ປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ໂຑ

ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ

‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕິ ມຫາວເນ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວິນຍນິທາເນ ອາຣຠິຕພ຺ເພ ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑສ຺ສ ອາຣມ຺ໂຠ ກິມຕ຺ໂຖຕິ ເຈ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ມູລໂຕ ປຠຸຕິ ວິນຍນິທານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ປຐມໍ ອາວຸໂສ ອຸປາລິ ປາຣາຊິກໍ ກຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເວສາລິຍ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເຈ? ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ກສ຺ມາ? ກຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ຫິ ນິທານປຸຈ຺ຉາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ‘‘ປຐມສ຺ສ ປາຣາຊິກສ຺ສ ກິໍນິທານ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕ ສາຘາຣຓມຫານິທານວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍາຕິ? ນາຍຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ເພສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປາເຏກ຺ກໍ ນິທານສ຺ສ ປຸຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຈ ສພ຺ພສາຘາຣຓມຫານິທານໍ ປຐມມາຫ. ເອກນ຺ເຕນ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນກ຺ກເມນ ປາຣາຊິກາທີນິ ສງ຺ຄຫໍ ອາໂຣປິຕານິ. ກຖໍ ອາໂຣປິຕານີຕິ ເຈ? ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສເປນ ອນຸກ຺ກເມນ ສພ຺ໂພປິ ວິນໂຍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ, ປຸຏ຺ເຐນ ຈ ອາຍສ຺ມຕາ ອຸປາລິຕ຺ເຖເຣນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕເມວ. ອປຸຈ຺ຉິຕານິປິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸອາທີນິ ຍຸຊ຺ຊມານານິ ວຕ຺ຖູນິ ອນ຺ໂຕກຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນກ຺ກເມເນວ ຄຓສຊ຺ຌາຍມກໍສູຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑໍ ປຐມປາຣາຊິກສ຺ເສວ ນິທານນ຺ຕິ ວາ ອນຘິກາຣິກໍ ວາ ນິປ຺ປໂຍຊນໍ ວາ ປາເຏກ຺ກໍ ສິກ຺ຂາປທນິທານປຸຈ຺ຉານນ຺ຕຣໍ ຕເທວ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ອາທິໂຕ ປຠຸຕິ ວິນຍນິທານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ.

ອິທານິ ນິທານຠຓເນ ປໂຍຊນໍ ວກ຺ຂາມ – ວິນຍສ຺ສອາຓາເທສນຕ຺ຕາ ຠຄວໂຕ ຕາວ ອາຓາຣຫຠາວທີປນໍ, ອາຓາຠູຕສ຺ສ ຈ ວິນຍສ຺ສ ອນຎ຺ຎວິສຍຠາວທີປນໍ, ອາຓາຍ ຐິຕານໍ ສາວການໍ ມຫານຸຠາວທີປນຎ຺ຈາຕິ ຕິວິຘມສ຺ສ ປໂຍຊນໍ. ກຖໍ? ອາຓາສາສນາຣໂຫ ຫິ ຠຄວາ ປຫີນກິເລສຕ຺ຕາ, ອຘິຄຕຄຸຓວິເສສຕ຺ຕາ, ໂລກເຊຏ຺ຐເສຏ຺ຐຕ຺ຕາ, ຕາທິຠາວປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ, ອຣສຣູປຕາທີຫິ ອຏ຺ຐຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫິ ອກມ຺ປນໂຕ ຠຄວໂຕ ຕາທິຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ເຕສໍ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູນໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ຠວປຣິຍາຍທີປນປາຬິຍາ ປຫີນກິເລສຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ ຕິສ຺ສນ຺ນຎ຺ຈ ວິຊ຺ຊານໍ ອຘິຄມປຣິທີປເນນ ອຘິຄຕຄຸຓວິເສສຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ນາຫໍ ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ປສ຺ສາມິ ສເທວເກ…ເປ… ມຸທ຺ຘາປິ ຕສ຺ສ ວິປເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈ ‘‘ເຊຏ຺ໂຐ ເສຏ຺ໂຐ ໂລກສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ວຈເນນ ເຊຏ຺ຐເສຏ຺ຐຕາ ເວທິຕພ຺ພາ, ອິທຎ຺ຈ ຠຄວໂຕ ອາຓາຣຫຠາວທີປນປ຺ປໂຍຊນໍ. ‘‘ອາຄເມຫິ ຕ຺ວໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອາຄເມຫິ ຕ຺ວໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຕຖາຄໂຕວ ຕຕ຺ຖ ກາລໍ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຈນໍ ອນຎ຺ຎວິສຍຠາວທີປນໍ. ‘‘ສາຘາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປຖວິໍ ປຣິວຕ຺ເຕຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ເອກາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປາຓິໍ ອຠິນິມ຺ມິນິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ສພ຺ໂພ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈ ອິເມຫິ ເຖຣສ຺ສ ຕີຫິ ສີຫນາເທຫິ ອາຓາຍ ຐິຕານໍ ສາວການໍ ມຫານຸຠາວຕາທີປນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສາວຕ຺ຖິຍາທີສຸ ອວິຫຣິຕ຺ວາ ກິມຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍເມວ ຕທາ ວິຫາສີຕິ ເຈ? ນເຬຣຸຍກ຺ຂສ຺ສ ປີຕິສຎ຺ຊນນຕ຺ຖໍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຠິກ຺ຂາວເສນ ອກິລມນຕ຺ຖໍ, ເວຣຎ຺ຊພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ປສາທສຎ຺ຊນນຕ຺ຖໍ, ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອານຸຠາວທີປນຏ຺ຐານຠູຕຕ຺ຕາ, ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູຕປຣິວິຕກ຺ກນຏ຺ຐານຠູຕຕ຺ຕາ ຈ. ເຕສຸ ປຈ຺ຉິມໍ ພລວກາຣຓໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາຕິ ເຍນ ກາເລນ ອາຍສ຺ມໂຕ…ເປ… ເຕນ ກາເລນາ’’ຕິ. ປຸຣິເມສຸ ຈຕູສຸ ອສງ຺ຄຫກາຣເຓສຸ ປຐເມນ ຠຄວາ ເມຕ຺ຕາຠາວນາທິນາ ອມນຸສ຺ສານໍ ຈິຕ຺ຕສໍຣກ຺ຂເຓນ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາທຣໍ ຊເນຕິ. ທຸຕິເຍນ ປຣິສາວຈເຣນ ຠິກ຺ຂຸນາ ເອວໍ ປຣິສາ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພາ, ເອວໍ ອປ຺ປິຈ຺ເຉນ ສນ຺ຕຸຏ຺ເຐນ ຈ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕິເຍນ ປຈ຺ຈເຍ ນິຣເປກ຺ເຂນ ກຸລານຸຄ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພຕິ. ຈຕຸຕ຺ເຖນ ເອວໍ ມຫານຸຠາເວນາປິ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຖໍ ນ ໂລລຸປ຺ປໍ ກາຕພ຺ພໍ, ເກວລໍ ປຣທຕ຺ຕຸປຊີວິນາ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ເຕນາຕິອາທິປາຐສ຺ສ…ເປ… ວິນຍສ຺ສຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອຎ຺ໂຎ ເຕນາຕິອາທິປາໂຐ, ອຎ຺ໂຎ ວິນໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ.

‘‘ເຕນາຕິອາທິປາຐມ຺ຫາ, ໂກ ອຎ຺ໂຎ ວິນໂຍ ອິຘ;

ຕສ຺ສຕ຺ຖໍ ທສ຺ສຍນ຺ໂຕວ, ກເຣ ວິນຍວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ. –

ເຈ? ນນຸ ວຸຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ເພວ ‘‘ອິທຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂວຈນໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ, ຕສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ເຕນາຕິອາທິປາຐສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ທສ຺ສຍນ຺ໂຕ ກຣິສ຺ສາມິ ວິນຍສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂວຈນຠູຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອວມາທິວຈນປຏິມຓ຺ຑິຕນິທານໍ ວິນຍປິຏກໍ ເກນ ຘາຣິຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິອາທິວຈນສ຺ສ ວິນຍປິຏກປຣິຍາປນ຺ນຠາວທີປນໂຕຕິ ເຈ? ນ, ອຎ຺ຎຕ຺ເຖປິ ຕພ຺ໂພຫາຣສິທ຺ຘິໂຕ ‘‘ນານາວິຘຠິຕ຺ຕິກມ຺ມປຏິມຓ຺ຑິຕວສໂນ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ວິນຍສ຺ສາທິຠາເວນ ສງ຺ຄີຕິກາຣເກຫິ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ວິນຍປຣິຍາປນ຺ນຕາປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຕສ຺ສ ວຈນສ຺ສ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຍຖາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ຈ, ອຠິຘມ຺ເມ ຈ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ອນິຍມໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ອວຕ຺ວາ ອິຘ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ປຐມໍ ຕໍນິທ຺ເທໂສວ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມຍສ຺ສ, ຍສ຺ສ ວາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕສ຺ສ ສມຍສ຺ສ ເຫຕຸ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສິ, ຕສ຺ສ ຈ ສມຍສ຺ສ ອຕີຕສ຺ສ ເຕສໍ ສງ຺ຄີຕິກາຣການໍ ວສີນໍ ສຸວິທິຕຕ຺ຕາ. ກຖໍ? ‘‘ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອປ຺ປິຈ຺ຉາ ເຕ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ, ‘‘ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ຕທນຸຈ຺ຉວິກໍ ຕທນຸ…ເປ… ທສ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາຍາ’’ຕິ ຈ ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ຈ ຂນ຺ຘເກສຸ ຈ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕີຫິ ສຣຓຄມເນຫິ ປພ຺ພຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິອາທິວິນຍກ຺ກມສ຺ສ ວຈນໂຕ ໂຍ ໂສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ວິນຍກ຺ກມສ຺ສ ໂສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ ຈ ສຸວິທິໂຕ ເຕສໍ ປຎ຺ຈສຕານໍ ຘມ຺ມຘຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ, ນາຍໍ ນໂຍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ຠວຕິ. ຕສ຺ມາ ສຸວິທິຕຕ຺ຕາ ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ວິຫຣຕີຕິ ວິຫຣຕິປເທນ ເອກສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາ ຈ ປຐມໍ ຍໍນິທ຺ເທສາທິໂນ ອສມ຺ຠວໂຕ ຈ ວິນຍປິຏເກ ຕໍນິທ຺ເທໂສວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ກຖໍ? ເອຕ຺ຖ ‘‘ເຍນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຍນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລີ…ເປ… ໂຫຕີ’’ຕິ ວາ ອສມ຺ຠວໂຕ ຍໍນິທ຺ເທເສນ ອວຕ຺ວາ ຕໍນິທ຺ເທສສ຺ເສວ ສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ…ເປ… ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເກວລໍ ສຸວິທິຕຕ຺ຕາ ວາ. ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ນິຍມນິທ຺ເທສວຈນເມເວຕໍ ຕໍນິທ຺ເທສຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ສມ຺ປຕິກາລວເສນ ຕທິຕເຣສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອວິທິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ວິນເຍ ຍຸຕ຺ຕີ’’ຕິ, ຕໍ ຕພ຺ພຫຸເລນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍທິ ສພ຺ພໍ ເຕນາຕິ ປທໍ ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນໍ ຠເວຍ຺ຍ, ເຕນ ຫິ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ສິທ຺ຘຕ຺ຖໍ ເຕນາຕິ ປທໍ ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນໍ ຠເວຍ຺ຍ. ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ອຸຣຸເວລາຍໍ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕໍ ເຕນາຕິ ປທຎ຺ຈ ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນໍ ຠເວຍ຺ຍ, ນ ຈ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເຍສໍ ເຕນ ຕໍນິທ຺ເທເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ໂຖ ອວິທິໂຕ, ເຕສໍ ວເສນາຫ ‘‘ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ຕໂຕ ປຐມໍ ຕທຕ຺ຖາທສ຺ສນໂຕ ປຈ຺ຉາປິ ຕໍສມ຺ພນ຺ເຘນ ຍໍນິທ຺ເທສທສ຺ສນໂຕ ຈ ‘‘ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫາທີສຸ ອຍໍ ນາມາຕິ ອນິຍເມຕ຺ວາ ກາລປຣິທີປນສ຺ສ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຸປປທຠາເວນປິ ເອວໍ ວຕ຺ຕຸມຣຫຕິ ‘‘ຍທິທໍ ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເຕນ ຆເຏນ ປເຏນາຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ນິຍມໍ ກໂຣຕິ ‘‘ສມເຍນາ’’ຕິ. ເກນ ປນ ສມເຍນ? ປຣຠາເຄ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິວິຕກ຺ກສມເຍນ. ເອຕ຺ຖາຫ – ວິຕກ຺ກສມໂຍ ເຈ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ‘‘ປຣໂຕ ອິຘ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ໂຍ ຫິ ໂສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ ສາຣິປຸຕ຺ຕາທີຫິປິ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ຈາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ? ນ, ພາຫຸລ຺ເລນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສຸ ວິຍ ອວຕ຺ວາ ອິຘ ວິນຍປິຏເກ ກຣຓວຈເນນ ກສ຺ມາ ນິທ຺ເທໂສຕິ ຫິ ໂຈທນາ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສາ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ພາຫຸລ຺ເລນ ກຣຓວຈນປ຺ປໂຍຊນໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ອາຈຣິໂຍ ອາຫ ‘‘ໂຍ ໂສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ’’ຕິອາທິ. ນ ສມ຺ປຕິ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ເສວ ກຣຓວຈນສ຺ສ ປໂຍຊນໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ, ອິມສ຺ສ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖວ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ກຣຓຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອປຣຠາເຄ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນາ’’ຕິອາທິ. ສມຍຎ຺ຈາຕິ ອາຄມນປຈ຺ຈຍສມວາຍໍ ຕທນຸຣູປກາລຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຎ຺ຈ ອາຄມນກາລຎ຺ຈ ລຠິຕ຺ວາ ຊານິສ຺ສາມາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ຍຖາ ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ສມໂຍ ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຂຓສມຍານໍ ເອໂກ ອຕ຺ໂຖ, ຕຖາ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາຕິ ກາລສມຍານໍ ເອໂກ ອຕ຺ໂຖ ສິຍາ, ອປິຈ ອາຄມນປຈ຺ຈຍສມວາໂຍ ເຈຕ຺ຖ ສມໂຍ ກາລສ຺ສາປິ ອາຄມນປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ສມຍຄ຺ຄຫເຓເນວ ໂສ ຄຫິໂຕຕິ ວິສຸໍ ກາໂລ ກິມຕ຺ຖໍ ຄຫິໂຕຕິ ຈ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປີຕິ ກາລສ຺ສ ປຐມໍ ນິຍມິຕຕ຺ຕາ ນ ສມໂຍ ກາລຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມິໍ ສ຺ເວຕິ ນິຍມິຕກາເລ ອິຕເຣສໍ ອາຄມນປຈ຺ຈຍານໍ ສມວາຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ ຍຖານິຍມິຕກາເລປິ ປຸພ຺ພຓ຺ຫາທິປ຺ປເຠທໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມວາຍານຸຣູປໍ ກາລຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາຕິ ສ຺ເວຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນທິວເສ ປຸພ຺ພຓ຺ຫາທິກາລນິຍຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ຕສ຺ມາ ກາລສມຍານໍ ນ ເອກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ກາລສ຺ສ ວິສຸໍ ຄຫຓມ຺ປິ ສາຕ຺ຖກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ຂເຓ ຂເຓ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ ຊາຍສິ ຈ ຊີຍສິ ຈ ມີຍສິ ເຈຕິ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສນ຺ຕິເກ ອຠິກ຺ຂຓໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ (ປາຈິ. ໑໙໘) ຈ ຂເຓ ຂເຓ ຠາສຕິ ສຕ຺ຖຸສາສນນ຺ຕິ ຈ ຂຓສທ຺ໂທ ອເນກຕ຺ໂຖ, ຕຖາ ສມຍສທ຺ໂທ ຈ, ຕສ຺ມາ ເອກເມເກນ ນິຍເມນ຺ໂຕ ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຂຓສມຍານໍ ອຕ຺ໂຖ ເອກຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຂໂຓ ໂອກາສລາໂຠ, ອຏ຺ຐກ຺ຂຓວຊ຺ຊິໂຕ ນວໂມ ຂໂຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຈ຺ເຉທາທໂຍ ທິຏ຺ຐິຄຕສງ຺ຂາເຕ ສມເຍ ເອຕ຺ຖ ປວທນ຺ຕີຕິ ສມຍປ຺ປວາທໂກ. ສ຺ເວວ ຕິນ຺ທຸກາຈີຣສງ຺ຂາຕາຍ ຕິມ຺ພຣຸຣຸກ຺ຂປນ຺ຕິຍາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕິນ຺ທຸກາຈີຣໍ. ເອກສາລເກຕິ ເອໂກ ສາລຣຸກ຺ໂຂ. ‘‘ກຸຏິກາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອຕ຺ຖາຠິສມຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕປຏິລາຠາ. ຘີໂຣຕິ ຈ ປຓ຺ຑິໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນາຎ຺ໂຎ. ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ມານສ຺ສ ປຫາເນນ, ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ມານປ຺ປຫາເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐຕິອາທີສຸ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ຈຕູຫິ ອາກາເຣຫິ ປຏິເວໂຘ’’ຕິອາທີສຸ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສງ຺ຂາຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂາກາຣຕາຍຏ຺ໂຐ. ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ ກາຣຓຸປ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ, ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ. ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ. ປີຬນຏ຺ຐາທິໂກວ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິສມໂຍຕິອາທີສຸປິ ປຖວີກມ຺ປນອາໂລກປາຕຸຠາວາທີຫິ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ປາກໂຏ. ທຸກ຺ກຣກາຣິກສມໂຍປິ ກາໂຬ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ນ ກາໂຬຕິອາທິນາ ປາກໂຏ. ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫານິ ຈ ອຎ຺ຎານິ ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ.

ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຕໍ ສມຍນ຺ຕິ ອາຣມ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຕ຺ຕສນ຺ນິຏ຺ຐານາ, ຕາວ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມ຺ປໂຍເຄນ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ. ກຣຸຓາວິຫາເຣນ ວິຫາສີຕິ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈວິຫາເຣນ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ວິຫາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ສມຍຎ຺ຫິ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມຍໍ. ຎາຓກິຈ຺ຈໍ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ທ຺ເວ ຠຄວໂຕ ກິຈ຺ຈານິ, ອຠິສມ຺ໂພຘິ ຎາຓກິຈ຺ຈໍ, ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕາວໂລກນໍ ກຕ຺ວາ ຕທນຸຣູປກຣຓໍ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈໍ. ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ວຍໍ ກຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໗໓; ອຸທາ. ໑໒, ໒໘) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຠຄວາປິ ກໂຣຕິເຍວ. ອຖ ວາ ອາຄນ຺ຕຸເກຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອາທິສມາໂຍຄຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈໍ ວິຫາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກຣຸຓາວິຫາເຣນ ວິຫາສີ’’ຕິ ອາຫ. ອຘິກຣຓຎ຺ຫິ ກາລຕ຺ໂຖຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ-ກາໂຣ ກາຣຓຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຠິຘມ຺ເມ ກາລສມູຫຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕວເສນ ປຎ຺ຈວິໂຘ ສມຍຏ຺ໂຐ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ກາລສມູຫຏ຺ໂຐ ສມໂຍ ກຖໍ ອຘິກຣຓໍ ໂຫຕິ? ອຘິກຣຓມຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ຊາໂຕຕິ ຍຖາ, ເອວໍ ກາລຏ຺ໂຐ ສມຍສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ກຖໍ ຣາສຏ຺ໂຐ? ຍວຣາສິມ຺ຫິ ຊາໂຕຕິ ຍຖາ. ຕສ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ປຸຎ຺ເຊ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ສມຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ປຸຎ຺ເຊ ວາ ຜສ຺ສາທໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຘິກຣຓຎ຺ຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິຘມ຺ເມ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ອຘິກຣຓໍ ກາລຏ຺ໂຐ ສມູຫຏ຺ໂຐ ຈ ໂຫຕິ, ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິທານິ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານ’’ມິຈ຺ຈາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕານໍ ຠາໂວ ນາມ ກິນ຺ຕິ? ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວິຊ຺ຊມານຕາ, ສາ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ, ສາ ປນ ສມຍສ຺ສ ຠາເວນ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຂໂຓ ນາມ ອຏ຺ຐກ຺ຂຓວິນິມຸຕ຺ໂຕ ນວໂມ ຂໂຓ, ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ສມວາໂຍ ນາມ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທິກາຣຓສາມຄ຺ຄີ, ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຫຕຸ ນາມ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ຂຓກາຣຓສມວາຍເຫຕຸມ຺ຫິ ສຕິ ເຕສໍ ຜສ຺ສາທີນໍ ຠາໂວ ວິຊ຺ຊມານຕາ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິຘ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖທ຺ວຍເມກສ຺ສ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອິຘ ວິນເຍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸກຣຓຕ຺ເຖ ຕຕິຍາ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຈ ອິຕ຺ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ໂສ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ‘‘ຕຖາຄໂຕວ ຕຕ຺ຖ ກາລໍ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ສມເຍນາຕິ ຕສ຺ສ ສມຍສ຺ສ ກາຣຓາ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ ວິຊ຺ຊາຍ ວສຕີ’’ຕິ ຍຖາ, ອນ຺ນໍ ວາ ວິຊ຺ຊໍ ວາ ລຠາມີຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ວສຕີຕ຺ຍຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເຫຕ຺ວຕ຺ເຖ ຕຕິຍາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສມຍຎ຺ຈ ວີຕິກ຺ກມຎ຺ຈ ໂອໂລກຍມາໂນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕິຍປາຣາຊິກາທີສຸ ‘‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອທ຺ຘມາສໍ, ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໑໖໒) ເອວມາທີສຸ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ທຸຕິຍາ ກາລທ຺ຘາເນ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄຕິ ທຸຕິຍາຕ຺ຣ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ມາສມຘີເຕ ທິວສມຘີເຕ’’ຕິ ຍຖາ. ອິຘ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ກຣຓວຈນສ຺ສ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ, ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາຕໍ ວີຕິກ຺ກມສມຍສງ຺ຂາຕໍ ວາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສິ. ຍສ຺ສ ກຣຓຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ, ເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ສມເຍນ ສມ຺ປຕ຺ເຕນ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ສຸທິນ຺ນາທີນໍ ວີຕິກ຺ກໂມວ ກາຣຓໍ ນາມ, ຕສ຺ສ ນິຍມຠູໂຕ ກາໂລ ປນ ກຣຓເມວ ຕໍ ກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາວ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ນິທ຺ໂທສໍ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທໍ ກຣຓໍ ປຸພ຺ພຠາຄຕ຺ຕາ ປຐມໍ ວຕ຺ຕພ຺ພມ຺ປິ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ຕໍ ທຸວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຕຸອຕ຺ຖໂຕ ຫິ ຍຖາ ປຈ຺ຉາ ກຣຓຕ຺ໂຖ ໂຍຊິຍມາໂນ ອນຸກ຺ກເມເນວ ໂຍຄໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕຖາ ຈ ໂຍຊິໂຕ. ຍໍ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິໂຍ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕໍ ອິທໍ ກຣຓຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕຸອຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຉາ ໂຍເຊສິ, ຕໍ ໂຍຊນາສຸຂຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຈຣິເຍນ ລິຂິຕໍ. ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ‘‘ອາຈຣິເຍນ ລິຂິຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອາຈຣິຍສ຺ສ ຕກ຺ໂກ’’ຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຈຣິໂຍ ນາມ ອານນ຺ທາຈຣິໂຍ ກລສປຸຣວາສີຕິ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຍຖາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ‘‘ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຖ ສເວວຈນໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ເຖໂຣ, ຕຖາຄໂຕ ສຸຄໂຕຕິອາທີນິປິ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ, ອຖ ອິມສ຺ເສວ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ຄຫເຓ ກິຎ຺ຈິ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເກສຎ຺ຈິ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປຣມຄມ຺ຠີຣໍ ອຊ຺ຌາສຍກ຺ກມໍ ອຊານຕໍ ‘‘ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປເທ ອນາທີນວທສ຺ໂສ…ເປ… ອຠິວິຎ຺ຎາເປສີ’’ຕິອາທິກໍ (ປາຣາ. ໓໖) ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ສຸທິນ຺ນໍ ປຏິປຸຈ຺ຉີ’’ຕິອາທິກຎ຺ຈ (ປາຣາ. ໓໙) ‘‘ສາທິຍິ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູຕິ. ນາຫໍ ຠຄວາ ສາທິຍິ’’ນ຺ຕິອາທິກຎ຺ຈ (ປາຣາ. ໗໒) ຕຖາ ປຸຣາຓໂວຫາຣິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕນ ວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉເທນ ທຸຕິຍປາຣາຊິກປຎ຺ຎາປນຎ຺ຈ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊານຸຊານນຎ຺ຈາຕິ ເອວມາທິກໍ ວິນຍປຣິຍຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ກາ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍ, ‘‘ຕຖາ ກິໍ ປນ ຕຸຍ຺ຫໍ ຉວສ຺ສ ເຂຬາສກສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໓໖) ເອວມາທິກໍ ຜຣຸສວຈນປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ວິນຍປຣິຍຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ຂີຓາສວຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ກາ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍ, ຕທຸຠຍສງ຺ກາວິໂນທນຕ຺ຖໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອຸປາລິຕ຺ເຖເຣນ ອິທເມວ ປທທ຺ວຍຄ຺ຄຫຓໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ – ກາມໍ ສພ຺ພເຎຍ຺ຍພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ພຸທ຺ໂຘເຍວ, ຠຄ຺ຄສພ຺ພໂທສຕ຺ຕາ ຠຄວາວ, ໂສ ສຕ຺ຖາຕິ. ປຣໂຕປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊານນ຺ຕາປິ ຕຖາຄຕາ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ…ເປ… ອນຕ຺ຖສໍຫິເຕ ເສຕຸຆາໂຕ ຕຖາຄຕານ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໑໖). ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຓ຺ເຫນປິ ເກສິ ວິເນມິ ຜຣຸເສນປີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໑໑໑).

ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸສລມູລານິ ນ ອກຸສລານໍ ກທາຈິ ມູລານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ອກຸສລມູລານິ ກຸສລານໍ, ອພ຺ຍາກຕມູລານິ ນ ກທາຈິ ກຸສລານນ຺ຕິ ອຍເມວ ນໂຍ ລພ຺ຠຕິ, ຍສ຺ມາ ກຸສລາ ເຫຕູ ຕໍສມຸຏ຺ຐານານໍ ຣູປານໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໐໑ ອາທໂຍ), ຕສ຺ມາ ກຸສລານິ ກຸສລານໍເຍວາຕິອາທິນໂຍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ປຸຈິ ວຸຈ຺ຈເຕ ກຸຏ຺ຐາ, ເຕ ມນ຺ທຍຕິ ນາສຍຕີຕິ ປຸຈິມນ຺ໂທ. ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນາຘິມຸຕ຺ຕຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕສຕ຺ເຕ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫຸຊນຫິຕາຍາຕິ ພຫຸໂນ ຊນສ຺ສ ຫິຕຕ຺ຖາຍ. ປຎ຺ຎາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກຫິຕູປເທສໂກ ຫິ ຠຄວາ. ສຸຂາຍາຕິ ສຸຂຕ຺ຖາຍ. ຈາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກາຣກສຸຂສມ຺ປທາຍໂກ ຫິ ເອສ. ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂລການຸກມ຺ປາຍ ມາຕາປິຕໂຣ ວິຍ. ໂລກສ຺ສ ຣກ຺ຂິຕໂຄປິຕາ ຫິ ເອສ. ເທວມນຸສ຺ສານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຠພ຺ພປຸຄ຺ຄເລ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ເຕສໍ ນິພ຺ພານມຄ຺ຄຜລາຘິຄມາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ປຣມຕ຺ຖຕ຺ຖາຍ ນິພ຺ພານາຍ, ‘‘ຫິຕາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕໍສມ຺ປາປກມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ມຄ຺ຄໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ຫິຕໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ. ສຸຂາຍາຕິ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂຕ຺ຖາຍ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ສຸຂາຠາວໂຕ. ທິຏ຺ຐິສີລສງ຺ຆາເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ສມາຘິໍ ປຎ຺ຎຎ຺ຈ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິສີລມຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ສພ຺ພເສກ຺ຂາເສກ຺ຂສາມຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ໂກສມ຺ພກສຸຕ຺ເຕປິ (ມ. ນິ. ໑.໔໙໒) ‘‘ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕິ, ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫເຓນ ປຎ຺ຎາປິ ຄຫິຕາຕິ ເຈ? ນ, ໂສຕາປນ຺ນາທີນມ຺ປິ ປຎ຺ຎາຍ ປຣິປູຣກາຣິຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓານມ຺ປິ ຕາສໍ ປຎ຺ຎາທິຏ຺ຐີນໍ ອວຕ຺ຖນ຺ຕຣເຠໂທ ອຕ຺ຖິ ຘິຕິສມາຘິນ຺ທ຺ຣິຍສມ຺ມາສມາຘີນໍ ວິຍ. ອຎ຺ຎາສີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ຎາຕາ, ອຕ຺ຖາ ສຸຕາຕິ ຫິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ‘‘ສຸຕເມຕໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ປາປກາ ສມາຈາຣາ ທິສ຺ສນ຺ຕິ ເຈວ ສຸຍ຺ຍນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ໂຂ, ອຸປາລິ, ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໓໕໔) ວິຍ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ວາ. ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ຠໂວ ວິຊ຺ຊມາໂນ. ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕສ຺ສ ເອວໍ ຠູຕສ຺ສ. ກຖໍ ຠູຕສ຺ສ? ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ, ເອວໍ ຫຸຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ອຠິສທ຺ເທນ ໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ເອວ ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວຕິ, ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕີຕິ ອິມິນາ ກາມຸປາທານເຫຕຸ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ກາມຠເວ ເອວ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕີຕິວາທີນໍ ວາໂທ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ປຓີຕາ ກາມາ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ, ກປ຺ເປຕ຺ວາ ວາ ປຈ຺ຉາ ‘‘ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ຕທຸປຄໍ ກໂຣຕີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກປິ ກາມນີຍຏ຺ເຐນ ກາມາ, ‘‘ຕທາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ຕຓ຺ຫາ ກາມຸປາທານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ກມ຺ມຎ຺ຈ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ຊນກກາຣຓໍ, ກມ຺ມສ຺ສ ມູລກາຣຓໍ ຕຓ຺ຫາ, ຕສ຺ມາ ນ ມູລກາຣຓໍ ໂຫຕິ ຊນກໍ. ຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ, ‘‘ຍມ຺ປິຈ຺ຉໍ ນ ລຠຕິ, ຕມ຺ປິ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໘໗; ມ. ນິ. ໑.໑໓໑; ວິຠ. ໑໙໐) ວຈນໂຕ ຈ. ຕສ຺ສ ມູລກາຣຓຠາເວນ ສມຸຏ຺ຐາປິກາຕິ ຕສ຺ສ ກາຣຓຠູຕສ຺ສ ອິມສ຺ສ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສ຺ສ ສມຸຏ຺ຐາປິກາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ‘‘ອາສວສມຸທຍາ ອວິຊ຺ຊາສມຸທໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໓) ວຈນໂຕ ຕສ຺ສ ເອວ ກາຣຓນ຺ຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອປິຈ ‘‘ຣູປາທິ ວິຍ ຕຓ຺ຫາປິ ຕຓ຺ຫາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິປ຺ປຫານຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ຣູປາທິ ວິຍ ຕຓ຺ຫາປິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ກຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຣູປຕຓ຺ຫາ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໐; ວິຠ. ໒໐໓) ຈ ‘‘ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ປຫີຍມານາ ປຫີຍຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໑; ມ. ນິ. ໑.໑໓໔) ຈ. ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ‘‘ສພ຺ພາກາເຣນ ປນ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ທຸກ຺ຂຎ຺ເຈວ ອຣິຍສຈ຺ຈຎ຺ຈ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຕຓ຺ຫາຍາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອິຘ ຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເຈ? ນ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາສງ຺ກຣຠາເວນ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ຕຓ຺ຫາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນາ ນ ຠເວຍ຺ຍ, ສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕເມ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂາ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ຣູປຸປາທານກ຺ຂນ຺ໂຘ ..ເປ… ວິຎ຺ຎາຓຸປາທານກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ (ວິຠ. ໒໐໒) ເອຕ຺ຖ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫໍ ສງ຺ຂາຣຸປາທານກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ, ນ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈປຣິຍາປນ຺ນາ ຕຓ຺ຫາຕິ ເຈ? ນ, ເຫຕຸຜລສງ຺ກຣໂທສປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ນ ສງ຺ກຣໂທໂສຕິ ເຈ? ສຈ຺ຈວິຠງ຺ຄປາຬິຍຎ຺ຫິ ປຎ຺ຈຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ.

ກຖໍ? ຕຓ຺ຫາຕິ ເອໂກ ວາໂຣ, ຕຓ຺ຫາ ຈ ອວເສສາ ຈ ກິເລສາຕິ ທຸຕິໂຍ, ຕຓ຺ຫາ ຈ ອວເສສາ ຈ ກິເລສາ ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິ ຕຕິໂຍ, ຕຓ຺ຫາ ຈ ອວເສສາ ຈ ກິເລສາ ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ຕີຓິ ຈ ກຸສລມູລານິ ສາສວານີຕິ ຈຕຸຕ຺ໂຖ, ຕຓ຺ຫາ ຈ ອວເສສາ ຈ ກິເລສາ ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ຕີຓິ ຈ ກຸສລມູລານິ ສາສວານິ ອວເສສາ ຈ ສາສວາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິ ປຎ຺ຈໂມ ວາໂຣຕິ. ອາມ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕຖາປິ ອຠິຘມ຺ມຠາຊນິເຍເຍວ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ, ໂສ ຈ ນໂຍ ອຣິຍສຈ຺ຈນິທ຺ເທເສ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ’’ຈ຺ເຈວາຫ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນິຍປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉເກສຸ ວິຍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນິໂຍວ ປມາຓໍ ຕຕ຺ຖ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ທຸກ຺ຂສມຸທຍໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ຍາຍໍ ຕຓ຺ຫາ ໂປໂນຠວິກາ…ເປ… ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ກາມຕຓ຺ຫາ’’ຕິອາທິ (ວິຠ. ໒໐໓). ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕) ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ປມາຓເມວ. ‘‘ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ ປຖວີກສິຓ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໘໖ ອາທໂຍ) ວຈນໂຕ ‘‘ກສິຓານີ’’ຕິ ຌານານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ເກຈິ ‘‘ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕປຏິຠາຄນິມິຕ຺ເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ‘‘ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣາປິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຏິກູລາຕິ ສຕິ ປຏ຺ຐເປຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສຕິໂຄຈຣາ ຣູປາທໂຍ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສທ຺ຘາຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປພາຫຸສຈ຺ຈວີຣິຍາຣມ຺ໂຠປຏ຺ຐິຕສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎຕາຕິ ອິເມ ສຕ຺ຕ ສທ຺ຘມ຺ມາ ນາມ. ສຠາວໂຕຕິ ທຸກ຺ຂໂຕ. ນ ຈວຕີຕິ ເທເວ ສນ຺ຘາຍ. ຎາເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ຎາຕພ຺ພໍ. ທຏ຺ເຐຍ຺ຍນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ປນ ‘‘ນາຫໍ ຄມເນນ ໂລກສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ຎາເຕຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກນ຺ຕິ ຂນ຺ຘໂລກໍ. ຄມເນນ ນ ປຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ສຣີຣຄມເນນ, ອຄຕິຄມເນນ ວາ ນ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ, ອຣິຍຄມເນນ ໂລກນ຺ຕໍ ປຕ຺ວາວ ທຸກ຺ຂາ ອຕ຺ຖິ ປໂມຈນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສມິຕາວີຕິ ສມິຕກິເລໂສ. ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິກາ. ເຍ ເກຈິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິກາ, ສພ຺ເພ ເຕ ລຸຊ຺ຊນປລຸຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ເອໂກ ໂລໂກຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສງ຺ຂາຣາ ຫິ ສກສກປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕຕາຍ ສຕ຺ຕາ ວິສຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ນາມ. ປຣິຫຣນ຺ຕິ ປຣິຈຣນ຺ຕິ. ທິສາຕິ ອຸປໂຍຄພຫຸວຈນໍ. ຠນ຺ຕິ ປຏິຠນ຺ຕິ. ເກ ເຕ? ເຕເຍວ ວິໂຣຈມານາ ປຠສ຺ສຣາ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ. ອຏ຺ຐ ໂລກຘມ຺ມາ ສງ຺ຂາຣາວ. ‘‘ສິເນຣຸສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຍຸຄນ຺ຘຣາທໂຍ ສິເນຣຸໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຣິມຓ຺ຑລາກາເຣນ ຐິຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄໂຕ ໂລກຘາຕຸ ອຍໍ. ‘‘ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎຖາປິ ລກ຺ຂຓາທິເຠທໂຕ ສງ຺ຂາຣໂລກໍ, ອາສຍານຸສຍເຠທໂຕ ສຕ຺ຕໂລກໍ, ຈກ຺ກວາຬາທິປຣິມາຓໂຕ ໂອກາສໂລກຎ຺ຈ ສພ຺ພຖາປິ ວິທິຕຕ຺ຕາ ໂລກວິທູ.

ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ ກາມາວຈຣໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ໂລກິຍໍ, ເຕນ ສພ຺ພໍ ໂລກໍ ກຖໍ ອຠິວຕິ? ອສທິສານຸຠາວຕ຺ຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ວິຍ. ຕຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຄຕິກໍ, ລຫຸຕຣປ຺ປວຕ຺ຕິ ຈ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕທ຺ວຍານນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ນ ກສ຺ສຈິ ເອວໍລຫຸຕຣໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອປິ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ, ຕສ຺ສ ກິເຣສ ຈິຕ຺ຕວາໂຣ ປຎ຺ຈທສຠວງ຺ຄານນ຺ຕຣນ຺ຕິ. ອຄ຺ຄິສິຂຘູມສິຂາ ຈ ນາຄາ ກິຣ ສີຫຬທີເປ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປກໍ ປທໍ ອຕ຺ຖປທໍ. ເອກຕ຺ຖທີປກໍ ປທໍ, ສພ຺ພເມຕໍ ວາກ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐ ທິສາ ນາມ ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ຂາ, ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ວາ. ສຕ຺ຖວາໂຫ ສຕ຺ຖາຕິ ນິປາຕິໂຕ ຍຖາ ປິສິຕາໂສ ປິສາໂຈ. ອຸທເກ ມຓ຺ຑູໂກ ອຫໍ ອາສິໍ, ນ ຖເລ ມຓ຺ຑູໂກ, ວາຣິມຕ຺ຕເມວ ໂຄຈໂຣ, ຕສ຺ສ ເມ ຕວ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ສີສໍ ທຓ຺ເຑນ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາຕິ ປາຐເສໂສ. ອນາທຣຕ຺ເຖ ວາ ສາມິວຈນໍ. ‘‘ເອຕ຺ຕເກນປິ ເອວຣູປາ ອິທ຺ຘິ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສິຕໍ ກຕ຺ວາ. ວິໂມກ຺ໂຂຕິ ເຈຕ຺ຖ ມຄ຺ໂຄ, ຕທນນ຺ຕຣິກໍ ຎາຓໍ ນາມ ຜລຎາຓໍ, ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ພຸທ຺ໂຘ ນາມ. ສພ຺ພສ຺ສ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ກຕ຺ຕຣິ. ໂພເຘຕາຕິ ເຫຕຸກຕ຺ຕຣິ. ເສຏ຺ຐຕ຺ຖທີປກໍ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐໍ ນາມ, ຕຖາ ອຸຕ຺ຕມໍ. ສຈ຺ຉິກາປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ສຈ຺ຉິກຣຓວເສນ ສຍມ຺ຠຸຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຕນາ ເອວ ວາ ຎາຕາ ສຈ຺ຉິກຕາຕິປິ ສຈ຺ຉິກາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຠຄີ ຠຄວາ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕາທີນໍ. ຠຊີ ອຣຎ຺ຎວນປຕ຺ຖານິ ປນ຺ຕານິ ເສນາສນານິ. ຠາຄີ ອຕ຺ຖຘມ຺ມວິມຸຕ຺ຕິຣສສ຺ສ. ຣາຄາທິກິເລສຄຓຠຄ຺ຄມກາສິ. ຠາວິຕຕ຺ຕໂນ ຠາວິຕກາໂຍ. ຠວສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ນິພ຺ພານໍ ມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ຕໍ ຄໂຕຕິ ຠວນ຺ຕໂຄ.

