖ ປນາຍໍ ອາຈຣິຍວາທໍ. ປໂຣ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຣວາທິນາ ‘‘ມູລພີຊໍ ນາມ ຫລິທ຺ທິ ສິງ຺ຄິເວຣໍ ວຈາ…ເປ… ພີເຊ ພີຊສຎ຺ຎີ ຉິນ຺ທຕິ ວາ ເຉທາເປຕິ ວາ ຠິນ຺ທຕິ ວາ…ເປ… ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາຕິ (ປາຈິ. ໙໑) ຕຸມ຺ຫາກໍ ປາຐຕ຺ຕາ ຫລິທ຺ທິຄຓ຺ຐິໍ ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສກວາທີ ‘‘ຍານິ ວາ ປນຎ຺ຎານິ ອຕ຺ຖິ ມູເລ ສຎ຺ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາສງ຺ຂາເຕນ ອາຈຣິຍວາເທນ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ນ ຫິ ຄຓ຺ຐິມ຺ຫິ ຄຓ຺ຐິ ຊາຍຕີຕິ. ປໂຣ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມນ຺ຕິ ປຣວາທິນາ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ເອວໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍານໍ ອຸຄ຺ຄໂຫຕິ ວຈນສ຺ສານຸໂລມໂຕ ‘ອມ຺ຫາກໍ ໂປຣາຓຠິກ຺ຂູ ເອກປາສາເທ ຄພ຺ຠໍ ຖເກຕ຺ວາ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສຍິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຕຖາ ກຕ຺ວາ ອາຄຕາ, ຕສ຺ມາ ອມ຺ຫາກໍ ວຏ຺ຏຕີ’ຕິ ຕຸມ຺ເຫສຸ ເອວ ເອກຈ຺ເຈສຸ ວທນ຺ເຕສຸ ຕຸມ຺ຫາກໍ ນ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສກວາທີ ‘‘ສຸຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມຎ຺ຈ ອຸຄ຺ຄຫິຕການໍເຍວ ອາຈຣິຍານໍ ອຸຄ຺ຄໂຫ ປມາຓ’’ນ຺ຕິອາທິອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິເສເຘຕິ. ປໂຣ ອຕ຺ຕໂນມຕິນ຺ຕິ ‘‘ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ອນາປຸຈ຺ຉາ ສຍິເຕສຸ ເກ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ທ຺ເວປິ ຊນາ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ໂຍ ຈ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກ, ໂຍ ຈ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເຖຣວາທຕ຺ຕາ ອຎ຺ເຎ ສພ຺ເພປິ ຍຖາ ຕຖາ ວາ ນິປນ຺ນາທໂຍປິ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ປຏິເສເຘຕິ.

ອຖ ປນາຍໍ ອຕ຺ຕໂນມຕິໍ. ປໂຣ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ປຣວາທິນາ ຄຸຕ຺ເຕ ສກວາທີ ‘‘ທິວາ ກິລນ຺ຕຣູໂປ ມຎ຺ເຈ ນິສິນ຺ໂນ ປາເທ ຠູມິໂຕ ອໂມເຈຕ຺ວາວ ນິທ຺ທາວເສນ ນິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໗) ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເອກຠງ຺ເຄນ ນິປນ຺ນາທໂຍປິ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ປຏິເສເຘຕິ. ອຖາຍໍ ອຕ຺ຕໂນມຕິໍ. ປໂຣ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມນ຺ຕິ ‘‘ໂທມນສ຺ສໍ ປາຫໍ, ເທວານມິນ຺ທ, ທຸວິເຘນ ວທາມິ ເສວິຕພ຺ພມ຺ປິ ອເສວິຕພ຺ພມ຺ປີຕິອາທິວຈເນຫິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໖໐) ສໍສນ຺ທນໂຕ ສທາຣໂປເສ ໂທໂສ ຕຸມ຺ຫາກໍ ນຕ຺ຖິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ’’’ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໕.໖; ສຸ. ນິ. ໒໖໕) ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ກິຎ຺ຈາປິ ສກວາທີ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ຣາຄສຫິເຕເນວ ອກຸສເລນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເສເສສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຎ຺ຎຖາປິ ອນຸຣູປໂຕ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິທໍ ສພ຺ພໍ ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣາທໂຍ ອາຫຸ. ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ ປນ ‘‘ເອຕ຺ຖ ປໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ອຎ຺ຎນິກາຍິໂກ, ໂສ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕາທີນິເຍວ ອາຫຣຕິ. ຕານິ ສກວາທີ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕາທິມ຺ຫິ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ສເຈ ສເມຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂນ ເຈ ປຏິກ຺ຂິປຕີ’’ຕິ ວທຕິ.

ຈຕຸພ຺ພິຘວິນຍກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ ປນ ກິຎ຺ຈາປິ ໂຍ ປນາຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານປທໍ, ຕຖາປິ ຠິກ຺ຂູຕິ ອິມິນາ ປຣປເທນ ສມານາຘິກຣຓຕ຺ຕາ ຕທນຸຣູປາເນວສ຺ສ ວິຠງ຺ຄປທານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ຠິກ຺ຂຸນິພ຺ພຈນປທານິ ຕີຓິ ກິຎ຺ຈາປິ ສຠິກ຺ຂຸຠາວສ຺ສ, ອຠິກ຺ຂຸຠາວສ຺ສ ຈາຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ສາຘາຣຓານິ, ຕຖາປິ ‘‘ອສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ, ຕຎ຺ເຈ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິ ສມາໂນ ອໂນກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຈາວນາຘິປ຺ປາໂຍ ວເທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສເສນ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ເອວມາທິສຸຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພຈນຕ຺ຖຍຸຕ຺ໂຕວ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສເສນ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໙) ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸ, ນ ອິຕໂຣ ຄິຫິຠູໂຕຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພສ຺ສປິ ວິນຍປິຏກສ຺ສ ສາຘາຣຓໍ ຠິກ຺ຂຸລກ຺ຂຓໍ ວຕ຺ຖຸຎ຺ຫິ ຠຄວາ ອາຣຠິ. ໂຍ ປນ ສຸທ຺ໂຘ ເອວ ສມາໂນ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ຄິຫິລິງ຺ເຄ ຐິໂຕ, ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ສຠິກ຺ຂຸຠາວຕ຺ຕາ ເອວ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ອສຸທ຺ໂຘປິ ຠິກ຺ຂຸລິງ຺ເຄ ຐິຕຕ຺ຕາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ອສຸທ຺ໂຘປິ ຎາຕເກຫິ, ປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກຫິ ວາ ຣາຊຠຍາທິກາຣເຓນ ວາ ກາສາເວສຸ ສອຸສ຺ສາໂຫວ ອປນີຕກາສາໂວ ວຕ຺ຖຸ ເອວ ປຸນ ກາສາວຄ຺ຄຫເຓນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສກຠາວານຸປຄມນໂຕ, ຠິກ຺ຂຸນິພ຺ພຈນຕ຺ເຖ ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸຣຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ລິງ຺ຄຕ຺ເຖນໂກ ຠິກ຺ຂຸນິພ຺ພຈນຕ຺ຖໍ ສຍຎ຺ຈ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕ, ສໍວາສໍ ເຖເນນ຺ໂຕ, ຕຎ຺ເຈ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິ ສມາໂນ ອໂນກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຈາວນາຘິປ຺ປາໂຍ ວເທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສເສນ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ.

‘‘ສມຎ຺ຎາຍ ຠິກ຺ຂຸ ປຏິຎ຺ຎາຍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຈນທ຺ວຍໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໍ ອຸປພ຺ຣູເຫຕິ, ອນ຺ຕຣາ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ນິຍຕາຍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນກຸສລມູໂລ ເກວລາຍ ສມຎ຺ຎາຍ, ປຏິຎ຺ຎາຍ ຈ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປຣມຕ຺ຖໂຕຕິ ອິມໍ ອຕິເຣກຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ຍໍ ເອວໍ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ຍຖຍິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາວຊ຺ຊານີ’’ຕິ ອາຫຈ຺ຈຠາສິຕໍ ສງ຺ຄີຕິຕ຺ຕຍາຣຸຬ຺ຫໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິສ຺ສ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມານີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໐) ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມານິ ມຫາສາວຊ຺ຊານິ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ປນ ມຫາສາວຊ຺ຊຕຣາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ. ກສ຺ມາ? ເຕສຎ຺ຫິ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ອຕ຺ຖິ, ສພ຺ພພລວມ຺ປິ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິກເມວ ໂຫຕິ, ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ປນ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ, ຕາຍ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸກຣຓາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ສຸທ຺ໂຘວາຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ‘‘ທິຏ຺ຐິວິປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ສກ຺ກາ ‘‘ອສຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວາ ‘‘ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕຸໍ. ເອສ ຫິ ອຸໂຠປິ ປກ຺ເຂ ນ ຠຊຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມຎ຺ຎາຍ, ປຏິຎ຺ຎາຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸ, ນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ’’ຕິ.

ກິມຕ຺ຖໍ ປເນວໍ ມຫາສາວຊ຺ຊາຍ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ປາຣາຊິກໍ ຠຄວາ ນ ປຎ຺ຎເປສີຕິ? ທຸພ຺ພິຊານຕ຺ຕາ. ປກຕິຍາເປສາ ທິຏ຺ຐິ ນາມ ‘‘ສມ຺ມາ’’ຕິ ວາ ‘‘ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ ວາ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ປເຄວ ‘‘ນິຍຕາ’’ຕິ ວາ ‘‘ອນິຍຕາ’’ຕິ ວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາຍ ຠິກ຺ຂູ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສມທິຏ຺ຐິກໍ ປາຣາຊິກໍ ມຎ຺ຎມານາ ອຸໂປສຖາທີນິ ອກຕ຺ວາ ອຈິເຣເນວ ສາສນໍ ວິນາເສຍ຺ຍຸໍ, ສຍຎ຺ຈ ອປຸຎ຺ຎໍ ປສເວຍ຺ຍຸໍ ສຸທ຺ເຘສຸປິ ຠິກ຺ຂູສຸ ວິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປຊ຺ຊເນນ. ຕສ຺ມາ ອຸປາຍກຸສລຕາຍ ປາຣາຊິກໍ ອປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມໍ, ສມ຺ມາວຕ຺ຕຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຕໍ ສງ຺ເຆນ ອສມ຺ໂຠຄໍ, ອສໍວາສຎ຺ຈ ອກາສິ. ຠຄວາ ຫິ ຕສ຺ສ ເຈ ເອສາ ທິຏ຺ຐິ ອນິຍຕາ, ສມ຺ມາວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ໂອສາຣຓໍ ລຠິຕ຺ວາ ປກຕຕ຺ໂຕ ຠເວຍ຺ຍ. ນິຍຕາ ເຈ, ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສ, ຍໍ ໂສ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂກ ສມ຺ມາວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ໂອສາຣຓໍ ລຠິຕ຺ວາ ປກຕຕ຺ໂຕ ຠເວຍ຺ຍ. ເກວລໍ ‘‘ສມຎ຺ຎາຍຠິກ຺ຂຸ ປຏິຎ຺ຎາຍຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ນາມມຕ຺ຕຘາຣໂກ ຫຸຕ຺ວາ ປຣໍ ມຣຓາ ອຣິຏ຺ໂຐ ວິຍ ສໍສາຣຂາຓຸໂກວ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອິມໍ ນຍໍ ອທ຺ທສ.

ອຏ຺ຐສຸ ອຸປສມ຺ປທາສຸ ຕິສ຺ໂສເວຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ອິຕຣາ ປາຏິປຸຄ຺ຄລຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂູນໍ ອສນ຺ຕກຕ຺ຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ໂອວາທປຏິຄ຺ຄຫຓປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓູປສມ຺ປທາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເຖຣານໍ ເອວ, ເສສາ ຕິສ຺ໂສ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ສນ຺ຕກາຕິ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປຕາ, ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ອຸປສມ຺ປທານໍ ມຊ຺ເຌ ‘‘ຠທ຺ໂຣ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທານິ ວຸຕ຺ຕານິ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ. ເອຫິຠິກ຺ຂຸຠາເວນ ວາ ສຣຓຄມນຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ ວາ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຫິ ຠທ຺ໂຣ ຈ ສາໂຣ ຈ ເສກ຺ໂຂ ຈ ອເສກ຺ໂຂ ຈ ໂຫຕິ, ອຸປສມ຺ປທວຈນໍ ປນ ເນສໍ ສາວກຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ອິເມ ເອວ ຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຈ.

ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ຠພ຺ພາ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖເນວ ກມ຺ເມນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ. ນ ຫິ ອຎ຺ເຎ ເອຫິຠິກ຺ຂຸສຣຓຄມນໂອວາທປຏິຄ຺ຄຫຓປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓາຫິ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ຠພ຺ພາ, ເຕເນເຕ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອນ຺ຕິໂມວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ກິຣ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ, ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ທ຺ເວ ປຸຄ຺ຄລາ ອຠພ຺ພາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ພຸທ຺ຘາ ຈ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຈາ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໒) ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ເອຫິຠິກ຺ຂຸອາທໂຍປິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ ‘‘ທ຺ເວ ປຸຄ຺ຄລາ ຠພ຺ພາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ຠິກ຺ຂູ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈາ’’ຕິ ສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ, ອປິຈ ອາປຕ຺ຕິຠຍຏ຺ຐານທສ຺ສນໂຕ ຈ. ກຖໍ? ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ອາວສຖປິຓ຺ຑໍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ໂຕ ນ ປຏິຄ຺ຄເຫສິ, ຈີວຣວິປ຺ປວາສຠຍາ ຈ ສພ຺ພໍ ຕິຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນທິໍ ຕຣນ຺ໂຕ ມນໍ ວຸຬ຺ໂຫ ອໂຫສິ ມຫາກສ຺ສໂປ. ກິຎ຺ຈ ສຣຓຄມນູປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນ ອາຣພ຺ຠ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກວຕ຺ຕາທີນິ ອສມ຺ມາວຕ຺ຕນ຺ຕານໍ ເນສໍ ທຸກ຺ກຏານິ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸພ຺ພິຈາຣິຕເມຕໍ. ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຍ ສຣຓຄມນູປສມ຺ປທາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕປ຺ປສງ຺ຄຠຍາຕິ ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ, ອາປຕ຺ຕິຍາ ຠພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍ ຕສ຺ມິມ຺ປິ ວຸຕ຺ເຕ ປຸພ຺ເພ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາປິ ສາ ປຸນ ເອວໍ ວທນ຺ເຕນ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ ວາ ວິມຕິ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີ ນາມ ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໑໖໑) ອິມິນາ ສເມຕິ. ອິທຎ຺ຫິ ສາກິຍາທີນໍ ອນຸຎ຺ຎາຕອຸປສມ຺ປທາຍ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘຠຍາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອມ຺ຫາກໍ ຂນ຺ຕິ – ຠິກ຺ຂຸ-ປທນິທ຺ເທສຕ຺ຕາ ຍຕ຺ຕການິ ເຕນ ປເທນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຍ ຈ ວິນຍປິຏເກ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ທິສ຺ສນ຺ຕິ ສຍໍ ອາປຕ຺ຕາປຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ວາ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນປຏິຈ຺ຉາທນາທີສຸ ປເຣສໍ ອາປຕ຺ຕິກຣຓຏ຺ເຐນ ວາ, ເຕ ສພ຺ເພປິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍທິທໍ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸ-ປທສ຺ສ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣປທໍ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ວເສນ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ. ໂສ ເອວ ຫິ ກມ຺ມວາຈານນ຺ຕຣເມວ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສອຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນໂຕ, ຕສ຺ເສວ ຈ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ທິສ຺ສຕິ, ເນຕຣສ຺ສ. ຕສ຺ເສວ ຈ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ອຸລ຺ລຸມ຺ປຕຸ ມໍ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໗໑, ໑໒໖) ວຕ຺ວາ ສມາທິນ຺ນຕ຺ຕາ, ຕສ຺ເສວ ຈ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສມນນ຺ຕຣເມວ ອກຣຓີຍນິສ຺ສຍາຈິກ຺ຂນທສ຺ສນໂຕ, ວິນຍໍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ອຸທ຺ເທສໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີຕິອາທິສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານລກ຺ຂຓປາຣິປູຣິໂຕ ຈາຕິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຸປາທາຍ ໂສ ເອວ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ສພ຺ພຖາ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ວີຕິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ຕໂຕ ຕໂຕ ອາປຕ຺ຕິໂຕ ອນາປຕ຺ຕິ, ອິຕຣສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ສາວຊ຺ຊປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ອນວຊ຺ຊປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕທຊ຺ຌາຈາຣຕ຺ເຖນາຍເມວ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຘິປ຺ເປໂຕ ນາມາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາຍ ກາຍຈິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ‘ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິຕ຺ວາ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີ’ຕິ ອຕ຺ເຖ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ. ກຖໍ ໂຫຕິ? ວິໂຣຘໂທໂສປິ ປຣິຫໂຕ ໂຫຕິ. ກຖໍ? ສເຈ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ເອວ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ຈ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ຈ, ເຕນ ນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາມາຕິ ກຕ຺ວາ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖກມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ນາມ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທໂຍ ອິຕເຣສໍ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ສຫເສຍ຺ຍປທໂສຘມ຺ມາປຕ຺ຕິໍ ຊເນຍ຺ຍຸໍ, ໂອມສນາທິກາເລ ຈ ທຸກ຺ກຏເມວ ຊເນຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ເອວມາທິໂກ ວິໂຣຘໂທໂສ ປຣິຫໂຕ ໂຫຕີຕິ ສພ຺ພໍ ອາຈຣິໂຍ ວທຕິ. ມງ຺ຄຸຣຈ຺ຉວິ ນາມ ສາໂມ.

ຍສ຺ມາ ເຕ ອຕິມຫນ຺ໂຕ ຊາຕິມໂທ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫຫິ ມມ ສາສເນ ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ‘‘ສາຕສຫຄຕາ ປຐມຊ຺ຌານສຸຂສຫຄຕາ ອສຸເຠ ຈ ອານາປາເນ ຈາ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາຕິ ອຸທ຺ຘຸມາຕກນິມິຕ຺ເຕ ປຏິລທ຺ຘປຐມຊ຺ຌານສຎ຺ຎາ. ຣູປສຎ຺ຎາຕິ ປຖວີກສິຓາທິຣູປາວຈຣຊ຺ຌານສຎ຺ຎາ. ໂສ ຕໍ ພ຺ຍາກາສິ ‘‘ອວິຠູຕາ, ຠນ຺ເຕ, ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາ ອວຑ຺ຒິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອສຸຠານໍ, ວິຠູຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣູປສຎ຺ຎາ ວຑ຺ຒິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ກສິຓານ’’ນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈອຸປສມ຺ປທກ຺ກໂມ ມຫາວຄ຺ຄາ ຄຫິໂຕ. ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ຎຕ຺ຕິ ສພ຺ພປຐມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ປນ ອນຸສ຺ສາວນານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນເຠທາຠາວໂຕ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຠິນ຺ນາ ຎຕ຺ຕິຕາສໍ ຈຕຸຕ຺ຖາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນານຸຣູປເມວ ອຏ຺ຐກຖາຍ ‘‘ຕີຫິ ອນຸສ຺ສາວນາຫິ ເອກາຍ ຈ ຎຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖປວຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ປເທນ ປນ ‘‘ເອກາຍ ຎຕ຺ຕິຍາ ຕີຫິ ອນຸສ຺ສາວນາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກມ຺ມານິ (ມຫາວ. ໓໘໔), ຉ ອິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກມ຺ມານິ ອຘມ຺ມກມ຺ມໍ ວຄ຺ຄກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໘໗) ວຈນໂຕ ກຸປ຺ປກມ຺ມມ຺ປິ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕສ຺ມາ ‘‘ອກຸປ຺ເປນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍສ຺ມາ ອກຸປ຺ປມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈໍ ນ ຐານາຣຫໍ, ເຍນ ອປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂອສາຣຓໍ ‘‘ໂສສາຣິໂຕ’’ຕິ ຈມ຺ເປຍ຺ຍກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໙໕ ອາທໂຍ) ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຐານາຣເຫນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຐານາຣເຫນາ’’ຕິ ອິທເມວ ປທໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ປຸພ຺ພປທໍ ອິມິນາ ອກຸປ຺ປສິທ຺ຘິໂຕຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ອຏ຺ຐານາຣເຫນ ອກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອນຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ທ຺ວີຫິ ປເນເຕຫິ ເອກໂຕ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປຎ຺ຎາຍຕິ ‘‘ເກວລໍ ເຕນ ອກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຍມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ‘ຠິກ຺ຂູ’ຕິ, ຐານາຣເຫນ ຈ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຍມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ‘ຠິກ຺ຂູ’ຕິ, ກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ. ເຕນາຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ສາຘິໂຕ ໂຫຕິ ‘‘ໂຍ ປນ, ຠິກ຺ຂຸ, ຊານໍ ອູນວີສຕິວສ຺ສໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸປສມ຺ປາເທຍ຺ຍ, ໂສ ຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ (ປາຈິ. ໔໐໓) ວຈນໂຕ ຍາວ ນ ຎາຍຕິ, ຕາວ ສມຎ຺ຎາຍຠິກ຺ຂຸປຏິຎ຺ຎາຍຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ອຸປຄໂຕປິ ນ ປຸພ຺ເພ ທສ຺ສິຕສມຎ຺ຎາຍຠິກ຺ຂຸປຏິຎ຺ຎາຍຠິກ຺ຂຸ ວິຍ ອຎ຺ເຎສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ໂອມສນປາຈິຕ຺ຕິຍາທິວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ເກວລໍ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ‘‘ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎີ ປທໂສ ຘມ຺ມໍ ວາເຈຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ປາຈິ. ໔໗) ອາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸເມວ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ອກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ປນ ປຈ຺ຉາ ປາຣາຊິໂກປິ ຊາຕິໂຕ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ‘‘ປຓ຺ຑໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ, ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໐໙) ນເຍນ ວຸຕ຺ເຕສຸ ປນ ວຊ຺ຊນີຍປຸຄ຺ຄເລສຸ ໂກຈິ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂນປິ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ໂກຈິ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ອຕ຺ຖິ ກມ຺ມໍ ອກຸປ຺ປໍ ຐານາຣຫໍ, ອຕ຺ຖິ ຐານາຣຫໍ ນາກຸປ຺ປໍ, ອຕ຺ຖິ ອກຸປ຺ປຎ຺ເຈວ ນ ຐານາຣຫຎ຺ຈ, ອຕ຺ຖິ ນາກຸປ຺ປໍ ນ ຈ ຐານາຣຫນ຺ຕິ ອິທໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປຐມໍ ຕາວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖານິ ປາກຏານິ. ທຸຕິຍໍ ປຣິຍາເຍນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໂຕ ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ເຕ ສຕິ ລພ຺ຠຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ສິກ຺ຂມານກາເລ ລທ຺ຘໍ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມໍ ກິຎ຺ຈາປິ ອກຸປ຺ປຎ຺ເຈວ ຐານາຣຫຎ຺ຈ, ປຸຣິສລິງ຺ເຄ ປນ ປາຕຸຠູເຕ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍເຍວ ອຸປຊ຺ຌໍ ຕເມວ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໙) ເອຕ຺ຖ ອປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເກວລໍ ສາມເຓຣຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ ກມ຺ມໍ ທານິ ກຸປ຺ປໍ ຊາຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ເຕນ ຈີວຣສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໍ ວິຍ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆນ ກຕາຍ ອຸປສມ຺ປທາຍ ວິຊຫນໍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂູຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຖ ວາ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ເຕ ອສຕິປິຕໍ ເອກໂຕອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມໍ ກຸປ຺ປຕິ, ຍຖາຐາເນ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ມາ ນ ຕາວ ສາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີ’’ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຍສ຺ມາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ອນາປຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ອຸປ຺ປພ຺ພຊິຕຸກາມຕາຍ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ສາທິຍນ຺ຕິຍາ ປຸນປິ ອຸປສມ຺ປທາ ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ‘‘ກຸປ຺ປຕີຕິ ກຸປ຺ປ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕກມ຺ມໂທສາຠາວໂຕ ປນ ‘‘ຐານາຣຫ’’ນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂຸນີ ປນ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ສາທິຍນ຺ຕິກາເລ ນ ປຸຣິສລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວ ສຕິ ຠິກ຺ຂູສຸ ອຸປສມ຺ປທໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ສາຘກໍ ກາຣຓໍ ນ ທິສ຺ສຕິ, ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ອຸປ຺ປພ຺ພຊິຕາ ເຈ, ລຠຕີຕິ ເອເກ, ຕໍ ປນາຍຸຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂນາຠາວໂຕຕິ ອມ຺ຫາກໍ ຂນ຺ຕີຕິ ອາຈຣິໂຍ. ‘‘ຍຖາ ‘ກຕ຺ຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ອກເຕ ກຸປ຺ປຕີຕິ ກຕ຺ວາ ກຣຓໍ ສຕ຺ຖຸສາສນ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ‘‘ຄຓ຺ຐິປເທ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄຓ຺ຐິປເທ’’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ສາຊີວປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