‘‘ໂລຠໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກໍ ຘມ຺ມໍ ປຊຫຖາ’’ຕິອາທິນາ (ອິຕິວຸ. ໑) ນເຍນ ເອກກາທິວເສນາຄເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ. ສໍກິເລສຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສວເສນ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂມນຕ຺ຕາສຸເຠສຸ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິວິປຣິເຍສາ. ຈີວຣເຫຕຸ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປິຓ຺ຑປາຕ ເສນາສນອິຕິຠວາຠວເຫຕຸ ວາ (ອ. ນິ. ໔.໙). ເຈໂຕຂິລາ ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕິ, ຘມ຺ເມ, ສງ຺ເຆ, ສິກ຺ຂາຍ, ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີສຸ ກຸປິໂຕຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໙; ວິຠ. ໙໔໑) ອາຄຕາ ປຎ຺ຈ. ກາເມ ອວີຕຣາໂຄ ໂຫຕິ…ເປ… ກາເຍ, ຣູເປ, ຍາວທຕ຺ຖໍ ອຸທຣາວເທຫກໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ, ອຎ຺ຎຕຣໍ ເທວນິກາຍໍ ປຓິຘາຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣຕີຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໐; ວິຠ. ໙໔໑) ອາຄຕາ ປຎ຺ຈ ວິນິພນ຺ຘາ. ວິວາທມູລານິ ໂກໂຘ ອຸປນາໂຫ ມກ຺ໂຂ ປຬາໂສ ອິສ຺ສາ ມຈ຺ຉຣິຍໍ ມາຍາ ສາເຐຍ຺ຍໍ ຖມ຺ໂຠ ສາຣມ຺ໂຠ ສນ຺ທິຏ຺ຐິປຣາມາສິຕາ ອາຘານຄ຺ຄາຫີ ທຸປ຺ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄິຕາ (ອ. ນິ. ໖.໓໖; ທີ. ນິ. ໓.໓໒໕). ວິຠງ຺ເຄ ປນ ‘‘ໂກໂຘ ມກ຺ໂຂ ອິສ຺ສາ ສາເຐຍ຺ຍໍ ປາປິຈ຺ຉຕາ ສນ຺ທິຏ຺ຐິປຣາມາສິຕາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໔໔) ອາຄຕໍ. ຕຓ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຣິເຍສນາ, ປຣິເຍສນໍ ປຏິຈ຺ຈ ລາໂຠ, ລາຠໍ ປຏິຈ຺ຈ ວິນິຈ຺ຉໂຍ, ເອວໍ ຉນ຺ທຣາໂຄ, ອຊ຺ໂຌສານໍ, ປຣິຄ຺ຄໂຫ, ມຈ຺ຉຣິຍໍ, ອາຣກ຺ໂຂ, ອາຣກ຺ຂາຘິກຣຓໍ, ທຓ຺ຑາທານສຕ຺ຖາທານ…ເປ… ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໐໔; ໓.໓໕໙; ອ. ນິ. ໙.໒໓; ວິຠ. ໙໖໓) ວຸຕ຺ຕານໍ. ຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພຘມ຺ມຕຓ຺ຫາຕິ ຉ, ຕາ ກາມຠວວິຠວຕຓ຺ຫາວເສເນວ ອຏ຺ຐາຣສ, ຕາ ເອວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສຸປາທາຍ ອຏ຺ຐາຣສ, ພາຫິຣສ຺ສຸປາທາຍ ອຏ຺ຐາຣສາຕິ ຉຕ຺ຕິໍສ, ຕາ ອຕີເຕ ຉຕ຺ຕິໍສ, ອນາຄເຕ ຉຕ຺ຕິໍສ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ຉຕ຺ຕິໍສາຕິ ເອວໍ ອຏ຺ຐສຕຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານີຕິ. ມາເຣຕີຕິ ມາໂຣ, ປມາໂທ ‘‘ປມາໂທ ມຈ຺ຈຸໂນ ປທ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໑) ວຈນໂຕ. ສມ຺ມາອາຊີວວິນາສນໂຕ ວາ ກິເລສາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ‘‘ມາໂຣ’’ຕິ, ວຘກູປມຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘາວ ມາຣາ. ອຠິສງ຺ຂາຣາ ຊາຕິທຸກ຺ຂາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕາປນໂຕ, ຊາຕສ຺ສ ຊຣາທິສມ຺ຠວໂຕ ຈ ມາຣາ. ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນຊີວິຕມາຣຓໂຕ ມຈ຺ຈຸ ມາໂຣ. ອຓິມຕາ ນາມ ປຣມາຓຸ ວິຍ ອທສ຺ສນູປຄມນໍ. ລຆິມຕາ ສຣີເຣນ, ຈິຕ຺ເຕນ ວາ ສີຆຄມນໍ. ມຫິມຕາ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາທີນມ຺ປິປາຓິນາ ປຣາມສນາທິ. ປຕ຺ຕິ ນາມ ຍຖິຈ຺ຉິຕເທສປ຺ປຕ຺ຕິ. ປກາສນຕາ, ລາຠກສ຺ສຕ຺ຖສາຘນໍ ວາ ປາກມ຺ມໍ. ອີສຕ຺ຕໍ ນາມ ສຍໍວສິຕາ. ວສິຕ຺ຕໍ ນາມ ອປຣວສິຕາ. ຍຕ຺ຖກາມາວສາຍິຕໍ ນາມ ຍຕ຺ຖິຈ຺ຉຕິ ຍທິຈ຺ຉຕິ ຍາວທິຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕາວ ຕທຕ຺ຖສາຘນໍ. ປີຬນສງ຺ຂຕສນ຺ຕາປວິປຣິຓາມຏ຺ເຐນ ວາ ທຸກ຺ຂມຣິຍສຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິມ຺ຫິ ອິທໍ ໂຈທນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຕ຺ຖວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ – ທຸກ຺ຂາທີນໍ ອຎ຺ເຎປິ ຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍ ອຕ຺ຖາ ອຕ຺ຖິ, ອຖ ກສ຺ມາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເອວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ອຎ຺ຎສຈ຺ຈທສ຺ສນວເສນ ອາວິຠາວໂຕ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ທຸກ຺ເຂຎາຓໍ, ທຸກ຺ຂໍ ອາຣພ຺ຠ ຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິນາປິ (ວິຠ. ໗໙໔) ນເຍນ ເອເກກສຈ຺ຈາຣມ຺ມຓວເສນາປິ ສຈ຺ຈຎາຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸກ຺ຂໍ ປສ຺ສຕິ, ທຸກ຺ຂສມຸທຍມ຺ປິ ໂສ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໐໐) ນເຍນ ເອກໍ ສຈ຺ຈໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ເສເສສຸ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິວເສນາປິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ເອເກກໍ ສຈ຺ຈໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕິ, ຕທາ ສມຸທຍທສ຺ສເນນ ຕາວ ສຠາວໂຕ ປີຬນລກ຺ຂຓສ຺ສາປິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຍສ຺ມາ ຕໍ ອາຍູຫນລກ຺ຂເຓນ ສມຸທເຍນ ອາຍູຫິຕໍ ສງ຺ຂຕໍ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ໂສ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ ອາວິ ຠວຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ມຄ຺ໂຄ ກິເລສສນ຺ຕາປຫໂຣ ສຸສີຕໂລ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ມຄ຺ຄທສ຺ສເນນ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ ອາວິ ຠວຕິ ນນ຺ທສ຺ສ ອຈ຺ຉຣາທສ຺ສເນນ ສຸນ຺ທຣິຍາ ອນຠິຣູປຠາໂວ ວິຍ. ອວິປຣິຓາມຘມ຺ມສ຺ສ ປນ ນິໂຣຘສ຺ສ ທສ຺ສເນນ ຕສ຺ສ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ ອາວິ ຠວຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ສຠາວໂຕ ອາຍູຫນລກ຺ຂຓສ຺ສປິ ສມຸທຍສ຺ສ ທຸກ຺ຂທສ຺ສເນນ ນິທານຏ຺ໂຐ ອາວິ ຠວຕິ ອສປ຺ປາຍໂຠຊນໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນພ຺ຍາຘິທສ຺ສເນນ ໂຠຊນສ຺ສ ພ຺ຍາຘິນິທານຠາໂວ ວິຍ. ວິສໍໂຍຄຠູຕສ຺ສ ນິໂຣຘສ຺ສ ທສ຺ສເນນ ສໍໂຍຄຏ຺ໂຐ. ນິຍ຺ຍານຠູຕສ຺ສ ຈ ມຄ຺ຄສ຺ສ ທສ຺ສເນນ ປລິໂພຘຏ຺ໂຐຕິ. ຕຖາ ນິສ຺ສຣຓສ຺ສາປິ ນິໂຣຘສ຺ສ ອວິເວກຠູຕສ຺ສ ສມຸທຍສ຺ສ ທສ຺ສເນນ ວິເວກຏ຺ໂຐ ອາວິ ຠວຕິ. ມຄ຺ຄທສ຺ສເນນ ອສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ. ອິມິນາ ຫິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ມຄ຺ໂຄ ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ, ໂສປິ ຈ ສປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ສງ຺ຂໂຕ ເອວາຕິ ອປ຺ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສ ອສງ຺ຂຕຠາໂວ ອຕິວິຍ ປາກໂຏ ໂຫຕິ. ທຸກ຺ຂທສ຺ສເນນ ປນສ຺ສ ອມຕຏ຺ໂຐ ອາວິ ຠວຕິ. ທຸກ຺ຂຎ຺ຫິ ວິສໍ, ອມຕໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ. ຕຖາ ນິຍ຺ຍານລກ຺ຂຓສ຺ສາປິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ສມຸທຍທສ຺ສເນນ ‘‘ນາຍໍ ເຫຕຸ ນິພ຺ພານສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ, ອຍໍ ເຫຕູ’’ຕິ ເຫຕ຺ວຕ຺ໂຖ ອາວິ ຠວຕິ. ນິໂຣຘທສ຺ສເນນ ທສ຺ສນຏ຺ໂຐ ປຣມສຸຂຸມຣູປານິ ປສ຺ສໂຕ ‘‘ວິປ຺ປສນ຺ນໍ ວຕ ເມ ຈກ຺ຂູ’’ຕິ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວິປ຺ປສນ຺ນຠາໂວ ວິຍ. ທຸກ຺ຂທສ຺ສເນນ ອຘິປເຕຍ຺ຍຏ຺ໂຐ ອເນກໂຣຄາຕຸຣກປຓຊນທສ຺ສເນນ ອິສ຺ສຣຊນສ຺ສ ອຸຬາຣຠາໂວ ວິຍາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓວເສນ, ເອກສ຺ສ ອຎ຺ຎສຈ຺ຈທສ຺ສນວເສນ ຈ ອິຕເຣສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອາວິຠາວໂຕ ເອເກກສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຕ຺ຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ອຸປຘິວິເວໂກ ນິກ຺ກິເລສຕາ.

ປຏິປກ຺ຂໍ ອຕ຺ຖຍນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ. ປຕິ ວິຣຸທ຺ຘາ ອມິຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈາມິຕ຺ຕາ. ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວເທຕີຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ທີເປຕິ. ເຕນ ຎາຓສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທີເປຕ຺ວາ ອິທານິ ກຣຸຓາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທີເປຕຸໍ ‘‘ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຖ ວາ ກິໍ ໂສ ປເວເທສີຕິ? ຎາຓໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ຕິໂລກຫິຕຠູຕເມວ. ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສີຕິ ກີທິສໍ? ‘‘ອາທິກລ຺ຍາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອເນນ ວຈເນນ ວຕ຺ຕຸໍ ອຣຫຠາວໍ ທີເປຕິ. ສາສນຘມ຺ໂມຕິ ໂອວາທປຣິຍຕ຺ຕິ. ກິຈ຺ຈສຸທ຺ຘິຍາຕິ ກິເລສປ຺ປຫານນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓກິຈ຺ຈສຸທ຺ຘິຍາ. ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ນາມ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍໍ, ນວໂກຏິສຫສ຺ສານີຕິອາທິກໍ ວາ. ມຄ຺ຄເມວ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ຕສ຺ສ ປກາສກໍ ປິຏກຕ຺ຕຍໍ ອິຘ ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ນາມ. ຉສຸ ອຕ຺ຖປເທສຸ ສງ຺ເຂປໂຕ ກາສນໍ ສງ຺ກາສນໍ. ອາທິໂຕ ກາສນໍ ປກາສນໍ. ອຸຠຍມ຺ປິ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ເທສນໍ ວິວຣຓໍ. ປຸນ ວິຠາຄກຣຓໍ ວິຠຊນໍ. ໂອປມ຺ມາທິນາ ປາກຏກຣຓໍ ອຸຕ຺ຕານີກຣຓໍ. ໂສຕູນໍ ຈິຕ຺ຕປຣິໂຕສຊນເນນ, ຈິຕ຺ຕນິສາເນນ ຈ ປຎ຺ຎາປນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທສຸ ອກ຺ຂຣຓໂຕ ອກ຺ຂຣໍ, ‘‘ເອກກ຺ຂຣປທມກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ ເອເກ. ວິຠຕ຺ຕິອນ຺ຕໍ ປທໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊຍຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ວາກ຺ຍໍ. ປທສມຸທາໂຍ ວາ ວາກ຺ຍໍ. ວິຠາຄປກາໂສ ອາກາໂຣ ນາມ. ຜຸສຕີຕິ ຜສ຺ໂສຕິອາທິ ນິພ຺ພຈນໍ ນິຣຸຕ຺ຕິ, ນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ອປເທໂສ ນິທ຺ເທໂສ ນາມ. ຜຸສຕີຕິ ຜສ຺ໂສ, ໂສ ຕິວິໂຘ – ສຸຂເວທນີໂຍ ທຸກ຺ຂເວທນີໂຍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນີໂຍຕິ. ເອເຕສຸ ອຍໍ ໂຍຊນາ – ອກ຺ຂເຣຫິ ສງ຺ກາສຍຕິ, ປເທຫິ ປກາສຍຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ວິວຣຕິ, ອາກາເຣຫິ ວິຠຊຕິ, ນິຣຸຕ຺ຕີຫິ ອຸຕ຺ຕານິໍ ກໂຣຕິ, ນິທ຺ເທເສຫິ ປຎ຺ຎາເປຕິ. ອກ຺ຂເຣຫິ ວາ ສງ຺ກາສຍິຕ຺ວາ ປເທຫິ ປກາເສຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ວິວຣິຕ຺ວາ ອາກາເຣຫິ ວິຠຊຕິ, ນິຣຸຕ຺ຕີຫິ ອຸຕ຺ຕານິໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທເສຫິ ປຎ຺ຎາເປຕິ. ອກ຺ຂເຣຫິ ວາ ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ ປເທຫິ ວິເນຕິ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ວິວຣິຕ຺ວາ ອາກາເຣຫິ ວິເນຕິ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎຸໍ, ນິຣຸຕ຺ຕີຫິ ເນຕ຺ວາ ນິທ຺ເທເສຫິ ວິເນຕິ ເນຍ຺ຍນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ໂຖຕິ ຠາສິຕຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ສໂກ ສໂກ ຠາໂວ ປຏິເວໂຘ ນາມ. ຕໍ ອຸຠຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ນາມ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີຣຕາປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣຕາຫິ ສາຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ຘມ຺ໂມຕິ ວາ ເທສນາຕິ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ. ນິທ຺ໂທສຠາເວນ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍປຣິຄ຺ຄຫິໂຕ ມຄ຺ໂຄ ຈ, ອຸຠຍມ຺ປິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປເທນ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ປຏິປຕ຺ຕິຍາຕິ ປຏິປຕ຺ຕິເຫຕຸ. ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິໂຕຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຘີຍມານາ ຂນ຺ຘາທໂຍ ປາກຏາ ໂຫນ຺ຕິ. ທຸຣຸຕ຺ຕສຕ຺ຖານິ ອຘີຍມານານິ ສມ຺ໂມຫເມວາວາຫນ຺ຕິ.

໒-໓. ກຈ຺ຈິ ຂມນີຍໍ ສີຕຸຓ຺ຫາທິ. ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍໍ ຍຖາລທ຺ເຘຫິ ຊີວິຕສາຘເນຫິ ຊີວິຕໍ. ອປ຺ປາພາຘນ຺ຕິ ອປ຺ໂປປສຄ຺ຄໍ, ອປ຺ປາຕງ຺ກນ຺ຕິ ອປ຺ປໂຣຄໍ. ກຈ຺ຈິ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ສຣີຣກິຈ຺ເຈ. ກຈ຺ຈິ ພລໍ ສມຓກິຈ຺ເຈ. ກຈ຺ຈິ ຜາສຸວິຫາໂຣ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ອປ຺ປາພາຘຕາຍ, ອນຸກ຺ກຓ຺ຐນາທິວເສນ ວາ. ສຕ຺ຕສຏ຺ຐິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຈ຺ຉິມວໂຍ, ອຸຕ຺ຕຣາມຸໂຂຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂລກວິວຣເຓ ຊາເຕ ອິຘ ກິໍ ໂອໂລເກສິ, ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ຕຍາ ສທິໂສປີຕິ ອາຫ ‘‘ຕ຺ວໍ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ອຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິ. ອາສຠິໍ ອຸຕ຺ຕມໍ. ອຸປປຕ຺ຕິວເສນ ເທວາ. ຣູປານໍ ປຣິໂຠຄວເສນ, ປຕ຺ຖນາວເສນ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຣາຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ໂສມນສ຺ສເວທນານຸຣູປໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຫທຍຕປ຺ປນໂຕ ອມ຺ພຣສາທໂຍ ວິຍ ‘‘ຣູປຣສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຫີນາຕິ ອຘິກາຣວເສນາຫ. ຕຖາຄຕສ຺ສປິ ຫິ ກສ຺ສຈິ ເຕ ປຫີນາຕິ ມຕ຺ຖກຈ຺ຉິນ຺ນຕາໂລ ວິຍ ກຕາ. ກຖໍ? ຣູປຣສາທິວຈເນນ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ, ເຕ ວິຊ຺ຊມານາປິ ມຕ຺ຖກສທິສານໍ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊານໍ ມຄ຺ຄສຕ຺ເຖນ ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ອາຍຕິໍ ຕາລປນ຺ຕິສທິເສ ວິປາກກ຺ຂນ຺ເຘ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ ຊາຕາ. ຕສ຺ມາ ຕາລາວຕ຺ຖຸ ວິຍ ກຕາ. ‘‘ກຸສລໂສມນສ຺ສາປິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຐມມຄ຺ເຄນ ປຫີນາ ກມ຺ມປຖຏ຺ຐານິຍາ, ທຸຕິເຍນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ ໂອຬາຣິກາ, ຕຕິເຍນ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ ກາມຣາຄຏ຺ຐານິຍາ. ຈຕຸຕ຺ເຖນ ອນຠາວໍກຕາ ຣູປຣາຄາຣູປຣາຄຏ຺ຐານິຍາ. ອປຣິຫານຘມ຺ມຕໍ ປນ ທີເປນ຺ໂຕ ‘‘ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ’’ຕິ ອາຫ. ຕທງ຺ຄປ຺ປຫາເນນ ວາ ປຫີນາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ, ຌານສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄກ຺ຂເຓ ວາ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫາເນນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ ຌານກ຺ຂເຓ. ‘‘ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໑) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫາເນນ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ ຕຕິຍວິຊ຺ຊາຘິຄມກ຺ຂເຓ. ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາ ປນ ເຕ ຣູປຣສາທໂຍ ອນຠາວໍກຕາ ອາຍຕິມນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາຕິ ເອກເມວິທໍ ອຕ຺ຖປທໍ. ປຐມາຍ ວາ ອຠິນິພ຺ຠິທາຍ ປຫີນາ, ທຸຕິຍາຍ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ, ຕຕິຍາຍ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ. ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາ ຍສ຺ມາ ອນຠາວໍກຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຍຕິໍອນອຸປ຺ປາທຘມ຺ມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຖ ວາ ທຸກ຺ຂຎາເຓນ ປຫີນາ, ສມຸທຍຎາເຓນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ, ນິໂຣຘຎາເຓນ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ, ມຄ຺ຄຎາເຓນ ອນຠາວໍກຕາ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓນ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂລກິຍມຄ຺ເຄນ ວາ ປຫີນາ, ທສ຺ສນມຄ຺ເຄນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ, ຕິວິເຘນ ຠາວນາມຄ຺ເຄນ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາຕິອາທິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອວິສຍຕ຺ຕາ ຘມ຺ມຣສາ ນ ອຸທ຺ຘຏາ.

໑໑. ຘມ຺ມຘາຕຸນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຘມ຺ມຘາຕຸ ນາມ. ອນຸກມ຺ປວຈນານຸຣູປໍ ‘‘ປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສູຣິຍວຈນໍ ‘‘ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ’’ຕິວຈນານຸຣູປໍ, ປຖວີສມຈິຕ຺ຕຕາຍ ກາຣຓໍ ‘‘ກຣຸຓາວິປ຺ຜາຣ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຏິຈ຺ຉາເທຕພ຺ເພ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓ ‘‘ອາຣທ຺ຘໍ ໂຂ ປນ ເມ ວີຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປກາເສນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຸຓາວິປ຺ຜາຣໍ ປກາເສຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ວຣຠູຣິເມຘໂສ ວຣປຸຖຸລຎາໂຓ, ຠູຣີຕິ ວາ ຠູມິ, ຠູມິ ວິຍ ປຕ຺ຖຏວຣປຎ຺ໂຎຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອພຸຊ຺ຌິ ເອຕ຺ຖາຕິປິ ອຘິກຣເຓນ ຣຸກ຺ໂຂ ໂພຘິ. ສຍໍ ພຸຊ຺ຌຕິ, ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ວາ ເຕນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນຕິ ມຄ຺ໂຄ ໂພຘິ, ເອວໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓມ຺ປິ. ພຸຊ຺ຌີຍຕີຕິ ນິພ຺ພານໍ ໂພຘິ. ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ວິຊ຺ຊານໍ ອຸປນິສ຺ສຍວໂຕ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອກຄ຺ຄຕາວເສນ ຕິກ຺ຂຠາໂວ. ຕິກ຺ໂຂປິ ເອກຈ຺ໂຈ ສໂຣ ລກ຺ຂໍ ປຕ຺ວາ ກຸຓ຺ໂຐ ໂຫຕິ, ນ ຕຖາ ອິທໍ. ສຕິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນສ຺ສ ຂຣຠາໂວ, ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນ ວິປ຺ປສນ຺ນຠາໂວ, ອນ຺ຕຣາ ອໂນສກ຺ກິຕ຺ວາ ກິເລສປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຠິຠວນໂຕ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນສ຺ສ ສູຣຠາໂວ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຄ຺ຄວິຊາຍນຕ຺ຖໍ ຄພ຺ຠຄ຺ຄຫຓກາໂລ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂານນ຺ຕຣມນຸໂລມຕ຺ຕາ.

ຉນ຺ໂທຕິ ຈ ສງ຺ກປ຺ໂປຕິ ຈ ອວຕ຺ຖນ຺ຕຣເຠທຠິນ຺ໂນ ຣາໂຄວ –

‘‘ເສນຫາຕ຺ຖ຺ຍງ຺ຄມຸເປຕິ,

ຣຕ຺ຕຫທໂຍ ຣາເຄນ;

ສມ຺ມຄເຕ ຣຕ຺ຕກາມມຸເປຕິ,

ກາມປຕິຕໍ ໂລກສ຺ສ ມາຕ຺ຣາລມຕີ’’ຕິ –

ອາທີສຸ ວິຍ –

ວິຠງ຺ເຄເຍວ ກິຎ຺ຈາປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ວິຠງ຺ຄປາຬິໍ ອາເນຕ຺ວາ ອິຘ ວຸຕ຺ໂຕປິ ສພ຺ເພສໍ ອຸປກາຣາຍ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອຏ຺ຐກຖານເຍເນວ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ. ອິໂຕຕິ ກາເມຫິ. ກາຍວິເວກາທີສຸ ອຸປຘິວິເວໂກ ຕຕິໂຍ, ຕສ຺ມາ ຕຕິຍໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ທ຺ເວ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທງ຺ຄາທີສຸ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິເວກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຕໂຍ ເອວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເອວໍ ສຕິ ຈິຕ຺ຕວິກ຺ຂມ຺ຠນາ ເອກຕ຺ຖາ ເອວາຕິ ວິເສໂສ ນ ສິຍາຕິ ເຈ? ອປ຺ປນາວາຣຕ຺ຕາ ນ ປເນວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກາຍວິເວກຄ຺ຄຫເຓນ ປຸພ຺ພຠາຄຄ຺ຄຫຓໍ ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕວິເວໂກຕິ ຕທງ຺ຄວິເວໂກ ວຸຕ຺ໂຕ, ວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ອປ຺ປນາກາເລຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ ອສງ຺ກຣໂຕ. ອຖ ວາ ຈິຕ຺ຕວິເວເກນ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນາ ຄຫິຕາ, ອິຕເຣນ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິເວໂກ ເອວາຕິປິ ຍຸຕ຺ຕໍ, ກິເລສກາມຕ຺ຕາ ວາ ທ຺ວີສຸ ກມ຺ເມສຸ ປຣິຍາປນ຺ໂນ ປຸຣິໂສ ວິຍ. ຍຖາ ອວິຊ຺ຊມາເນນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ໂລເກ ‘‘ສຜໂລ ຣຸກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕເຖວ ວິຊ຺ຊມາເນນ ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ສາສເນ ‘‘ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣໍ ຌານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ວູປສມາຕິ ເອຕ຺ຖ ເກສໍ ວູປສມາຕິ, ກິໍ ປຐມຊ຺ຌານິການໍ, ອຸທາຫຸ ທຸຕິຍຊ຺ຌານິການນ຺ຕິ? ເອຕ຺ຖ ຍທິ ປຐມຊ຺ຌານິການໍ, ນຕ຺ຖິ ເຕສໍ ວູປສໂມ. ນ ຫິ ປຐມຊ຺ຌານໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣຣຫິຕໍ ອຕ຺ຖິ. ຍທິ ທຸຕິຍຊ຺ຌານິການໍ, ນຕ຺ເຖວ ວູປສໂມ ຕຕ຺ຖ ຕທຠາວາຕິ ເຈ? ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ສມຕິກ຺ກມາ’’ຕິ, ສມຕິກ຺ກໂມປິ ນ ເຕສໍເຍວ. ກິນ຺ຕຸ ສກລສ຺ສປິ ປຐມຊ຺ຌານຘມ຺ມຣາສິສ຺ສາຕິ ເຈ? ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ໂອຬາຣິກສ຺ສ ປນ ສມຕິກ຺ກມາ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ເພປິ ປຐມຊ຺ຌານຘມ຺ມາ ໂອຬາຣິກາວ ທຸຕິຍຊ຺ຌານໂຕ, ນ ເກວລໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣທ຺ວຍເມວາຕິ ເຈ? ນ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາເຍວ ເຕຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ໂອຬາຣິກຠາວໂຕຕິ ເຕສ຺ເວວ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ທຸຕິຍຊ຺ຌານກ຺ຂເຓ ເຕສໍ ອຠາໂວ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸຕິຍຊ຺ຌານກ຺ຂເຓ ອປາຕຸຠາວາ’’ຕິ, ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສານຸຠາເວນ, ໂຍເຄນ ວາ ອິທໍ ຌານໍ ‘‘ສມ຺ປສາທນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິ ຈ, ຕສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສທ຺ຘາສມາຘໂຍ ວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕາ. ປຓີຕໂຠຊນສິກ຺ຂາປເທ (ປາຈິ. ໒໕໗ ອາທໂຍ) ສປ຺ປິອາທໂຍ ວິຍາຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຍໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ສມໍ ປສ຺ສຕີຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ປຫາຍ ຂີຓາສວສ຺ສ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຉຬາຣມ຺ມຓາປາເຖ ປຣິສຸທ຺ຘປກຕິຠາວາວິຊຫນາກາຣຠູຕາ ອຸເປກ຺ຂາ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ. ນີວຣຓາທິປຏິສງ຺ຂາສນ຺ຕິຏ຺ຐນາຄຫເຓ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕາ ອຸເປກ຺ຂາ, ອຍໍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາ ນາມ. ວິຈິນເນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕາ ອຸເປກ຺ຂາ ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາ ຌານຸເປກ຺ຂາ ປາຣິສຸທ຺ຘຸເປກ຺ຂາ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກາ ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາວ, ອວຕ຺ຖາເຠເທນ ເຠໂທ ເນສໍ. ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂານມ຺ປິ ເອກຕາ ປຎ຺ຎາວເສນ, ກິຈ຺ຈວເສນ ປນ ທຸວິຘຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ກາມາວຈຣາ, ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ຣູປາວຈຣາຕິອາທິນາ ຠູມິວເສນ. ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ຂີຓາສວສ຺ເສວ, ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປຸຖຸຊ຺ຊນເສກ຺ຂາເສກ຺ຂານນ຺ຕິ ເອວໍ ປຸຄ຺ຄລວເສນ. ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕວເສນ. ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ຉຬາຣມ຺ມຓາ, ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາວາຕິ ອາຣມ຺ມຓວເສນ. ເວທນຸເປກ຺ຂາ ເວທນາກ຺ຂນ຺ເຘນ ສງ຺ຄຫິຕາ, ອິຕຣາ ນວ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ເຘນາຕິ ຂນ຺ຘສງ຺ຄຫວເສນ. ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣໂພຊ຺ຌງ຺ຄຌານຸເປກ຺ຂາ ປາຣິສຸທ຺ຘິຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກາ, ຕສ຺ມາ ເອກກ຺ຂເຓ ເອກາວ ສິຍາ, ນ ອິຕຣາ, ຕຖາ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາປິ. ເວທນາວີຣິຍຸເປກ຺ຂານໍ ເອກກ຺ຂເຓ ສິຍາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ. ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ອພ຺ຍາກຕາ, ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ກຸສລາພ຺ຍາກຕາ, ຕຖາ ເສສາ. ເວທນຸເປກ຺ຂາ ປນ ສິຍາ ອກຸສລາປິ. ເອວໍ ກຸສລຕ຺ຕິກວເສນ. ທສເປຕາ ສງ຺ເຂເປນ ຈຕ຺ຕາໂຣວ ຘມ຺ມາ ວີຣິຍເວທນາຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຎາຓວເສນ. ‘‘ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສສຸຂໂສມນສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຫານກ຺ກເມນ ອວຕ຺ວາ ວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເຈ? ສຸຕ຺ຕານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວິປຣີຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອາຣມ຺ມຓວເສນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວິປຣີຕາກາເຣນ ອນຸຠວຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ເອກໍເຍວ ກສິຓໍ ອາຣພ຺ຠ ສພ຺ເພສໍ ປວຕ຺ຕິໂຕ. ຕຕິຍຊ຺ຌານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປກາຣາ ຫຸຕ຺ວາ ອາຄຕາຕິ ສຕິສີເສນ ເທສນາ ກຕາ, ວິຄຕວລາຫກາທິນາ ໂສມ຺ມຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ວລາຫກາທິນາ ກາລຸສ຺ສິເຍ ສຕິປິ ທິວາ ວິຍ ອນຸປກາຣິກາ ນ ໂຫຕິ ຣຕ຺ຕິໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣກຕ຺ເຕນ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສູຣິຍປ຺ປຠາຠິຠວາ, ຣຕ຺ຕິຍາ ອລາຠາຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ເຫຕູ ອປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ກາຣຓໍ. ໂສມ຺ມຠາເວນ, ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣກຕ຺ເຕນ ຈາຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ສຠາຄຕາຍ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕສ຺ສາ ອປຣິສຸທ຺ຘາຍ ຊາຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ກາຣຓວຈນນ຺ຕິ ເອເກ.

ຌານກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຸພ຺ເພນິວາສກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໒. ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສຠາຄຕ຺ຕາ ຌານານໍ ‘‘ເກສຎ຺ຈິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕຕ຺ຖານີ’’ຕິ ອາຫ. ກຸສລານໍ ຠໂວກ຺ກມນສຠາຄຕ຺ຕາ ‘‘ເກສຎ຺ຈິ ຠໂວກ຺ກມນຕ຺ຖານີ’’ຕິ. ອສຠາຄຕ຺ຕາ ເສສຏ຺ຐາເນສຸ ‘‘ປາທກຕ຺ຖານີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ປາທການີ’’ຕິ ອາຫ. ເຕນ ປາທກຠູຕານມ຺ປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ ຠໂວກ຺ກມນຕາວຫຕໍ, ອິຕເຣສໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ປາທກຕາວຫຕຎ຺ຈ ທີເປຕິ. ອສຠາຄຕ຺ຕາ ຊວນວິປສ຺ສນາປາທການິ ສມານານິ ອຠິຎ຺ຎາປາທການິ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ອຠິຎ຺ຎາປາທການິ ຈ ວິປສ຺ສນາປາທການິ ໂຫນ຺ຕີຕິປິ ທີເປຕິ, ຕຖາ ປາທກາຠາວໍ ທີເປຕິ. ອຠິຎ຺ຎາຍ ຫິ ຈຕຸຕ຺ຖເມວ ປາທກໍ, ນ ອິຕຣານິ. ເຕສຸ ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ຕຕິຍໍ ປາທກໍ, ຕຕິຍສ຺ສ ທຸຕິຍໍ, ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐມນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານີ’’ຕິ ຍຖາລາຠໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິນຍນິທານນິມິຕ຺ຕໍ, ເວຣຎ຺ຊນິວາສກປ຺ປນໍ;

ສຕ຺ຖຸ ຍສ຺ມາ ຕສ຺ມາ ຠຄວາ, ວິຊ຺ຊຕ຺ຕຍມາຫ ເວຣຎ຺ເຊ.

ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ວິນເຍ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ສີລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ). ສີລວໂຕ ຫິ ສີລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຐາເນສຸ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ນິສຊ຺ຊນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕີຕກິຣິຍານຸສ຺ສຣຓພຫຸລຕາຍ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິວິຊ຺ຊາ ອປ຺ປກສິເຣນ ສມິຊ຺ຌຕິ. ຕຖາ ອຕ຺ຕານໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ຈຸຕິປຣິຄ຺ຄຫຓສີລຕາຍ ຈຸຕູປປາຕຎາຓໍ ອປ຺ປກສິເຣນ ສມິຊ຺ຌຕິ, ອຸທກາທີສຸ ສຸຂຸມຕ຺ຕ ທສ຺ສນສີລຕາຍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ ສມິຊ຺ຌຕິ. ຍສ຺ມາ ສຕ຺ຕວິຘເມຖຸນສໍໂຍຄປຣິວຊ຺ຊເນນ, ກາມາສວາທິປຣິວຊ຺ຊເນນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອຂຓ຺ຑາທິຠາວໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ ອປ຺ປກສິເຣນ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິນຍນິທາເນ ວິຊ຺ຊຕ຺ຕຍເມວ ທສ຺ສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ເຍສຎ຺ຈ ຄຸຓານໍ ທາຍກໍ ອໂຫສິ, ເຕສໍ ເອກເທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ວິຊ຺ຊຕ຺ຕຍປຏິລາຠມຕ຺ຕປ຺ປສງ຺ໂຄ ສິຍາຕິ.

ໂສ ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ກິຎ຺ຈາປິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາປິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ເກວລໍ ປຸຣິມຊ຺ຌານຕ຺ຕິກເມວ, ຕຖາປິ ເກວລໍ ປຸຣິມຊ຺ຌານຕ຺ຕິກເມວ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານກ຺ກມນິທສ຺ສນເມຕໍ, ອິມິນາ ປຐມຊ຺ຌານາຘິຄມາທິນາ ກເມນ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ, ຕໍ ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ສມ຺ຠາຣຠູມິຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໓໘໑) ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມານິ ຕີຓິ ຌານານິ ຍສ຺ມາ ປີຕິຜຣເຓນ ຈ ສຸຂຜຣເຓນ ຈ ສຸຂສຎ຺ຎຎ຺ຈ ລຫຸສຎ຺ຎຎ຺ຈ ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາ ລຫຸມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎກາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ອິທ຺ຘິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕນໂຕ ສມ຺ຠາຣຠູມິໂຍຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ປນ ອິທ຺ຘິລາຠາຍ ປກຕິຠູມິ ເອວາ’’ຕິ. ອິທເມວ ວາ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພ ອິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານິ ເກສຎ຺ຈິ ອຠິຎ຺ຎາປາທການີ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມ຺ປິ ອນ຺ໂຕກຕ຺ວາ ເອວນ຺ຕິ ກິມຕ຺ຖໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ປກຕິຠູມີຕິ ເຈ? ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໂຕ ປຣສ຺ສ ສມາຫິຕາທິຠາວປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຍສ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ສຕິ ‘‘ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາຓາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນິນ຺ນາເມສິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ເຕ ປກຕິຠູມິຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ ອຠິຎ຺ຎາປາທເກ ຊາເຕ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາຓາຍ ອຠິນິນ຺ນາເມສິ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອຠິນີຫາຣກ຺ຂມໍ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ ອິທ຺ຘິວິຘາຘິຄມຕ຺ຖາຍ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນີຫຣຕິ. ກສິຓາຣມ຺ມຓໂຕ ອປເນຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິວິຘາຠິມຸຂໍ ເປເສສິ. ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານໂຕ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓາທີນໍ ນີຫຣຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຠິນີຫາຣກ຺ຂມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ປກປ຺ປິໂຕ.

ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ ເອວໍ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ເຕຕິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ, ນີວຣຓທູຣີຠາເວນ ວິຕກ຺ກາທິສມຕິກ຺ກເມນາຕິ ປຐມຊ຺ຌານາທີນໍ ກິຈ຺ຈສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ. ອຍໍ ໂຍຊນາ ປຐມວິກປ຺ເປ ນ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ປຣິສຸທ຺ເຘຕິອາທີສຸ ປນາ’’ຕິ ວຈເນນ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘນິວາຣຓໂຕ. ເຕເນວ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາສຕິປາຣິສຸທ຺ຘິຠາເວນ ປຣິສຸທ຺ເຘ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິຈ຺ຉາວຈຣານນ຺ຕິ ‘‘ອໂຫ ວຕາຫໍ ອາປຕ຺ຕິຎ຺ເຈວ ອາປນ຺ໂນ ອສ຺ສໍ, ນ ຈ ມໍ ຠິກ຺ຂູ ຊາເນຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໖໐) ນເຍນ ອຸປ຺ປນ຺ນອິຈ຺ຉາວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ໂກປອປຈ຺ຈຍານໍ ອຠາເວນ ອນງ຺ຄເຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ອິຈ຺ຉາປິ ປຐມຊ຺ຌານາທີນໍ ອຘິຄມາຍ ອນ຺ຕຣາຍິກາ ‘‘ສມ຺ປຊານມຸສາວາໂທ ໂຂ ປນາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣາຍິໂກ ຘມ຺ໂມ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ປເຄວ ອິຈ຺ຉາວຈຣາ ໂກປອປຈ຺ຈຍາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈນີການໍ ປາປການໍ ອິຈ຺ຉາວຈຣານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກຕ຺ຖຈິ ປນ ‘‘ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈຍານໍ ອິຈ຺ຉາວຈຣານ’’ນ຺ຕິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ, ໂສ ປມາທເລໂຂ, ຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ‘‘ອໂຫ ວຕ ສຕ຺ຖາ ມມຎ຺ເຎວ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ໂຍ ຕທຕ຺ໂຖ ລິຂິໂຕ, ໂສ ທຸລ຺ລິຂິໂຕ. ນ ຫິ ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈຍາ ໂກປາທໂຍ ອນງ຺ຄຓສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໕໗ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕາ, ‘‘ນ ຈ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ຌານລາຠິໂນ ຕທຠາວາ’’ຕິ ອາຈຣິໂຍ ວທຕິ, ຕໍ ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊຕ຺ຕຍສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິນາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄນິທສ຺ສນໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣວິເສສາ ເຈຠາສໍ ອຕ຺ຕທຸກ຺ຂປຣທຸກ຺ຂທສ຺ສນຕທຸປສມຕ຺ຕທີປນໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ. ຠຄວາ ຫິ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ອນນ຺ຕສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ, ຈຸຕູປປາຕຎາເຓນ ປຣສ຺ສ ຈ ໂລກສ຺ສ ອາສວກ຺ຂຍຎາເຓນ ຕທຸຠຍວູປສມຕ຺ຕຎ຺ຈ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຕໍ ເທເສຕິ, ປຐເມນ ວາ ອຕ຺ຕທຸກ຺ຂທສ຺ສນໂຕ ອຕ຺ຕສິເນຫປຣິຈ຺ຈາຄໍ ທີເປຕິ. ທຸຕິເຍນ ປຣທຸກ຺ຂທສ຺ສນໂຕ ປເຣສຸ ໂກປປຣິຈ຺ຈາຄໍ, ຕຕິເຍນ ອຣິຍມຄ຺ຄທສ຺ສນໂຕ ໂມຫປຣິຈ຺ຈາຄຎ຺ຈ ທີເປຕິ. ເອວໍ ນານາຄຸຓວິເສສທີປນໂຕ ອິມສ຺ເສວ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາທ຺ວຍສ຺ສ ອິຘ ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍສ຺ມາ ອຕີຕຊາຕິ ເອວ ນິວາໂສ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຕີຕຊາຕີສູ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ຊາຕິຍາ ເອກເທເສປິ ນິວາສໂວຫາຣສິທ຺ຘິທສ຺ສນໂຕ. ປາຬິຍໍ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ເອກມ຺ປິ ຊາຕິໍ ທ຺ເວປິ ຊາຕິໂຍ’’ຕິອາທິວຈເນນ ສກລຊາຕິຍາ ອນຸສ຺ສຣຓເມວ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ, ນ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕເທກເທສານຸສ຺ສຣຓມ຺ປິ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິ ເອວາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ຠຸມ຺ມວຈນໍ ກຕໍ ໂອກາສາທິສງ຺ຄຫຕ຺ຖຎ຺ຈ. ‘‘ຉິນ຺ນວຏຸມການຸສ຺ສຣຓາທີສູ’’ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອນິວຸຕ຺ຖໂລກຘາຕຸທີປຣຏ຺ຐນຄຣຄາມາທິຄ຺ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ເຕສໍ ຉິນ຺ນວຏຸມການໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣສີລາທີນິ ນ ຠຄວຕາ ໂພຘິສຕ຺ຕກາເລ ວິຎ຺ຎາຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິໂຕ ໂລກິຍານິ ວິຎ຺ຎາຕານີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓາຘິກາເຣ ‘‘ອຣິຍານໍ ອຸປວາທກາ’’ຕິ ວຈເນນ ສເມນ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ນ ຫິ ອຣິເຍ ອປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕິ. ກິມຕ຺ຖໍ ປເນຕ຺ຖ ອນຸສ຺ສຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນນຸ ເອສ ວິຊ຺ຊາຘິກາໂຣຕິ ເຈ? ອາທິກມ຺ມິກສ຺ສ ສຕິວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ, ອຕີຕຘມ຺ມານໍ ສຕິຍາ ວິເສສາຘິກາຣຕ຺ຕາ ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ອນຸສ຺ສຣາມີ’’ຕິ.

‘‘ວຕ຺ຕມາເນສຸ ວິຊ຺ຊານ-ມຕີເຕສ຺ວສ຺ສ ສຣຕິ;

ອນາຄເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ, ສຣຕິ ວິຊ຺ຊານ ປຓິຘີ’’ຕິ.

ອາຈຣິຍກຸມາຣິເຕນ ສິໂລໂກປິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຕຕ຺ຖ ຣາເຄ ອຸສ຺ສນ຺ນຕເຣ ເຕໂຊສໍວຏ຺ໂຏ. ໂທເສ ອາໂປສໍວຏ຺ໂຏ. ໂມເຫ ວາໂຍສໍວຏ຺ໂຏ. ເກຈິ ‘‘ໂທເສ ເຕໂຊສໍວຏ຺ໂຏ, ຣາເຄ ອາໂປສໍວຏ຺ໂຏ, ໂມເຫ ວາໂຍສໍວຏ຺ໂຏ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ອມຸຕ຺ຣາຕິ ຈິຕ຺ຕໍ, ວຈນໍ ວາ ຠວາທິນິຍເມນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠເວ ວາ’’ຕິອາທິ. ເອວໍນາໂມ ເອວໍໂຄຕ຺ໂຕຕິ ປທທ຺ວເຍນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາມູລກໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ໂຄຈຣນິວາສໍ ທີເປຕິ. ປວຕ຺ຕຜລໂຠຊໂນ ສຍໍປຕິຕຜລາຫາໂຣ. ຈຕຸຣາສີຕິກປ຺ປສຫສ຺ສປຣມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ ວາຕິ ປຓິຘານໂຕ ປຸພ຺ເພ. ປຏິນິວຕ຺ຕນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາຓໍ ນ ໂຫຕິ. ‘‘ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາຓລາຠີນໍ ປເນຕໍ ອານຸຠາວປຣິທີປນ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ອມຸຕ຺ຣາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຐມໂຍຊນາຍໍ ສີໂຫກ຺ກນ຺ຕວເສນ ອນຸສ຺ສຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອນຸໂລມວເສນ. ‘‘ປຏິໂລມວເສນາ’’ຕິປິ ລິຂນ຺ຕິ, ຕໍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ. ສີໂຫກ຺ກນ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອເນກາສຸ ກປ຺ປໂກຏີສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຕນ຺ຕິ ນິທສ຺ສເນນ ປຏິປຕ຺ຕິສາຘາຣເຓນ ຜລສາຘາຣຓຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອາທຣໍ ຊເນຕິ, ອຕ຺ຕານເມເວກໍ ອຸກ຺ກໍເສຕີຕິ ວຈນໍ ນິວາເຣຕິ. ‘‘ສາຘຸ ໂຂ ປນ ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕໍ ທສ຺ສນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອຸປ຺ປນ຺ນຈິຕ຺ເຕ ເອວ ນິໂຍເຊຕິ. ປຐມາ ອຠິນິພ຺ຠິທາຕິ ວຈເນນ ອວິຊ຺ຊຓ຺ຑໂກສສ຺ສ ພຫຸປຏລຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນ ອຏ຺ຐຄຸຓິສ຺ສຣິຍາທິນາ ອນຠິນິພ຺ຠິທໍ ທີເປຕິ.

ປຸພ຺ເພນິວາສກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໓. ‘‘ຈຸຕູປປາຕຎາຓາຍາ’’ຕິ ຜລູປຈາເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທຎ຺ຫິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ ຣູປາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ປຣິຕ຺ຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ. ນ ຈຸຕິໍ ວາ ປຏິສນ຺ຘິໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຍຖາກມ຺ມູປເຄ ສຕ຺ເຕ ປຊານາມີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໓) ວຈນໍ ວິຍ ຜລູປຈາເຣເນວ ວຸຕ຺ຕມິທນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທິພ຺ພວິຫາຣສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ກາຣໂຓປຈາເຣນ ທິພ຺ພໍ. ອິມິນາ ປນ ເກຈິ ອາຈຣິຍາ ‘‘ກຸສລາກຸສລາ ຈກ຺ຂູ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕ ປຏິເສຘິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານປຎ຺ຎາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕາ. ມຫາຊຸຕິກຕ຺ຕາ ມຫາຄຕິກຕ຺ຕາຕິ ເອເຕສຸ ‘‘ສທ຺ທສຕ຺ຖານຸສາເຣນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກາທສນ຺ນໍ ອຸປກ຺ກິເລສານໍ ເອວໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ອຸປກ຺ກິເລສຠາໂວ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ, ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ອາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ນານາວິຘານິ ຣູປານິ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ນຸ ໂຂ ກິ’’ນ຺ຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອຸທປາທິ, ໂສ ອຸປກ຺ກິເລໂສ ອຸປກ຺ກິເລສສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໒໓໖ ອາທໂຍ) ‘‘ວິຈິກິຈ຺ຉາຘິກຣຓຎ຺ຈ ປນ ເມ ສມາຘິມ຺ຫິ ຈວິ, ສມາຘິມ຺ຫິ ຈຸເຕ ໂອຠາໂສ ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ ທສ຺ສນຎ຺ຈ ຣູປານ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ. ຕໂຕ ‘‘ຣູປານິ ເມ ປສ຺ສໂຕ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອິທານິ ນ ກິຎ຺ຈິ ມນສິ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ຕຍໂຕ ອມນສິກາໂຣ, ຕໂຕ ກິຎ຺ຈິ ອມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຖິນມິທ຺ຘໍ ອຸທປາທິ, ຕໂຕ ຕສ຺ສ ປຫານຕ຺ຖໍ ອາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຣູປານິ ປສ຺ສໂຕ ຫິມວນ຺ຕາທີສຸ ທານວຣກ຺ຂສາທໂຍ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ອຸທປາທິ, ຕໂຕ ຕສ຺ສ ປຫານຕ຺ຖໍ ‘‘ມຍາ ທິຏ຺ຐຠຍໍ ປກຕິຍາ ໂອໂລກິຍມານໍ ນຕ຺ຖິ, ອທິຏ຺ເຐ ກິໍ ນາມ ຠຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ຕຍໂຕ ອຸປ຺ປິລາວິຕຕ຺ຕໍ ອຸທປາທິ. ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ອຸປ຺ປິລໍ ທິພ຺ພຣູປທສ຺ເສເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຕໍ ທຸວຸຕ຺ຕໍ ປຣໂຕ ອຠິຊປ຺ປາວຈເນນ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ’’ຕິ ອາຈຣິໂຍ ວທຕິ. ຕໂຕ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕປ຺ປຫານຕ຺ຖໍ ‘‘ມຍາ ວີຣິຍໍ ທຬ຺ຫໍ ປຄ຺ຄຫິຕໍ, ເຕນ ເມ ອິທໍ ອຸປ຺ປິລໍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວີຣິຍໍ ສິຖິລໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກາຍທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ ກາຍທຣໂຖ ກາຍາລສິຍໍ ອຸທປາທິ, ຕໂຕ ຕໍ ຈຊນ຺ຕສ຺ສ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍໍ ອຸທປາທິ, ຕຕ຺ຖ ໂທສໍ ປສ຺ສໂຕ ອຕິລີນວີຣິຍໍ ອຸປທາທິ, ຕໂຕ ຕໍ ປຫາຍ ສມປ຺ປວຕ຺ເຕນ ວີຣິເຍນ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕຠຍາ ຫິມວນ຺ຕາທິຏ຺ຐານໍ ປຫາຍ ເທວໂລກາຠິມຸຂໍ ອາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ເທວສງ຺ຆໍ ປສ຺ສໂຕ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕາ ອຠິຊປ຺ປາ ອຸທປາທິ, ຕໂຕ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ເອກຊາຕິກຣູປໍ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອຠິຊປ຺ປາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ ທານິ ນານາວິຘໍ ຣູປໍ ມນສິ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາເລນ ເທວໂລກາຠິມຸຂໍ, ກາເລນ ມນຸສ຺ສໂລກາຠິມຸຂໍ ອາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ນານາວິຘານິ ຣູປານິ ມນສິ ກໂຣໂຕ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາ ອຸທປາທິ, ຕໂຕ ‘‘ນານາວິຘຣູປານິ ເມ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາ ອຸທປາທິ, ຕສ຺ມາ ທານິ ອຠິຊປ຺ປາທິຠຍາ ອິຏ຺ຐາທິນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫໍ ປຫາຍ ເອກຊາຕິກເມວ ຣູປໍ ມນສິ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕຖາ ກໂຣໂຕ ອຠິນິຊ຺ຌາຍິຕຕ຺ຕໍ ຣູປານໍ ອຸທປາທິ ເອວໍ ປຫີນອຸປກ຺ກິເລສສ຺ສາປິ ອນຘິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ໂອຠາສຎ຺ຫິ ໂຂ ຊານາມິ, ນ ຈ ຣູປານິ ປສ຺ສາມີຕິອາທິ ຊາຕໍ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍທາ ປຣິກມ຺ໂມຠາສເມວ ມນສິ ກໂຣມິ, ຕທາ ໂອຠາສໍ ສຎ຺ຊານາມິ, ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປານິ ນ ຈ ປສ຺ສາມິ, ຣູປທສ຺ສນກາເລ ຈ ໂອຠາສໍ ນ ຊານາມີຕິ. ກິມຕ຺ຖມິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຫິ ເອຕໍ ອຸປກ຺ກິເສສຄຕນ຺ຕິ? ນ ເກວລໍ ອຸປກ຺ກິເລສປ຺ປຊຫນເມເວຕ຺ຖ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເຍນ ອິທໍ ວິສຸທ຺ຘໍ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ວິຈິກິຈ຺ຉາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປກ຺ກິເລໂສຕິອາທີສຸ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ອຸປກ຺ກິເລສາຕິ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ປຊຫິໍ, ນ ມຍ຺ຫໍ ຕທາ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ. ມານຸສກໍ ວາຕິ ອິມິນາ ສຠາວາຕິກ຺ກມໍ ທສ຺ເສຕິ. ມໍສຈກ຺ຂຸນາ ວິຍາຕິ ອິມິນາ ປຣິຍຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓໍ, ວຓ຺ຓມຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕຎ຺ຈ ອຸປເມຕິ. ວຓ຺ຓມຕ຺ເຕ ເຫຕ຺ຖ ສຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ, ນ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໗) ເອຕ຺ຖ ວິຍ ສພ຺ພສງ຺ຂເຕສຸ, ຫີນຊາຕິອາທໂຍ ໂມຫສ຺ສ ນິສ຺ສນ຺ໂທ ວິປາໂກ. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິເຕນ ສມນ຺ນາຄຕາ ປຸພ຺ເພ ອຕີຕຠເວ ອເຫສຸໍ, ສມ຺ປຕິ ນິຣຍໍ ອຸປປນ຺ນາຕິ ເອວໍ ປາຐເສເສນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາຓຎ຺ຫິ ເອກນ຺ຕມຕີຕາຣມ຺ມຓໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ອຸຠິນ຺ນໍ ກິຈ຺ຈວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫລ຺ລໂກຕິ ສມຓານໍ ສາຣຸປ຺ປມສາຣຸປ຺ປໍ, ໂລກາຈາຣໍ ວາ ນ ຊານາຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຄຸຓປຣິຘໍສເນນ ຄຣຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ນິຍໂຕ ສມ຺ໂພຘິປຣາຍໂນ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໔໑; ໕.໙໙໘, ໑໐໐໔) ວຸຕ຺ໂຕ ອຣິຍປຸຄ຺ຄໂລ ມຄ຺ຄາວຣຓໍ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ ຜຣຸສວຈນໍ ຍທິ ກເຖຍ຺ຍ, ອປາຍຄມນີຍມ຺ປິ ກເຣຍ຺ຍ, ເຕນ ໂສ ອປາຍຸປໂຄປິ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອເກ. ‘‘ວາຍາມໍ ມາ ອກາສີຕິ ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄາວຣຓໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຸພ຺ເພວ ໂສຕາປນ຺ເນນ ອປາຍທ຺ວາໂຣ ປິຫິໂຕ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ສຄ຺ຄາວຣຓໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ປາກຕິກນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ວຸທ຺ຘິ ເຫສາ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ, ໂຍ ອຈ຺ຈຍໍ ອຈ຺ຈຍໂຕ ທິສ຺ວາ ຍຖາຘມ຺ມໍ ປຏິກໂຣຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໗໐; ທີ. ນິ. ໑.໒໕໑) ວຈນໂຕ ປາກຕິກໍ ອໂຫສີຕິ ເອເກ. ສເຈ ໂສ ນ ຂມຕີຕິ ໂສຕາປນ຺ນາທີນໍ ຂນ຺ຕິຄຸຓສ຺ສ ມນ຺ທຕາຍ ວາ ອາຍຕິໍ ຕສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸ ສໍວຣຕ຺ຖາຍ ວາ ອກ຺ຂມນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຂານໍ ວາ ອາຍສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາທິໂນ ອຠາວາ ກາລກຎ຺ຈິກາ ອສຸຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ‘‘ອິໂຕ ໂຠ ສຸຄຕິໍ ຄຈ຺ຉາ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໘໓) ວຈນໂຕ ມນຸສ຺ສຄຕິປິ. ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓວິຊ຺ຊາຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸເມວ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ຎາຓໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິນ຺ທນຏ຺ເຐນ ວິຊ຺ຊາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອາສວກ຺ຂຍຎາຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໔. ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕຕິ ກິໍ ປຸຣິມສ຺ມິໍເຍວ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍເຍວ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ເຕ. ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ຍໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ປຸຣິມວິຊ຺ຊາທ຺ວຍໍ ອຘິຄຕໍ, ຕເທວ ປຸນ ສມາປຊ຺ຊນວເສນ ອຠິນວໍ ອຠິຓ຺ຫໍ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕຕິ ອິຘ ວິປສ຺ສນາປາທກໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຍທິ ຕເທວ ປຸນ ສມາປຊ຺ຊນວເສນ ອຠິນວໍ ກຕໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ‘‘ວິປສ຺ສນາປາທກໍ ອຠິຎ຺ຎາປາທກໍ ນິໂຣຘປາທກໍ ສພ຺ພກິຈ຺ຈສາຘກໍ ສພ຺ພໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓທາຍກໍ ອິຘ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ອິຘ ວິປສ຺ສນາປາທກໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອິຘ ຕຖາວຈນຏ຺ຐານເມວ ຕໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ພຄຸຓນິປ຺ຜາທນໂຕ, ນ ປຐມວິຊ຺ຊາທ຺ວຍມຕ຺ຕນິປ຺ຜາທນໂຕຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄຌານງ຺ຄປຏິປທາວິໂມກ຺ຂວິເສສນິຍໂມ ປຸພ຺ພຠາຄວຸຏ຺ຐານຄາມິນີວິປສ຺ສນາຍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາສງ຺ຂາຕາຍ ນິຍເມນ ອໂຫສີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວິປສ຺ສນາປາທກມິຘ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ, ນ ຕທາຣມ຺ມຓມຕ຺ເຕນ. ປຣິຍາຍໂຕຕິ ອຎ຺ເຎນປິ ປກາເຣນ. ‘‘ອິເມ ອາສວາ’’ຕິ ອຍໍ ວາໂຣ ກິມຕ຺ຖໍ ອາຣທ຺ໂຘ? ‘‘ອາສວານໍ ຂຍຎາຓາຍາ’’ຕິ ອຘິກາຣານຸໂລມນຕ຺ຖໍ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈຕິ, ຜລກ຺ຂເຓ ວິມຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ເອກຕ຺ຕນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຎ຺ຫິ ວິມຸຈ຺ຈມານໍ, ຕເທວ ອປຣຠາເຄ ວິມຸຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຍຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕໍ, ຕເທວ ປຸພ຺ພຠາເຄ ວິມຸຈ຺ຈມານໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຠຸຎ຺ຊມາໂນ ເອວ ຫິ ໂຠຊນປຣິໂຍສາເນ ຠຸຕ຺ຕາວີ ນາມ. ‘‘ອິມິນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ ຈ ປຏ຺ຐາເນ ‘‘ມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຜລໍ, ນິພ຺ພານໍ, ປຫີເນ ກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕີ’’ຕິ ອຍມຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ວຸຕ຺ໂຕ. ປວຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ປເນຕ຺ຖ ສຣູປໂຕ ອຕ຺ຖໂຕຕິ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ວິມຸຕ຺ຕມິຕິ ຎາຓໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ສຣູປໂຕ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕິກ຺ກມນິທສ຺ສນໍ. ‘‘ຂີຓາ ຊາຕີ’’ຕິອາທິ ອຕ຺ຖໂຕ. ເຕເນວ ອນ຺ເຕ ‘‘ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິ’’ນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານໍ ເທສນໍ ອກາສິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ ຕຖາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ. ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກໍ ໂຫຕີຕິ ຊານນ຺ໂຕ ‘‘ຂີຓາ ຊາຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ ນາມ. ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານາຄຕໍສຎາຓ’’ນ຺ຕິ ອນາຄຕໍສຎາຓສ຺ສ ຈ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາສວກ຺ຂຍຎາຓກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອຸປາສກຕ຺ຕປຏິເວທນາກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໕. ກຓ຺ຓສຸຂໂຕ ຫທຍງ຺ຄມໂຕຕິ ວຈນເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນໂຕຕິອາທິ ປຸຄ຺ຄລວເສນ, ກຓ຺ຓສຸຂໂຕຕິ ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສນ຺ຘາຍ. ອາປາຖາຣມຓີຍໂຕຕິ ຎາຓາປາຖາຣມຓີຍໂຕ. ສຍເມວ ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕໍ ວາ, ມຄ຺ໂຄ ປນ ອໂສໂກ ໂຫຕິ. ຕທາ ຫິ ໂສໂກ ປຫີຍມາໂນ. ຈຣິຍາທິອນຸກູລໂຕ ອປ຺ປຏິກູລໍ. ‘‘ມຘຸຣມິມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຘມ຺ມມິມ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ອຘິກໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຣາຄວິຣາຄມິມ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຸນ ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ຘມ຺ມມິມໍ ອຸເປຫີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ‘‘ຘມ຺ມເມວ ສຣຓຕ຺ຖມຸເປຫີ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ ກິຣາຕິ ທີເປຕິ. ສຣຓຄຕານໍ ເຕເນວ ສຣຓຄມເນນ ຠຍໍ ສນ຺ຕາສໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ປຣິກ຺ກິເລສໍ ທຸກ຺ຂໍ ຫິໍສຕີຕິ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ສຣຓໍ ນາມ. ຕປ຺ປສາທຕຄ຺ຄຣຸຕາທີຫິ ວິຫຕກິເລໂສ ຕປ຺ປຣາຍນຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ສຣຓຄມນໍ. ຕໍສມງ຺ຄີສຕ຺ໂຕ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ປເຠເທນ ປນ ທຸວິຘໍ ສຣຓຄມນໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ໂລກິຍນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ທິຏ຺ຐສຈ຺ຈານໍ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສຣຓຄມນຸປກ຺ກິເລສສມຸຈ຺ເຉເທນ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ກິຈ຺ຈໂຕ ສກເລປິ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ອິຊ຺ຌຕິ. ໂລກິຍໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ສຣຓຄມນຸປກ຺ກິເລສໍ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ພຸທ຺ຘາທິຄຸຓາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ອິຊ຺ຌຕິ. ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ສທ຺ຘາປຏິລາໂຠ ສທ຺ຘາມູລິກາ ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ ວິປາກຜລໍ, ສພ຺ພທຸກ຺ຂກ຺ຂໂຍ ອານິສໍສຜລໍ. ‘‘ໂຍ ຈ ພຸທ຺ຘຎ຺ຈ ຘມ຺ມຎ຺ຈ…ເປ… ສພ຺ພທຸກ຺ຂາ ປມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໙໐-໑໙໒) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂລກິຍສ຺ສ ຠວໂຠຄສມ຺ປທາ. ‘‘ເຍ ເກຈິ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂລກິຍສຣຓຄມນໍ ຕີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອຎ຺ຎາຓສໍສຍມິຈ຺ຉາຎາຓາທີຫິ ສໍກິລິສ຺ສຕິ, ນ ມຫາຊຸຕິກໍ ໂຫຕິ, ນ ມຫາວິປ຺ຜາຣໍ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ສໍກິເລໂສ. ໂລກິຍສ຺ສ ສາວຊ຺ໂຊ ອນວຊ຺ໂຊຕິ ທຸວິໂຘ ເຠໂທ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎສຕ຺ຖາຣາທີສຸ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນາທີຫິ ສາວຊ຺ໂຊ ໂຫຕິ, ໂສ ອນິຏ຺ຐຜໂລ. ອນວຊ຺ໂຊ ກາລກິຣິຍາຍ, ໂສ ອວິປາກຕ຺ຕາ ອຜໂລ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ເນວຕ຺ຖິ ເຠໂທ. ຠວນ຺ຕເຣປິ ຫິ ອຣິຍສາວໂກ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ນ ອຸທ຺ທິສຕິ. ໂຍ ໂກຈິ ສຣຓຄໂຕ ຄຫຏ຺ໂຐ ອຸປາສໂກ. ຣຕນຕ຺ຕຍອຸປາສນໂຕ ອຸປາສໂກ. ປຎ຺ຈ ເວຣມຓິໂຍ ສີລໍ. ສຕ຺ຖສຕ຺ຕມໍສມຊ຺ຊວິສວາຓິຊ຺ຊາຣຫິຕໍ ຘມ຺ເມນ ຊີວິກໍ ອາຊີໂວ. ວຸຕ຺ຕສີລາຊີວວິປຕ຺ຕິ ວິປຕ຺ຕິ ນາມ. ວິປຣີຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ.