‘‘ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕາ ນິຍຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ. ຍຕ຺ຖ ‘‘ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖຣສ຺ສາ’’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສາວກໂພຘິປຈ຺ເຈກໂພຘິສມ຺ມາສມ຺ໂພຘີຕິ ວາ ຕີສຸ ໂພຘີສຸ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍໍ ສຕ຺ຕາ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕາ ນາມ. ປາຕິໂມກ຺ຂສີລພຫຸກຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂຸສີລຕ຺ຕາ, ກິເລສປິທຫນວເສນ ວຕ຺ຕນໂຕ, ອຸຕ຺ຕເມນ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ອຘິກໍ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທເຍວ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຄຓ຺ຐິປເທ. ກິຎ຺ຈາປິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາປິ ຘມ຺ມຕາວເສນ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີເລນ ສມນ຺ນາຄຕາວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ‘‘ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທເຍວ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ນິຍມິຕໍ ເຕນ ປຣິຍາເຍນາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫິ ຕໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣໂຕປິ ຈ ມຄ຺ຄຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ສີລໍ ອຘິສີລໍ, ຕໍ ປນ ອິຘ ອນຘິປ຺ເປຕໍ. ນ ຫິ ຕໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທເສນ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ. ສມນ຺ຕຠທ຺ຣກໍ ກາຣຓວຈນໍ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ສາຘາຣຓລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ອິມິສ຺ສາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ຈ ເອກຈ຺ຈໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ສາຘິຕເມຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ຫິ ຕໍ ສມາປນ຺ໂນ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ອສມຕ຺ຖໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕີຕິ? ນາສມຕ຺ຖໍ, ສມຕ຺ຖເມວ ຍສ຺ມິໍ ຍສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ສາສາ ວິຈາຣຓາ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ວເສນ ອຏ຺ຐກຖາຍ ປວຕ຺ຕິໂຕ. ຕຖາ ຫິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ) ອຸທກຸກ຺ເຂປສີມາຘິກາເຣ ‘‘ຕິມຓ຺ຑລໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣວາສກໍ ອນຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ເອເສວ ນໂຍ ອຎ຺ເຎປິ ເອວຣູເປສຸ. ກິມຕ຺ຖນ຺ຕິ ເຈ ຕໍ? ປາຬິກ຺ກມານຸວຕ຺ຕເນນ ປາຬິກ຺ກມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ຕຕ຺ຣິທໍ ສມາສໂຕ ອຘິປ຺ປາຍທີປນໍ – ປທໂສຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ຕິກປຣິຈ຺ເຉເທ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎີ, ອນາປຕ຺ຕິ, ອກຏານຸຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທວເສນ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕເກ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ຕຖາ ສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປເທຕິ ເອວມາທິ. ອຕ຺ໂຖ ປເນຕ຺ຖ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕໂຕປິ ຈ ມຄ຺ຄຜລຈິຕ຺ຕເມວ ອຘິຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ອິຘ ອນຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ ຈ, ‘‘ຕໂຕປິ ຈ ມຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎາວ ອຘິປຎ຺ຎາ, ສາ ປນ ອິຘ ອນຘິປ຺ເປຕາ. ນ ຫິ ຕໍສມາປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວຕີ’’ຕິ. ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ປາຬິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ອິຕຣາຕິ ທີເປຕິ. ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ຕາສມ຺ປິ ຕິຓ຺ຓໍ ໂລກິຍານໍ ອຘິປ຺ເປຕຕໍ ທີເປຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາຘິປ຺ປາໂຍ – ຕິສ຺ໂສປິ ໂລກິຍາ ສິກ຺ຂາ ອິມສ຺ມິໍ ປຐມປາຣາຊິເກ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ກາເລນາປິ ອຘິຈິຕ຺ຕປຎ຺ຎາລາຠີ ຠິກ຺ຂຸ ຕຖາຣູປໍ ອສປ຺ປາຍໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕໂຕ ຕໂຕ ອຘິຈິຕ຺ຕໂຕ, ອຘິປຎ຺ຎາໂຕ ຈ ອາວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ສີລເຠທໍ ປາປຸເຓຍ຺ຍາຕິ ຐານເມຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕປຎ຺ຎາລາຠີ, ອຍໍ ນໂຍ ອິຕເຣສຸປິ ສພ຺ເພສຸ ອທິນ຺ນາທານາທີສຸ ສຈິຕ຺ຕເກສຸ ລພ຺ຠຕິ, ອຈິຕ຺ຕເກສຸ ປນ ອິຕໂຣປິ. ຕຖາປິ ເກວລໍ ວິນຍປິຏກສ຺ສ, ປາຕິໂມກ຺ຂສີລສ຺ສ ຈ ສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຸຕ຺ຕຣປເທ ປຈ຺ຈກ຺ຂານາຣຫາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວ ໂລກິຍາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາຕິ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໂຕ ວິຣຕີ ຈ ເຈຕນາ ຈ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ເຈຕນາເຍວ ເວທິຕພ຺ພາ. ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ສອຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ, ເອກຈ຺ຈໍ ອນຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທຎ຺ຈ ລພ຺ຠຕິ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຘິກຣຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂຕີຕິ ອຘິກຣຓຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສີລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາປິ ຫິ ສີລເມວ, ຕສ຺ມາ ສຸປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາທິຈາຣິຕ຺ເຕສຸ ວິຣຕິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕເຈຕນໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕປິ ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ‘‘ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໒) ວຸຕ຺ຕມຣິຍາທໍ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ‘‘ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປເທ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ປນ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສິກ຺ຂາຕິ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ສິກ຺ຂນຠາເວນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ສາຊີວນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຖທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸພ຺ເພ ເມຖຸນສໍວຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາຍ ຄຸຓສມ຺ມຕາຍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕາຍ ຕນ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ໂລກສ຺ສ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ຕຕ຺ຖ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ປຕ຺ຖນີຍາ ຫິ ສາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຓາຍ ຫິ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຍສ຺ມາ ອຸປຕິສ຺ໂສ.

ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານກຖາວຓ຺ຓນາ

ເອຕ຺ຖ ຍາມີຕິ ອມຸກສ຺ມິໍ ຕິຕ຺ຖາຍຕເນ, ຆຣາທິມ຺ຫິ ວາ. ຠາວວິກປ຺ປາກາເຣນາຕິ ‘‘ອຫໍ ອສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຍໍ ຍໍ ຠວິຕຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຠາວສ຺ສ ວິກປ຺ປາກາເຣນ, ຠິກ຺ຂຸຠາວໂຕ ອຎ຺ຎຠາວວິກປ຺ປາກາເຣນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໖. ຫນ຺ທາຕິ ວຈສາເຍວ. ຄິຫິຠາວໍ ປຕ຺ຖຍມາໂນຕິອາທິປເທຫິ ຈິຕ຺ຕນິຍມໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອເກເນວ ຈິຕ຺ເຕນ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ໂຫຕິ, ນ ຕທຠາເວນາຕິ.

໕໑. ພຸທ຺ຘໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິອາທິປເທຫິ ເຂຕ຺ຕນິຍມໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາທິໂຕ ຈຸທ຺ທສຫິ ປເທຫິ ສຠາວປຣິຈ຺ຈາໂຄ, ປຈ຺ຉິເມຫິ ອຏ຺ຐຫິ ຠາວນ຺ຕຣາທານຎ຺ຈ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ປຈ຺ຈກ຺ຂາມິ ຘາເຣຫີຕິ ເອເຕຫິ ກາລນິຍມໍ ທສ຺ເສຕິ. ວທຕີຕິ ອິມິນາ ປເທນ ປໂຍຄນິຍມໍ ທສ຺ເສຕິ. ວິຎ຺ຎາເປຕີຕິ ອິມິນາ ວິຊານນນິຍມໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ອຸມ຺ມຕ຺ຕກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕີຕິອາທີຫິ ປຸຄ຺ຄລນິຍມໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຣິຍເກນ ມິລກ຺ຂສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕີຕິອາທີຫິ ປນ ປຸຄ຺ຄລາທິນິຍເມປິ ສຕິ ວິຊານນນິຍມາສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຍາຍ ມິລກ຺ຂຠາສາຍ ກາລນິຍໂມ ນຕ຺ຖິ, ຕາຍປິ ຠາສາຍ ກາລນິຍມຕ຺ຖທີປເນ ສຕິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ຣຸຫຕີຕິ ໂນ ມຕີ’’ຕິ ອາຈຣິໂຍ. ທວາຍາຕິອາທີຫິ ເຂຕ຺ຕາທິນິຍເມ ສຕິປິ ຈິຕ຺ຕນິຍມາຠາເວນ ນ ຣຸຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາເວຕຸກາໂມ ນ ສາເວຕີຕິ ຈິຕ຺ຕນິຍເມປິ ສຕິ ປໂຍຄນິຍມາຠາເວນ ນ ຣຸຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອວິຎ຺ຎຸສ຺ສສາເວຕິ, ວິຎ຺ຎຸສ຺ສ ນ ສາເວຕີຕິ ຈິຕ຺ຕເຂຕ຺ຕກາລປໂຍຄປຸຄ຺ຄລວິຊານນນິຍເມປິ ສຕິ ຍໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ສາເວຕິ, ຕສ຺ເສວ ສວເນ ນ ຣຸຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຍທິ ອຍເມວ ຊານາຕູຕິ ເອກໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕິ, ຕຎ຺ເຈ ໂສ ເອວ ຊານາຕິ, ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ. ອຖ ໂສ ນ ຊານາຕິ…ເປ… ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ. ສພ຺ພໂສ ວາ ປນ ນ ສາເວຕິ, ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາຕິ ຈິຕ຺ຕາທິນິຍເມເນວ ສິກ຺ຂາ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ສິກ຺ຂາ…ເປ… ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ປທຠາຊນໍ ຕີຫິ ອາກາເຣຫິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ເວ ອມິສ຺ສາ, ປຈ຺ຉິໂມ ເອໂກ ມິສ຺ໂສຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕເນວ ວຈີເຠເທນາຕິ ຕທຕ຺ຖທີປນມຕ຺ຕໍ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາວ ເຕເນວ ວຈີເຠເທນ ຊານາເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕຸກາມຕາຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ສມຍຎ຺ຎູ ນາມ ຕທຘິປ຺ປາຍຊານນມຕ຺ເຕນ ໂຫຕິ.

໕໓. ວຓ຺ຓປຏ຺ຐານໍ ພຸທ຺ຘຄຸຓທີປກໍ ສຸຕ຺ຕໍ. ອຸປາລິຄຫປຕິນາ ວຸຕ຺ຕາ ກິຣ ອຸປາລິຄາຖາ. ປຎ຺ຎາຓໍ ສຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ, ຕສ຺ມາ ໂພຘິປຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ໂພຘິສຎ຺ຎາຓໍ, ໂພຘິພີຊນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ນິຍເມຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ທ຺ວີສຸປິ ຊານນ຺ເຕສຸ ເອວ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ເຕ ເຕສຸ ເອໂກ ເຈ ຊານາຕິ, ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິມ຺ປິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ນ ສເມຕິ. ‘‘ຄິຫີ ໂຫມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຄິຫິມ຺ຫີ’’ຕິ ວາ ວຸຕ຺ເຕ ກິຎ຺ຈາປິ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຘາເຣຫີ’’ຕິ ອຕ຺ຖາຠາວາ ຈ ‘‘ຘາເຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຈ ປຣສ຺ສຸປຣິ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ໂຫຕິ. ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຘມ຺ມວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສນ຺ທິຏ຺ຐິກ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ, ຕໍ ປກາເສຕຸໍ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ວິຊິຕວິຊຍໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິອາທີສຸປິ ຕປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ພຸທ຺ຘສທ຺ໂທປິ ອວສາເນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍ. ອາຈຣິຍເວວຈເນສຸ ປນ ໂຍ ມໍ ປພ຺ພາເຊສີຕິອາທິ ອຸປຊ຺ຌໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ, ປຣໍ ວາ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ໂອກລ຺ລໂກຕິ ກປຓາຘິວຈນໍ. ໂມຬິພທ຺ໂຘຕິ ສິຂາພທ຺ໂຘ, ໂອມຸກ຺ກມກຸໂຏ ວາ. ເຈລ຺ລໂກ ອເຖໂຣ. ເຈຏໂກ ມຊ຺ຌິໂມ. ໂມຬິຄລ຺ໂລ ມຫາສາມເຓໂຣ. ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫນາຄາທີນໍ ນາຄຣູປາທີນໍ ວາ ສນ຺ຕິເກ, ຠາສາຊານນກິນ຺ນຣາທີນໍ ວາ. ‘‘ເທວຕາ ນາມ ມຫາປຎ຺ຎາ’’ຕິ ກິຣ ປາໂຐ. ທວາຍາຕິ ສຫສາ. ຣວາຠຎ຺ເຎນາຕິ ຂລິຕຠຎ຺ເຎນ. ອກ຺ຂຣສມຍານຎ຺ຫິ ນາຠິຎ຺ຎາຕາຍ ວາ ກຣຓານໍ ອວິສທຕາຍ ວາ ໂຫຕິ ຣວາຠຎ຺ຎໍ. ອວິເຘຍ຺ຍິນ຺ທ຺ຣິຍຕາຍ ‘‘ໂປຕ຺ຖກຣູປສທິສສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຄຣຸເມຘສ຺ສ ມນ຺ທປຎ຺ຎສ຺ສ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ປນ ຄຣຸເມໂຘ ໂຫຕີຕິ ເຈ? ສມເຍ ອໂກວິທຕາຍ.

ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມູລປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໕. ‘‘ປຏິເສວຕິນາມາ’’ຕິ ປທໍ ມາຕິກາຍໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຏິເສເວຍ຺ຍາຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ເອໂສ ເມຖຸນຘມ຺ໂມ ນາມາ’’ຕິ ສພ຺ພປາຬິໂປຕ຺ຖເກສຸ, ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເອໂສ ວຸຈ຺ຈຕິ ເມຖຸນຘມ຺ໂມ ນາມາ’’ຕິ ອຸທ຺ຘຏາ. ອິຕ຺ຖິຍາ ນິມິຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມຕໍ ທສ຺ສິຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ນິມິຕ຺ເຕນ ອິຕ຺ຖິຍາ ນິມິຕ຺ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ນ ທສ຺ສິຕໍ. ຈຕ຺ຕາຣິ ຐານານິ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຕລໍ ຉຸປນ຺ຕໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຈ຺ຉຸປນ຺ຕໍ ນີຫຣນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ມຊ຺ຌນ຺ຕິ ອຄ຺ຄປ຺ປເທສໍ. ອຸປຣິຠາຄມຊ຺ຌນ຺ຕິ ອຸປຣິຠາຄສ຺ສ ອຄ຺ຄປ຺ປເທສໍ. ນຏ຺ຐກາຍປ຺ປສາທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປຫຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ອິຘາປິ ອາປຕ຺ຕີຕິ ເຈ? ເນຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ມຕຈມ຺ມໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຕຈມ຺ມຎ຺ຫິ ອນຸປາທິນ຺ນໍ, ອຸປາທິນ຺ເນ ເອວ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ອປິຘາຍ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ. ຍຖາ ທນ຺ຕາ ນ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕຖາ ປິຘາເຍວ ນິສີທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ໂຄນໂສຕິ ໂຄຓປິຏ຺ຐິໂກ ມຓ຺ຑລສປ຺ໂປ, ຍສ຺ສ ປິຏ຺ເຐ ໂລຫິຕການິ ມຓ຺ຑລານິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ. ກລລປຣິຈຍວາຣິຈາຣມຈ຺ຉຄ຺ຄຫເຓນ ກິຎ຺ຈາປິ ສມຸທ຺ເທ ມຫາມຸຂາ ຫຕ຺ຖິສຣີຣມ຺ປິ ເອກປ຺ປຫາເຣນ ຄິລິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ ຕໂຕ ມຫນ຺ຕຕຣາ ຈ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມຸຂາທີສຸ ເມຖຸນຘມ຺ໂມ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ຐານປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖີຕິ ເອເກ, ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອຕເມວ ຫີຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ສນ຺ຘາຍ. ສທ຺ຘິໍ ໂຍຊນາຍ ອກ຺ຂຣໂຍຊນາຍ. ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ປນ ສິກ຺ຂາປທໍ ສພ຺ເພຫິປິ ລຊ຺ຊີປຸຄ຺ຄເລຫິ ສມໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວໂຕ ສມສິກ຺ຂຕາ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທໍ ສພ຺ພຠິກ຺ຂູຫິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ກສ຺ສຈິ ອູນມຘິກໍ ວາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິວາເຣ ປນ –

‘‘ນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໂກ ນ ຈ ປນ ປາຣິວາສິໂກ,

ນ ສງ຺ຆຠິນ຺ໂນ ນ ຈ ປນ ປກ຺ຂສງ຺ກນ຺ໂຕ;

ສມານສໍວາສກຠູມິຍາ ຐິໂຕ,

ກຖໍ ນຸ ສິກ຺ຂາຍ ອສາຘາຣໂຓ ສິຍາ’’ຕິ. (ປຣິ. ໔໗໙) –

ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ‘‘ອຍໍ ປຎ຺ຫາ ນຫາປິຕປຸພ຺ພກໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕາ. ອຍຎ຺ຫິ ຂຸຣຠຓ຺ຑໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ນ ລຠຕິ, ອຎ຺ເຎ ລຠນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ສິກ຺ຂາຍ ອສາຘາຣໂຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ຍຖາ ສໍສນ຺ທຕິ ສເມຕິ, ຕຖາ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຠິກ຺ຂຸນີນໍເຍວ ສາຘາຣຓານິ ສິກ຺ຂາປທານິປິ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂຕິ, ເອວມຎ຺ໂຎປິ ອນ຺ຫາປິຕປຸພ຺ພໂກ ຠິກ຺ຂຸ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ສິກ຺ຂຕິ ເອວ ຕທຕ຺ຖໂກສລ຺ລຕ຺ຖນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພມ຺ປິ ສິກ຺ຂາປທໍ ສມສິກ຺ຂຕາ ນາມາຕິ. ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິອາທິວິຠງ຺ໂຄຕໍນິຍາມໂກຕິລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ວຕ຺ຖຸນິຍມນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ອມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິປ຺ປສງ຺ເຄນ ກເຕ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕາທິມເຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເຍ ຈ ‘‘ຕໂຍ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈ ວິຠງ຺ໂຄ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ປຐມຈຕຸກ຺ກກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໗. ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກາ ອສ຺ສ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສາ ອກຸສລາ ອາປຕ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສີລສມ຺ຠວໍ ອຠິຠວຕິ, ຣາຄາຠິຠເວ ຕສ຺ມິໍ ປາຣາຊິກາຕິ ລທ຺ຘນາມາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອາປນ຺ນາ ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາທໂຍ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ວິນາເສຕ຺ວາ ສຍເມເວກາ ອສ຺ສ. ວຕ຺ຖຸນາ ສຠາຄາຫິ ວາ ອສຠາຄາຫິ ວາ ອຎ຺ຎາຫິ ປາຣາຊິກຕ຺ເຕນ ສມານຊາຕິກາຫິ ອາປຕ຺ຕີຫິ ສຍໍ ນາຠິຠວີຍຕີຕິ ເອເກ. ຕໍ ຕໍ ປຸພ຺ເພ ວິຈາຣິຕເມວ. ຍທາ ປນ ຈຕສ຺ໂສປິ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໂຍ ເອກໂຕ ໂຫນ຺ຕິ, ຕທາ ຕາ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ອຠິຠວນ຺ຕິ, ອຠິກ຺ຂຸໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສມຎ຺ຎາຍປິ ຠິກ຺ຂຸ ນ ໂຫຕິ. ໂອມສວາທປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ນ ຊເນຕີຕິ ເອເກ. ທຸຕິເຍນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປນ ປາຣາຊິກສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຕ຺ຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິວາທີນໍ ສງ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ, ຍຸຊ຺ຊຕິ ເຈສາ ປຣສາເປກ຺ຂາ. ສາປຕ຺ຕິໂກ ນາມ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ຕສ຺ສ ຂຓຠງ຺ເຄນ ອນາປຕ຺ຕິໂກ ຠເວຍ຺ຍ, ນ ຈ ໂຫຕີຕິ. ກທາ ປນ ໂຫຕີຕິ? ຍທາ ກາລໍ ກໂຣຕິ, ຍທາ ຈ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ສາມເຓຣາທິຠູມິຍໍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຍທິ ເອວໍ ສິກ຺ຂາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາຍ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ ຈາຕິ ອຸຠຍໍ ຕສ຺ສ ເອກໂຕ ອຕ຺ຖິ, ສງ຺ຆາທິເສສາທິອາປຕ຺ຕິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາເນນ ກິໍ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ, ປຸນ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ເທສາເປຕພ຺ພາ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານໍ ຊາຕໍ, ອຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຄຫຏ຺ໂຐ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ສາມເຓໂຣ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕໂຕ ວິນຍວິໂຣຘາ ນ ວຸຏ຺ຐາຕິ. ຫຎ຺ຈິ ປນ ວຸຏ຺ຐາຕິ ຄຫຏ຺ໂຐ, ສາມເຓໂຣ ວາ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນວ ຌານລາຠີ ອສ຺ສ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສ຺ສ ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລສ຺ສ ວາ ລາຠີ ອສ຺ສ, ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ສາປຕ຺ຕິໂກ ອຣຫາ ອສ຺ສ. ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໂກ ອຸປ຺ປພ຺ພຊິໂຕ ວາ ປຣິວາສາຣໂຫ ມານຕ຺ຕາຣໂຫ ອຸປ຺ປພ຺ພຊິໂຕ ວາ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ຌານລາຠີ ອສ຺ສ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສ຺ສ, ອຣຫຕ຺ຕຜລສ຺ສ ວາ ລາຠີ ອສ຺ສ, ສາປຕ຺ຕິໂກ ສນ຺ຕຣາຍິໂກ ອຣຫາ ອສ຺ສ, ໂສ ປຸນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ປຣິວາສໍ, ມານຕ຺ຕໍ ວາ ທຕ຺ວາ ອພ຺ເຠຕພ຺ໂພ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໂກ ໂອສາເຣຕພ຺ໂພຕິ ສມາໂນ ອຍໍ ອຸປລພ຺ໂຠຕິ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອາປນ຺ໂນ ຍາວ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ປຏິຊານາຕິ ສາທິຍຕິ ສໍວາສໍ, ສນ຺ຕຣາຍິກຕ຺ຕາ ອຸໂປສຖທິວສາທີສຸ ຄຫຏ຺ຐສ຺ສ ວິຍ ສຍເມວ ສີລໍ ສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສປິ ນ ສີລສມາທານໍ ຣຸຫຕິ, ປເຄວ ຌານາທີນິ. ໂສ ເຈ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ນ ສາທິຍຕິ ນ ປຏິຊານາຕິ ສໍວາສໍ ນ ສາທິຍຕິ, ເກວລໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາວິກຕ຺ວາ ຣາຊເວຣິໂຈຣາທິຠເຍນ ກາສາວໍ ນ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນວ ໂຫຕິ ສຫເສຍ຺ຍາທິໍ ຊເນຕິ, ສີລສ຺ສ ຈ ຌານາທີນຎ຺ຈ ຠາຄີ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ອາປນ຺ເນນ ວິສຸທ຺ຘາເປກ຺ເຂນ ສນ຺ຕີ ອາປຕ຺ຕິ ອາວິກາຕພ຺ພາ, ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕິ, ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ອຘິຄມາຍາ’’ຕິອາທິ (ມຫາວ. ໑໓໔-໑໓໕).

ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕີ ອາປຕ຺ຕີຕິ ສາວເສສານວເສສປ຺ປເຠທາ ສພ຺ພາປິ ອາປຕ຺ຕິ ອາປນ຺ນາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ປເຄວ ຄຫຏ຺ຐາທິຠູມິຍໍ ຐິໂຕ ຌານາທີນໍ ຠາຄີ ອສ຺ສ ສຸທ຺ຘນ຺ເຕ ຐິຕຕ຺ຕາ, ໂຍ ປນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໂກ ອໂນສາຣິໂຕ, ຄຣຸຘມ຺ມໍ ວາ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອວຸຏ຺ຐິໂຕ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຄຫຏ຺ຐາທິຠູມິຍໍ ຐິໂຕ, ນ ໂສ ຌານາທີນໍ ຠາຄີເຍວ ຠວຕິ ນ ສຸທ຺ຘນ຺ເຕ ຐິຕຕ຺ຕາ, ສກຣຓີຍຕ຺ຕາ ຈ, ເຕເນວ ຠຄວຕາ ‘‘ໂສ ປຸນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ໂອສາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເຕ ຠິກ຺ຂຸກາເລ ອາປນ຺ນາ ອນ຺ຕຣາຍິກາ ຘມ຺ມາ ວິປ຺ປຏິສາຣໍ ຊນຍິຕ຺ວາ ອວິປ຺ປຏິສາຣມູລການໍ ປາໂມຊ຺ຊາທີນໍ ສມ຺ຠວໍ ນິວາເຣນ຺ຕິ, ໂນ ສກາສາເວສຸເຍວ. ໂນ ເຈ ນິວາເຣນ຺ຕິ, ສມ຺ຠວຕິ. ຄຣຸກໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາວິກຕ຺ວາ ເຈ ອຸປ຺ປພ຺ພຊິໂຕ, ປກຕຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ຌານາທີນໍ ຠາຄີ ອສ຺ສ ‘‘ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປເຄວ ຠິກ຺ຂຸກາເລ, ນ ຕ຺ເວວ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໂກ ສກຣຓີຍຕ຺ຕາຕິ ເອເກ. ຕທນຸວຕ຺ຕນໂກ ປນ ຕໍ ລທ຺ຘິໍ ປຫາຍ ຠາຄີ ອສ຺ສ. ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຄຫຏ຺ຐາຍ ປຣິສາຍ (ມຫາວ. ໑໕໔) ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕກສ຺ສ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ນກສ຺ສ ນິສິນ຺ນປຣິສາຍາຕິ (ມຫາວ. ໑໘໓) ເອຕ຺ຖ ຄຫຏ຺ໂຐ ນາມ ປກຕິຍາ ຄິຫິລິງ຺ເຄ ຐິໂຕ. ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຠິກ຺ຂຸລິງ຺ເຄ ຐິໂຕ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ. ໂສ ສກາສາເວສຸ ສາເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ສາມເຓຣຠາວໍ ປຕ຺ຖຍມາໂນ ເຕເນວ ລິງ຺ເຄນ ຕີຫິ ສຣຓຄມເນຫິ ສາມເຓໂຣ ໂຫຕິ. ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ ສໍວາສໍ ສາທິຍນ຺ໂຕປິ ປຈ຺ຉາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕກ຺ກເມນ ອສາທິຍິຕ຺ວາ ສາມເຓຣຠາວໍ ປຕ຺ຖຍມາໂນ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ ວິຍ ຕີຫິ ສຣຓຄມເນຫິ ສາມເຓໂຣ ໂຫຕິ, ນ ປຸນ ກາສາວໍ ປຏິຄ຺ຄາຫາເປຕພ຺ໂພ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຐມໍ ທິນ຺ນລິງ຺ເຄເຍວ ຐິຕຕ຺ຕາ. ໂຍ ປນ ປາຣາຊິໂກ ໂຈທິຍມາໂນ ປຣາຊິຕ຺ວາ ‘‘ຫນ຺ທ, ຠນ຺ເຕ, ສາມເຓໂຣ ຠວາມິ, ສຣຓານິ ເທຖາ’’ຕິ ວທຕິ, ‘‘ສາຘຸ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຄິຫິລິງ຺ເຄ ຐເປຕ຺ວາ ປຸນ ກາສາຍານິ ປຏິຄ຺ຄາຫາເປຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ. ‘‘ອິທໍ ປນ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຕໂນ ມຕິຍາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຈຣິໂຍ ວທຕິ. ປເວສນໍ ນາມ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ອງ຺ຄຊາເຕນ ສມ຺ຜຸສນໍ. ປວິຏ຺ຐໍ ນາມ ຍາວ ມູລາ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ວິປ຺ປກຕກາເລ ວາຍາມກາໂລ. ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິສມເຍ ອງ຺ຄຊາຕໍ ຐິຕໍ ນາມ. ອຸທ຺ຘຣຓໍ ນາມ ນີຫຣຓກາໂລ. ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ວາຍາມໂຕ ໂອຣມິຕ຺ວາ ຐານໍ ຐິຕໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປເວສນປວິຏ຺ຐອຸທ຺ຘຣຓກາເລສຸປິ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິ ໂຫຕິເຍວ.