໑໖. ລຈ຺ຉາມ ນຸ ໂຂຕິ ທຸຄ຺ຄເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສກ຺ຂິສ຺ສາມ ນຸໂຂ ໂນຕິ ສມິທ຺ເຘ ສນ຺ຘາຍ. ຕຕ຺ຖ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ. ປຄ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ປຕ຺ຕໍ ປຄ຺ຄໂຫ, ເຕນ ປຄ຺ຄເຫນ ປຕ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມາທາເຍວາຕິ ນິທສ຺ສນໍ. ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປຸນ ປາກໍ ກິຎ຺ຈາປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຖາປິ ນ ສຸຏ຺ຐຸ ປກ຺ກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ອຸຕ຺ຕຓ຺ຑຸລຠຕ຺ຕໍ ລຠິຕ຺ວາປິ ປິເຘຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສາຘກໍ. ‘‘ສາວການໍ ວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ອາຊີວປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປຈ຺ຉາ ສີລ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣປິ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ປຏິຈ຺ຈ ຠຄວຕາ ພຫູນິ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ອຕ຺ຖີຕິ ທີເປຕິ. ຍທິ ເອວໍ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຠຄວາ ກາໂລ’’ຕິ ວຈນໍ ນ ສເມຕີຕິ ເຈ? ນ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ສິກ຺ຂາປທາຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ເຖໂຣ ປນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ຐເປຕ຺ວາ ອິທານິ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພານິ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສປ຺ປໂຫນການິ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຠຄວາປິ ‘‘ນ ຕາວ ສາຣິປຸຕ຺ຕ ສຕ຺ຖາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຕີ’’ຕິ ຠທ຺ທາລິສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໔; ອາທໂຍ) ວິຍ ເອກຈ຺ເຈສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕສຸປິ ຕໂຕ ປຣໍ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພານິ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອິເຘວ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສາມມ຺ປິ ປຈນໍ ສມຓສາຣຸປ຺ປໍ ນ ໂຫຕິ ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຈນຎ຺ຈ, ຕຖາ ‘‘ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ວາ ວສ຺ສຈ຺ເຉໂທ ວາ’’ຕິອາທິວຈນານິ ຈ ອຕ຺ຖິ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂູ ປຏິປຸຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ອິເຘເວທໍ ປາຬິຐປນໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອາຈຣິເຍນ ວິຈາຣິຕໍ, ຕໍ ສຸນ຺ທຣໍ ປຸພ຺ເພປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທສມ຺ຠວໂຕ. ກິນ຺ຕຸ ອິຘ ປາຬິຐປນວິໂຣຘວິຈາຣຓາ ປນ ນິປ຺ປໂຍຊນາ ວິຍ ມມ ທິສ຺ສຕິ. ກສ຺ມາ? ອຸປາລິຕ຺ເຖເຣນ ສງ຺ຄີຕິກາເລ ວຸຕ຺ຕປາຐຕ຺ຕາ. ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທຕິ ສຕ຺ຕາຫກິຈ຺ຈໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສຕ຺ຕາຫກຣຓີເຍນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ວາ ວສ຺ສຈ຺ເຉໂທ ວາ ເອກຠິກ຺ຂຸນາປິ ນ ກໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ກິຣ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ, ຕສ຺ມາ ວສ຺ສຈ຺ເຉທສ຺ສ ກາຣເຓ ສຕິ ສຕ຺ຕາຫກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອເກ. ວິນຍຘຣາ ປນ ນິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຘິປ຺ປາໂຍ ວີມໍສິຕພ຺ໂພ, ອິມາຍ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິປຏິປທາຍ ປສນ຺ນາ. ສາລີນໍ ວິກຕິ ສາລິວິກຕິ.

໑໗-໘. ອຸປປນ຺ນຜໂລຕິ ພຫຸຜໂລ. ‘‘ຂຸທ຺ທໍ ມຘຸ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐ. ເຖຣໍ ສີຫນາທໍ ນທາເປຕຸໍ ປຸຈ຺ຉີຕິ ອິມິນາ ອາຈຣິໂຍ ຍໍ ປຸພ຺ເພ ອາຓາຍ ຐິຕານໍ ສາວການໍ ມຫານຸຠາວຕາທສ຺ສນໍ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ນິວາສປ຺ປໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ອມ຺ເຫຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສມ຺ປາເທຕິ, ຣາຊຄເຫ ເວຣຎ຺ຊາຍຎ຺ຈາຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ວິຕກ຺ກຸປ຺ປາເທ ເອກໂຕ ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ກາລໍ ສນ຺ຘາຍ ຈິຣໍ, ຐິຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ຈິຣາຕິ ວິຄ຺ຄໂຫ.

ກາມໍ ຫິໂນຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ສຫາຍໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ກຕ຺ຕຣິ ເຫຕຸ, ຕຖາປິ ອິຘ ເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ຕສ຺ສ ຜລໍ ຫິໂນຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເຫຕຸ. ຕຖາ ຆຏນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ຆໂຏ. ກິລາສຸໂນຕິ ປໂຍຊນາຠາເວນ ອວາວຏາ. ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓານິ ວິສຠາເຄຫິ. ອາຄາມິນິຍາ ອນາຄເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິເມສໍເຍວ ໂນຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍາວສາສນປຣິຍນ຺ຕາຕິ ຍາວ ພຸທ຺ຘາ ຘຣນ຺ຕິ, ຕາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ອຸຈ຺ຈາ, ຕຕ຺ຖາປິ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸຈ຺ຈນີຈອຸຬາຣຸຬາຣໂຠຄາ’’ຕິ. ‘‘ມນສິ ກຕ຺ວາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ອຸປສມ຺ປາທ຺ຍອຸປສມ຺ປາທ຺ຍອິຈ຺ເຈຕໍ ທ຺ວຍໍ ມາຄເຘ ‘‘ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນຸປາທາຍາຕິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ອາສເວຫີຕິ ກຕ຺ຕຣິ ຕຕິຍາວິຠຕ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕານີຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕພຫຸວຈນໍ. ວິມຸຈ຺ຈິໍສູຕິ ກມ຺ມກາຣເກ. ວິໂມຈິຕານີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ອາຈຣິໂຍ. ອາສເວຫີຕິ ປທຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ກຣຓວຈນໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຐິປເທ ອຕ຺ໂຖ ປກາສິໂຕ. ຍທິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ນິຣຸທ຺ຘານໍ ອາສວານໍ ວເສນ ອນາສວຕາ, ໂລເກ ຈິຕ຺ຕານິປິ ອນາສວາ ສິຍຸໍ. ນ ຫິ ນິຣຸທ຺ຘານິ ຈິຕ຺ຕານິ ອາຣມ຺ມຓານິ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ຕານິ ອນິຣຸທ຺ຘາສວວເສນ ສາສວານີຕິ ເຈ. ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຣິມຄ຺ຄວຊ຺ຌາສວວເສນ ສາສວໍ, ອວສິຏ຺ຐາສວສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນານຸຠາວຕ຺ຕາ ຜລານິ ສາສວານິ ສິຍຸນ຺ຕິ? ນ, ອາສວສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນານຸຠາວາຄຕຜລຕ຺ຕາ. ຠິໍສນສ຺ສ ກຣຓໍ ຠິໍສນກຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຠິໍສນກຕສ຺ມິໍ, ຠິໍສນກິຣິຍາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ ວິປລ຺ລາສໍ ກຕ຺ວາ ນປຸໍສກລິງ຺ຄໍ, ປຸຣິສລິງ຺ຄໍ ວາ ກຕ຺ວາ. ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖຕິ ເອຕ຺ຖ –

‘‘ຈມ຺ມນິ ທີປິນໍ ຫນ຺ຕິ, ທນ຺ເຕສຸ ຫນ຺ຕິ ກຸຎ຺ຊຣໍ;

ວາເລສຸ ຈາມຣິໍ ຫນ຺ຕິ, ສິງ຺ເຄສຸ ສຣໂຠ ຫໂຕ’’ຕິ. –

ອຘິກຣຓໍ.

໒໐-໒໑. ນຈິຣຏ຺ຐິຕິກກາຣເຓ ກຖິເຕ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກກາຣຓໍ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂວເສນ ກິຎ຺ຈາປິ ສິທ຺ຘໍ, ຕຖາປິ ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນາຍ ໂອກາສກາຣຓາຘິປ຺ປາຍໂຕ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈໂນກາສໍ ປາເປຕຸໍ ປຸນ ຠຄວນ຺ຕໍ ‘‘ໂກ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕູ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ຠຄວາປິ ຍາຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸກາໂມ ພ຺ຍາກາສິ. ‘‘ອາສວຏ຺ຐານີຍາ ສງ຺ເຆ ປາຕຸຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສງ຺ຆປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທຣຕ຺ຖວເສເນເວຕ຺ຖ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ເຖໂຣ ປຸພ຺ເພ ຣາຊຄເຫ, ສມ຺ປຕິ ເວຣຎ຺ຊາຍນ຺ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ກາຈິ, ຕສ຺ມາ ອາທເຣນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຍາຈຍມານໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ສຍມ຺ປິ ຠຄວາ ອາທເຣເນວ ‘‘ອາຄເມຫິ ຕ຺ວໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ ‘‘ມາ ຕ຺ວໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຍາຈາຫິ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕາວ ມຍາ ເຕ ຍາຈນາ, ປຸພ຺ເພນນຸ ຕວຍາຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕາວ ມຍາ ເອຕ຺ຕເກ ກາເລ ເອຕ຺ຕການິ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ, ນ ຕາວ ເມ ສາວການໍ ອາຓາປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສານຸຊານນກາໂລ ສມ຺ປຕ຺ໂຕ, ຕກ຺ການຸມານວເສນ ຕຍາ ‘ເອຕສ຺ສ ຠຄວາ ກາໂລ’ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິທ຺ທິສິຍມາໂນປິ ເນສ ໂສ ກາໂລ, ກິນ຺ຕຸ ຕຖາຄໂຕວ ຕຕ຺ຖ ກາລໍ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາລໂຕ ປຠຸຕິ ອາຓາປາຕິໂມກ຺ຂເມວ ອຸທ຺ທິສິຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສປ຺ປໂຫນກສິກ຺ຂາປທເມວ ສນ຺ຘາຍາຫ. ‘‘ຕຕ຺ຖາຕິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນາເປກ຺ຂໍ ຠຸມ຺ມວຈນ’’ນ຺ຕິ ເອກເມວ ປທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສາ ສິທ຺ຘິຍາ ອິຕຣສ຺ສ ສິທ຺ຘິໂຕ. ‘‘ສາວການໍ ວິສຍຠາວນ຺ຕິ ອິມິນາ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖຣວາໂທ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸນ຺ທຣໍ ວິຍ. ສມ຺ມຸເຂ ຄຣຫາ. ປຣມ຺ມຸເຂ ອຸປວາໂທ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອູນທສວສ຺ເສນ…ເປ… ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໗໕) ອິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ຠຄວາ ພຸທ຺ຘຕ຺ເຕນ ທສວສ຺ສິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ປຎ຺ຎເປສິ ອູນທສວສ຺ສິກສ຺ສ ຕສ຺ສ ຕຖາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ນ ຕທາ ອຕິເຣກທສວສ຺ສິໂກວ ທສວສ຺ສິການໍ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວສ຺ສາວາສໂຕ ປຸພ຺ເພ ຣາຊຄເຫ ເອວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ, ຕສ຺ມິໍ ສິທ຺ເຘ ສິທ຺ຘເມວ ‘‘ຍາວ ນ ສງ຺ໂຆ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ວຈນໍ ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຐມຍາຈນາຍປິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕກາເລ ‘‘ທ຺ເວ ສິກ຺ຂາປທານີ’’ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທວຈນໍ ປຐມຍາຈນາຍ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕກາເລ ທ຺ເວ ເອວ, ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ.

‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິມ຺ຫິ ອຍມາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ – ອຍໍ ກິຣາຍສ຺ມາ ອສ຺ສຊິຕ຺ເຖຣໂຕ ປຏິລທ຺ຘໍ ເອກຄາຖາມຕ຺ຕກໍ ຘມ຺ມປຣິຍາຍໍ ນຍສຕສຫສ຺ເສຫິ ວິເວເຈນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ສາວກປາຣມີຎາເຓ ຐິໂຕ ‘‘ອໂຫ ວຕ ມຫານຸຠາໂວຍໍ ສທ຺ຘມ຺ໂມ, ໂຍ ວິນາປິ ຘມ຺ມສາມິນາ ປຣມ຺ມຸຂໂຕ ສຸຕມຕ຺ເຕປິ ມຍ຺ຫໍ ມຫນ຺ຕໍ ຄຸຓວິເສສໍ ຊເນສິ, ສາຘຸ ວຕາຍໍ ສທ຺ຘມ຺ໂມ ຈິຣໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ກຕເມສານໍ ນຸ ໂຂ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ…ເປ… ນ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກ’’ນ຺ຕິ ຕມຕ຺ຖໍ, ກາຣຓຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຄ຺ຄສາວກຎາເຓນ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ‘‘ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິອາທິຈິຣຏ຺ຐິຕິກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈໂນກາສກຣຓຕ຺ຖໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉິ. ຕໂຕ ປຎ຺ຫສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈໂນກາເສ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຠຄວາ ກາໂລ, ເອຕສ຺ສ ສຸຄຕ ກາໂລ’’ຕິ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຍາຈິ. ຕໂຕ ຠຄວາ ຕສ຺ສາ ຍາຈນາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຠາວໍ, ‘‘ເອຕສ຺ສ ຠຄວາ ກາໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕກາລສ຺ສ ອກາລຕໍ, ກາລສ຺ສ ຈ ອນຎ຺ຎວິສຍຕໍ ທີເປນ຺ໂຕ ‘‘ອາຄເມຫິ ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ, ຕໂຕ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ຍາຈນໍ, ສຕ຺ເຕສຸ ກາຣຸຎ຺ຎຕຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ອນຸປຊ຺ຌາຍກາ ອນາຈຣິຍກາ ອໂນວທິຍມານາ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໖໔) ນເຍນ ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຖາ ສາວການໍ ອຸປຊ຺ຌາຍວຕ຺ຕາທີນິ ວິນຍກມ຺ມານິ, ຕທນຸຣູປສິກ຺ຂາປທານິ ຈ ປຎ຺ຎເປສິ. ຕໂຕ ອນຸກ຺ກເມນ ທ຺ວາທສມວສ຺ສໍ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວສິ. ຕທາ ຈ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣາ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐສຸ ຈິຣຏ຺ຐິຕິເຫຕູສຸ ຊາເຕສຸ ‘‘ນວງ຺ຄສຕ຺ຖຸສາສນມຫຕ຺ຕຕາ ຈ ສມ຺ປຕິ ຊາຕາ, ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ ພຫຸຕຣາ ຊາຕາ, ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທໂສ ເອເວໂກ ນ ຕາວ ສາວການໍ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ, ໂສ ຈ ປຣິສຸທ຺ເຘນ ສງ຺ເຆນ ກຣີຍຕິ. ສງ຺ໂຆປິ ເອຕຣຫິ ປຣິສຸທ຺ໂຘ ປຈ຺ຉິມກສ຺ສ ໂສຕາປນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ອນຸຊານາເປຕຸກາໂມ ຍຕ຺ຕເກຫິ ຈ ສິກ຺ຂາປເທຫິ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທໂສ ອນຸຊານີຍຕິ, ຕຕ຺ຕການໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ຍາຈນ຺ໂຕ ປຸພ຺ພຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ກສູຈນປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນກ຺ກມວເສນ ຍາຈໂນກາເສ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຠຄວາ ກາໂລ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ຍໍ ຠຄວາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສປ຺ປໂຫນກສິກ຺ຂາປທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ອຍມຕ຺ໂຖ ຠທ຺ທາລິສຸຕ຺ເຕນ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໔ ອາທໂຍ) ທີເປຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ພຫູສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕສຸ, ປຎ຺ຎປິຍມາເນສຸ ຈ ‘‘ນ ຕາວ ຠທ຺ທາລິ ສຕ຺ຖາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໑໔໕) ວຸຕ຺ຕໍ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ອຸປາທາຍ, ຕຖາ ອິຘາປິ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສງ຺ຆສ຺ສ ສມ຺ປຕິ ສາວການໍ ອາຓາປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ນານຸຊານາມີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນິຣພ຺ພຸໂທ’’ຕິອາທິມາຫ. ນ ຫິ ປຣິສຸທ຺ເຘ ສງ຺ເຆ ໂອວາທປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສສ຺ສ ອນຸທ຺ເທສກາຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ອາຓາປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສານຸຊານນາຘິປ຺ປາຍໂຕ. ຕຖາ ຈ ໂສ ຕໂຕ ອຏ຺ຐນ຺ນໍວສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ. ຍຖາຫ ປາຕິໂມກ຺ຂຐປນກ຺ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໓໘໖) ‘‘ນ ທານາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິໂຕ ປຣໍ ອຸໂປສຖໍ ກຣິສ຺ສາມິ…ເປ… ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ. ຍໍ ປນ ອຸປສມ຺ປທກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໑໒໙) ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ເອກກໍ ໂອຫາຍ ປກ຺ກມິໍສຸ…ເປ… ໂສ ຕສ຺ສາ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິຕ຺ວາ ຈິເຣນ ອຄມາສີ’’ຕິ ວຕ຺ຖຸ ອາຄຕໍ, ຕໍ ສຸທິນ຺ນວຕ຺ຖຸໂຕ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ຕຕ຺ຖ ຍຖາຘິກາຣໍ ສໂມຘາເນຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຕຕ຺ເຖວ ‘‘ອຸຠຍານິ ໂຂ ປນສ຺ສ ປາຕິໂມກ຺ຂານິ ວິຕ຺ຖາເຣນ ສ຺ວາຄຕານິ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ໑໔໗; ອ. ນິ. ໘.໕໒; ໑໐.໓໓) ອງ຺ຄານິປິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ນ ຫິ ອາທິໂຕ ເອວ ອຸຠໂຕປາຕິໂມກ຺ຂານິ ສິທ຺ຘານີຕິ. ອປິຈ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຍມນຸກ຺ກໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຣາຫຸລກຸມາເຣ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຉພ຺ພສ຺ສານິ ທຸກ຺ກຣໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຕເມ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມິໍ ເອວ ສໍວຈ຺ຉເຣ ກປິລວຕ຺ຖຸໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຫຸລກຸມາຣໍ ປພ຺ພາເຊສິ. ອມ຺ພລຏ຺ຐິກຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໐໗ ອາທໂຍ) ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ອາຍສ຺ມາ ສຕ຺ຕວສ຺ສິກກາເລ ຠຄວນ຺ຕໍ ຈີວຣກຓ຺ເຓ ຄເຫຕ຺ວາ ‘ທາຍຊ຺ຊໍ ເມ ສມຓ ເທຫິ, ທາຍຊ຺ຊໍ ເມ ສມຓ ເທຫີ’ຕິ ທາຍຊ຺ຊໍ ຍາຈມາໂນ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມເສນາປຕິສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເທຕ຺ວາ ປພ຺ພາຊິໂຕ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຣາຫຸລກຸມາຣໍ ອາຣພ຺ຠ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕີຫິ ສຣຓຄມເນຫິ ສາມເຓຣປພ຺ພຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໑໐໕) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຣຓຄມນູປສມ຺ປທາ ປຐມວສ຺ສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ເອວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ, ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖກມ຺ມວເສນ ອຸປສມ຺ປທາ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ອປິຈ ຣາຫຸລວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນນຸຎ຺ຎາໂຕ ມາຕາປິຕູຫິ ປຸຕ຺ໂຕ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ, ໂຍ ປພ຺ພາເຊຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໐໕) ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິໂຕ ປຸພ຺ເພປິ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານີຕິ ສິທ຺ຘໍ.

ສຸຕ຺ວາ ຈ ໂຍ ເຫຕຸນິໂຣຘມຄ຺ຄໍ,

ນິໂຣຘຸປາຍໍ ປຏິວິຊ຺ຌິ ຂິປ຺ປໍ;

ຊາໂຕວເປກ຺ເຂນ ອເສສເມຕໍ,

ໂລກໍ ວິປສ຺ສີ ສຸຄຕຄ຺ຄສິສ຺ໂສ.

ໂສ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ອຄ຺ຄສິສ຺ໂສ,

ສທ຺ຘມ຺ມຣາຊສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ສ;

ສຍໍ ມຸນິນ຺ເທນ ຍສສ຺ສ ປຕ຺ໂຕ,

ອເນກໂສ ໂສຬສຘາ ປສຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ມາ ຫິ ສິກ຺ຂາປທພນ຺ຘກາໂລ,

ຎາຕຸມ຺ປິ ໂລເກ ອຕິຠາຣິໂຍວ;

ປເຄວ ສິກ຺ຂາປທຠາວເຠໂທ,

ປເຄວ ອຎ຺ໂຎ ອຸຠຍຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ.

ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ອປິ ຕໍ ທ຺ວຍນ຺ຕຸ,

ຎາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາວ ປເຄວ ເນຕຸໍ;

ນິສ຺ສໍສຍໍ ຕຕ຺ຖ ຕຖາຄໂຕວ,

ຊານິສ຺ສຕິຈ຺ຈາຫ ຕຖາຄໂຕຕິ.

ອິຈ຺ເຈຕມຕ຺ຖໍ ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຎຕ຺ວາ,

ສິກ຺ຂາປທານໍ ກມຠາວເຠທໍ;

ຎາຕຸໍ ສຍໍ ໂນ ນ ປເຣ ຈ ເນຕຸໍ,

ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ ອິຘ ຍຸຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ.

ຕຕ຺ຖ ກມເຠໂທ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຠາວເຠໂທ ຕາວ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕການຸວຕ຺ຕນປຈ຺ຈຍາ ຠິກ຺ຂຸ ອນາປຕ຺ຕິໂກ, ຠິກ຺ຂຸນີ ປນ ສມນຸຠຏ຺ຐາ ປາຣາຊິກາ ໂຫຕິ. ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິປຏິຈ຺ຉາທເນ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປາຣາຊິກໍ. ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ ອາໂຣເຈນ຺ຕສ຺ສ, ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ປາຣາຊິກໍ ອາໂຣເຈນ຺ຕສ຺ສ, ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ອິຈ຺ເຈວມາທີຫິ ອຠາວເຠທສິກ຺ຂາປທານໍ ອິຘ ຠາວເຠເທນ ຍຸຕ຺ຕິປຣິເຍສນໍ ສາຘຍມາໂນປິ ສິຍາ ອນຸມ຺ມາທວິຆາຕຠາຄີຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ສກລສ຺ສປິ ວິນຍປິຏກສ຺ສ ວິຕກ຺ກຍາຈນກາລກາລຎ຺ຎູກາຣຓຜລປໂຍຊເນຫິ ສຕ຺ຕຫິ ອງ຺ເຄຫິ ປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ນິທານມາຍສ຺ມຕາ ອຸປາລິຕ຺ເຖເຣນ ນິທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຖຣສ຺ສ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູໂຕ ວິຕກ຺ໂກ ນາມ. ຕສ຺ເສວ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຠຄວາ ກາໂລ’’ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕາ ຍາຈນາ ນາມ. ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູເວປຸລ຺ລລາຠຄ຺ຄພາຫຸສຈ຺ຈມຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິ ກາໂລ ນາມ. ສພ຺ພຎ຺ຎູ ເອວ ກາລຎ຺ຎູ ນາມ. ອາສວຏ຺ຐານີຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ປາຕຸຠາໂວ ກາຣຓໍ ນາມ. ‘‘ເຕສໍເຍວ ອາສວຏ຺ຐານີຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອາສວຏ຺ຐານີຍຘມ຺ມປຏິຆາໂຕ ຜລໍ ນາມ. ‘‘ຍຖຍິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອທ຺ຘນິຍໍ ອສ຺ສາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ຈິຣຏ຺ຐິຕິ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ວິຕກ຺ໂກ ຍາຈນາ ກາໂລ, ກາລຎ຺ຎູ ກາຣຓໍ ຜລໍ;

ປໂຍຊນນ຺ຕິ ສຕ຺ຕງ຺ຄໍ, ນິທານໍ ວິນຍສ຺ສິຘາ’’ຕິ.

໒໒. ອນ຺ຕິມມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣມຓ຺ຑລໍ. ຕຎ຺ຫິ ອິຕເຣສໍ ອນ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ຂຸທ຺ທກມຓ຺ຑລໍ ວາ. ອນຸມຕິທານວເສນ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ທຕ຺ວາ. ເຕສໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຈາຣິກາຍ ວິເນຕພ຺ພາ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕາ. ໂອຈິນນ຺ຕາ ວິຍາຕິ ພຫຸປຸປ຺ຜໍ ຄຈ຺ຉໍ ມາລາກາຣາ ຈິຣໍ ໂອຈິນນ຺ຕິ, ເອວໍ ພຫຸເວເນຍ຺ເຍສຸ ຄາມາທີສຸ ຈິຣໍ ວສນ຺ຕາ ເວເນຍ຺ຍປຸຎ຺ຎໍ ປຣິຫຣນ຺ຕາ ຈຣນ຺ຕິ. ສນ຺ຕໍ ສຸຂໍ, ນ ເວທນາສຸຂໍ ວິຍ ສປຣິປ຺ຜນ຺ທໍ. ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬຕິ ເທວານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ມນຸສ຺ສາ ປນ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວາເຬ ໂພຘເນຍ຺ຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ມຫາກຣຸຓາຍ ຘຸວໍ ສຕ຺ຕສມວໂລກນໍ. ໂອຕິຓ຺ເຓຕິ ປຣິສມຊ຺ຌໍ ອາຄເຕ, ອາໂຣຈິເຕ ວາ. ເຍນ ກາຣເຓນ ມຍໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ທເທຍ຺ຍາມ, ຕໍ ກຸໂຕ ສກ຺ກາ ລທ຺ຘຸໍ. ພຫຸກິຈ຺ຈາ ຫິ ຆຣາວາສາຕິ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ຕນ຺ຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ. ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ຕໍ ກຸໂຕ ລທ຺ຘາ’’ຕິ ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປຐມໍ ກິຣິຍໍ ເປກ຺ຂຕິ, ທຸຕິຍໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອາຈຣິໂຍ ປນ ‘‘ປຐມໂຍຊນາຍ ຍໍ ທານປຸຎ຺ຎໍ, ຕໍ ກຸໂຕ ລພ຺ຠາ. ປຸຎ຺ຎນ຺ຕຣາຍພຫຸລາ ຫິ ຆຣາວາສາຕິ. ທຸຕິຍໂຍຊນາຍ ເຕມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຍມຫໍ ທເທຍ຺ຍໍ, ອຕິກ຺ກນ຺ຕກາລຕ຺ຕາ ຕມຫໍ ສມ຺ປຕິ ກຸໂຕ ທເທຍ຺ຍນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວທຕິ. ສີລາທິກຸສລຘມ຺ມສນ຺ທສ຺ສນາທິຘມ຺ມຣຕນວສ຺ສໍ.

໒໓. ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓເທເສ ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓໍ ປຏວຣໍ. ມຫາຍາຄນ຺ຕິ ມຫາທານໍ. ປຣິປຸຓ຺ຓສງ຺ກປ຺ປນ຺ຕິ ເຕມາສໍ ໂສຕພ຺ພໍ ອຊ຺ຊ ສຸຓິນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຣິທນ຺ຕິ ອິທໍ ກາຣຓໍ.

ອຸປາລິ ທາສໂກຕິ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣໂຕ. ພາຫິຣພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານໍ, ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐານສງ຺ຂາຕໍ ອາເວຓິກນິທານຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ນິທານສ຺ສ ປເຠທທີປນໂຕ’’ຕິ. ເຖຣວາທາທິ ວຕ຺ຖຸປ຺ປເຠໂທ. ສກາຍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ນາເສຖາຕິອາທິ ປຣສມຍວິວຊ຺ຊນໂຕຕິອາທິ. ວິຠງ຺ຄນຍເຠທທສ຺ສນໂຕຕິ ຕິສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຍ ຠູມຏ຺ຐໍ ຖລຏ຺ຐນ຺ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ກິໍ ຠຄວໂຕ ມາຣາວຏ຺ຏນປຏິຆາຕາຍ ສຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ? ອຕ຺ຖິ, ຕຖາປິສ຺ສ ປຈ຺ຉາ ອຸປຄຸຕ຺ຕກາເລ ປສາທເຫຕຸຕ຺ຕາ ອຘິວາເສຕິ. ເອຕ຺ຖ ອຸປຄຸຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ພຸທ຺ຘານໍ ອາຈິຓ຺ຓນ຺ຕິ ທິຊທສ຺ສເນນ ກິໍປໂຍຊນນ຺ຕິ ເຈ? ມາຣາວຏ຺ຏນເຫຕຸ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຎນ຺ຕຣາໂຍຕິ ປໂຍຊນໍ.

ທິໂຊປິ ໂສ ມາຣມໂນຣຖສ຺ສ,

ຠງ຺ຄໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຊິນປຸງ຺ຄວສ຺ສ;

ສສ຺ສິສ຺ສສງ຺ຆສ຺ສ ອທາສິ ທານໍ,

ອເສສກໍ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑເຠທໍ.

ກິໍ ຠຄວາ ສສິສ຺ໂສ ຕາວ ມຫນ຺ຕໍ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ອຸພ຺ຠຓ຺ຑິກໍ ກຕ຺ວາ ອຄມາສີຕິ? ນ ອຄມາສິ, ເຕມາສິຠາຄິຍໍ ປນ ປຸຎ຺ຎຣາສິກໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອຸປາຍໂຕ ສຕ຺ຖາ ອທາສິ.

ຕທຎ຺ຎຖາ ມາຣມໂນຣໂຖວ,

ປູໂຣ ສິຍາ ເນວ ທິຊສ຺ສ ຠິຍ຺ໂຍ;

ປາປໍ ມຫນ຺ຕໍ ອປິ ປາປຸເຓຍ຺ຍ,

ມິຈ຺ຉາຠິມາເນນ ຕຖາຄເຕ ໂສ.

ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ອສ຺ສາທິຍນ຺ໂຕ ຕໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ອຸປາເຍນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຎພຸທ຺ຘິໍ ກຕ຺ວາ, ມາຣສ຺ສ ຈ ມໂນຣຖວິຆາຕໍ ກຕ຺ວາ ອຄມາສີຕິ, ‘‘ອຍໍ ນໂຍ ອຏ຺ຐກຖໍ ວິນາປິ ປາຬິນຍານຸໂລມໂຕ ສິທ຺ໂຘ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກຖໍ? –

‘‘ສຕ຺ຖາ ສສິສ຺ໂສ ຍທິ ອຄ຺ຄເຫສິ,

ທິຊສ຺ສ ຕໍ ຈີວຣມາທິໂຕວ;

ນາຖສ຺ສ ໂນ ວີສຕິວສ຺ສກາເລ,

ວິຣຸຊ຺ຌເຕ ຊີວກຍາຈນາປິ;

ຕຖາປິ ສພ຺ພໍ ສຸວິຈາຣຍິຕ຺ວາ,

ຍຸຕ຺ຕໍ ນຍໍ ຈິນ຺ຕຍິຕຸໍວ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ອິທານິ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສາຘາຣຓນິທານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປາເຏກ຺ກໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐານສງ຺ຂາຕໍ ນິທານມາທິໍ ກຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຠາຄາປຕ຺ຕິເຠທນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິອາທິກໍ ນານປ຺ປກາຣໍ ວິຘິໍ ນິຊ຺ຊຏໍ ນິຄ຺ຄຸມ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫາຕິ. ອິຘ ຐຕ຺ວາ –

ສິກ຺ຂາປທານ ສພ຺ເພສໍ, ກມເຠທໍ ປກາສເຍ;

ຕສ຺ມິໍ ສິທ຺ເຘ ນິທານານໍ, ກມສິທ຺ຘິ ຍໂຕ ຠເວ.

ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເທສນາກ຺ກໂມ ປຫານກ຺ກໂມ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ກໂມ ລພ຺ຠຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ຣາຊຄເຫ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ອນຸຊານນ຺ເຕນ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສສ຺ສ ໂຍ ເທສນາກ຺ກໂມ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ, ຕໍ ເທສນາກ຺ກມມນຸໂລເມນ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ປຐມໍ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທສໍ ປຸຈ຺ຉິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຆາທິເສສຸທ຺ເທສໍ, ຕໂຕ ອນິຍຕຸທ຺ເທສໍ ວິຕ຺ຖາຣຸທ຺ເທສຎ຺ຈ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ຄຎ຺ຈ ເຕເນວ ອນຸກ຺ກເມນ ປຸຈ຺ຉິ, ນິທານຸທ຺ເທສນ຺ໂຕຄຘານຎ຺ຈ ສຣູເປນ ອນຸທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ຖໍ ຂນ຺ຘເກປິ ປຸຈ຺ຉິ. ເອເຕນ ຈ ຂນ຺ຘເກ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸຈ຺ຉິຕານຸກ຺ກເມເນວ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ຕໍ ສພ຺ພໍ ສາປຕ຺ຕິເຠທາທິກໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸພ຺ຠາສິຕອາປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐານາທິທີປກໍ ອນ຺ໂຕກຕ຺ວາ ເທເສສິ, ອຍເມຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກໂມ. ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄຂນ຺ຘກໂຕ ປນ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ຕທາ ປຣິວາຣປາຬິ ວິສຸໍ ກຕາ. ອິມເມວ ນຍໍ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ຂນ຺ຘກປຣິວາເຣປິ ອາໂຣເປສຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ). ອປິຈ ປາຬິຍາ ‘‘ເອເຕເນວຸປາເຍນ ອຸຠໂຕວິນເຍ ປຸຈ຺ຉິ. ປຸຏ຺ໂຐ ປຸຏ຺ໂຐ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄ ເອວ ປຸຈ຺ຉິ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ປນ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ນິວຣເສສໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຂນ຺ຘກປຣິວາເຣ ອນ຺ໂຕກຕ຺ວາ ເທເສສິ. ຕທາ ຈ ຂນ຺ຘກປຣິວາຣປາຬິ ວິສຸໍ ກຕາຕິ ອຍໍ ເທສນາກ຺ກໂມ. ຍທິ ເອວໍ ນິທານຸທ຺ເທໂສ ປຐມໍ ເທເສຕພ຺ໂພຕິ ເຈ? ນ, ຕທສມ຺ຠວໂຕ. ໂສ ຫິ ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໓໔) ນເຍນ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຐມໍ ສິກ຺ຂາປທສງ຺ຄຫິຕາສຸ ອາປຕ຺ຕີສຸ ອທສ຺ສິຕາສຸ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ‘‘ຍານິ ມຍາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ສິກ຺ຂາປທານິ, ຕານິ ເນສໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ອນຸຊາເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ສິກ຺ຂາປທາເນວ ປຐມໍ ເທເສຕພ຺ພານີຕິ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທສກ຺ກໂມ ສມ຺ຠວຕິ.