ປຐມຈຕຸກ຺ກກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ເອກູນສຕ຺ຕຕິທ຺ວິສຕຈຕຸກ຺ກກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໙-໖໐. ‘‘ມຕໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອກ຺ຂາຍິຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອມຕໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂາຍິຕມ຺ປິ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພໂສ ຂາຍິຕໍ, ອຸປ຺ປາຏິຕໍ ວາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖຸເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ, ຕຖາ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂາຍິຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ມຕໍ ສພ຺ພຂາຍິຕໍ, ອຸປ຺ປາຏິຕໍ ວາ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນ ຈ ສາວເສສໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ກິໍ ກາຣຓາ? ອິທຎ຺ຫິ ສິກ຺ຂາປທໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ, ນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊໍ. ຕຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ປາຣາຊິກໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍມ຺ປິ ຫິ ໂລກວຊ຺ຊໍ, ນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊໍ. ອຖ ວາ ອຸຠຍມ຺ປິ ອນວເສສໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ປາຣາຊິກເຂຕ຺ເຕ ຫິ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິໍ ປາເປຕ຺ວາ ຐປິເຕ ຕໂຕ ປຣໍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍເຂຕ຺ຕມ຺ປິ ປາຣາຊິກເຂຕ຺ຕໍ ວິຍ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຸປຑ຺ຒກ຺ຂາຍິເຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ນິມິຕ຺ຕໍ ຂາຍິຕໍ, ຕໍ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖາຫ – ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊໍ ກິໍ ສາວເສສເມວ ຠຄວາ ປຎ຺ຎາເປຕີຕິ? ນ. ເອກໍສໂຕ ປນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປກາສຍິສ຺ສາມ, ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຠຄວາ ອຸປຑ຺ຒກ຺ຂາຍິເຕ ປາຣາຊິກໍ ນ ປຎ຺ຎາເປສີຕິ ອຍໍ ຕາວ ອປຸຈ຺ຉາ ພຸທ຺ຘວິສຍຕ຺ຕາ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຣຓປຕິຣູປກໍ ‘‘ອຸປຑ຺ຒຠາວສ຺ສ ທຸພ຺ພິນິຈ຺ຉຍຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂາຍິຕໍ ນາມ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄປສ຺ສາວມຄ຺ຄມຸຂານໍ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາເສ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຍາວ ຕຕິຍໂກຏ຺ຐາສປຣິໂຍສານາ ຂາທິຕໍ, ຕຕິຍໂກຏ຺ຐາສໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຍາວ ຈຕຸຕ຺ຖໂກຏ຺ຐາສປຣິໂຍສານາ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸ.

ຍທິປິ ນິມິຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໂສ ຂາຍິຕນ຺ຕິ ‘‘ຊີວມານກສຣີຣໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ວີມໍສິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອລ຺ລສຣີເຣຕິ ອຠິນເວ, ອກຸຖິເຕ ວາ ມນຸສ຺ສານໍ ຊີວມານສຣີເຣ ອກ຺ຂິນາສາທີສຸ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍເມວ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທີນໍ ນາສາຍ ວຕ຺ຖິໂກເສ ຈ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ‘‘ອມຄ຺ເຄນ ອມຄ຺ຄໍ ປເວເສຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖວິເສເສເນຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປກຈ຺ຉກາທີສຸ ທຸກ຺ກຏໍ, ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ອກ຺ຂິກຓ຺ຓວເຓສຸ ທຸກ຺ກຏໍ, ອວເສສສຣີເຣປິ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ອິທໍ ວິນີຕວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ເອຫິ, ຠນ຺ເຕ, ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວາ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ ຠຄິນິ ເນຕໍ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໗໙) ອິມິນາ ຕາວ ເມຖຸນຣາຄາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ‘‘ເອຫິ, ຠນ຺ເຕ, ອູຣຸນ຺ຕຣິກາຍ ຆຏ຺ເຏຫິ…ເປ… ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຕຖາ ອກາສີ’’ຕິ ອິມິນາ ຕາວ ໂມຈນສ຺ສາໂທ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ, ເຕເນວາຫ ຠຄວາ ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສາ’’ຕິ. ‘‘ໂຍ ປນ ເມຖຸນຣາເຄນ ອູຣຸນ຺ຕຣິກາຍ ຆຏ຺ເຏຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມນຸສ຺ສານໍ ອກ຺ຂິກຓ຺ຓວຓາທິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖຸ, ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ປາຬິເລໂສ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນ ອງ຺ຄຊາຕໍ ຉຸປິຕພ຺ພໍ, ໂຍ ຉຸເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຣຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນ ອກ຺ຂິກຓ຺ຓວຓໍ ຉຸປນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ ອຍໍ ຈມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘເກ ປາຬິເລໂສຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ຊີວມານກປຸຣິສສ຺ສາຕິ ຊີວມານກສທ຺ໂທ ມເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ຎາປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນາຕິ ອິທໍ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ກຕ຺ວາ ມຫາອຏ຺ຐກຖໍ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ເສສອຏ຺ຐກຖາສຸ ‘‘ເມຖຸນຣາເຄນ ມຸເຂນາ’’ຕິ ວຈນາຠາວໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ຠາວໂຕ ຕໍ ວຈນໍ ປາຬິວຈເນນ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ເມຖຸນຣາເຄນ ອິຕ຺ຖິຍາ ນິມິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປເວເສນ຺ໂຕ ຉຸປຕິ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເມຖຸນຣາເຄນ ມຸເຂນາ’’ຕິປິ ກຕ຺ຖຈິ, ປາຬິຍໍ ອວິເສເສນ ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນ ອງ຺ຄຊາຕໍ ຉຸປິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕໍ ສພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຣິມໍ ປສໍສນ຺ຕີຕິ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິ…ເປ… ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ກາຍສໍສຄ຺ຄຣາເຄນ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິອາທິອຏ຺ຐກຖາວຈເນຫິ ສໍສນ຺ທນໂຕ. ‘‘ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ…ເປ… ປຸຣິມໍ ປສໍສນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທໍ ສງ຺ຄີຕິໂຕ ປຈ຺ຉາ ສີຫຬທີປເກຫິ ອາຈຣິເຍຫິ ປາຬິຍາ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ອິຕຣຖາ ຫີຕິ ປກຕິມຸເຂນ. ກສ຺ມາ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ເຈ? ‘‘ອງ຺ຄຸລິພີຊາທີນິ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍຸຕ຺ຕໍ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖິຍາ ປສ຺ສາວມຄ຺ຄນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ‘‘ນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປສ຺ສາວມຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອວເສສນິມິຕ຺ເຕ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ເມຖຸນຣາເຄນ. ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ຈ ຂນ຺ຘເກ ປສ຺ສາວນິມິຕ຺ຕວເສເນວາຄຕຕ຺ຕາ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ເອກູນສຕ຺ຕຕິທ຺ວິສຕຈຕຸກ຺ກກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສນ຺ຖຕຈຕຸກ຺ກເຠທກກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໑-໒. ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ ຂາຓຸໍ ກຕ຺ວາຕິ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຂາຓຸໍ ປເວເສຕ຺ວາ ສມຕລໍ ວາ ກຕ຺ວາ ອຕິຣິຕ຺ຕໍ ວາ ຂາຓຸໍ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ ປເວສາຠາວາ. ອີສກໍ ອນ຺ໂຕ ປເວເສຕ຺ວາ ຐິຕໍ ຂາຓຸເມວ ເຈ ອງ຺ຄຊາເຕນ ຉຸປຕິ, ປາຣາຊິກໍ. ‘‘ອຸປ຺ປລຄນ຺ຘາ ອຸປ຺ປລຠາວາ’’ຕິປິ ທີປວາສິໂນ ປຐນ຺ຕິ ກິຣ. ສຸຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫີຕິ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐິເຕຕິ (ປາຣາ. ໕໗) ເອຕ຺ຖ ວິຍ. ‘‘ສຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂຸມ຺ຫີ’’ຕິ ຈ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ອຸຊຸກເມວ.