ປາຣາຊິກຸທ຺ເທສາທິສງ຺ຄຫິຕານໍ ອາປຕ຺ຕິອກຸສລານໍ ຍໂຖຬາຣິກກ຺ກເມນ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຫານກ຺ກໂມເປຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ. ອຸປສມ຺ປນ຺ນສມນນ຺ຕຣໍ ‘‘ຕາວເທວ ຈຕ຺ຕາຣິ ອກຣຓີຍານິ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພານີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໒໙) ວຈນໂຕ ‘‘ສມາທາຍ ສິກ຺ຂຕິ ສິກ຺ຂາປເທສູ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໙໓) ວຈນໂຕ ຈ ຍຖາ ຄຣຸກໍ ອາຈິກ຺ຂຓໍ ສິກ຺ຂເນນ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມເປຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ, ເອວມິເມຫິ ຕີຫິ ກເມຫິ ເທເສຕພ຺ພານມ຺ເປເຕສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຖາ ຫິ ຍໍ ຍໍ ສາຘາຣຓໍ, ຕໍ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ເອວ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ຉນ຺ທໂສ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ສິຍາ. ຕໂຕ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ (ປຣິ. ໒໔໗) ປຣິວາເຣ ເອຕໍ ວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຸຣິເມນ ກມຕ຺ຕເຍນ ປຐມໍ ເທເສຕພ຺ພຕໍ ປຕ຺ເຕ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທເສ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກໍ ສພ຺ພປຐມໍ ເທເສຕຸກາໂມ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍ’’ນ຺ຕິ ເວສາລິເມວ ປາເປຕ຺ວາ ຐເປສິ. ອຎ຺ຎຖາ ພາຣາຓສິຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານໍ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນຸສ຺ສມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໘໐) ເອວມາທີນໍ ເທສນາຘິປ຺ປາເຍ ສຕິ ພາຣາຓສິໍ ປາເປຕ຺ວາ ຐເປຍ຺ຍາຕິ.

ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑. ປາຣາຊິກກຓ຺ໂຑ

໑. ປຐມປາຣາຊິກໍ

ສຸທິນ຺ນຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ

ປຐມສ຺ເສຕ຺ຖ ນິທາເນ, ຐຕ຺ວາ ປາຣາຊິກສ຺ສ ວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ;

ໂຈທນາປຣິຫາຣນໂຍ, ປຸຄ຺ຄລວຕ຺ຖຸປ຺ປກາສເນເຍວ.

ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວຸຕ຺ຖວສ຺ໂສ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ກຕ຺ຕິກຊຸຓ຺ຫປກ຺ເຂ ເອວ ເວສາລິໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ ຍາວ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ, ຕາວ ອຏ຺ຐ ວສ຺ສານິ ເວສາລິຍໍເຍວ ວິຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ ປາຬິກ຺ກເມນ ທິສ຺ສຕິ, ນ ຈ ຠຄວາ ຕາວຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ຕຕ຺ເຖວ ວິຫາສິ. ໂສ ຫິ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ສາວການໍ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປສມ຺ປທຎ຺ຈ ອນຸຊານິຕ຺ວາ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣິຕ຺ວາ ຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ເຠສກຬາວນໍ ປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ເຕຣສມໍ ວສ຺ສໍ ວສິ, ເຕເນວ ອນຸກ຺ກເມນ ສາວຕ຺ຖິໍ ປຕ຺ວາ ຈຸທ຺ທສມໍ ວສ຺ສໍ ວສິ, ປນ຺ນຣສມໍ ກປິລວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ, ໂສຬສມໍ ອາຬວິຍໍ, ຕໂຕ ວຸຕ຺ຖວສ຺ໂສ ຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ຣາຊຄຫໍ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕຣສມໍ ວສິ, ອິມິນາ ອນຸກ຺ກເມນ ອປຣານິປິ ຕີຓິ ວສ຺ສານິ ຕຕ຺ເຖວ ວສິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຠຄວາ ປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ໂສ ຣາຊຄຫໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ເວສາລິໍ ປາປຸຓິ, ຕໂຕ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສິໂກ ສຸທິນ຺ໂນ ເວສາລິຍໍເຍວ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິວິຎ຺ຎາເປສິ, ຕໂຕ ຠຄວາ ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຐມໍ ປາຣາຊິກໍ ປຎ຺ຎເປສີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ອິໂຕ ປຐມຕຣໍ ຕຕ຺ຖ ເວສາລິຍຎ຺ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທານິ ອທສ຺ເສຕຸກາໂມ, ວິນຍນິທານານນ຺ຕຣໍ ປຐມປາຣາຊິກເມວ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ, ຕສ຺ມາ ເວສາລິຍໍ ປຐມໍ ນິວາສໍ, ປຈ຺ຉາ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາເລ ນິວາສຎ຺ຈ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຐມສ຺ເສຕ຺ຖ ນິທາເນ, ຐຕ຺ວາ …ເປ… ປກາສເນເຍວາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ອິມສ຺ມິໍ ປຐມປາຣາຊິກສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ ນິທາເນ ຐຕ຺ວາ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕິ…ເປ… ອຎ຺ຎຕຣໍ ວຊ຺ຊິຄາມໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລປ຺ປກາສເນ, ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ວຊ຺ຊີ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂາ ໂຫຕິ…ເປ… ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິວິຎ຺ຎາເປສີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໐) ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸປ຺ປກາສເນ ຈ ໂຈທນານໂຍ, ປຣິຫາຣນໂຍ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປກາສນາ – ກິມຕ຺ຖໍ ເຖເຣນ ອຎ຺ເຎສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຸຄ຺ຄລວຕ຺ຖູນິ ວິຍ ສງ຺ເຂປໂຕ ອວຕ຺ວາ ຍຕ຺ຖ ຈ ໂສ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຍຖາ ຈ ຘມ຺ເມ ປສນ຺ໂນ, ຍຖາ ຈ ປພ຺ພຊິໂຕ, ຍຖາ ຈ ອິມໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອນວເສເສຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລວຕ຺ຖູນິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເຈ? ວຸຈ຺ຈເຕ –

ເອວໍ ສທ຺ຘາຍ ກິຈ຺ເຉນ, ມຫນ຺ເຕ ໂຠຄຎາຕເກ;

ຫິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕານມ຺ປິ, ເປສລານມ຺ປິ ສພ຺ພໂສ.

ສພ຺ພລາມກຘມ຺ມາຍໍ, ເມຖຸໂນ ຍທິ ສມ຺ຠເວ;

ນ ຘມ຺ມເທສນາເຍວ, ສິທ຺ຘາ ວິຣຕິ ສພ຺ພໂສ.

ຕສ຺ມາ ນວງ຺ຄສທ຺ຘມ຺ເມ, ສຕ຺ຖາຣາ ເທສິເຕປິ ຈ;

ວິນໂຍ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ຘມ຺ມວິສຸທ຺ຘິຫິ.

ວິນຍາຠາວໂຕ ເອວໍ, ອຊ຺ຌາຈາໂຣ ຠວິສ຺ສຕິ;

ຕສ຺ມາ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ສາຕ຺ຖິກາ ເປສລສ຺ສປິ.

ອນາທີນວທສ຺ສາວີ, ຍສ຺ມາ ຍໍ ປາປມາຈຣິ;

ວິນໂຍເຍວ ສທ຺ຘານໍ, ອາທີນວວິຠາວິໂນ.

ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘານຸສາຣີນໍ, ວິນໂຍ ສາຕ຺ຖໂກວ ຍໍ;

ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມານຸສາຣີນໍ, ຕໂຕ ອຸຠຍເທສນາ.

ອປິ ຈ ຍທິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວີຕິກ຺ກມໍ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ສາປິ ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ ອຍໂສ ປຕ຺ຖໂຏ, ປເຄວຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຊ຺ຌາຈາຣສ຺ສ ປາກຏຠາວທີປນໍ. ກຖໍ? –

ອຠພ຺ໂພ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ, ສຸທິນ຺ໂນ ປຸຕ຺ຕມາຕໂຣ;

ຠພ຺ພານຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຕທຕ຺ຖໍ ນ ກຕາ ອຍໍ.

ນນຸ ມາຄຓ຺ຑິກໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕູນມສ຺ສາ ຫິຕຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ພີຊກພີຊກມາຕູນໍ ອຣຫຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເຖເຣນ ທີປິຕາ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕິ, ເຍນ ສມເຍນ ສຸທິນ຺ໂນ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາຍ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຍນ ສມເຍນ ຠຄວາ ປຐມປາຣາຊິກໍ ປຎ຺ຎເປສີ’’ຕິ ວາ ວຈນໍ ອິຘ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ອິຘ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາວຈນຎ຺ຫິ ອິຘ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຈິຣນິວິຏ຺ໂຐ ຫິ ໂສ ຄາໂມ, ນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ສມເຍຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂສ ຈິຣນິວິຏ຺ໂຐປິ ຈ ຄາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ນິວິຏ຺ຐກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສພ຺ພກາລມຕ຺ຖີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ, ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລິຍາ ອວິທູເຣ ກລນ຺ທຄາໂມ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໕-໖. ອນຸຎ຺ຎາໂຕສິ ປນ ຕ຺ວນ຺ຕິ ສມຓວຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ປຸຈ຺ຉຕິ. ມາຕາປິຕູຫິ ອນນຸຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຊນເກເຫວ ອນນຸຎ຺ຎາຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ໂຂ ສຸທິນ຺ນ ຕຖາຄຕາຕິ ‘‘ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ ຍາຈນາວເສນ ປເນວມາຫ, ນ ຠຄວາ ສຍໍ ສຣຓານິ ທຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊສິ. ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກລຠາຄມ຺ປີ’’ຕິ ປາຐເສໂສ. ວິກປ຺ປທ຺ວເຍປີຕິ ທຸຕິຍຕຕິຍວິກປ຺ເປສຸ. ປຸຣິມປທສ຺ສາຕິ ກິຎ຺ຈີຕິ ປທສ຺ສ. ອຸຕ຺ຕຣປເທນາຕິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ປເທນ. ສມານວິຠຕ຺ຕີຕິ ສາມິວຈນໍ. ຍຖາ ກິໍ? ‘‘ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມາຕິ ຕຍາ ສທ຺ຘິໍ ອມຣິຕ຺ວາ ອກາມາ ຊີວິສ຺ສາມ. ສເຈປິ ນ ມຣາມ, ອກາມກາວ ຕຍາ ວິໂຍຄໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມ, ຕຍິ ຊີວມາເນ ເອວ ໂນ ມຣຓໍ ຠເວຍ຺ຍ, ມຣເຓນປິ ໂນ ຕຍາ ວິໂຍຄໍ ມຍໍ ອກາມກາວ ປາປຸຓິສ຺ສາມ.

໓໐. ກຕິປາຫໍ ພລໍ ຄາເຫຕ຺ວາຕິ ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ຕຖາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ຕິພ຺ພຈ຺ຉນ຺ໂທ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ສມາໂນ ກຕິປາຫໍ ຆເຣເຍວ ວິລມ຺ພິຕ຺ວາ ກາຍພລຎ຺ຈ ອຄ຺ຄເຫສີຕິ? ອນຸມຕິທາເນນ ມາຕາປິຕູສຸ ສຫາຍເກສຸ ຈ ຕຸຏ຺ໂຐ ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕຕຸຏ຺ຐຕ຺ຖໍ. ເກສຸຈິ ອຏ຺ຐກຖາໂປຕ຺ຖເກສຸ ເກຈິ ອາຈຣິຍາ ‘‘ອຍໍ ສຸທິນ຺ໂນ ຊີວກວຕ຺ຖຸໂຕ ປຈ຺ຉາ ປໍສຸກູລິກຘຸຕງ຺ຄວເສນ ປໍສຸກູລິໂກ ຊາໂຕ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ຄຫປຕິຈີວຣໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປໍສຸກູລິກຘຸຕງ຺ຄວເສນ ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ລິຂນ຺ຕິ, ຕໍ ‘‘ອຈິຣູປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ‘‘ຕຖາ ສຸທິນ຺ໂນ ຫິ ຠຄວໂຕ ທ຺ວາທສເມ ວສ຺ເສ ປພ຺ພຊິໂຕ, ວີສຕິເມ ວສ຺ເສ ຎາຕິກຸລໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ໂຐ ສຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສິໂກ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ, ‘‘ຠຄວໂຕ ຫິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອິທໍ ວຕ຺ຖໍ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ວີສຕິ ວສ຺ສານິ ນ ໂກຈິ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍິ, ສພ຺ເພ ປໍສຸກູລິກາວ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕນ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຏ຺ຐວສ຺ສິໂກ, ນ ອຸປສມ຺ປທາຍ. ອຸປສມ຺ປທໍ ປນ ຊີວກວຕ຺ຖຸໂຕ (ມຫາວ. ໓໒໖) ປຈ຺ຉາ ອລຕ຺ຖ, ຕສ຺ມາ ອວສ຺ສິໂກ ຎາຕິກຸລໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ໂຐ ສິຍາຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ອລຕ຺ຖ ໂຂ ສຸທິນ຺ໂນ ກລນ຺ທປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອລຕ຺ຖ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ ເອກໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປພ຺ພຊ຺ຊານນ຺ຕຣເມວ ຫິ ໂສ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ເຕຣສຘຸຕງ຺ຄຄຸເຓ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐ ວສ຺ສານິ ວຊ຺ຊິຄາເມ ວິຫຣິຕ຺ວາ ນິສ຺ສຍມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຍໍວສີ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ເອຕຣຫິ ໂຂ ວຊ຺ຊີ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂາ’’ຕິອາທິຕກ຺ກວເສນ ເຍນ ເວສາລີ ຕທວສຣິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປໍສຸກູລິກຘຸຕງ຺ຄວເສນ ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕໂກເຍວ ປາໂຐ ເຍສຸ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທິສ຺ສຕິ, ໂສວ ປມາຓໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ‘‘ອາຣຎ຺ຎິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ປຎ຺ຈ ເສນາສນປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານິ ສງ຺ຄຫິຕານິ ເນສຊ຺ຊິກງ຺ຄຎ຺ຈ ວິຫາຣສຠາຄຕ຺ຕາ, ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕິໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ປຎ຺ຈ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານິ, ‘‘ປໍສຸກູລິໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ທ຺ເວ ຈີວຣປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານິ ສງ຺ຄຫິຕານີຕິ. ຎາຕິຆຣູປຄມນກາຣຓທີປນາຘິປ຺ປາຍໂຕ ສປທານຈາຣິກງ຺ຄໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ມາ ອຕິຫຣາເປສຸ’’ນ຺ຕິ ກາລພ຺ຍຕ຺ຕຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມສ຺ສນ຺ຕຣາຍກຣຕຣຕ຺ຕາ ‘‘ອິມໍ ນຍ’’ນ຺ຕິ ອນໂຍເຍວ.

ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ, ວິນາເສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ;

ອນໂຍ ນຍຣູເປນ, ພຸທ຺ຘິມາຄມ຺ມ ຕິຏ຺ຐຕິ.

໓໖. ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປເທຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸວິຘໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ. ກຖໍ? ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ເອວໍ ສອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສເຠທໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ສຣູປໂຕ ອາຄຕາ ປຎ຺ຈ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ. ສາປິ ທຸວິຘາ ສປຸຄ຺ຄລາປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສຫ, ວິນາ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ທສ຺ສິໂຕ, ສາ ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ. ອິຕຣາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາປິ ທຸວິຘາ ທສ຺ສິຕາທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ອຏ຺ຐ ປາຣາຊິກາ ຘມ຺ມາ. ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລວ ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສິໂຕ, ນາປຕ຺ຕິ. ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ຠິກ຺ຂຸນີປາຕິໂມກ຺ເຂ ‘‘ສຕ຺ຕຣສ ສງ຺ຆາທິເສສາ ຘມ຺ມາ ນິສ຺ສາຣຓີຍໍ ສງ຺ຆາທິເສສ’’ນ຺ຕິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ສທ຺ຘິໍ ປຸຄ຺ຄເລນ, ຕຖາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາປິ ທສ຺ສິຕາທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິໂຕວ ທຸວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ເສຂິຍາ ຘມ຺ມາ. ເສສາ ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາປິ ທຸວິຘາ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ນາມ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິ ມຸສາວາທ ໂອມສວາທ ເປສຸຎ຺ຎ ຠູຕຄາມ ອຎ຺ຎວາທກ ອຸຊ຺ຌາປນກ ຄຓໂຠຊນ ປຣມ຺ປຣໂຠຊນ ສຸຣາເມຣຍ ອງ຺ຄຸລິປໂຕທກ ຫສຘມ຺ມ ອນາທຣິຍ ຕລຆາຕກຊຕຸມຏ຺ຐກ ສິກ຺ຂາປທານໍ ວເສນ ປຎ຺ຈທສວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ເສສານໍ ປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສານໍ ວເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອນຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິປິ ປທຠາຊນນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິວິນີຕວຕ຺ຖຸປຏິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິວເສນ ຉພ຺ພິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂາຍິຕໍ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໑) ເອວມາທິກາ ປທຠາຊນິເຍ ສນ຺ທິສ຺ສມານາປຕ຺ຕິ ປທຠາຊນສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ນ ຕ຺ເວວ ນຄ຺ເຄນ ອາຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ໂຍ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິອາທິກາ (ປາຣາ. ໕໑໗) ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໗໕) ເອວມາທິກາ ວິນີຕວຕ຺ຖຸສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ໂລຫິຕຸປ຺ປາທໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ, ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໑໔) ເອວມາທິກາ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ຂນ຺ຘເກສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ຈໍ ວາ ຄີຕໍ ວາ ວາທິຕໍ ວາ ທສ຺ສນາຍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໘໓໔) ອິມິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ເຈຍ຺ຍ ວາ ຄາເຍຍ຺ຍ ວາ ວາເທຍ຺ຍ ວາ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຏ຺ຐກຖາຍ ທິສ຺ສມານໍ ອາປຕ຺ຕິຊາຕໍ, ວິນຍກມ຺ມໍ ວາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ຉພ຺ພິຘມ຺ເປຕໍ ຉຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸທ຺ເທສາຣຫໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອນຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຎ຺ຈຫິ ອຸທ຺ເທເສຫິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ວິສຠາຄຕ຺ຕາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸພ຺ຠາສິຕານໍ, ສຠາຄວຕ຺ຖຸກມ຺ປິ ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທ຺ວຍໍ ອສຠາຄາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານໍ ນານາວຕ຺ຖຸກາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທານໍ ເກສຎ຺ຈິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານຎ຺ຈ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ອທສ຺ສິຕວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ເຠທານຸວຕ຺ຕກຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ, ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທານນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ທຸວິຘໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ ອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສເຠທໂຕ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສມາສໂຕ ປກາສິຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປເທຕິ ສອຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອກຈ຺ເຈ ອາຈຣິຍາ ເອວໍ ກິຣ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາຣາຊິກາ ກຕິວສ຺ສາຠິສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ເຕສຸ ປຐມປາຣາຊິໂກ ເວສາລິຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຈວສ຺ສາຠິສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ເຫມນ຺ຕານໍ ປຐເມ ມາເສ ທຸຕິເຍ ປກ຺ເຂ ທສເມ ທິວເສ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍໂປຣິສາຍ ຉາຍາຍ ປຸຣຕ຺ຖາຠິມຸເຂນ ນິສິນ຺ເນນ ອຑ຺ຒເຕຣສານໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ມຊ຺ເຌ ສຸທິນ຺ນໍ ກລນ຺ທປຸຕ຺ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ’’ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ກສ຺ມາ? –

ຍສ຺ມາ ທ຺ວາທສມໍ ວສ຺ສໍ, ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວສິ ຊິໂນ;

ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສຸທ຺ໂຘ ສງ຺ໂຆຕິ, ເນວ ປາຣາຊິກໍ ຕທາ.

ເຖຣສ຺ສ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ, ສິກ຺ຂາປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນາ;

ຕສ຺ມິໍ ສິທ຺ຘາຕິ ສິທ຺ຘາວ, ຄຣຸກາປຕ຺ຕິ ໂນ ຕທາ.

ໂອວາທປາຕິໂມກ຺ຂຎ຺ຈ, ກິໍ ສຕ຺ຖາ ຈຕຸວສ຺ສິໂກ;

ປຏິກ຺ຂິປິ ກິມາຓຎ຺ຈ, ສມຕ຺ຕໍ ອນຸຊານິ ໂສ.

ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ ນິສ຺ສາຍ, ສງ຺ຆເຠທມກາສິ ຍໍ;