ສນ຺ຖຕຈຕຸກ຺ກເຠທກກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ

ປກິຓ຺ຓເກ ຍານິ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ກິຣິຍານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວເສນ ກາໂຍ, ວາຈາ ຈ ສຫ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອກິຣິຍານໍ ວເສນ ວິນາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ, ຈິຕ຺ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ອປ຺ປມາຓໍ ຠູຕາໂຣຈນສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ກິຣິຍຕ຺ຕາ, ອຈິຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ກິຣິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈໍ ພາຫຸລ຺ລນເຍນ ‘‘ກິຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍຖຍິທໍ ປຐມປາຣາຊິກໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຠາເວປິ ‘‘ໂສ ເຈ ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ສາທິຍຕິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຈ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕາປິ ກິຣິຍາ ວິນາ ເສວນຈິຕ຺ເຕນ ນ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕຊຕ຺ຕາ, ວິກາຣຣູປຕ຺ຕາ, ຈິຕ຺ຕານຸປຣິວຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ຈ. ຕສ຺ມາ ກິຣິຍາສງ຺ຂາຕມິທໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຣູປໍ ອິຕຣໍ ຈິຕ຺ຕຊຣູປໍ ວິຍ ຊນກຈິຕ຺ເຕນ ວິນາ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອິຕຣໍ ສທ຺ທາຍຕນໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ ກິຣິຍາຍ ສຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຕຊ຺ຊນກໍ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິເຍວາຕິ ກຕ຺ວາ ນ ສາທິຍຕິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍສ຺ມາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກມ຺ປິ ສມານໍ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ນ ສພ຺ພກາລໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຊເນຕິ, ຕສ຺ມາ ວິນາປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈ, ນ ສາທິຍຕິ ນາມ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ເຕເນວ ຠຄວາ ‘‘ກິໍຈິຕ຺ໂຕ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕເນວ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ນ ກິຣິຍາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຉ ອາປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐານານິ, ຕານິ ເອວ ອາປຕ຺ຕິກຣາ ຘມ຺ມາ ນາມາຕິ ຈ, ຈຕູຫາກາເຣຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ກາເຍນ ວາຈາຍ ກາຍວາຈາຫິ ກມ຺ມວາຈາຍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ຈ ເອຕານິ ສຸຕ຺ຕປທານິ ອວິໂຣຘິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ວິໂຣຘິຕານິ. ກຖໍ? ຍຎ຺ຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ກມ຺ມວາຈາຍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຕຕ຺ຖ ກາຍາທໂຍຕິ ອາປນ຺ນໍ, ຕໂຕ ກມ຺ມວາຈາຍ ສທ຺ຘິໍ ອາປຕ຺ຕິກຣາ ຘມ຺ມາ ສຕ຺ຕາຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ອຖ ຕຕ຺ຖາປິ ກາຍາທໂຍ ເອກໂຕ ວາ ນານາໂຕ ວາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ‘‘ຈຕູຫິ ອາກາເຣຫີ’’ຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ‘‘ຕີຫາກາເຣຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ ເອວໍ ວິໂຣຘິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ກຖໍ ອວິໂຣຘິຕານີຕິ? ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກເຠທຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ກາຍາທີນໍ. ຍາ ກິຣິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ຕໍ ເອກຈ຺ຈໍ ກາເຍນ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິເກນ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເອກຈ຺ຈໍ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວາຈາຍ, ເອກຈ຺ຈໍ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຫິ ກາຍວາຈາຫິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍາ ປນ ອກິຣິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ຕໍ ເອກຈ຺ຈໍ ກມ຺ມວາຈາຍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອວສິຏ຺ຐາຫິ ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຫິ ກາຍວາຈາຫິເຍວ, ນ ວິນາ ‘‘ໂນ ເຈ ກາເຍນ ວາຈາຍ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊຕິ, ກມ຺ມວາຈາປຣິໂຍສາເນ ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໑໔, ໔໒໑) ວຈນໂຕ. ອວິເສເສນ ວາ ເອກຈ຺ຈໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ກາເຍນ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເອກຈ຺ຈໍ ວາຈາຍ, ເອກຈ຺ຈໍ ກາຍວາຈາຫິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຍວາຈາຫິ, ຕໍ ເອກຈ຺ຈໍ ເກວລາຫິ ກາຍວາຈາຫິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເອກຈ຺ຈໍ ກມ຺ມວາຈາຍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ເອວໍ ອວິໂຣຘິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ສມາສໂຕ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ – ກາເຍນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ກາເຍນ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິເກນ ອກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ເອກຈ຺ຈໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິເກນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອກຕ຺ວາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ກາຍກມ຺ມໍ ນາມ. ອກຕມ຺ປິ ຫິ ໂລເກ ‘‘ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ກຏໍ ມຍາ, ຍໍ ມຍາ ປຸຎ຺ຎໍ ນ ກຕ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ, ສາສເນ ຈ ‘‘ອິທໍ ເຕ, ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ, ທຸກ຺ກຏໍ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ນ ປຸຈ຺ຉີ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໔໔໓), ເອວມິຘ ວິນຍປຣິຍາເຍ ກາເຍນ ອກຣຓີຍມ຺ປິ ‘‘ກາຍກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຍເມວ ນໂຍ ວາຈາຍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິອາທີສຸ. ຕຕ຺ຖ ສມຸຏ຺ຐານຄ຺ຄຫຓໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ວາ ອກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ວາ ກາຍາທິເຠທາເປກ຺ຂເມວ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ກິຣິຍາຄ຺ຄຫຓໍ ກາຍາທີນໍ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກເຠທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ສຎ຺ຎາຄ຺ຄຫຓໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄານງ຺ຄຈິຕ຺ຕວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ເຕນ ຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກິຣິຍາລກ຺ຂເຓ, ອກິຣິຍາລກ຺ຂເຓ ວາ ສນ຺ນິຫິຕໍ, ຍໂຕ ວາ ກິຣິຍາ ວາ ອກິຣິຍາ ວາ ໂຫຕິ, ນ ຕໍ ອວິເສເສນ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄໍ ວາ ອນງ຺ຄໍ ວາ ໂຫຕິ, ກິນ຺ຕຸ ຍາຍ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄໍ, ອິຕຣໍ ອນງ຺ຄນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ອິທານິ ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ສິກ຺ຂາປທໍ ສຈິຕ຺ຕກໍ ໂຫຕິ, ຍທຠາວາ ອຈິຕ຺ຕກໍ, ເຕນ ຕສ຺ສ ອວິເສເສນ ສາວຊ຺ຊຕ຺ຕາ ໂລກວຊ຺ຊຠາໂວວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ກິນ຺ຕຸ ສາວຊ຺ຊໍເຍວ ສມານໍ ເອກຈ຺ຈໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ ເອກຈ຺ຈໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ໂລກວຊ຺ຊຄ຺ຄຫຓໍ. ຈິຕ຺ຕເມວ ຍສ຺ມາ ‘‘ໂລກວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ມໂນກມ຺ມມ຺ປິ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ກມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອກິຣິຍາລກ຺ຂຓໍ ກມ຺ມໍ, ຕໍ ກຸສລຕ຺ຕິກວິນິມຸຕ຺ຕໍ ສິຍາຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ກຸສລຕ຺ຕິກຄ຺ຄຫຓໍ. ຍາ ປເນຕ຺ຖ ອພ຺ຍາກຕາ ອາປຕ຺ຕິ, ຕໍ ເອກຈ຺ຈໍ ອເວທນມ຺ປິ ສຎ຺ຎາເວທຍິຕນິໂຣຘສມາປນ຺ໂນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ເວທນາຕ຺ຕິກໍ ເອຕ຺ຖ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ເວທນາຕ຺ຕິກຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສິກ຺ຂາປທຎ຺ຫິ ສຈິຕ຺ຕກປຸຄ຺ຄລວເສນ ‘‘ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາຣໍ ອຈິຕ຺ຕເກນາປນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນ’’ມິຈ຺ເຈວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຣິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ອຈິຕ຺ຕໂກ ອາປຊ຺ຊຕິ ອຈິຕ຺ຕໂກ ວຸຏ຺ຐາຕິ (ປຣິ. ໓໒໔). ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕີ’’ຕິອາທິ (ປຣິ. ໔໗໐). ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ສຎ຺ຎາ ສທາ ອນາປຕ຺ຕິເມວ ກໂຣຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ ອາປຕ຺ຕິເມວ, ອຈິຕ຺ຕກໍ ນາມ ວຕ຺ຖຸອວິຊານນໍ, ໂນສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ ວີຕິກ຺ກມຊານນໍ, ອິທເມເຕສໍ ນານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສພ຺ພສງ຺ຄາຫກວເສນາຕິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ສງ຺ຄຫວເສນ. ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຈີວຣທານາທິ ກິຣິຍາກິຣິຍໂຕ. ຊາຕຣູປຣຊຕປຏິຄ຺ຄຫຓາທິ ສິຍາ ກິຣິຍໂຕ. ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕາປຏິກ຺ເຂເປ ສິຍາ ອກິຣິຍໂຕ. ເທສິຕວຕ຺ຖຸກປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕກຸຏິກຣເຓ ສິຍາ ກິຣິຍໂຕ, ອເທສິຕວຕ຺ຖຸກປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕກຣເຓ ສິຍາ ກິຣິຍາກິຣິຍໂຕ. ຍໍ ຈິຕ຺ຕງ຺ຄໍ ລຠຕິເຍວາຕິ ກາຍຈິຕ຺ຕໍ ວາຈາຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວໍ. ວິນາປິ ຈິຕ຺ເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິນາປິ ຈິຕ຺ເຕນ ສຫາປິ ຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂຍ ໂສ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂກ, ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂກ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ ກາໂຍ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ກາຍກມ຺ມໍ, ຕຖາ ວຈີກມ຺ມໍ. ຕຕ຺ຖ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂກ ກາໂຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກມ຺ມໍ ສາເຘຕິ, ອິຕໂຣ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ຕຖາ ວາຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ‘‘ໂຍ ຕຕ຺ຖ ນາມກາໂຍ ປທກາໂຍ’’ຕິ ວຈນໂຕ ວີຕິກ຺ກເມ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຫສິຕຸປ຺ປາທໂວຏ຺ຐພ຺ພນານິປິ ອາປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປກຈິຕ຺ຕານິ. ອິທມ຺ປິ ນ ມຍາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນນ຺ຕິ ຫສມາໂນ ປສ຺ສຕິ ຍທາ, ຕທາ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນໍ ຊວນຄຕິກ’’ນ຺ຕິ ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອຊານິຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິວິກຸພ຺ພນາທິກາເລ ຄເຫຕພ຺ພານິ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ…ເປ… ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖິ ໂກຈິ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ, ອຕ຺ຖິ ໂກຈິ ນ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ. ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖູສຸ ປຏິເສວນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖິ ໂກຈິ ນ ປາຣາຊິໂກ. ປກ຺ຂປຓ຺ຑໂກ ອປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ໂຕ ໂສ ປາຣາຊິກໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ນາປຊ຺ຊຕີຕິ ນ ປາຣາຊິໂກ ນາມ. ນ ຫິ ອຠິກ຺ຂຸໂນ ອາປຕ຺ຕິ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ອນາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ອປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ອາຄໂຕ ກິໍ ອສໍວາໂສ ໂຫຕິ ນ ໂຫຕີຕິ? ໂຫຕິ, ‘‘ອຠພ຺ໂພ ເຕນ ສຣີຣພນ຺ຘເນນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໕; ມຫາວ. ໑໒໙) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂຍ ປນ, ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂູນໍ…ເປ… ອສໍວາໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸຠາເວນ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວຕິ, ໂສ ເອວ ອຠພ຺ໂພ. ນາຍໍ ອປາຣາຊິກຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໘໖) ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຍຖາ ອຠິກ຺ຂຸນາ ກມ຺ມວາຈາຍ ສາວິຕາຍປິ ກມ຺ມໍ ຣຸຫຕິ ກມ຺ມວິປຕ຺ຕິຍາ ອສມ຺ຠວໂຕ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣິທໍ ຍຸຕ຺ຕິ – ອຸປສມ຺ປນ຺ນປຸພ຺ໂພ ເອວ ເຈ ກມ຺ມວາຈໍ ສາເວຕິ, ສງ຺ໂຆ ຈ ຕສ຺ມິໍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎີ, ເອວຎ຺ເຈ ກມ຺ມໍ ຣຸຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ໂນ ຂນ຺ຕີຕິ ອາຈຣິໂຍ. ຄຫຏ຺ໂຐ ວາ ຕິຕ຺ຖິໂຍ ວາ ປຓ຺ຑໂກ ວາ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎີ ກມ຺ມວາຈໍ ສາເວຕິ, ສງ຺ເຆນ ກມ຺ມວາຈາ ນ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ, ‘‘ສງ຺ໂຆ ອຸປສມ຺ປາເທຍ຺ຍ, ສງ຺ໂຆ ອຸປສມ຺ປາເທຕິ, ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ສງ຺ເຆນາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໒໗) ຫິ ວຈນໂຕ ສງ຺ເຆນ ກມ຺ມວາຈາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພາຍ ສງ຺ຆປຣິຍາປນ຺ເນນ, ສງ຺ຆປຣິຍາປນ຺ນສຎ຺ຎິເຕນ ວາ ເອເກນ ວຸຕ຺ຕາ ສງ຺ເຆນ ວຸຕ຺ຕາວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອຍເມວ ສພ຺ພກມ຺ເມສຸ ຍຸຕ຺ຕິ. ຕຖາ ອຕ຺ຖິ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ໂຕ ໂກຈິ ນາເສຕພ຺ໂພ ‘‘ໂຍ ຠິກ຺ຂຸນີທູສໂກ, ອຍໍ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ, ໂສ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນວ, ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິອາທິໍ ຊເນຕິ, ຕສ຺ສ ໂອມສເນ ຈ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕິ. ອຠິກ຺ຂຸນິຍາ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ໂຕ ນ ນາເສຕພ຺ໂພ ‘‘ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ…ເປ… ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ ປາຬິຍາ ອຠາວໂຕ. ເຕເນວ ໂສ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕາທິໍ ຊເນຕິ, ເກວລໍ ອສໍວາໂສຕິ ກຕ຺ວາ ຄຓປູຣໂກ ນ ໂຫຕິ, ເອກກມ຺ມໍ ເອກຸທ຺ເທໂສປິ ຫິ ສໍວາໂສຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ສມສິກ຺ຂຕາປິ ສໍວາໂສຕິ ກຕ຺ວາ ໂສ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ນຕ຺ຖີຕິ ປທໂສຘມ຺ມາປຕ຺ຕິໍ ປນ ຊເນຕີຕິ ກາຣຓຈ຺ຉາຍາ ທິສ຺ສຕິ. ຍຖາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ເອກກມ຺ມາທິໂນ ສໍວາສສ຺ສ ອຠາວາ ຠິກ຺ຂຸນີ ອສໍວາສາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ, ຕຖາ ຠິກ຺ຂຸ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ, ປທໂສຘມ຺ມາປຕ຺ຕິໍ ປນ ຊເນຕິ. ຕຖາ ‘‘ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນປິ ເອກຈ຺ໂຈ ໂຍ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອວຸຕ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ນິທສ຺ສເນນ ສາ ກາຣຓຈ຺ຉາຍາ ຄຫຓໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ.

ອປິ ຈ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ສຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ວິປ຺ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ປຏິພຸທ຺ໂຘ ສາທິຍຕິ, ອຸໂຠ ນາເສຕພ຺ພາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໖) ຈ, ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ນາເສຖາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໔) ຈ ວຈນໂຕ ໂຍ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອນຸວິຊ຺ຊເກນ ອນຸວິຊ຺ຊິຍມາໂນ ປຣາຊາປິໂຕ, ໂສປິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນວ, ນ ໂອມສວາທປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ຊເນຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎີ ຂຸໍເສຕຸກາໂມ’’ຕິ ປາຬິ ນຕ຺ຖິ, ກິຎ຺ຈາປິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ ‘‘ຍໍ ອກ຺ໂກສຕິ, ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ອນຎ຺ຎາປເທເສນ ຊາຕິອາທີຫິ ອກ຺ໂກສນໍ, ‘ມໍ ອກ຺ໂກສຕີ’ຕິ ຊານນາ, ອຕ຺ຖປຸເຣກ຺ຂາຣຕາທີນໍ ອຠາໂວຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານີ’’ຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ໂອມສວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ທຸຏ຺ຐໂທສສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ອສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ, ຕຎ຺ເຈ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິ ສມາໂນ ໂອກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາໂຍ ວເທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ໂອມສວາທສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໙) ວຈນໂຕ ອສຸທ຺ເຘ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາຍ ເອວ ໂອມສນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ‘‘ສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ, ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອນຊ຺ຌາປນ຺ໂນ, ຕຎ຺ເຈ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິ ສມາໂນ ໂອກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາໂຍ ວເທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ໂອມສວາທສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໙) ວຈນໂຕ ປນ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ ‘‘ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎິຕາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ ອເນກໍສິກຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ອງ຺ຄສ຺ສາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປິ ເຈຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕກຈຕຸກ຺ກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອຕ຺ຖິ ປຸຄ຺ຄໂລ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ອຕ຺ຖິ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ນ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ, ອຕ຺ຖິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ ເຈວ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ຈ, ອຕ຺ຖິ ເນວ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ. ຕຕ຺ຖ ຕຕິໂຍ ຠິກ຺ຂຸນີສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສາ ຫິ ຍາວ ນ ລິງ຺ຄໍ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ກາສາເວ ສອຸສ຺ສາຫາວ ສມານາ ສາມຎ຺ຎາ ຈວິຕຸກາມາ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂນ຺ຕີປິ ຠິກ຺ຂຸນີ ເອວ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ນາວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໔). ກທາ ຈ ປນ ສາ ອຠິກ຺ຂຸນີ ໂຫຕີຕິ? ຍທາ ສາມຎ຺ຎາ ຈວິຕຸກາມາ ຄິຫິນິວາສນໍ ນິວາເສຕິ, ສາ ‘‘ວິພ຺ຠນ຺ຕາ’’ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ຍເທວ ສາ ວິພ຺ຠນ຺ຕາ, ຕເທວ ອຠິກ຺ຂຸນີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໔). ກິຕ຺ຕາວຕາ ປນ ວິພ຺ຠນ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ? ສາມຎ຺ຎາ ຈວິຕຸກາມາ ກາສາເວສຸ ອນາລຍາ ກາສາວໍ ວາ ອປເນຕິ, ນຄ຺ຄາ ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕິຓປຓ຺ຓາທິນາ ວາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ກາສາວໍເຍວ ວາ ຄິຫິນິວາສນາກາເຣນ ນິວາເສຕິ, ໂອທາຕໍ ວາ ວຕ຺ຖໍ ນິວາເສຕິ, ສລິງ຺ເຄເນວ ວາ ສທ຺ຘິໍ ຕິຕ຺ຖິເຍສຸ ປວິສິຕ຺ວາ ເກສລຸຎ຺ຈນາທິວຕໍ ສມາທິຍຕິ, ຕິຕ຺ຖິຍລິງ຺ຄໍ ວາ ສມາທິຍຕິ, ຕທາ ວິພ຺ຠນ຺ຕາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍາ ຠິກ຺ຂຸນິລິງ຺ເຄ ຐິຕາວ ຕິຕ຺ຖິຍວຕໍ ສມາທິຍຕິ, ສາ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ ຠິກ຺ຂຸ ວິຍ ປຈ຺ຉາ ປພ຺ພຊ຺ຊມ຺ປິ ນ ລຠຕິ, ເສສາ ປພ຺ພຊ຺ຊເມເວກໍ ລຠນ຺ຕິ, ນ ອຸປສມ຺ປທໍ. ປາຬິຍໍ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ຍາ ສາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນີ ສກາສາວາ ຕິຕ຺ຖາຍຕນໍ ສງ຺ກນ຺ຕາ, ສາ ອາຄຕາ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຍາ ປຐມໍ ວິພ຺ຠມິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຕິຕ຺ຖາຍຕນໍ ສງ຺ກນ຺ຕາ, ສາ ອາຄຕາ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພາຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ສງ຺ຄີຕິອາຈຣິເຍຫິ ປນ ‘‘ຈຕຸວີສຕິ ປາຣາຊິການີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ປຸນ ສາ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ເອວ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ນານຸຎ຺ຎາຕໍ ຠຄວຕາ. ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸອຊ຺ຌາປນ຺ນາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ເອວ. ປກ຺ຂປຓ຺ຑກີປິ ຠິກ຺ຂຸນີ ເອວ. ກິນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາ.

ວິນີຕວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ

໖໗. ວິນີຕານິ ວິນິຈ຺ຉິຕານິ ວຕ຺ຖູນິ ວິນີຕວຕ຺ຖູນິ. ເຕສໍ ເຕສໍ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທີນໍ ວຕ຺ຖູນໍ ປາເຏກ຺ກໍ ນາມຄຓນໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອູນາຘິກໂທສໂສຘນຏ຺ເຐນ ອຸທ຺ທານາ ຈ ຕາ ມຕ຺ຣາທິສິທ຺ຘິຄາຖາຫິ ຉນ຺ໂທວິຈິຕິລກ຺ຂເຓນ ຄາຖາ ຈາຕິ ‘‘ອຸທ຺ທານຄາຖາ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເທ, ໂສຘເນ ອິຕິ ຘາຕຸສ຺ສ ຣູປໍ ອຸທ຺ທານາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິມາ ປນ ອຸທ຺ທານຄາຖາ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກຕ຺ເຖເຣຫິ ສງ຺ຄີຕິກາເລ ຐປິຕາ, ກຕ຺ຖາຕິ ເຈ? ປທຠາຊນີຍາວສາເນ. ‘‘ວຕ຺ຖຸຄາຖາ ນາມ ‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂູ’ຕິອາທີນໍ ອິເມສໍ ວິນີຕວຕ຺ຖູນໍ ນິທານານີ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ວິນີຕວຕ຺ຖູນິ ເອວ ‘‘ວຕ຺ຖຸຄາຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິທເມຕ຺ຖ ສມາສໂຕ ອຘິປ຺ປາຍນິທສ຺ສນໍ – ‘‘ອາປຕ຺ຕິໍ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອາປນ຺ໂນ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ມູລາປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ ວາ, ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂຸ, ປາຣາຊິກສ຺ສ, ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສ, ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ອາປຕ຺ຕິເຠທທສ຺ສນວເສນ ວາ, ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂຸ, ອສາທິຍນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ ວາ ຍານິ ວຕ຺ຖູນິ ວິນີຕານິ ວິນິຈ຺ຉິຕານິ, ຕານິ ວິນີຕວຕ຺ຖູນິ ນາມ. ເຕສໍ ວິນີຕວຕ຺ຖູນໍ ນິທານວຕ຺ຖຸທີປິກາ ຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸຄາຖາ ນາມ. ອຸທ຺ທານຄາຖາວ ‘‘ວຕ຺ຖຸຄາຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເອເກ. ເຕສໍ ‘‘ອິມິນາ ລກ຺ຂເຓນ ອາຍຕິໍ ວິນຍຘຣາ ວິນຍໍ ວິນິຈ຺ຉິນິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ນ ຫິ ອຸທ຺ທານຄາຖາຍໍ ກິຎ຺ຈິປິ ວິນິຈ຺ຉຍລກ຺ຂຓໍ ທິສ຺ສຕິ, ອຸທ຺ທານຄາຖານໍ ວິສຸໍ ປໂຍຊນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຂໍ ວິນຍຘຣາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ປໂຍຊນນານຕ຺ຕໂຕເປຕໍ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ວິຄ຺ຄໂຫ – ວຕ຺ຖູນິ ເອວ ຄາຖາ ວຕ຺ຖຸຄາຖາ. ວິນີຕວຕ຺ຖຸໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖເມຕ຺ຖ ຄາຖາຄ຺ຄຫຓໍ. ອຸທ຺ທານຄາຖາໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຖຸຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຄາຖານໍ ວຕ຺ຖູນີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ວຕ຺ຖຸຄາຖາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມກ຺ກຏິວຕ຺ຖຸໍ ອຎ຺ເຎ ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ ອາໂຣເຈສຸໍ, ອິຘ ສຍເມວ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓສ຺ສ ‘‘ຠຄວຕາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາປິ ອຎ຺ເຎ ເອວ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ, ອິຘ ເຕ ເອວາ’’ຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຈຣິຍສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ.

໖໗-໘. ຎຕ຺ວາຕິ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ສຍເມວ ຎຕ຺ວາ. ໂປກ຺ຂຣນ຺ຕິ ສຣີຣໍ ເຠຣິໂປກ຺ຂຣໍ ວິຍ. ໂລກິຍາ ອວິກລໍ ‘‘ສຸນ຺ທຣ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍາຕິ ປຐເມນຕ຺ເຖນ ວິສິຏ຺ຐກາຍຈ຺ຉວິຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ທຸຕິເຍນ ວຓ຺ຓສຸນ຺ທຣຕາຍາຕິ. ‘‘ອຸປ຺ປລຄພ຺ຠວຓ຺ຓຕ຺ຕາ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາ, ຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປລວຓ຺ຓາຕິ ນາມໍ ລຠີ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ນີລຸປ຺ປລວຓ຺ຓາ ກາຍຈ຺ຉວີຕິ ວຈນໍ ປນ ສາມຈ຺ຉວິໍ ທີເປຕິ. ໂລເກ ປນ ‘‘ອຸປ຺ປລສມາ ປສຕ຺ຖສາມາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ຍາ ສາມາ ສາມວຓ຺ຓາ ສາມຕນຸມຊ຺ຌາ, ສາ ປາຣິຈຣິຍາ ສຄ຺ເຄ ມມ ວາໂສ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສາມຈ຺ຉວິກາ ອິຕ຺ຖີນໍ ປສຕ຺ຖາ. ‘‘ຍາວສ຺ສາ ນໍ ອນ຺ຘກາຣ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ. ກິເລສກາເມຫິ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ໂຍ ນ ລິມ຺ປຕິ.

໖໙. ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ ປາຕຸຠູຕນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິສຓ຺ຐານໍ ປາຕຸຠູຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອນ຺ຕຣຘາເນນ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ປາຕຸຠາເວນ. ເອວໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍປາຕຸຠາເວປິ. ເອເຕນ ຍຖາ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເກວລໍ ປຸຣິສສຓ຺ຐານເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຍຖາ ຈ ກສ຺ສຈິ ປຓ຺ຑກສ຺ສ ວິນາປິ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ປຸຣິສສຓ຺ຐານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ຕຖາ ເຕສນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ປນ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວາ ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕໍ ມຣນ຺ຕານໍ ວິຍ ປຏິໂລມກ຺ກເມນ ສຕ຺ຕຣສມຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍ ນິຣຸທ຺ເຘ ອິຕຣໍ ວິສຠາຄິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປາຕຸຠວຕິ. ຍສ຺ມາ ມຫານິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກນ຺ຕສ຺ເສວ ກິຣສ຺ສ ວິສຠາຄິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປາຕຸຠວຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍເຍວ ອຸປຊ຺ຌໍ ຕເມວ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ປວຕ຺ຕິນີເຍວ ອຸປຊ຺ຌາຍາ, ອຸປສມ຺ປທາຈຣິຍາ ຠິກ຺ຂຸນີເຍວ ອາຈຣິຍາຕິ ກຕ຺ວາ ຕາສໍ ອຸປຊ຺ຌາຍວຕ຺ຕໍ, ອາຈຣິຍວຕ຺ຕຎ຺ຈ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາສທາສາຍໍ ປາຕໍ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພໍ, ຕາຫິ ຈ ອິມສ຺ສ ວິຫາຣໍ ອາຄມ຺ມ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກວຕ຺ຕາທິ ກາຕພ຺ພໍ ນຸ ໂຂຕິ ເຈ? ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສງ຺ຄມິຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ ວິນາຠາວທີປນໂຕ ເກວລໍ ນ ປຸນ ອຸປຊ຺ຌາ ຄເຫຕພ຺ພາ, ນ ຈ ອຸປສມ຺ປທາ ກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍເຍວ ອຸປຊ຺ຌ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສງ຺ຄມິຕຸນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູຫິ ວິນາ ຫຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ເອວ ສທ຺ຘິໍ ສມງ຺ຄີ ຠວິຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ອິມິນາ ປາຬິເລເສນ ‘‘ຕສ຺ສາ ເອວ ຄາມນ຺ຕຣາທີຫິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ, ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສງ຺ຄມິຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຍຎ຺ຈ ຠຄວຕາ ຄມນໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ກຸໂຕ ຄາມນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈຍາ ອາປຕ຺ຕິ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອາປຕ຺ຕິຍໍ ນິໂຍເຊຕີຕິ ຍຸຕ຺ຕເມວ ຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ຍາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ອສາຘາຣຓາ, ຕາຫິ ອາປຕ຺ຕີຫິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປາຬິວຈນໂຕ ນ ຄາມນ຺ຕຣາທີຫິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ສາຘາຣຓຕາ ອາປຕ຺ຕິເຍວ ‘‘ຍາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ອສາຘາຣຓາ, ຍາ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສງ຺ຄມນ຺ຕິຍາ ຄາມນ຺ຕຣນທີປາຣຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວາສຄຓໂອຫີຍນາປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາຫິ ອາປຕ຺ຕີຫິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ນ ວຸຕ຺ຕໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສງ຺ກນ຺ຕາຍປິ ຕສ຺ສາ ຕາ ປຫາຍ ອຎ຺ຎາຫິ ສງ຺ຄມນ຺ຕິຍາ ຄາມນ຺ຕຣາທີຫິ ອນາປຕ຺ຕິ ເອວ ສພ຺ພກາລນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ຕຖາ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕາທິວຕ຺ຖຸໍ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ອຊ຺ຌາຈຣນ຺ຕີປິ ສາ ລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວນ ກາຣເຓນ ອນາປຊ຺ຊນໂຕ ອນາປຕ຺ຕິ. ອນາປຊ຺ຊນຏ຺ເຐເນວ ວຸຏ຺ຐາຕິ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ໂຍຄີ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ເອວ ກິເລເສ ນິໂຣເຘຕິ. ອພນ຺ຘໂນປິ ປຕ຺ໂຕ ‘‘ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສພ຺ພໂສ ວາ ປນ ນ ສາເວຕິ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ, ເອວມິຘ ອນາປນ຺ນາປິ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຏ຺ຐິຕາ ນາມ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຍສ຺ມາ ປນ ສາ ປຸຣິເສນ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິໍ ອນາປຊ຺ຊນ຺ຕີປິ ສກ຺ໂກຕິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສງ຺ຄມິຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຣິວາເຣ ‘‘ອປເຣຫິປິ ຈຕູຫາກາເຣຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ຄຓມຊ຺ເຌ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວນາ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໔). ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິວາເຣ ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໔), ຕສ຺ສ ສຫເສຍ຺ຍາທິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ອສາຘາຣຓາປຕ຺ຕີຫິ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທູເຣ ວິຫາໂຣ ໂຫຕິ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກໍ ປຈ຺ຉິມໍ, ວິຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄາມໍ ປວິສນ຺ຕິຍາ ຄາມນ຺ຕຣໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍວິທຫນໍ ປຣິໂມເຈຕ຺ວາຕິ ອທ຺ຘານຄມນສໍວິທຫນໍ ອກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາ ໂກເປຕ຺ວາຕິ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓວສ຺ສສາມເຓເຣນາປີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອປຣິປຸຓ຺ຓວສ຺ສສ຺ສ ອຸປຊ຺ຌາຍຄ຺ຄຫຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ວິນຍກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຐປິໂຕຕິ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຐປິໂຕ. ອວິກປ຺ປິຕານໍ ທສາຫາຕິກ຺ກເມ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຸນ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປນ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ນິຘິໍ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ປຏິຄ຺ຄາຫາເປຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໒໑) ວຈນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນເປກ຺ຂວິສ຺ສຊ຺ຊເນນາຕິ ວຕ຺ຖຸໍ ອນເປກ຺ຂວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ວາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ປຸນ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມີຕິ. ປກ຺ຂມານຕ຺ຕກາເລ ປຸນເທວ ລິງ຺ຄໍ ປຣິວຕ຺ຕຕິ ຉາຣຕ຺ຕໍ ມານຕ຺ຕເມວ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ສເຈ, ຠິກ຺ຂຸກາເລ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ, ໂນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາຍາຕິ ໂນ ລທ຺ຘີຕິ ອາຈຣິໂຍ.

ປຣິວາສທານໍ ປນ ນຕ຺ຖີຕິ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຉາທນາສມ຺ຠວໂຕ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ອສາຘາຣຓໍ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸຣິສລິງ຺ຄໍ ປຏິລຠຕິ, ຠິກ຺ຂູສຸ ອຸປສມ຺ປທໍ ນ ລຠຕິ, ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ລຠຕິ, ອນຸປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິໂຕ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິໍ ນ ຊເນຕິ. ວິພ຺ຠນ຺ຕາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປຸຣິສລິງ຺ເຄ ປາຕຸຠູເຕ ຠິກ຺ຂູສຸ ອຸປສມ຺ປທໍ ນ ລຠຕິ, ປາຣາຊິກໍ. ອວິພ຺ຠນ຺ຕມານສ຺ສ ຄຫຏ຺ຐສ຺ເສວ ສໂຕ ຠິກ຺ຂຸນີທູສກສ຺ສ ສເຈ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ ປາຕຸຠວຕິ, ເນວ ຠິກ຺ຂຸນີສຸ ອຸປສມ຺ປທໍ ລຠຕິ, ນ ປຸນ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ເຕ ຊາເຕ ຠິກ຺ຂູສຸ ວາຕິ. ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ເຕ ສຕິ ຠິກ຺ຂຸ ໂຫຕິ, ໂສ ເຈ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ວິພ຺ຠມິຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ ປຏິລເຠຍ຺ຍ, ຠິກ຺ຂຸນີສຸ ອຸປສມ຺ປທໍ ປຏິລຠຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ປາຣາຊິກຠາວໍ ອປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຣິປຸຓ຺ຓທ຺ວາທສວສ຺ສາ ປຸຣິສລິງ຺ຄໍ ປຏິລເຠຍ຺ຍ, ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ເອວ. ປຸນ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ອາຄໂຕ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສຕ຺ຕາ. ປຸນ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ເຕ ສຕິ ຠິກ຺ຂຸນີສຸ ອຸປສມ຺ປທໍ ລຠຕິ. ເອວໍ ເຈ ກຕທ຺ວາທສສງ຺ຄຫສ຺ສ ທາຣກສ຺ສ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ເຕ ສຕິ ຄິຫິຄຕາ ອິຕ຺ຖີ ໂຫຕິ, ປຣິປຸຓ຺ຓທ຺ວາທສວສ຺ສາ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພາ ກິຣ. ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄນ຺ຕຣຘາເນນ, ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ ປຸຣິສລິງ຺ຄນ຺ຕຣຘາເນນ ປກ຺ຂປຓ຺ຑກຠາໂວ ຠເວຍ຺ຍ, ນ ສາ ຠິກ຺ຂຸນີ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ນາເສຕພ຺ພາ ຠິກ຺ຂຸ ວາ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຸນ ປກຕິຠາວາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວາ. ປກຕິປຓ຺ຑກໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປຓ຺ຑໂກ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກ຺ຂປຓ຺ຑໂກ ຫິ ສໍວາສນາສນາຍ ນາເສຕພ຺ໂພ, ອິຕໂຣ ອຸຠຍນາສນາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິ ເຕສໍ ປຸນ ປກຕິຠາໂວ ຠເວຍ຺ຍ, ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍເຍວ ອຸປຊ຺ຌໍ ຕເມວ ອຸປສມ຺ປທໍ ຕານິເຍວ ວສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສງ຺ຄມິຕຸ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ວິຘິ ສມ຺ຠວຕິ. ສເຈ ເນສໍ ລິງ຺ຄນ຺ຕຣໍ ປາຕຸຠເວຍ຺ຍ, ໂສ ຈ ວິຘິ, ຍາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສາຘາຣຓາ, ຕາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ສນ຺ຕິເກ ວຸຏ຺ຐາຕຸໍ ອສາຘາຣຓາຫິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ວິຘິ ສມ຺ຠວຕິ. ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິວາເຣ ‘‘ສຫ ປຏິລາເຠນ ປຸຣິມໍ ຊຫຕິ, ປຈ຺ຉິເມ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນ຺ຕິ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ສຫ ປຏິລາເຠນ ປຈ຺ຉິມໍ ຊຫຕິ, ປຸຣິເມ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິອາທິ, ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຘິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອມ຺ຫາກໍ ຂນ຺ຕີຕິ ອາຈຣິໂຍ. ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ, ປຸຣິສລິງ຺ຄໍ ວາ ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕໍ ກິໍ ສກລມ຺ປິ ສຣີຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ, ອຸທາຫຸ ສຍເມວ. ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕາວ ສກລໍ ສຣີຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ, ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຈຸໂຕ ຠເວຍ຺ຍ. ຕສ຺ມາ ສາມຎ຺ຎາ ຈຸໂຕ ຠເວຍ຺ຍ, ປຸນ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ໂອປປາຕິໂກ ຠເວຍ຺ຍ. ອຖ ສຍເມວ ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ, ໂສປິ ຠາໂວ ຕສ຺ສ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນິ ຫິ ສກລມ຺ປິ ສຣີຣໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕານີຕິ ຂຓນິໂຣໂຘ ວິຍ ເຕສໍ ອນ຺ຕຣຘານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສປ຺ປສງ຺ຄາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສຏ຺ຐປ຺ປຠານໍ ທີປານໍ ເອກປ຺ປຠານິໂຣເຘປິ ອິຕຣິສ຺ສາ ຐານໍ ວິຍ ເສສສຣີຣຏ຺ຐານໍ ຕຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໗໑-໒. ມຸຈ຺ຈຕຸ ວາ ມາ ວາ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ໂມຈນຣາຄາຠາວໂຕ. ອວິສໂຍຕິ ອສາທິຍນໍ ນາມ ເອວຣູເປ ຐາເນ ທຸກ຺ກຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມຖຸນຘມ຺ໂມ ນາມ ອຸຠິນ຺ນໍ ວາຍາເມນ ນິປຊ຺ຊຕິ ‘‘ຕສ຺ສ ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຕ຺ວໍ ມາ ວາຍາມ, ເອວໍ ເຕ ອນາປຕ຺ຕິ ຠວິສ຺ສຕິ, ກິຣິຍຎ຺ເຫຕໍ ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ‘‘ອາປຕ຺ຕິໍ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ ອາປນ຺ໂນ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອກິຣິຍມ຺ເປຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ‘‘ກິຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ.

໗໓-໔. ‘‘ປາຣາຊິກຠເຍນ ອາກາສຄຕເມວ ກຕ຺ວາ ປເວສນາທີນິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສຫສາ ຕາລຸກໍ ວາ ປສ຺ສໍ ວາ ອງ຺ຄຊາຕໍ ຉຸປຕິ ເຈ, ທຸກ຺ກຏເມວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ນ ເມຖຸນຣາຄຕ຺ຕາຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ທນ຺ຕານໍ ພາຫິຣຠາໂວ ໂອຏ຺ຐານໍ ພາຫິຣຠາໂວ ວິຍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕທນ຺ເຕ ຊິວ຺ຫາຍ ຈ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວິສຎ຺ຎິໍ ກຕ຺ວາຕິ ວຈເນນ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ປຸຄ຺ຄໂລ ນ ວິສຎ຺ຎີກໂຕ, ໂສ ເຈ ອຕ຺ຕໂນ ອງ຺ຄຊາຕສ຺ສ ຘາຕຸຆຏ຺ຏນຈຣິຓິຊ຺ຌິຓິກາທິສຎ຺ຎາຍ ສາທິຍຕິ, ເມຖຸນສຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕ ວິສຎ຺ຎີປກ຺ຂເມວ ຠຊຕີຕິ ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິຈ຺ຉາຍາ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເມຖຸນເມຕໍ ມຎ຺ເຎ ກສ຺ສຈິ ອມນຸສ຺ສສ຺ສາ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ສາທິຍນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ເອວ. ປຓ຺ຑກສ຺ສ ເມຖຸນຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຓ຺ຑກສ຺ສ ວຈ຺ຈມຄ຺ເຄ ວາ ມຸເຂ ວາ, ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ສາມິວຈນໍ. ອເວທຍນ຺ຕສ຺ສປິ ເສວນຈິຕ຺ຕວເສນ ອາປຕ຺ຕິ ສນ຺ຖເຕເນວ ເສວເນ ວິຍ.

ອຸປຫຕິນ຺ທ຺ຣິຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ, ໂສ ອາໂຣເຈສີ’’ຕິ ທຸວິໂຘ ປາໂຐ ອຕ຺ຖິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອາໂຣເຈສຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປາໂຐ ‘‘ເວທິຍິ ວາ ໂສ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຸນ຺ທຣໍ, ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ອາປຕ຺ຕິໍ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ‘‘ເວທິຍາ ວາ’’ຕິ ທີປວາສິໂນ ປຐນ຺ຕິ ກິຣ, ເມຖຸນຘມ຺ມສ຺ສ ປຸພ຺ພປໂຍຄາ ຫຕ຺ຖຄ຺ຄາຫາທໂຍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທຸກ຺ກຏເມວສ຺ສ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ປຸຣິມປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍສ຺ມາ ປນ ທຸກ຺ກຏເມວສ຺ສ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຍາວ ສີສໍ ນ ປາປຸຓາຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕາວ ທຸກ຺ກເຏ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສີສໍ ນາມ ມຄ຺ຄປຏິປາທນໍ. ‘‘ສີສໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ ປາຣາຊິກໍ ນ ໂຫຕິ ຕາວ ປຸພ຺ພປໂຍຄທຸກ຺ກເຏ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຄຓ຺ຐິປເທ ລິຂິຕໍ. ອຸຈ຺ຈາລິງ຺ຄປາຓກທຏ຺ເຐນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠາວນິຏ຺ຐາປຈ຺ຈໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ທຏ຺ເຐນ ທໍເສນ ຂາທເນນາຕິ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ.

໗໖-໗. ສງ຺ຄາມສີເສ ຍຸທ຺ຘມຸເຂ ໂຍຘປຸຣິໂສ ວິຍາຍໍ ຠິກ຺ຂູຕິ ‘‘ສງ຺ຄາມສີສໂຍໂຘ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຣຸກ຺ຂສູຈິທ຺ວາຣໍ ອຸປິລວາຍ, ເອເກນ ວາ ພຫູຫິ ວາ ກຓ຺ຏເກຫິ ຖກິຕພ຺ພໍ ກຓ຺ຏກທ຺ວາຣໍ. ທຸສ຺ສທ຺ວາຣໍ ສາຓິທ຺ວາຣຎ຺ຈ ທຸສ຺ສສາຓິທ຺ວາຣໍ. ‘‘ກິລຎ຺ຊສາຓີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ທຸສ຺ສສາຓິຍເມວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກສທິສຕ຺ຕາ ‘‘ເອກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາກາສຕເລຕິ ຫມ຺ມິຍຕເລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ກິຎ຺ຈິ ກໂຣນ຺ຕາ ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິປນ຺ນານໍ ອາປຸຈ຺ຉນໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທເມວ ຈ ນ ອຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິ ເອວ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕາ. ກຖໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ‘‘ຣຕ຺ຕິໍ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ອຸຏ຺ຐຫຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ‘‘ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏາປິ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ, ເຕນ ອິຕຣສ຺ມາ ທຸກ຺ກຏາ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທເມວ ຈ ນ ອຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທເມວາຕິ ອວຘາຣຓຕ຺ຕາ ປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຸນ ‘‘ສຸປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວິຍ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ນິປຊ຺ຊນ຺ໂຕຕິ ນິປຊ຺ຊນກາເລ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພທຸກ຺ກຏເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຍຖາປຣິຈ຺ເຉເທນ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ທ຺ເວ ທຸກ຺ກຏານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ. ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ‘‘ຍທິ ຣຕ຺ຕິໍ ທ຺ວາຣໍ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ‘ທິວາ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’ຕິ, ອນາທຣິເຍ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ນິປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຣຸເຓ ອຸຏ຺ຐິເຕ ອຸຏ຺ຐາຫີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ຊານິຕພ຺ພໍ. ‘‘ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ເອເກ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອນິປນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສເຈ ປນ ຣຕ຺ຕິໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ, ອຣຸຓຸຏ຺ຐານສມເຍ ໂກຈິ ວິວຣຕິ, ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນາທີນິ ອກຕ຺ວາ ນິປນ຺ນສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ກສ຺ມາ? ອາປຕ຺ຕິເຂຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.